Summa summae S. Thomae, Tomus III

Expenduntur quaedam difficultates circa cooperantes in communi.

I. Praeter eum qui per se immediate actionem iniustam exercet, de quo hactenus, saepe intersunt qui actioni damnificativae cooperantur physice vel moraliter, ut qui mandat aut consulit furtum, furi scalas vel claves commodet, et similes.

II. Novem modi communiter cum Authore recensentur, quibus iniustae damnificationi quis potest cooperari, his versibus comprehensi :

« Iussio, consilium, consensus, palpo, recursus,

Participans, mutus, non obstans, non manifestans. »

Differunt hi modi, quod sex priores concurrunt ad damnum positive et directe, tres ultimi negative tantum et indirecte.

[III. Generatim dicendum est, eos qui directe concurrunt ad damnum, teneri ad illud compensandum. Ratio est, quia sunt causa positiva, efficax et formaliter iniusta huius damni. Et hoc confirmatur condemnatione propositionis sequentis, n. 39, ab Innocentio XI facta, 2 martii 1679 : « Qui alium movet aut inducit ad inferendum gravem damnum tertio, non tenetur ad restitutionem illius damni illati. »¹]

IV. Ut cognoscatur quando et quantum isti modi obligent ad restitutionem, tenenda est haec regula generalis : In tantum obligant ad restitutionem, in quantum influunt efficaciter in damnum; quia tota obligatio restituendi oritur ex influxu in damnum. Quapropter, si certo influant efficaciter in totum, obligant ad restitutionem totius; si in partem tantum, obligant tantum ad partem; si certo nullatenus influant, ad nihil; si probabiliter influant, obligant pro ratione probabilitatis; si sub dubio, proportionate ad dubium, ut dictum est supra.

[Advertendum hic, ex principio posito et demonstrato in tract. de Actib. hum., dissert. VI, art. 3, quod si influxus actionis alicuius in damnum alteri illatum sit tantum probabilis, vel dubius, quod idem est, agens non tenetur ad compensationem, donec certo constet hanc actionem positive, efficaciter et iniuste ad damnum concurrisse. Ratio est, quia obligatio dubia est obligatio nulla. Huc recurres. Ita concludit S. Ligorius.²]

V. Quod si non ad substantiam damni influant, sed in modum tantum, puta ut citius, animosius, atrocius, tali loco, tali tempore, cum tali augmento, dubium est. Nos cum S. Antonino, Paludano, Navarro, Gabriele, Henrico a S. Ignatio, Henno et aliis probabilius credimus quod sic influens tantum teneatur restituere, quantum iste modus seu circumstantia fuit proximo damnosa; quia est tantum causa efficax istius circumstantiae et non substantiae actus secundum speciem damnosi³.

VI. Ex dictis inferes : 1° Si mandas, consulis, etc., furtum iam parato ad furandum, sive ex se sive ex alterius mandato aut consilio, ita ut tuo non magis moveatur ad furandum, sed independenter ab illo furaretur : peccas quidem affectu contra iustitiam, sed restituere non teneris quia non influis efficaciter in damnum.

2° Si parato furari decem, consulas furari viginti, ac decem tantum teneris et non ad viginti; quia ad decem tantum influis efficaciter : nisi forte tuo consilio firmiorem ad totum furtum reddideris.

[Etiamsi fur consilio firmior ad totum furtum factus fuisset, consulens ad totum reparandum non teneretur nisi constaret eum efficaciter ad totum concurrisse, qui scilicet fur voluntatem mutavisset, si ad eam exsequendam non fuisset impulsus. Ergo, in casu proposito, consulens ad decem tantum tenetur, quia dimidiae parti damni tantum est causa certo efficax.]

3° Si parato furari hodie consulas cras furari, in tantum teneris, in quantum haec circumstantia nocet proximo quia in illam tantum efficaciter influis. Ad nihil autem teneris, si eo fine consuluisti, ut averteres a furto, sperans fore ut fur mutaret animum aut deesset occasio, vel aliquo recto fine.

4° Si parato furari viginti, suadeas tantum furari decem ab eodem, eo animo ut avertas a maiori, non peccas nec teneris quidquam restituere; quia recte suades, et rem domini utiliter geris. Non enim huius consilii sensus est absolutus : « Fac hoc minus malum, » sed conditionatus : « Si hoc genus mali facere decreveris, fac potius id quo minus est, quam id quod est maius. » Si vero id suadeas pravo animo, puta quia facilius aut tutius decem quam viginti furabitur, peccas et teneris restituere pro quantum haec circumstantia nocet proximo.

Dixi, « ab eodem; » quia si parato furari a Petro viginti, suadeas furari decem a Ioanne, peccas et teneris restituere decem Ioanni; quia illi sic efficaciter causas damnum, ut sine te non damnificaretur; nec habes ius servandi Petrum indemnem cum detrimento Ioannis unde Ioannes est rationabiliter invitus. Idem dic, si pa rato furari ab aliquo indeterminate, suadeas furari a tali determinate; quia pariter es causa damni illius quem designas. Secus, si suaderes tantum in genere ut a divite potius quam a paupere furaretur, neminem in particulari designando nec indicando; quia tunc nulli facis iniuriam, sed tantum suades minus malum, ut avertas a maiori.

§ II

Exponuntur singuli modi.

IUBENS

I. Iubens dicitur qui suo mandato expresso vel tacito movet alium ut suo mandantis nomine damnum alteri inferat. Non solum tenetur de damno quod expresse iussit, sed etiam de illo quod, attentis circumstantiis, potuit humano modo praevidere secuturum ex sua iussione : ut, si iubeat servo mutilare Petrum, servus autem mutilando occidat.

II. Ubi mandans revocavit mandatum tacite vel expresse, et ea revocatio innotuit mandatario, regulariter non tenetur restituere mandans ut mandans, etiam effectu secuto; quia per revocationem intimatam mandati, expirat mandatum, sicque non potest amplius censeri causa damni, neque mandatarius agit tunc nomine et ex voluntate mandantis, sed nomine et motu proprio.

Dixi quod non teneatur restituere « ut mandans, » quia potest, etiam revocato mandato, aliis titulis teneri : 1° Ut consulens, si mandando mentem mandatarii pravis artibus et consiliis imbuerit, quorum vim et impressionem non sufficienter elisit. 2° Ut non obstans, si mandatarium, non obstante mandati revocatione, facinori perpetrando obstinatum in quantum potest non impediat, quia in causa est per suum mandatum cur proximus sit in tali periculo, quod ideo ex iustitia tenetur avertere, si potest. Id saltem est probabile.

[Si mandanti constet mandati revocationem non fuisse auditam vel intellectam a mandatario, v. g., ob surditatem, aut quia intercepta fuerunt litterae, tenetur ad reparationem damni; quia reipsa efficaciter influxit in actionem damnificativam. Peccatum quidem fuit retractatum, sed causa libere posita non fuit sublata.]

III. Quando mandans non potest revocare efficaciter mandatum, tenetur monere damnificandum ut sibi consulat⁴, etiam cum suo damno aequali, si sit spes hoc mali impediendi, non tamen cum damno suo longe maiori et altioris ordinis.

[IV. Mandans tenetur reparare damna quae mandatario ex mandati executione obveniunt, si illum per fraudem, vi aut metum gravem impulit, et damna secutura saltem confuse previdit. Ratio, quia est causa positiva, moraliter efficax et iniusta damni. Secus probabiliter, si mandatarius sponte vel mercede conductus totum onus et consectaria actionis suae in se suscipere voluerit.

V. Si mandatarius ex errore evitabili alium damnificaverit, v. g., si iussus Petrum occidere, Paulum occiderit, vel si damnum alicui evenerit ex eo quod mandatarius limites mandati sponte excesserit, mandans ad nihil tenetur : quia non est causa positiva et moraliter efficax effectus quem praevidere non poterat.

VI. Superior qui ratum habet simplex propositum inferendi damnum alicui, tenetur ad restitutionem; quia approbatione sua, convertendo propositum in voluntatem firmam, fit aliqualiter mandans relative ad inferiorem, positive, efficaciter et iniuste in damnum influxit.]

CONSULENS

[I. Consulens dicitur qui consilio, precibus, promissis, suggestione motivi, vel ostensione viae nocendi, inducit alium ad damnum tertiae personae inferendum. Differt a mandante; quia executor mandati agit nomine et in commodum mandantis, executor autem consilii proprio nomine, etsi ex alterius consilii impulsu.]

II. Consulens sumitur dupliciter : 1° Pro eo qui decernit de bonitate vel malitia actionis, ut qui dicit contractum esse licitum, cum sit illicitus. 2° Pro eo qui, supposita et cognita actionis iniustitia, illam suadet, sive proponendo utilitatem, voluptatem, honorem quae ex illa obvenient, sive ad eam precibus, blanditiis, pollicitationibus excitando, sive tandem suppeditando media et modos quibus efficaciter et tuto fieri possit.

[Aliter distinguitur consilium. 1° Est doctrinale, cum consulens de alicuius actus iustitia aut iniustitia pronuntiat; vel impulsivum, si moveat executorem ad actum. 2° Est nudum, quando consulens aperit tantummodo sententiam suam de iustitia vel iniustitia actus, vel ad illum simpliciter impellit, nullam rationem et nullum motivum addendo; est vero vestitum, si afferantur a consulente rationes et motiva quibus consilium sive doctrinale sive impulsivum confirmetur.

Haec distinctio ad superiorem reducitur. Consilium primi generis supra expositum est doctrinale, et potest esse vel nudum vel vestitum. Consilium secundi generis est simul impulsivum et vestitum.

III. Generatim dicendum est, ut supra, eum teneri ad reparationem, qui consilio quod dedit factus est causa positiva, efficax et formaliter iniusta damni alicui illati. Hoc principium evidens confirmatur ex condemnatione propositionis sequentis ab Innocentio XI : « Qui alium movet aut inducit ad inferendum grave damnum tertio, non tenetur ad restitutionem illius damni illati. » Unde]

Consulentes primo modo, ad quos spectat ratione officii seu professionis consilium dare, quales sunt parochi, confessarii, concionatores, theologi, advocati, medici, etc.; item ii qui pro idoneis consiliariis se gerunt ac se in tali re peritos profitentur, tenentur ex culpa theologica et pro quantitate culpae ad restitutionem damni quod ex falso suo consilio sequitur, tam illi qui consilium petit, quam illi contra quem petitur. Quia, cum teneantur et reputentur habere peritiam requisitam, alios decipiunt qui bona fide eorum consilium sequuntur, sicque per culpam et deceptionem sunt causa damni. Opposita ratione, consulentes qui ratione officii peritiam non profitentur, nec se pro peritis gerunt, non tenentur de damno illi qui petit consilium; scienti enim et volenti non fit iniuria. Tenentur tamen illi contra quem petitur consilium, quia ille non est sciens et volens.

[Observandum est hic consulentem non teneri erga eum qui damnum passus est, nisi consilium fuerit iniustum, efficax et formaliter iniustum seu culpabile. Porro, in hoc posteriori casu, nempe si consulens nec peritus nec ut peritus se exhibens, et interrogatus, sententiam suam simpliciter et sine animo nocendi aperiat, eius consilium non induit tres conditiones requisitas ut adsit obligatio damnum reparandi. Ergo. Secus tamen dicendum, si, imperitiae suae conscius, ultro det consilium ex cuius executione praevidet, saltem confuse, damnum tertiae personae obvenire posse. Ita communiter⁵.]

Sed observandum est, cum Sylvio, Lessio et aliis, neminem ad ullam restitutionem respectu euiuscumque teneri, qui in consilio dando indicat se dubitare, aut qui simpliciter aperit suam mentem, dicens ita sibi videri, non tamen suadens ut alter sequatur; quia, cum nihil certo statuat, aut affirmet, aut suadeat, si nihilominus agat qui petit consilium, non curans habere maiorem certitudinem, et inde damnum sibi aut alteri sequatur, soli eius voluntati atque temeritati tribuendum est.

Idem dic de eo qui respondet secundum sententiam probabiliorem; non enim tunc peccat, etsi forte decipiatur.

[Idem etiam dicendum de eo qui, cum de aliqua obligatione erga tertium agitur, respondet secundum sententiam vere et solide probabilem, etiamsi opposita videatur paulo probabilior. Haec conclusio elicitur ex principio a nobis statuto in dissert. VII de Actib. hum., de Probabilitate.]

IV. Consulentes secundo modo, hi scilicet qui maleficium suadent sive precibus, blanditiis, laudibus, etc., sive propositis quae ex eo resultant commodis, sive indicatis modis quibus effici potest tutius et efficacius, ad nihil tenentur respectu illius qui petit consilium, quia scienti et volenti non fit iniuria; teneri autem respectu illius contra quem petitur consilium, si ex eo illi sequatur damnum indubium est ex dictis superius. Ad quid autem teneatur, si iam parato ad maleficii substantiam consulat tantum locum, tempus, incrementum, decrementum, et similia accidentia, etiam dixi loco citato.

[Id est, in tantum tenetur, in quantum ex consilio quantitas damni fuerit aucta : unde ad nihil, si totum damnum nihilominus fuisset illatum.]

V. Restat itaque difficultas, utrum, revocato tempestive consilio antequam damnum inferatur, maneat consulens absolutus ab onere restituendi, si nihilominus damnum fiat. Quaestio sub distinctione communiter resolvitur, iuxta diversum modum consulendi.

Consulens primo modo, revocato tempestive consilio, ordinarie ad restitutionem non tenetur, ut si dixeris et suaseris contractum esse licitum qui est illicitus, si ante factum declares te fuisse deceptum, non teneris; quia tunc tota ratio agendi cessat.

Inter consulentes secundo modo etiam est distinguendum. Qui solis precibus, promissis aut falso supposito innixus, maleficium suasit, revocato tempestive consilio, non videtur teneri de damno; quia tunc etiam cessat ratio agendi ex consilio proveniens. Qui vero maleficium consulit proponendo eius utilitatem, voluptatem, honorem, etc., aut indicando media et modos quibus securius et efficacius fiat, non absolvitur regulariter ab onere restituendi per talis consilii simplicem revocationem; quia non obstante hac revocatione, remanet regulariter tota vis consilii, seu pondus rationum atque earum impressio facta in mente alterius. Quantumvis enim dicas illi : « Noli facere, poenitet me tibi id indicasse aut suasisse, » non impedis quin maleficium appareat ipsi utile, delectabile, etc., nec quin sciat modos et media illud perpetrandi quae ipsi suppeditasti.

Quapropter, si iis motus maleficium exsequatur, causa illius est, et restitutioni obnoxius.

VI. Quid faciet ergo consulens, ut eximatur ab obligatione restituendi ? Debet, quantum in se est, prioris consilii rationes et motiva efficacioribus rationibus et motivis destruere. Si id nequeat, debet eum contra quem dat consilium monere, si possit absque suo longe maiori detrimento, ut sibi et rebus suis invigilet, ut dictum est de mandante. Tandem, si, hoc non obstante, fiat damnum ex dato consilio, consulens, quantumvis poenitens, imo et iustificatus, manet obnoxius restitutioni, quia manet vera causa damni, et si sit mortuus et forte in coelo beatus, haec obligatio transit ad eius haeredes. Et hinc colliges fortiori, non eximi ab onere restituendi qui suadet malefactori ut restituat, et non restituit.

[Sic distinguendum est, ad solvendum hoc dubium. 1° Si consulens dederit simplex seu nudum consilium, et illud revocaverit, praesertim si eius falsitatem ostenderit, a restitutione excusatur; quia iam non est causa efficax damni, quod ex malitia executoris procedit. Ita communiter.

2° Si vero consilium fuerit vestitum, id est motivis urgentibus innixum, controvertitur. Plures tenent consulentem ab obligatione reparationis non eximi, etiamsi con silium revocaverit; nam, aiunt, motiva proposita pergent semper movere. Multi vero excusant a compensatione, modo alia motiva saltem aquae efficacia opponantur; quia causa prius posita eliditur, et author damni ex propria malitia agit, presertim si consulens eius conscientiam commovere conatus fuerit. Hanc sententiam, quae theologis eam amplectentibus videtur probabilis, valde probabilis, et etiam probabilissima, S. Ligorius vocat satis probabilem, quamvis oppositam probabiliorem habeat⁶. Nos vero eam ut absolute probabilem et etiam probabiliorem teneri posse censemus, si revera consulens meliori quo potuit modo tentaverit damnum avertere.

Obiicitur a prioris sententiae patronis : Qui ignem in domum iniecit ad eam incendendam, et postea dolens frustra conatus est illum exstinguere, ad damnum compensandum certe tenetur. Ergo, a pari.

Resp. Nego paritatem. In casu incendii, ignis est causa materialis et physica, qua necessario agit, et non ex se. Ergo effectus tribuendus est causae primae et voluntariae, ex cuius actione vere procedit. In casu vero consilii, ambae causae sunt morales et liberae, et si prima in secundam cessavit agere et etiam eam ab effectu retrahere, haec a seipsa agit, et actio damnosa ei soli est tribuenda. Ergo.

Excipe tamen, si consulens agenti subministraverit medium damni inferendi quod iste non invenisset, v. g., modum omnino occultum domum ingrediendi; quia cooperatio fuit vere efficax, praesertim si fuit praevisum furem voluntatem suam non esse mutaturum. Tunc sicut de igne in domum immisso est ratiocinandum.

Si autem consulens nequeat executorem a damno inferendo avertere, tenetur ex iustitia dominum admonere, ut sibi cavere possit⁷, sicut supra dictum est.]

CONSENTIENS

[I. Consentiens hic intelligitur qui iniusto suffragio, voto vel sententia est causa damni alteri illati. Huc veniunt omnes qui communi consilio aliquid decernunt vel faciunt; item consiliarii, deputati, senatores, iudices, etc., qui ad leges condendas aut promulgandas, ad sententias edendas, ad officia distribuenda, etc., concurrunt.

II. Suffragium consentientis est vel consultativum, vel decretorium, prout datur per modum consilii tantum, aut per modum sententiae vi cuius executio fieri debet. Addi potest suffragium mere approbativum.

Consentiens voto consultativo ad reparationem tenetur sicut consulens, id est quatenus superiorem vel alium certo et efficaciter induxit ad damnum iniustum inferendum. Dignoscere autem potest ex circumstantiis, an suo voto superior vel omnino vel partim motus fuerit.

Consentiens voto decretorio tenetur ad reparationem sicut mandans, id est quotiescumque et quatenus sciens ac libere dedit consensum efficacem in damnum iniustum proximi. Ratio est, quia concurrit positive et efficaciter ad validitatem decreti vi cuius damnum fuit illatum. Unde tenetur, sicut et caeteri, pro rata et in solidum⁸.

Consentiens suffragio mere approbativo, cum resolutio iam est definitiva, non est causa positiva nec efficax damni, ideoque ad nihil tenetur ex iustitia. De eo infra.

III. Distingue cum Caietano, in Summula, vo. Restitutione, § 8, inter consensum qui est causa et inter consensum qui solummodo est consensus, et non causa. V. g., agitur de bello iniusto; convocantur consiliarii seu ii ad quos spectat, consentiunt : horum consensus non solum est consensus, sed etiam causa belli iniusti, quia ex eorum consensu pendebat negotium, et hos teneri ad restitutionem indubium est. Idem dic de senatoribus suffragantibus iniustae sententiae, de vocalibus conferentibus vota in electione indigni ad prelaturam aut beneficium. Audiunt plerique alii bellum iniustum esse decretum, iniustam sententiam esse latam, indignum esse promotum, approbant, con sentiunt, dicunt : « Fiat, ita sit. » Horum consensus est solummodo consensus, et non causa belli iniusti, iniquae sententiae, promotionis indigni, cum ex ipsis voluntas inique suffragantium non pendeat, non mutetur, etc., et quamvis peccent graviter consentiendo iniquitati, non tamen tenentur ad restitutionem damnorum. Ita, quibusdam additis, laud. Card.

[In priori casu, consentiens est causa positiva, efficax et formaliter iniusta damni; in posteriori nullo titulo est causa.

IV. Cum iam completus est numerus suffragiorum sufficientis ad decernendam actionem damnosam, teneturne ad reparationem pro rata et in solidum, qui suum suffragium addit?

Dicendum : 1° Certum est, consentientes omnes aeque ad reparationem teneri, si de condicto suffragia dederint; quia, inita conspiratione, per modum unius egerunt, et omnium est unica actio moralis.

2° Certum est etiam, omnes obligationem reparandi contrahere, si eodem tempore suffragia dederint; quia, cum nullus tunc fuerit prior neque posterior, sententia seu decretum omnibus iure tribuitur.

3° Certum est quoque non excusandos esse a reparatione eos qui primi suffragium emiserunt, antequam numerus requisitus fuerit completus, etiamsi certi fuerint alios similiter acturos; quia positive et efficaciter in damnum influxerunt. Ita communiter.

4° Estne idem decernendum de iis qui, seclusa conspiratione et simultanea suffragiorum emissione, suffragaverunt cum numerus votorum requisitus iam fuerat expletus? Controvertitur. Plures graves theologi negant, quia eiusmodi suffragia nullo modo fuerunt causa damni, quod ab aliis fuerat sufficienter praeparatum et determinatum. Affirmant alii, quia qui ita suffragium emisit, voluit positive concurrere damno inferendo, et quidem efficaciter concurrit, siquidem sententia vel resolutio non fuit definitiva, nisi, ut supponitur, postquam cuncta suf fragia fuerunt collata; unde omnes per modum unius egerunt, et damnum omnibus in solidum tribuendum est⁹. Haec posterior sententia probabilior et verior nobis videtur.

Si vero aliquis dubitet an suffragium suum fuerit ex prioribus et necessariis ad damnum, praeter rationem allatam ad statuendam obligationem reparationis, addenda est alia, scilicet quod ille saltem deterioravit ius quod damnificatus habebat ad exigendam reparationem ab alio suffragante, rem nempe incertam reddendo¹⁰. Unde sicut et caeteri, pro rata et in solidum tenetur.

Quidam eximunt sic suffragantes ab obligatione damni reparandi, cum requiritur ad validitatem sententiae vel legis sanctio regis aut praesidis, ut fit in guberniis constitutionalibus; quia, quamdiu deficit haec sanctio, nihil est definitivum, et decisio nociva potestati executrici est adscribenda. Ast ratio ista non est peremptoria; nam sententia vel lex coniunctim pertinet ad suffragantes et ad sancientem, qui per modum unius agunt et sunt simul causa positiva, efficax et formaliter iniusta damni. Unde sicut omnes concurrerunt ad damnum, omnes ad reparationem concurrere tenentur.

V. Utrum vero damnum reparare teneatur ille qui non fert suffragium, cum ferre posset?

Distinguendum est. Vel suffragium dandum erat ex mera benevolentia, non autem ex officio, et de re aliena indebita, ut de favore aliquo conferendo, et omissio non generat obligationem damnum reparandi, quia nulla iniuria fuit illata. Vel suffragium ex officio dandum erat, et omissio fuit causa efficax damni, et hoc damnum est compensandum.

VI. Accidere potest ut suffragium graviter nocivum bona fide emittatur et ad damnum efficaciter concurrat. V. g., agitatur quaestio de bello aliunde iusto indicendo, armorum minister falso affirmat omnia esse parata et victriam probabilissime sperandam esse. Indicitur bellum, cuncta in pessum eunt et cives gravissima detrimenta patiuntur. Si suffragium affirmativum iam non possit opportune revocari, qui illud dedit non tenetur pro parte sua damnum reparare ; quia, si fuit causa positiva et efficax damni, non fuit causa formaliter iniusta, id est theologice culpabilis.]

PALPO

Palpo seu adulator dicitur qui laudibus, adulationibus, aut etiam exprobrationibus, movet aliquem ad inferendum damnum, ut iniuriam alteri illatam exaggerando aut exprobrando, a viro nobili non ferendam dicitando, vindictam extollendo, patientiam irridendo, paupertatem vituperando, furti utilitatem praedicando. Qui ergo his et similibus modis movent moraliter ad iniustam damnificationem, peccant graviter et tenentur ad restitutionem. Neque necesse est quod intendant directe damnum; sufficit quod illud intendant indirecte, quatenus praevideant aut praeveridere possunt secuturum ex sua palpatione. Hic cooperandi modus parum differt a consulente. Quid est enim aliud exprobrare alteri eius ignaviam, aut laudare vindictam, nisi eam illi consulere ? Qua igitur fusius de consulente dixi, pro dictis hic habeto.

[Non tenetur autem ad reparationem damni, qui facinus iam patratum approbat vel ratum habet, nisi eius approbatio causa sit cur reparatio non fiat, aut inferantur nova damna quae saltem confuse praeveridere potuerit.]

RECURSUS

Recursus, hoc est praestans recursum, seu receptator, vulgo receleur, dicitur quicumque securitatem, commoditatem, protectionem, custodiam malefactori praebet, ex quo fit quod vel damnum inferat, vel illatum non restituat. Et hunc quoque teneri ad restitutionem manifestum est, cum sit causa iniustae vel acceptionis aut detentionis. Unde vulgare adagium : « S'il n'y avait point de recéleur, il n'y aurait point de voleur »¹¹

[Pariter ad restitutionem tenentur mercatores, et praesertim caupones, qui accipiunt furta filiorumfamilias, servorum, operariorum conductorum, et vel ea occultant in gratiam talium, vel etiam ea sibi retinent in pretium mercium, compotationum ab ipsis traditarum.

Non tenetur autem qui, post patratum furtum coadiuvat furem ad fugiendum, aut eum cum furto suo in tutum recipit ex amicitia vel ex officio, ut stabularius; modo ita in nova furta non influat, praebendo furibus indiscriminatim spem refugii in futurum. Nec similiter qui furem recipit ex metu gravis damni¹², quia cum proprio gravi detrimento non tenetur alterius damnum avertere.]

PARTICIPANS

[I. Qui formaliter cooperatur cum alio in actione damnosa, concurrendo ad executionem malae voluntatis eius, tenetur semper ad restitutionem. Ratio est, quia talis cooperatoris actio est positive, efficaciter et formaliter iniusta, adeoque vestitur omnibus conditionibus restitutionem imponentibus.

Qui materialiter tantum cum alio ad damnum inferendum concurrit, potest excusari a peccato et a restitutione, si nempe agat ex necessitate vel ex causa iusta et proportionata, absque nocendi animo. Ratio est, quia in huiusmodi conditionibus cooperatio non est illicita neque iniusta. 1° Non est illicita, etsi damnificanti adiumento sit, quia licet ex iusta causa materialiter cooperari ad peccatum alterius; nam, ut iam dictum est cum Angelico, quando unius actus sunt duo effectus aeque immediati, unus bonus, alter malus, potest, subsistente iusta ratione, intendi bonus effectus et malus permitti. 2° Non est iniusta, etsi domino rei nocumentum inferat; quia, in iurium

¹³ conflictu, minus debet cedere maiori, ut patet ex dictis de eo qui versatur in extrema necessitate. Insuper, cum quisque ius habeat sua bona conservandi, nemini prohiberi potest actio qua per se necessaria est ad proprium damnum avertendum, licet indirecte et per accidens ex ea damnum alteri eveniat.]

II. Participans est duplex, in praeda et in crimine. Participans in praeda tantum, est ille qui, post damnum illatum, partem praedae seu furti accipit, et hic, si dum partem accipit, nesciebat esse furtivam, tenetur tantum illam partem restituere, si exstet; aut, si amplius non exstet, id solum in quo factus est ditior, quia tenetur solum ratione rei acceptae. Si sciebat esse furtivam, tenetur, si exstet, eam reddere ; si non exstet, aequivalens, etiamsi inde non sit factus ditior: quia tenetur ratione iniustae acceptionis. Unde qui bona fide bibit, nesciens vinum furtivum, tenetur tantum in quantum suo vino vel cerevisiae pepercit ; si sciens, ad eius valorem, etsi nihil suo vino vel cerevisiae pepercerit.

Participans in crimine, non solum est is qui immediate per se cum alio actionem damnificativam exercet, ut si duo simul occidant hominem, spolient domum, etc.; hi enim potius dicendi sunt coexsequentes, quam cooperantes : sed etiam illi qui ad damnum inferendum praebent auxilium seu instrumenta, ut qui furi scalas commodant, applicant, tenent, ascendentem sustinent, comitantur ut animum addant, claves adulterinas efficiunt, excubias agunt, venenum, arma furenti in hostem subministrant, praedas factas longius avehunt, etc. Hos porro, dum haec sponte et nulla urgente necessitate agunt, teneri ad totius damni restitutionem in solidum constat, etiamsi sine eorum ope damnum fuisset illatum, quia de facto in totum efficaciter influunt.

III. Sed quaestio valde implexa est et quae non parum torquet theologos : utrum qui haec agunt metu mortis aut alterius gravis mali, ut contingit, v. g., in captivis apud Turcas remigantibus adversus Christianos, in rusticis avehentibus praedas furtivas militum, etc., peccent et teneantur ad restitutionem ?

Dico 1°: Exsequi metu mortis actionem immediatam damnificativam, ut evertere muros, perfodere parietem, pecunias, mobilia alia arripere, eiicere per fenestram, pecora stabulis abigere, ignem in acervum iniicere, etc., est illicitum et parit obligationem restituendi; quia tales actiones sunt intrinsece malae. Quid est enim hoc aliud quam furari ? Quod autem est intrinsece malum, nullo bono fine cohonestari potest, et non sunt facienda mala ut eveniant bona.

[Haec conclusio est quidem in se vera et certa. Attamen tres communiter admittuntur casus in quibus ob metum gravem licita est cooperatio immediata ad damnum proximo inferendum, quia tunc dominus non censetur rationabiliter invitus : 1° si cooperans possit ac velit damnum reparare; 2° si, deliciente cooperatione, damnum nihilominus certo et aequaliter fuisset a principali agente illatum ; 3° si damnum sit leve respectu domini; tunc enim ex charitate illud aequo animo ferre debet ¹⁴. Excipe tamen damnum vitae, quia nunquam licet directe occidere innocentem, et damnum membrorum, seu mutilationem, ad quam non licet concurrere, nisi ad praecavendam mortem mutilati.]

An vero liceat cooperari immediate, ex gravissimo metu, ad damnum grave in bonis fortunae inferendum, si cooperans illud non possit aut nolit reparare? Negant multi, quia cooperatio est intrinsece mala, et dominus neque vitam alterius vel ex iustitia vel ex charitate tenetur eo tanto gravamine servare. S. Ligorius rem respectu domini et furis considerans ¹⁵, sub priori distinguit. Vel cooperans timet tantum damnum proprium eiusdem generis: iniuste ageret cooperando ut se servet indemnem, nisi hoc faciat animo compensandi ; quia dominus non tenetur per iacturam suarum facultatum simile detrimentum alterius impedire. Vel timetur damnum superioris ordinis, puta mors, aut mutilatio, aut gravis iniuria, et cooperatio fit licita; nam alias dominus irrationabiliter esset invitus. Quantum ad cooperationem ad peccatum damnificantis, cum sit mere materialis, ex iusta causa fit licita.]

Dico 2°: Probabilius nobis videtur actiones quae non sunt immediate per se damnificativae, sed quae praecedunt aut subsequuntur damnificationem, ut commodare scalas, claves, etc., aperire ianuam, sustentare ascendentem, remigare apud Turcas contra Christianos, aggeres construere, longius avehere praedas iam factas, etc., si fiant metu mortis aut mali alterius longe gravioris quam sit damnum inferendum, non esse illicitas nec restitutioni obnoxias; quia istae actiones sunt secundum se indifferentes, et propter bonum finem fiunt, nempe ad salvandam vitam. Non est autem illicitum ponere actionem secundum se indifferentem ad bonum finem, licet ex alterius malitia sequatur malum, maxime quando bonus effectus est maioris momenti quam damnum quod ex illa sequitur per accidens.

Si dicas cum adversariis, has actiones, quamvis secundum se sint indifferentes, tamen prout hic et nunc fiunt non esse indifferentes, sed revera concurrere ad damnum, Resp. quod non concurrant ad damnum prout sunt ab agente, sed ex perverso usu et mala voluntate furis eis abutentis.

Confirm. conclusio ab inconvenienti. Si praefatae actiones sint damnandae, non video quomodo excusari possint infinitae prope actiones quae passim ut licitae admittuntur. Sic peccabit, et erit obnoxius restitutioni, qui metu mortis adactus reddet depositum gladium repetenti in internecionem inimici, aut pecunias depositas abusuro ad usuras, ebrietates, scortationes, etc. Similiter peccabit caupo qui metu mortis subministrat potum se inebriaturis. Item peccabit puella quae ex honesta aut etiam utili et necessaria causa se offert conspectui adolescentis quem novit inde peccaturum. Item reus erit qui ex audientia confessionum aut ex alia honesta actione quam ponit, praevidet secuturam pollutionem, et sexcenta alia, quae non minus quam praefatae actiones, ut hic et nunc fiunt, concurrunt ad malum effectum. Imo magis et quae remote influunt, etiam erunt illicitae. Sic peccabit et erit obnoxius restitutioni, qui arma aut venena vendunt promiscue, cum sciant aliquos uti iis in aliorum perniciem; similiter qui fucos, taxillos, cartifolia vendunt, quibus sciunt plures abuti, et sic discurrendo per innumeras prope actiones quae continue occurrunt : quia haec etiam actiones suo modo influunt in malum effectum, et licet minus proxime quam praecedentes, influunt tamen.

IV. Petes utrum, quando plures immediate concurrunt ad damnum, v. g., spoliant vineam, domum, aerarium, etc., teneantur ad restitutionem totius in solidum.

Resp. sub distinctione. 1° Si mutuo consensu et consilio se invicem excitantes concurrant, tenentur omnes in solidum ; quia tunc unusquisque est causa non solum partialis damni quod per se facit, sed etiam damni quod alter facit, sicque omnes per modum unius causae influunt in totum damnum. Ita probabilius Soto, Bannez, Caietanus et alii, quos citat et sequitur Sylvius, contra Paludanum, Sylvestrum, Navarrum, etc.

2° Si plures concurrant ad damnum, non communi consensu se mutuo excitantes, sed per accidens, tenetur quisque tantum ad suam partem. Ut si, pluribus vastantibus vineam aut spoliantibus aerarium, tu superveniens tuam partem accipias, teneris tantum ad tuam partem, et non ad partes aliorum ; quia non influis in illas.

V. Sed ulterior quaestio est : an furando partem levem pecces mortaliter et tenearis sub mortali hanc levem partem restituere, si scias damnum grave aliunde ab aliis esse inferendum aut illatum; imo, etsi tum nescias, seu postea rescias, tenearis similiter tuam partem levem restituere sub mortali? V. g., itinerando ingrederis vineam, vides eam iam magna ex parte spoliatam, aut scis brevi spoliandam, interim unum et alterum botrum colligis: peccasne mortaliter et tenerisne sub peccato mortali istos paucos botros restituere? Item furaris unum et alterum botrum ex vinea integra, nesciens quid sit deinde futurum, postea rescis a furibus esse totaliter spoliatam : tenerisne iterum sub peccato mortali restituere tuos paucos botros?

Resp. negative cum Soto, Maldero, Salmantieensibus, Lessio et aliis; quia nemo peccat mortaliter nisi grave damnum intulerit, vel fuerit causa gravis damni ab aliis illati. Atqui in utroque casu posito grave damnum non intulisti, nec fuisti causa gravis damni ab aliis illati. Ergo.

MUTUS, NON OBSTANS, NON MANIFESTANS

I. Hi tres concurrunt ad damnum negative tantum, in quantum illud non impediunt cum possunt et debent impedire; ex quo fit quod damnum ipsis imputetur.

Mutus est ille qui tacet cum posset et deberet loqui, furem prohibendo, dissuadendo, reprehendendo, clamando, etc., ne damnum faciat, aut ut illatum resarciat.

Non obstans est ille qui, cum posset et deberet ope corporali impedire damnum, aut eius restitutionem procurare, omittit.

Non manifestans est ille qui, cum posset et deberet, non denuntiat, non detegit malefactorem, sive ante factum, ut impediatur, sive post, ut restituatur.

Itaque mutus omittit operam verbalem erga damnificantem ; non obstans, operam corporalem erga eundem; non manifestans, operam verbalem erga magistratus aut dominos damnificatos vel damnificandos.

II. Ut hi tres, dum damnum non impediunt, teneantur ad illius restitutionem, tria requiruntur : primum, quod impedire culpabiliter omiserint; secundum, quod sine suo gravi damno potuerint impedire; tertium, quod impedire teneantur ex iustitia ¹⁶.

III. Hi vero tenentur impedire ex iustitia, qui tenentur ex contractu aut quasi-contractu, hoc est ex officio: quia qui suscipit officium, implicite se obligat ad praestanda ea quae sunt illius officii.

Hinc inferes, custodes urbium, agrorum, vinearum, sylvarum, fluminum, gabellarum, vectigalium, teneri ad restitutionem vectigalium aut damni illati in agris, sylvis, etc., dum fures, depraedatores, defraudatores, etc., non impediunt.

Quantum ad solutionem mulctae quam damnificantes solverent, si essent denuntiati aut deprehensi, probabile est ad eam non teneri custodes, dum damnificantes non denuntiant aut non apprehendunt; quia custodes non tenentur ex iustitia accusare in hunc finem, ut respublica vel dominus ditescat ex mulctis, sed ut vectigalia solvat fur et damna impediantur. Ergo. — Prob. ant. Officium illorum non est, neque ad hoc constituuntur, ut procurent mulctas, sed ut recipiant vectigalia et res sibi commissae serventur indemnes. Ergo.

Confirm. Mulctae non imponuntur ut ex eis respublica aut dominus ditescat, sed ut leges serventur et subditi in officio contineantur. Non enim alia ratione mulcta pecuniaria imponuntur, quam corporales, puta carceris, exilii, triremium. In his autem attenditur solum ratio legis servandae. Ergo et in illis. Ergo custodes non constituuntur ut ex mulctis commodum reportet respublica vel dominus. Si tamen ex suo silentio aut negligentia augetur fraudatio vectigalium aut damnificatio rerum sibi commissarum, tenentur ad aliquam restitutionem, secundum arbitrium viri prudentis.

Petes utrum testis qui, a iudice legitime interrogatus tacet et recusat ferre testimonium, teneatur de damno quod ex eius silentio sequitur.

Resp. probabilius negative cum Bannez, Sylvio, Lessio, etc.; quia mandatum iudicis aut superioris non imponit obligationem iustitiae commutativae, sed legalis tantum obedientiae. Unde testis tacendo non peccat contra iustitiam commutativam, sed contra legalem tantum seu obdientiam. Nec obstat quod iudex seu superior tendet illi imponere officium testificandi, quia talis illud non acceptat.

Obligatio autem iustitiae commutativae, maxime in actibus nostris liberis, magis oritur ex acceptatione obligati quam ex impositione superioris, quatenus acceptando promittit et se obligat; secus, si non acceptet.

Idem, propter eamdem rationem, videtur dicendum de illo qui, promulgato monitorio ad revelandum crimen, non revelat. Sed iterum de hoc infra, dum de iniustitia testis.

IV. Quaeritur 1° specialiter utrum confessarius qui ignorantia aut negligentia graviter culpabili non iniungit poenitenti restitutionem ad quam tenetur, fiat ipse obnoxius huic restitutioni.

Suppono quod, si poenitenti interroganti, an debeat restituere, nihil responderet confessarius, certo teneretur ipse restituere, quia silens in his circumstantiis non se habet tantum negative ad non restitutionem, sed censetur ad illam concurrere positive, ut suadens aut consentiens; verificatur enim tunc commune effatum : « Qui tacet, consentire videtur. » Quaestio itaque est de confessario qui mere negative se habet tacendo.

Resp. Probabilius est confessarium, qua talem, sive ex officio habeat curam animarum, sive non, non teneri in casu proposito ad restitutionem. Ita ex nostris Ledesma, Serra ; ex extraneis, Valentia, Sa, Layman, Sporer, Daelman, etc., contra Navarrum, Sylvium, authorem Suppl. Tournely, etc.

Prob. 1°. Confessarius tenetur primo ex officio monere poenitentem obligationis restituendi in ordine ad spiritualia tantum, non in ordine ad temporalia sive ipsius poenitentis, sive alterius tertii ; officium enim istud totum est spirituale. Ergo, dum omittit monere, non violat iustitiam in ordine ad temporalia, sed in ordine ad spiritualia tantum. Sola autem violatio iustitiae inducit obligationem restituendi, proindeque confessarius tenetur reparare damna spiritualia, si sequantur ex suo silentio, non temporalia.

Prob. 2°. Dato confessarium vi administrationis sacramenti Poenitentiae obligari ex iustitia in ordine ad bonum poenitentis etiam temporale; haec tamen obligatio non extenditur ad bonum temporale alterius tertii, quocum neque pactum neque conventionem ullam etiam tacitam inivit vi administrationis huiusmodi praecise ¹⁷. Ergo omittendo peccabit quidem contra iustitiam debitam suo poenitenti, sed non isti tertio. — Subsumo. Atqui illi solvenda est restitutio, cui iustitia est debita et respectu cuius violatur. Ergo.

Habet quidem ius ille tertius ut poenitens ipsi restituat, sed non habet ius strictum ut confessarius, qua talis, in hac de re poenitentem moneat, cum vi officii sui ad id se non obligaverit ; quasi vero confessarius ratione administrationis sacramenti Poenitentiae foret ex officio procurator bonorum temporalium cuiuscumque.

[Quaeritur 2° utrum superior teneatur reparare damnum a suis subditis illatum.

Resp. 1°. Tenetur in foro externo, nisi probet se damnum non potuisse praecavere. Ita ex iure Romano et communiter ex iure civili hodierno ¹⁸. In iure Gallico fit expressa mentio : 1° de patre, et eo defuncto, de matre, relatis ad filios minorennes cum ipsis habitantes ; 2° de hero vel mandante, relative ad famulos et mandatarios ; 3° de institutore et artifice, relative ad discipulos et tyrones. Si nulla culpa theologica fuerit a superiore commissa, reparationem non tenetur nisi post sententiam iudicis, si ei datur recursus contra damnificantem, qui in conscientia debet eum indemnem facere, si possit.

Resp. 2°. In foro interno, non tenetur de damno superioris, nisi culpam theologicam contra iustitiam commisserit erga personam laesam, id est nisi eius silentium aut tolerantia moraliter positivo impulsui fuerit aequivalens.

Ratio est, quia superior, etsi subditos suos recte gubernare debeat, non tenetur ex iustitia bonis temporalibus aliorum invigilare ¹⁹.]

[Quaeritur 3° utrum ad restitutionem teneantur famuli non impedientes damna dominis suis illata.

Resp. 1° affirmative, si agatur de bonis specialiter ipsis commissis; nam obligantur ex contractu.

Resp. 2° probabiliter affirmative, cum damnum infertur ab extraneis, etiam in bonis non sibi specialiter commissis ²⁰. Hoc ex quasi-contractu videtur oriri; nam domini rationabiliter famulos suos habent ut tali suorum bonorum direptioni oppositos. Plures etiam dicunt, famulos tunc in solidum teneri, si plures similiter in hoc fuerint negligentes ²¹.

Resp. 3° negative probabilius, contra aliquos, si damna a confamulis inferantur; quia famuli non conducuntur ut sibi invicem invigilent.]

§ III. — Quo ordine cooperatores damni teneantur restituere ?

I. Suppono 1° eum qui rem adhuc exstantem apud se habet, ante omnes teneri eam restituere : quia tenetur ratione rei acceptae, et haec obligatio est omnium maxima; quamdiu enim res exstat, clamat ad dominum, ut communiter dicitur, et ei debetur. Quod si bona fide eam absumpsit, tenetur in quantum factus est ditior, quia id succedit loco rei ; si mala fide, tenetur ad totum aequivalens, alioquin commodum reportaret ex nova sua iniquitate. Unde regula iuris 36 in 6° : « Pro possessore habetur, qui dolo desiit possidere. » Insuper, cum sciens et volens commodum ex ea re prae caeteris perceperit, aequum est etiam ut prae caeteris subeat onus restituendi.

Eo itaque restituente, caeteri cooperatores non tenentur restituere; non domino, quia habet quod suum est; non illi qui restituit, quia non habet minus quam debeat habere. Excipe tamen primo, si mandans concedat executori rem ablatam aut eius partem ut mercedem; secundo, si herus rem furtivam, puta ovem, a suis famulis consumi iubeat. In his enim et similibus casibus mandans et herus videntur in se suscipere onus restituendi prae caeteris.

Suppono 2° quod, quando plures aequaliter concurrunt ad damnum, teneantur aequaliter ad restitutionem, unusquisque pro sua parte : ut, si decem communi consilio incendant domum valentem mille aureis, unusquisque tenetur reddere centum; si duo consulant furtum centum aureorum, unusquisque tenetur refundere quinquaginta; quia obligatio restituendi oritur ex influxu in damnum. Ergo, ubi aequalis est influxus, aequalis est obligatio. Ex quo etiam sequitur quod, si inter eodem modo concurrentes, v. g., inter plures consulentes, unus magis influat quam alter, teneatur etiam plus restituere. Quod si alii deficiant, tenetur quisque in solidum ; quia quisque influit in totum damnum, si non totalitate causae, saltem totalitate effectus.

[Et quia per modum unius egerunt.]

Uno autem restituente, alii debent ipsi refundere quique suam partem ²² : quia dominus qui accepit eius integram restitutionem, censetur ei transmississe totum ius quod prius habebat; et alioquin eius diligentia faceret eum peioris conditionis, cum culpa et tarditas aliorum ipsis patrocinaretur. Adde quod non restituentes sint causa cur is debeat restituere totum, cum alioquin sufficeret restituere partem, adeoque sint illi causa damni.

II. Quaestio itaque restat de iis qui diverso modo concurrunt : v. g., concurrunt ad eamdem damnificationem mandans, exsequens et consulens; quaeritur utrum inter eos sit aliquis ordo, ita ut quidam prius totum restituere teneantur, et iis deficientibus alii.

Dico : Primario et principaliter tenetur mandans; secundario exsequens, et consequenter alii per ordines, ita ut, restituente mandante, caeteri sint liberi a restitione; restituente vero exsequente, mandans tenetur illi restituere, caeteri autem subsequentes sint liberi ²³.

De mandante patet; quia est principalis causa cuius authoritate, nomine et gratia fit, cuique propterea omnes subordinantur et serviunt ut instrumenta. Unde communi omnium sensu censetur in se suscipere primario totius restitutionis onus. Sane iniquum, quin et ridiculum foret, quod qui aliis iussit maleficium fieri suo nomine et in sui gratiam, exigeret ab aliis partem restitutionis.

Mandanti hic accensendus est qui vi, metu, minis, alterum cogit ad maleficium. Item qui, sive fraude, sive solis precibus, aut consiliis induxit alium ut in sui gratiam damnum inferret; hi enim aequivalent mandanti, et sunt, sicut ipse, principales in facto, ita ut etiam censeantur in se suscipere onus restitutionis. Imo qui his modis mandantem induceret ad mandandum, prius ipso teneretur, quia foret ipso magis principalis in damno.

De executore qui absque mandante agit, etiam patet, quia ipse est principalis in facto et proprio nomine damnificat. De executore vero qui authoritate et nomine mandantis agit, quidam dubitant, quia tunc est tantum agens secundarius, sicut alii cooperatores, proindeque videtur tantum teneri pro sua parte, sicut alii.

Nihilominus probabilius est etiam talem post mandantem teneri ad totum, et eo restituente, caeteros cooperatores ad nihil teneri; quia, licet non pro se, sed pro mandante agat, est tamen post mandantem principalis inter caeteros qui ipsi serviunt et sunt subordinati, sicut ipse est mandanti, ipsum scilicet instruendo, fovendo, animos addendo, armando, etc., idque in eius gratiam. Ex quo sequitur ipsum prae caeteris in se suscipere onus restituendi.

Caeterum id intellige de exsequente qui suo vel mandantis nomine rem agit; si enim aliorum cooperatorum nomine ageret, non prius nec plus quam illi teneretur : ut si quinque commune consilium ineant incendendi domus et unus pro omnibus et eorum nomine ignem iniiciat, a quatuor aeque tenentur ac ille, qui non est magis causa principalis, quam illi. Unde, illo restituente, alii tenentur ipsi suam partem restituere.

Inter caeteros vero cooperantes positive videtur probabilis nullum esse ordinem, sed unumquemque teneri ad suam partem maiorem vel minorem pro modo influxus; ita tamen ut, aliis deficientibus, quilibet teneatur ad totum, et restituenti totum caeteri suas partes restituere debeant. Ratio est, quia nullus alteri est causa principalis, nee ullus alteri subordinatur aut deservit tamquam eius instrumentum, sed quisque per se in suo ordine agit. Si palpans non est instrumentum consulentis, nec consulens palpantis.

[Quando damnum secutum est ex consilio, consulens vel consentiens non tenetur per se ante executorem, quia hic posterior est causa principalis damni. Id tamen intelligitur, supposito quod consilium, ut saepe evenit, soli executori est utile. Si autem sit utile soli consulenti, hic primus tenetur. Si autem utrique, uterque pro rata tenetur. Etiamsi damnum illatum neutri materialiter profecerit, idem ordo est servandus, considerando an ad huius vel illius, vel utriusque oblectamentum aut vindictam actio damnosa fuit posita. Deficiente autem uno, alteri solidum incumbit reparationis obligatio ²⁴.]

Attamen inter cooperatores positive ex una parte et cooperantes negative ex altera est ordo, ita ut prius restituere teneantur cooperantes positive, et illis restituentibus, sint liberi cooperantes negative : non quia isti sint illis subordinati, ut dixi de cooperantibus positive respectu mandantis et exsequentis, sed quia cooperantes positive proprie concurrunt ad damnum, cooperantes autem negative, improprie tantum, quatenus nempe non impediunt, ut tenentur ex officio; sicque accipiendo officium, non censentur communi hominum aestimatione suscipere onus restitutionis, nisi post alios. Et sane ridiculum foret positive concurrens, qui, cum totum restituisset, diceret concurrenti negative : « Redde mihi partem restitutionis, quia me volentem aut consulentem furari non impedivisti. »