Summa summae S. Thomae, Tomus III

Quaestio procedit, quando debitor non potest omnibus suis creditoribus satisfacere; si enim posset omnibus satisfacere, nihil interesset utrum uni potius quam alteri restituat, modo omnibus restituat.

Dico : Primo loco res existens in sua specie, cuius dominium non acquisivit debitor, quovis modo eam habeat, sive iuste, ut pignus, commodatum, locatum, depositum, inventum, bona fide emptum; sive iniuste, furto vel rapina : debet reddi domino, posthabitae omnibus aliis creditoribus, ita ut, etiamsi sit ignotus dominus, debeat expendi secundum praesumptam eius voluntatem, in usus pios; quia res clamat ad dominum, nec debitor potest restituere suis creditoribus de bonis alienis, sed propriis.

Secundo loco debita privilegiata sunt solvenda ante omnia alia, etiam hypothecata. Sunt autem debita privilegiata : 1° Expensae necessariae et moderatae funerum pro marito, uxore, libero, aut alio quem sepelire tenebatur debitor, L. penult. de Relig. sumpti. fun. 2° Expensae pro conficiendo et aperiendo testamento, pro conficiend inventario, promedicis, chirurgis, pharmacopolis, l. ultima, c. de iure deliberandi.

3° Expensae necessariae in conservandis bonis debitoris seu domus mortuaria. Horum ratio, praeter iura citata, est partim quia pleraque sunt in utilitatem creditorum, partim quia sunt necessaria, nec omittenda, ut satisfiat creditoribus. Nullus autem reperitur qui ea praestare vellet, nisi de solutione certus esset. Et propter hanc rationem, in certis provinciis privilegio praelationis gaudent debita facta ob victum necessarium, item salaria famulorum et ancillarum¹

Ius Romanum, quoad supra dictas expensas, in iura hodierna transiit, in quibus inter credita privilegiata veniunt impensae iudiciales, funerales, medicinales pro ultimo morbo, stipendia famulorum, debita pro alimentis, mercedes architectorum et operariorum pro constructione aedificiorum.

Privilegia afficiunt vel mobilia, vel immobilia, vel utraque simul, prout creditor ius habet ut ex his ante omnes alios quod est ipsi debitum solvatur. Insuper privilegia sunt generalia vel specialia, prout se extendunt ad omnia mobilia aut immobilia, vel ad quaedam eorum tantum.

Ordo inter privilegiatos statuitur, non ex prioritate temporis, sed ex qualitate cuiusque crediti, cui lex suum locum seu praelationis gradum assignat. Est habenda ratio iuris cuiusque regionis.² ]

Tertio loco sequuntur debita hypothecata.

Nota. — Hypotheca est, cum res datur aut assignatur in assecurationem debiti. Si sit res mobilis, dicitur pignus; si immobilis, dicitur hypotheca. Est duplex: generalis, cum assignantur seu obligantur omnia debitoris bona, tam praesentia quam futura, in assecurationem debiti; particularis, cum assignatur certa pars bonorum, haec domus, v. g., hoc praedium. Item alia est expressa, cum de illa in contractu et coram magistratu sit expresse stipulatio; alia tacita, quae vi legum inest quibusdam contractibus, etsi in contractu non exprimatur. Sic qui pecuniam mutuo dedit ad construendam, conservandam aut reparandam domum, navim, etc., domus, navis, etc. remanent obligata mutuanti, ex dispositione iuris, l. Qui potiores, et l. Licet, c. eod. tit.

[Distinguitur insuper hypotheca iudiciaria, quae iudicis sententia statuitur in gratiam eorum qui causa obtinuerunt, et qua cuncta bona immobilia damnati pro damno reparando onere gravantur.]

Igitur debita hypothecata sive expresse sive tacite, si generaliter sive particulariter, praeferenda sunt debitis simplicibus seu chirographariis tantum, exceptis privilegiatis, de quibus numero praecedenti: tum quia hypotheca seu impignoratio a iure est introducta ut creditor haberet praelationem seu securitatem sui debiti; cum qui creditor hypothecarius non solum personam debitoris habet obligatam, sed etiam rem ipsius, creditores autem non hypothecarii solam personam debitoris habent obligatam.

Quando vero sunt plures creditores hypothecarii, attenta natura rei, talis est inter eos ordo. Habentes hypothecam expressam praeferuntur habentibus tacitam, habentes generalem habentibus particulariter tantum.

Inter plures habentes similem hypothecam praefertur prior posteriori; in hoc enim casu maxime valet illa regula iuris 54ª in 6°: « Qui prior est tempore, potior est iure. » Et ratio est, quia posterior hypotheca non potest tollere ius alteri prius acquisitum.

Dixi, « attenta natura rei; » quia ex dispositione iuris positivi plures casus excipiuntur, in quibus hypotheca tacita praefertur expressae, posterior priori. De quibus consule maius nostrum Opus vel iurisconsultos.

[Ex novis legibus: 1° privilegium hypothecarium non valet nisi a die inscriptionis in registro conservatoris hypothecarum. 2° Nullus ordo servatur inter eos qui eodem die, aut sub eodem numero inscribuntur, sed singuli simul veniunt, pro rata parte crediti. Pro aliis vero qui diversis diebus, aut sub diversis numeris inscribuntur, valet regula iuris supra citata³]

Petes 1° utrum debita ex delicto et ex contractu oneroso, non sint prius restituenda quam debita ex contractu gratuito, v. g., promissione, donatione, etc.

Resp. affirmative; quia nemo rationabiliter intendit se obligare contractu gratuito in gravamen illorum quibus ex iustitia adstringitur. Unde omnis contractus gratuitus hanc tacitam conditionem includit, nisi aliquid obstet quominus res promissa tradi possit.

Petes 2° utrum sit aliquis ordo inter debita ex contractu oneroso ex una parte, et debita ex delicto ex altera.

Resp. probabilius negative; quia ius positivum nullum ordinem ullibi statuit inter haec debita, neque ulla ratio evincit iure naturae esse statuendum. Cum enim utrimque sit aequalis detentio iniusta rei alienae, aequalis est utrimque obligatio, obligatio enim oritur ex iniusta detentione.⁴

Petes 3° utrum qui inter creditores non privilegiatos nec hypothecarios primus petit, sit praeferendus?

Resp. affirmative; quia, secundum iura, l. Pupillus, l. Quae in fraudem creditorum, lib. 42, tit. 8, « diligentia meliorem eius conditionem fecit, » et acquisivit illi ius praelationis; nam « ius civile vigilantibus scriptum est. »

[Si ille creditor iuridice petat, nullum est dubium; quia sententia iudicis privilegium confert. Extra iudicium, actionem personalem contra debitorem exercet, et totum debitum exigendo, ius suum prosequitur, et si debitor erga alios creditores sit in mora, hoc eorum negligentiae imputandum est. Haec solutio, quam S. Ligorius⁵ probabilior dicit, nobis certa videtur.

Petes 4° utrum creditor pauper diviti anteponi possit.

Resp. cum S. Thoma, Opusc. LXXII, c. 18: « Si unus sit dives et alter pauper et plus indigens his de quibus restitutio facienda est, et aequaliter sit clarum in utroque, prius pauperi potest restitutio iuste fieri, quam diviti, eo quod plus laesus est in ablatione suorum, et quia plus indiget. » Dives enim irrationabiliter esset invitus. Quod dicitur de restitutione ob damnum illatum, a fortiori dicendum est de solutione debiti ex causa iusta nati. Hoc tamen intelligitur, supposito quod hac solutione debitor non fiat impar aliis debitis integre solvendis.

Petes 5° utrum debitor sciens se iam imparem esse omnibus debitis suis solvendis, etiam creditori non petenti integre satisfacere possit.

Resp. negative; quia cum omnes creditores iure sint aequales, nec ullus inter eos ius suum prosequatur, proindeque nullus eorum per diligentiam suam potior in petendo factus sit, postulat aequitas naturalis ne alicui integra solutio fiat, cum aliorum praeiudicio.⁶

Petes 6° utrum creditor qui, in hoc casu, integram solutionem accepit, ad restitutionem erga alios teneatur.

Resp. Controvertitur. Alii negant; quia creditor ius personale habens, cum possit iuridice solutionem urgere, non magis peccat eam ultro oblatam acceptando. Alii absolute affirmant; quia nullus creditor ius habet ut sibi integre solvatur cum aliorum detrimento. Alii distinguunt. Si creditor bona fide acceperit, potest retinere; nam non tenetur restituere, neque ex iniusta acceptione, quia acceptio non fuit formaliter iniusta; neque ex iniusta retentione, quia dominium rei solutae acquisivit. Ex iure naturali verior videtur sententia affirmans, quia omnes creditores ius aequale habebant ad solutionem pro rata facultatum quae apud debitorem supersunt.⁷

Non est dubium, si talis solutio lege positiva declaretur invalida. Sic in Gallia, ex lege 28 maii 1838, prorsus invalida est solutio facta intra vel post decem dies elapsos ante declaratam a tribunali commercii bonorum cessionem.

Practice, cum creditori qui bona fide integram solutionem accepit ante tempus iuridice determinatum difficile persuaderi possit se ad restitutionem teneri, communiter relinquendus est in sua bona fide: tum quia ad restitutionem iure positivo non constringitur; tum quia opinio probabilitate non destituta ei suffragatur. Ei vero qui post tempus a lege praefixum accepit, restitutio est absolute imponenda, etiamsi in bona fide fuerit; quia solutio fuit invalida.]