Summa summae S. Thomae, Tomus III

I. Odium Dei. — Odium in communi est actus seu motus voluntatis quo quis malevole fertur in aliquid. Est duplex, odium abominationis et odium inimicitiae. Odium abominationis est quo aversamur aliquid ut nobis malum et disconveniens. Odium inimicitiae est quo volumus alicui malum ut illi male sit; unde istud odium non tam est aversio quam prosecutio alicuius quod apprehendimus ut nobis bonum et alteri malum.

Odium Dei est omnium peccatorum gravissimum¹ ; quia ratio culpae consistit in voluntaria aversione a Deo. Haec autem aversio est potior et maior in odio Dei quam in aliis peccatis; quia in odio Dei directe et per se intenditur, in aliis autem peccatis indirecte tantum et per aliud : sic, v. g., qui fornicatur, non intendit directe et per se averti a Deo, sed intendit inordinatam delectationem, cui est annexa aversio a Deo.

II. Odium proximi. — Odium proximi sive abominationis, sive inimicitiae, est ex genere suo peccatum mortale² ; quia directe contrariatur charitati, quae est vita animae. Charitate autem tenemur diligere proximum secundum id quod habet a Deo, id est secundum naturam et gratiam. Ergo aversari proximum secundum naturam et gratiam, et ipsi malum velle, est ex genere suo peccatum mortale. Plura vide in dictis de dilectione inimicorum.

Potest tamen utrumque fieri veniale, non solum ex indeliberatione actus, sed etiam ex levitate materiae : odium inimicitiae, si leve malum optetur proximo. Odium abominationis raro est mortale; quia simplex displicentia personae creatae multis defectibus subiectae et propter illos sine mali imprecatione, non videtur tanta inordinatio : nisi talis sit ut quis recuset veniam petenti, vel communia charitatis officia, aut nisi sit causa gravis scandali, vel duret, dum urget praeceptum diligendi proximum.

[Ex his colliges 1° nunquam esse licitum optare proximo malum sub ratione mali, secus vero sub ratione boni, id est ut ex malo optato obveniat ei bonum malo praeponderans. Cavendum tamen ne sub pallio melioris boni virus odii aut vindictae lateat. Et quia vita hominis innocentis praeponderat bonis fortunae alicuius privati, iure damnata sunt ab Innocentio XI sequentes propositiones, sub num. 13, 14 et 15 : « Si cum debita moderatione facias, potes absque peccato mortali de vita alicuius tristari et de illius morte naturali gaudere, illam inefficaci affectu petere et desiderare, non quidem ex displicentia personae, sed ob aliquod temporale emolumentum. » — « Licitum est absoluto desiderio cupere mortem patris, non quidem ut malum patris, sed ut bonum cupientis, quia nimirum ei obventura est ei pinguis haereditas. » — « Licitum est filio gaudere de parricidio parentis a se in ebrietate perpetrato, propter ingentes divitias inde ex haereditate consecutas. »

Colliges 2° aliquem posse sibi optare mortem ut fruatur Deo, et eum non amplius offendat, ut fecit Apostolus, dicens, Rom., VII, 24 : Infelix ego homo ! quis me liberabit de corpore mortis huius ? Sed quid de illo qui sibi optaret mortem ut liberaretur a miseriis huius vitae ? Respondeo id esse per se illicitum, quia mors est omnium malorum huius vitae terribilius : nisi hoc optetur sub conditione quod ita placeat Deo, et cum desiderio saltem implicito melioris vitae, scilicet aeternae.]

III. Acedia. — Acedia theologice sumpta est taedium seu tristitia de bono spirituali³ . Si sit de bono spirituali in communi, non est speciale vitium, sed circumstantia omnis vitii; omne enim vitium refugit bonum spirituale virtutis oppositae. Sed est speciale peccatum, quatenus est taedium de bono divino ad nos pertinente, apprehenso ut malo proprio; ut si quis tristetur de amicitia Dei, de beatitudine sibi proposita, aut de mediis ad Dei amicitiam et beatitudinem necessariis, ut de sacramentis, de divinis praeceptis, de bonis operibus, quatenus sunt ad Dei amicitiam et beatitudinem necessaria.

Hac ratione acedia est peccatum mortale ex suo genere⁴ , quia contrariatur charitati, per quam habetur vita spiritualis; proprius enim effectus charitatis est gaudium de Deo, acedia autem est tristitia de bono divino ad nos pertinente, ut dictum est.

IV. Invidia. — Est tristitia de bono alieno aestimato ut malo proprio, quatenus est diminutivum propriae gloriae et excellentiae.

Est peccatum, quia dolet de eo de quo est gaudendum, scilicet de bono proximi. Est peccatum ex genere suo mortale, quia contrariatur charitati. Potest tamen esse veniale, tum ex indeliberatione actus, tum ex levitate materiae, ut si sit de exiguo bono proximi.

V. Discordia. — Discordia de qua hic agimus et prout opponitur charitati, est dissensio voluntatum circa bonum divinum vel proximi, in quod tenemur ex charitate consentire ; quia, si non teneamur consentire ex charitate, sed ex alia virtute, non erit contra charitatem, sed contra illam aliam virtutem. Est ex genere peccatum mortale, propter contrarietatem ad charitatem.

VI. Contentio. — Contentio generaliter sumpta est pugna verborum; specialiter autem, prout hic sumitur, definitur ab Ambrosio : « Impugnatio veritatis cum confidentia clamoris. Intellige veritatem quam quis novit, aut potest ac debet noscere, ut in haereticis. Intellige etiam impugnationem veritatis ex animo, non exercitii aut examinis causa.

Est ex genere suo peccatum mortale⁵ , quia contrariatur charitati, quatenus contrariatur paci, quae est effectus charitatis.

VII. Schisma. — Schisma graece, latine scissio, ex usu recepto apud scriptores ecclesiasticos, sumitur pro speciali peccato, quod definitur : « Voluntaria separatio sui ipsius ab unitate Ecclesiae⁶ . » Unitas autem Ecclesiae in duobus potissimum attenditur, scilicet in connexione seu communicatione membrorum Ecclesiae ad invicem, et in ordine omnium membrorum ad unum caput, quod est ipse Christus, cuius vicem gerit in Ecclesia summus Pontifex.

Unde triplici modo potest quis fieri schismaticus : 1° se separando a capite; 2° a membris; 3° a capite et membris simul.

[Schisma aliud est purum, quod charitati solum et paci opponitur, ut in iis qui credunt unam sanctam Ecclesiam, sub visibili capite Romano Pontifice, et quidquid Ecclesia Romana docet, ex superbia autem nolunt Papae subesse et obedire, vel reliquis Ecclesiae membris uniti esse. Aliud haeresi coniungitur, in iis qui se separant ab obedientia Papae, quia eius potestatem non agnoscunt. Hinc, quamvis omnes haeretici sint schismatici, non vero e contra, et schisma absolute ab haeresi seiungi possit, attamen vix aut ne vix quidem verum schisma sine aliqua haeresi reipsa reperitur, vel quod saltem in haeresim non erumpat. Schismatici, sive qui ab unitate Ecclesiae discedunt, sive qui obedientiae Papae debitae se subtrahunt, excommunicatione latae sententiae speciali modo Romano Pontifici reservatae plectuntur in constit. Apostolicae Sedis, his verbis : « Schismaticos et eos qui a Romani Pontificis pro tempore existentis obedientia pertinaciter se subtrahunt vel recedunt. » Haec censura fuit renovata a bulla Coenae. Ex ea sequitur privatio iurisdictionis, quando schisma est manifestum⁷ .]