Summa summae S. Thomae, Tomus III

[Revelatio generatim est veritatis occultae vel facti ignoti manifestatio.

Si revelatio a Deo ipso atque extraordinario seu supernaturali modo, praeter consuetum eius providentiae ordinem, fiat, divina nuncupatur.

Porro revelationis divinae duplex obiectum esse potest. Quaedam enim sunt veritates ad quas etiam ratio naturalis pertingere potest; sed, quia haec ratio peccato debilitata etiam in his frequenter haesitare et etiam penitus errare potest, huiusmodi veritates facilius, clarius et certius ope revelationis cognoscuntur, ut diserte probat Doctor Angelicus, lib. I Contra gentes, cap. 3|summa-contra-gentiles-liber-primus:liber.1/capitulum.3 et 4. Et idem docet synodus Vaticana, constit. Dei Filius, ubi legitur: « Divina revelationi tribuendum quidem est, ut ea quae in rebus divinis humanae rationi per se impervia non sunt, in praesenti quoque generis humani conditione ab omnibus expedite, firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possint. » Sunt etiam veritates quarum cognitio intellectus creati perspicaciam omnino exsuperat, uti sunt dogmata quae proprie mysteria vocantur. Et evidenter patet has veritates nonnisi Deo revelante creatura intellectuali cuicumque manifestari posse.

Possunt autem aliquae veritates a Deo revelari vel omnibus hominibus indiscriminatim, vel homini singulari aut aliquibus tantum, ut per hunc vel illos caeteri edocantur. Si priori modo, quo revera nunquam usus est Deus, fieret revelatio, generalis ac communis vocaretur; si vero posteriori, dicenda est peculiaris ac privata. Revelatio a Deo alicui facta, nullo alio interposito, est immediata; cum ad alios pervenit per eum quem Deus elegit, est mediata.

Iam vero ex incredulis alii sunt qui possibilitatem quamcumque revelationis negant; alii ut nullatenus accommodatam homini traducunt revelationem mediatam, alii denique revelationem tantummodo mysteriorum veluti impossibilem impugnant.

Hi omnes sequentibus articulis refellentur.]

[Resp. affirmative.

Prob. Possibilis censenda est divina revelatio, si non repugnet neque ex parte Dei revelantis, neque ex parte hominis revelationem excipientis, neque ex parte rerum revelatarum. Atqui nulla ex parte repugnat. Ergo.

Prob. prima pars minoris. Cum Deus infinite sapiens sit et potens, ad eum pertinet iudicare an sit opportunum, imo et necessarium, ut creaturis suis veritates ex natura sua absconditas manifestet, innumerose habet in promptu modos quibus ea quae ad se spectant, vel voluntates suas patefaciat. Nec quisquam, nisi atheus, id est demens, sit, hoc negabit, neque etiam in dubium vocabit. Si enim homo quilibet alteri homini cogitationes suas omnes aperire possit, cur Deo hoc impossibile erit?

Prob. secunda pars. Homo intelligentiam et rationem a Deo non accepit, nisi ut percipiat veritatem, cuius ipse Deus est fons unicus et essentialis. Nihil ergo ex eius parte obstat quominus veritates quaslibet a Deo propositas excipiat, sicut et quaecumque solent homines sibi invicem communicare.

Prob. tertia pars. Si veritates quaedam ad perfectiorem Dei cognitionem et ad eius maiorem gloriam conferant, sicut et ad hominum utilitatem, nihil impedit quin obiectum divinae manifestationis fiant, ut patet.

Haec confirmantur ex communi hominum sensu, qui nullam unquam repugnantiam in huiusmodi revelationibus deprehenderunt, imo eas necessarias iudicarunt, uti constat ex historia omnium gentium, quae revelationes sive veras sive fictas admiserunt. Ergo.

Obi. Divinam dedecet maiestatem se eo usque demittere, ut creaturas miseras alloquatur. Ergo.

Resp. Deum non dedecuit hominem condere, et quidem ut eum ad felicitatem perduceret. Nedum ergo eum dedeceat homini viam tutam ad finem suum indicare, quam iste solus non inveniret, hoc divina sapientiae et bonitati maxime consentaneum est.]

Resp. affirmative. Ea scilicet possibilis est revelatio, qua alii homines revelatas divinitus veritates edoceantur per alios, qui eas a Deo immediate acceperunt.

Prob. Demonstratum est possibilem esse divinam revelationem immediatam. Atqui nihil impedit quin homo aliis communicet veritates quas divinitus accepit: et in hoc consistit revelatio mediata. Ergo possibilis est revelatio mediata.

Si qua difficultas occurrat, ea non tam ex parte rei exsurgit, quam ex parte caeterorum hominum, qui revelationibus hac via sibi traditis fidem adhibere minime tenentur. At, si revelatio a Deo vere processerit, cum eam nonnisi in commune bonum fecerit, ei extrinsecis subsidiis, et praesertim miraculis et vaticiniis, fidem conciliabit; et si haec motiva credibilitatis omnino desint, nemo sane revelationem aliquam affirmanti assensum praebere tenebitur.

Obi.: Ordo supernaturalis ordini naturali perfecte coaptari et respondere debet. Atqui Deus veritates naturales singulis hominibus per rationem demonstrat. Ergo congruentius est ut singulis per revelationem privatam veritates supernaturales aperiat. — Subsumo. Atqui repugnat Deum media minus congruentia praeferre. Ergo revelatio mediata impossibilis est.

Resp. Conc. mai. sic intellectam, quod elevatio totius naturae humanae ad ordinem supernaturalem fiat per media singulis eius facultatibus respondentia, quae sunt non tantum interna, sed etiam externa, sicut fit et in ordine naturali. — Dist. min. Deus veritates naturales singulis hominibus demonstrat per rationem, non tantum spectaculo suorum operum admonitam, quo invisibilia ipsius, a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, Rom., 1, 20; sed etiam et necessario per disciplinam quam ab institutoribus accipiunt, primum ut veritates primarias percipere possint, deinde ut in eis proficiant et admixtionem erroris vitent: in hoc sensu conc.

Nego vero Deum sic veritates naturales cuicumque homini privato ita demonstrare per rationem, ut solus et absque quolibet adiutorio homo possit omnes veritates naturales apprehendere, ordinare et tuto possidere. Probavimus, ex S. Thoma, in tract. de Deo creatore, diss. IV, art. 1., quod pueri in statu innocentiae non fuissent nati perfecti in scientia, sed tantum facile processu temporis eam acquisivissent. Etiam tunc ergo educatoribus indiguissent. Quidni iisdem indigent in statu naturae lapsae, in quo et sensus exteriores iam non sunt integri, et ingenium nativae suae perspicacitatis debilitatem notabilem passum est? Inde multigeni errores, in quos, non tantum privati homines, sed genus humanum fere totum lapsum est, ubicumque divina revelatio etiam veritates naturales luce sua non respersit. Nonne timendum esset ne homines qui ratione sua, quae tamen a Deo ipso procedit, tam luctuose abusi sunt, privatis revelationibus pariter abuterentur, si Deus singulis mysteria sua manifestare dignaretur? Aliunde plurimi a Deo ea se accepisse affirmarent, quae non essent nisi propriae mentis deliria, ac totidem possent esse religiones, quot capita. Hoc exitiosissimum malum Deus sapientissime praecavit, per selectos homines veritates altissimas aliis manifestando, praeconum suorum missionem signis vere divinis testificans. Ergo, quamvis aliter finem suum absolute obtinere potuerit, ita agendo vere se conditioni hominis lapsi accommodavit, ita ut obiectioni in hoc fiat satis. — Et sic antevertitur illatio sequens.]

[Mysterium, seu res arcana, est veritas longe ab intelligentia nostra disiuncta: non quidem eo sensu quod plane nos lateat, cum eius terminos vere cognoscamus, sed quod terminorum eius nexum non assequamur, quo fit ut eam minime comprehendamus. Negant deistae mysteria a Deo posse revelari. Contra quos:

Resp. affirmative.

Prob. Etenim dantur veritates mentis nostrae aciem superantes. Ergo Deus potest eas revelare.

Mysterium existit quoad nos, etiam in ordine naturali. Hominem anima et corpore ad invicem unitis constare, certum est. Qua vero ratione confletur compositum ex hac unione resultans, et quomodo anima in corpus, vicissimque corpus in animam influat, haec intelligentiam nostram plane praetereunt. Quamvis corpora nobis sint magis obvia, illorum naturam intimam determinare nunquam philosophis licuit. Quantumvis progressi fuerint physici in cognitione naturae, legum viriumque quas deprehenderunt causas primas assignare non potuerunt. Unde quantum late patet, haec rerum universitas mysterium est. Porro, creatura omnis, etsi incomprehensibilis, est finita. Quidni igitur dentur eiusmodi veritates in Deo, cuius natura non intelligitur nisi ut infinita? Ergo dantur veritates mentis nostrae aciem superantes.

Iamvero quid obstare potest quominus Deus aliquas ex his veritatibus nobis manifestet, si ita sibi placuerit, sive ad exercendam fidem nostram, sive ad capiendum nostri erga eum obsequii atque obedientiae experimentum? Nulla profecto ex hac parte percipitur repugnantia. Ergo Deus has veritates potest nobis revelare.

Obi.: Deus non potest homini revelare quod homo non potest admittere. Atqui homo non potest admittere nisi quod ratio evidenter verum esse demonstrat, et talia non sunt mysteria. Ergo Deus ea revelare non potest.

Resp. Transeat maior, vel etiam eam concedo. Etenim supponi non potest Deum revelare homini aliquid quod homo ex quolibet motivo non possit admittere. Dist. min. Homo non potest admittere nisi quod ratio verum esse demonstrat evidentia vel intrinseca vel extrinseca, conc.; intrinseca tantum, nego. Si enim non deberet admitti nisi quod est intrinsece evidens, plurimae veritates naturales reiicerentur; nam, si eas funditus scrutari tentemus, brevi mysterium aliquod occurrit, quod inquisitioni nostrae finem imponit. Non mirum est ergo, si veritates ad ordinem supernaturalem pertinentes non sint intrinsece evidentes, utpote captum rationis nostrae excedentes. Si vero termini earum intelligantur, et factum historicum revelationis divinae probetur, ex motivo extrinseco evidenter credibiles fiunt, scilicet propter authoritatem Dei eas manifestantis. Et hoc sufficit ut adhaesio mentis sit, non tantum rationabilis et legitima, sed prorsus obligatoria. De revelationis supernaturalis possibilitate et convenientia ita decernit synodus Vaticana, de Revelatione, can. 2 et 3: « Si quis dixerit, fieri non posse, aut non expedire, ut per revelationem divinam homo de Deo cultuque ei exhibendo edoceatur; anathema sit. » — « Si quis dixerit, hominem ad cognitionem et perfectionem qua naturalem superet divinitus evehi non posse, sed ex seipso ad omnis tandem veri et boni possessionem, iugi profectu, pertinere posse et debere; anathema sit. »]

[Iam animadvertimus obiectum revelationis esse posse vel veritates ordinis humana ratione superioris, cuiusmodi mysteria esse diximus, necnon ea quae a libero homine Dei cognosci nullo modo possent, atque ea quae, licet revelata, rationis humanae limitibus continentur.

* Duplex in hac materia intelligitur necessitas, absoluta scilicet, fundata super incapacitatem totalem rationis humanae ad alicuius generis veritatum cognitionem assequendam, et moralis, qua supponit tantum magnam difficultatem in veritatibus alterius generis sufficienter intelligendis.

Hac duplici distinctione posita,

Dico 1°: Absolute necessaria fuit divina revelatio, ut homo veritates supernaturales cognosceret. Et haec necessitas non est nisi hypothetice absoluta, ut patet, scilicet supposito fine supernaturali a Deo homini praestito, quem Deus praefixit secundum beneplacitum eius quod proposuit in eo, ut loquitur Apostolus, Ephes., I, 9.

Prob. ex S. Thoma, I Contra gentes, cap. 5|summa-contra-gentiles-liber-primus:liber.1/capitulum.5 : « Quia, inquit, ad altius bonum quam experiri in praesenti vita possit humana fragilitas homines per divinam providentiam ordinantur, oportuit mentem evocari ad aliquid altius quam ratio nostra in praesenti possit pertingere, ut sic disceret aliquid desiderare, et studio tendere in aliquid quod totum statum praesentis vitae excedit... » Est etiam necessarium huiusmodi veritatem ad credendum hominibus proponi, ad Dei cognitionem veriorem habendam. Tune enim solum vere Deum cognoscimus, quando ipsum esse credimus supra omne id quod de Deo cogitari ab homine possibile est, eo quod naturalem hominis cognitionem divina substantia excedit. Per hoc ergo quod homini de Deo aliqua proponuntur quae rationem excedunt, firmatur in homine opinio, quod Deus sit aliquid supra id quod cogitari potest... » Et ideo, quamvis ea quae supra rationem sunt ratio humana plene capere non possit, tamen multum sibi perfectionis acquiritur, si saltem ea qualitercumque teneat fide. Et ideo dicitur : Plurima supra sensum hominis ostensa sunt tibi, Eccli., III, 25. Et : Quae sunt Dei nemo novit, nisi Spiritus Dei... Nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum, 1 Cor., II, 10 et 11. »

Hanc necessitatem hypothetice absolutam adstruit synodus Vaticana, constit. Dei Filius, cap. 2, de Revelatione. Postquam docuit quod ex divina revelatione veritates naturales « firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possunt, » addit : « Non hac tamen de causa revelatio absolute necessaria dicenda est, sed quia Deus ex infinita bonitate sua ordinavit hominem ad finem supernaturalem, ad participanda scilicet bona divina, quae humanae mentis intelligentiam omnino superant, siquidem oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus iis qui diligunt illum, 1 Cor., II, 9. »

Cum cognitio veritatum quae captum naturalem humanae rationis excedunt, homini concessa non fuerit nisi in ordine ad finem supernaturalem a Deo nobis praefixum, sequitur hunc finem primum locum logice tenere in huiusmodi veritatibus, si excipias existentiam Dei, qua, ut infra dicetur, pertinet simul primario ad rationem et secundario ad fidem. Hoc testatur Paulus, ad Hebr., XI, 6, dicens : Credere oportet accedentem ad Deum quia est, et inquirentibus se remunerator sit. Postea veniunt mysteria quae manifestant, vel vitam intimam Dei, cuius contemplatione fruimur in caelis, scilicet Trinitas; vel media quibus hominem, a fine suo supernaturali devium per peccatum originale, Deus ad hunc finem reducit, nempe incarnatio Verbi et redemptio, necnon Ecclesia, sacramenta et alia huiusmodi ad congruum et verum cultum Dei pertinentia : quae omnia homo solo lumine naturali instructus nequidem suspicatus esset.

Dico 2°: Moraliter necessaria fuit revelatio divina, ut homo veritates naturales firma certitudine et nullo admixto errore cognoscere posset.

Prob. 1° ex Scriptura sacra. Sap., XIII, 1, 2, 6, 7, 10 : Vani sunt omnes homines, in quibus non subest scientia Dei, et de his quae videntur bona non potuerunt intelligere eum qui est, neque operibus attendentes, agnoverunt quis esset artifex : sed aut ignem, aut spiritum, aut citatum aerem, aut gyrum stellarum, aut nimiam aquam, aut solem et lunam, rectores orbis terrarum deos putaverunt... Et hi enim fortasse errant, Deum quaerentes et volentes invenire. Etenim cum in operibus illius conversentur, inquirunt, et persuasum habent quoniam bona sunt quae videntur... Infelices autem sunt, et inter mortuos spes illorum est, qui appellaverunt deos opera manuum hominum... et similitudinem animalium. Deinde, lepidissime demonstrata absurditate idololatriae, sapiens enumerat et acerrimis notis compungit multiplicia scelera ex ea nata. Rom., I, 18-22 : Revelatur ira Dei de caelo, super omnem impietatem, et iniustitiam hominum eorum qui veritatem Dei in iniustitia detinent, quia quod notum est Dei manifestum est in illis; Deus enim illis manifestavit. Invisibilia enim ipsius, a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque eius virtus et divinitas : ita ut sint inexcusabiles; quia, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum; dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt. Ibi Apostolus, asserta revelatione naturali per rationem, ostendit eam fuisse prorsus insufficientem ut homines in vera Dei cognitione starent, et ei cultum competentem exhiberent : unde necessitas moralis novae et supernaturalis revelationis demonstratur, sicut et in textu praecedenti. Plura alia testimonia e sacris litteris erui possent.

Prob. 2° ex concil. Trident., sess. v, can. 1 et 2 : « Si quis non confitetur primum hominem Adam, cum mandatum Dei in paradiso fuisset transgressus, statim sanctitatem et iustitiam, in qua constitutus fuerat, amisisse..., totumque Adam, per illam praevaricationis offensam, secundum corpus et animam in deterius commutatum fuisse; anathema sit. » — « Si quis Adae praevaricationem sibi soli, et non eius propagini, asserit nocuisse...; anathema sit. » Ex quibus sequitur Adam et eius posteros, non tantum dona supernaturalia per peccatum amisisse, sed etiam in facultatibus et potentiis ipsi naturae inhaerentibus, et consequenter in intellectu et ratione naturali « in deterius commutatos fuisse; » unde, sibi derelicti, veritates etiam naturales iam non possunt satis lucide percipere, et firma certitudine, nullo admixto errore, cognoscere.

Prob. 3° rationibus a Doctore Angelico eximie deductis, I Contra gentes, cap. 4|summa-contra-gentiles-liber-primus:liber.1/capitulum.4 : « Hoc, inquit, de illa [veritate] ostendendum est, qua inquisitioni rationis pervia esse potest : ne forte alicui videatur, ex quo ratio haberi potest, frustra id supernaturali inspirationi credendum traditum esse. » Sequerentur tamen tria inconvenientia, si huiusmodi veritas solummodo rationi inquirenda relinqueretur.

» Unum est, quod paucis hominibus Dei cognitio inesset. A fructu enim studiosae inquisitionis, qui est veritatis inventio, plurimi impediuntur tribus de causis.

» Quidam siquidem impediuntur propter complexionis indispositionem, ex qua multi naturaliter sunt indispositi ad sciendum. Unde nullo studio ad hoc pertingere possent, ut summum gradum humanae cognitionis attingerent, qui in cognoscendo Deum consistit.

» Quidam vero impediuntur necessitate rei familiaris. Oportet enim esse inter homines aliquos qui temporalibus administrandis insistant, qui tantum tempus in otio contemplativae inquisitionis non possent expendere, ut ad summum fastigium humana inquisitionis pertingerent, scilicet Dei cognitionem.

» Quidam autem impediuntur pigritia. Ad cognitionem enim eorum quae de Deo ratio investigare potest, multa praecognoscere oportet, cum fere totius philosophiae consideratio ad Dei cognitionem ordinetur. Propter quod metaphysica, quae circa divina versatur, inter philosophiae partes ultima remanet addiscenda. Sic ergo non nisi cum magno labore studii ad praedictae veritatis inquisitionem perveniri potest: quem quidem laborem pauci subire volunt pro amore scientiae, cuius tamen mentibus hominum naturalem Deus inseruit appetitum.

» Secundum inconveniens est, quod illi qui ad praedictae veritatis cognitionem vel inventionem pervenirent, vix post longum tempus pertingerent, tum propter huiusmodi veritatis profunditatem, ad quam capiendam per viam rationis nonnisi post longum exercitium intellectus humanus idoneus invenitur; tum etiam propter multa quae praexiguntur, ut dictum est; tum propter hoc quod, tempore iuventutis, dum diversis motibus passionum anima fluctuat, non est apta ad tam alta veritatis cognitionem, sed in quiescendo fit prudens et sciens, ut dicitur in VII Physicorum, c. 3. Remaneret igitur humanum genus, si sola rationis via ad Deum cognoscendum pateret, in maximis ignorantiae tenebris, cum Dei cognitio, qua homines maxime perfectos et bonos facit, non nisi quibusdam paucis, et his paucis etiam post temporis longitudinem, proveniret.

» Tertium inconveniens est, quod investigationi rationis humana plerumque falsitas admiscetur, propter debilitatem intellectus nostri in iudicando et phantasmatum permixtionem. Et ideo apud multos in dubitatione remanerent ea quae sunt verissime etiam demonstrata, dum vim demonstrationis ignorant, et praecipue cum videant a diversis qui sapientes dicuntur diversa doceri. Inter multa etiam vera quae demonstrantur, immiscetur aliquando aliquid falsum quod non demonstratur, sed aliqua probabili vel sophistica ratione asseritur, qua interdum demonstratio reputatur. Et ideo oportuit, per viam fidei, fixa certitudine, ipsam veritatem de rebus divinis hominibus exhiberi.

» Salubriter ergo divina providit clementia, ut ea etiam quae ratio investigare potest fide tenenda praeciperet, ut sic omnes de facili possent divinae cognitionis participes esse, et absque dubitatione et errore.

» Hinc est quod dicitur : Iam non ambuletis sicut et gentes ambulant, in vanitate sensus sui, tenebris obscuratum habentes intellectum, Ephes., IV, 17 et 18. Et : Ponam universos filios tuos doctos a Domino, Is., LIV, 13. »

Idem docet synodus Vaticana, constit. Dei Filius, cap. 2, de Revelatione : « Sancta Mater Ecclesia tenet et docet, Deum, rerum omnium principium et finem, naturali humanae rationis lumine e rebus creatis certo cognosci posse ; invisibilia enim ipsius, a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, Rom., I, 20 : attamen placuisse eius sapientiae et bonitati, alia, eaque supernaturali via, seipsum ac aeterna voluntatis suae decreta humano generi revelare, dicente Apostolo : Multifariam multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis, novissime, diebus istis, locutus est nobis in Filio, Hebr., I, 1. » Huic divinae revelationi tribuendum quidem est, ut ea quae in rebus divinis humanae rationi per se impervia non sunt, in praesenti quoque generis humani conditione ab omnibus expedite, firma certitudine et nullo admixto errore cognosci possint. » In praesenti ergo conditione, nempe intellectu humano per peccatum debilitato et non parum obscurato, nisi divina revelatione illustraretur et firmaretur, ratio humana non expedite, non firma certitudine, et multo admixto errore, etiam ea quae in rebus divinis ipsi per se impervia non sunt non cognosceret. Unde exsurgit necessitas moralis divinae revelationis. Quae sint autem notae divinae ac supernaturalis revelationis, dictum est in tractatu de Fide, dissert. II, ubi ut motiva credibilitatis religionis Christianae assignantur vaticinia prophetarum, miracula et modus mirabilis et plane divinus quo Religio Christi fuit fundata et propagata.]