Summa summae S. Thomae, Tomus III

(D. Thomas, qq. 4 et 5.)

Petes 1° utrum fides recte definiatur ab Apostolo, Hebr. XI, 1: Sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium.

Resp. ¹ hanc definitionem, quamvis verba non ordinentur sub forma definitionis, esse legitimam, quia continet omnia quae pertinent ad fidei definitionem, ut patebit ex sequenti explicatione.

Dicitur substantia, graece hypostasis seu subsistentia: partim quia fides est inchoatio, basis et fundamentum spei nostrae; substantia enim est substratum omnibus qualitatibus: partim quia facit res sperandas subsistere in nostro intellectu, ac eis tam certo assentire, ac si essent presentes.

Dicitur argumentum non apparentium, sumpto argumento pro eius effectu, seu, ut habet alia littera, convictio; sicut enim argumentum inducit intellectum ad inhaerendum alicui vero, ita per fidem intellectus firmiter adhaeret veritatibus non apparentibus, propter authoritatem Dei revelantis.

Dicitur, non apparentium: tum quia obiectum fidei est non visum; tum ut significetur plura ad fidem pertinere quae non sperantur, ut sunt bona praeterita et mala peccatoribus obventura, v. g., infernus.

Per hanc definitionem fides distinguitur ab omnibus aliis habitibus intellectualibus. Per hoc quod dicitur, substantia rerum sperandarum, distinguitur a fide humana, qua non ordinatur ad beatitudinem speratam. Per τῷ argumentum, distinguitur ab opinione, suspicione et dubitatione. Per τῷ non apparentium, distinguitur a scientia et intellectu primorum principiorum.

Si quis ergo haec verba in formam definitionis reducere velit, potest dicere ² quod fides sit « habitus mentis quo inchoatur vita aeterna in nobis, faciens intellectum firmiter assentire non apparentibus, propter authoritatem Dei revelantis. » Et haec definitio coincidit cum hac altera, qua communiter circumfertur: « Virtus divinitus infusa, per quam intellectus firmiter assentitur iis quae a Deo revelata sunt, propter ipsius revelantis authoritatem. »

[Petes 2° utrum fides informis sit virtus,

Notandum formam ultimam fidei, sicut et caeterarum virtutum, esse charitatem. Charitas vero non est forma intrinseca et essentialis fidei ³, sed est forma extrinseca et accidentalis, quatenus per charitatem fides, sicut omnes aliae virtutes, ordinatur ad ultimum finem supernaturalem, sicque ex charitate habet quod eius actus sit perfectus et meritorius. Hoc posito,

Resp. Fides est per se vera virtus, sed imperfecta.

Prob. prima pars. 1° Quia est principium boni actus determinans intellectum ad assentiendum veritatibus revelatis. Unde, quamvis non faciat habentem simpliciter bonum in genere moris, quod est proprium virtutis perfectae, facit tamen bonum in suo genere, scilicet intellectivo. 2° Quia competit ei definitio virtutis. Est enim bona qualitas mentis, qua bene vivitur, scilicet principium boni actus, et qua nemo ut principio malo utitur. 3° Est idem habitus cum fide formata; nam charitas hunc habitum non creat, sed eum perficit tantum extrinsece et accidentaliter. 4° Praecepta non dantur nisi de actibus virtutum. Datur autem praeceptum de actu fidei informis, ut patet Hebr., XI, 6: Credere oportet accedentem ad Deum quia est, et inquirentibus se remunerator sit. Porro accedens ad Deum nondum ei perfecte unitur; quae unio non fit nisi per charitatem. Ergo.

Prob. secunda pars ⁴; quia fides informis non facit hominem simpliciter bonum. Licet enim sit principium actus boni, non tamen hic actus est meritorius in ordine ad finem ultimum, scilicet ad vitam aeternam, sicque fides non habet statum et modum perfectae virtutis.]

Petes 3° utrum fides sit certior omnibus cognitionibus naturalibus.

Resp. Fides est certior, quoad se, omnibus cognitionibus naturalibus, non quoad nos.

Prob. prima pars ⁵, Fides habet certitudinem ex divina veritate, qua falli non potest, et quae veritatibus revelatis certo applicatur per Ecclesiam infallibilem. Cognitiones vero naturales habent certitudinem ex naturali lumine rationis, quod, quamvis obiectum circa quod versatur quandoque sit certum, est tamen per peccatum tenebris involutum et errori obnoxium, nec certum an recte rebus apprehensis applicetur. Ergo.

Prob. secunda pars ⁶, Illud dicitur magis certum quoad nos, quod intellectus plenius consequitur, quod est illi magis connaturale et proportionatum, quodque ipsum magis satiat et quietat, licet aliunde minus certo assentiatur. Atqui cognitiones naturales sunt magis connaturales et proportionatae intellectui humano, magis ab ipso penetrantur, magis ipsum satiant et quietant propter rerum evidentiam, in qua ultimo quiescit intellectus humanus, quam fides, quae est de obscuris et inevidentibus: unde fit quod, quamvis ex parte motivi sit certissima, patiatur tamen ex parte subiecti quosdam motus indeliberatos dubitationis, propter debilitatem ingenii nondum videntis veritatem. Ergo.

Petes 4° utrum fides sit discursiva.

Resp. negative; quia, sicut eadem visione videmus colorem et lucem, sic eodem actu assentimur rei revelatae et revelationi; obiectum enim fidei est res revelata, non materialiter, sed formaliter ut revelata. In discursu autem, assensus principiorum realiter distinguitur ab assensu conclusionis.

[Petes 5° utrum fides sit libera.

Resp. affirmative, ex concilio Vaticano ita definiente: « Si quis dixerit, assensum fidei christianae non esse liberum, sed argumentis humanae rationis necessario produci; aut ad solam fidem vivam, quae per charitatem operatur, gratiam Dei necessariam esse; anathema sit. »]

1°: Fides remanet in peccatore qui non committit peccatum infidelitatis.

Prob. 1° ex Apost., I Cor., XIII, 2, ubi dicit: Si habuero omnem fidem..., charitatem autem non habuero, nihil sum. Quibus verbis aperte supponit charitatem posse separari a fide remanente, sicque fidem posse esse in peccatore.

2° Ex Trid., sess. VI, can. 28, sic definiente: « Si quis dixerit, amissa per peccatum gratia, simul et fidem semper amitti, aut fidem qua remanet non esse veram fidem, licet non sit viva...; anathema sit. » Unde haec conclusio est de fide. Huc facit haec propositio 12a ab Alexandro VIII damnata: « Quando in magnis peccatoribus deficit omnis amor, deficit etiam fides, et etiamsi videantur credere, non est fides divina, sed humana. » Item haec 52a Quesnelli: « Omnia alia salutis media continentur in fide, tamquam in suo germine et semine; sed haec fides non est absque amore et fiducia. »

3° Ratione. Non omne peccatum est contrarium fidei, nec destruit rationem formalem obiecti ipsius: sic qui furatur, non ideo desinit credere Deum esse primam et infallibilem veritatem in dicendo. Ergo.

Quando autem SS. Patres dicunt non esse fidem aut ullam virtutem sine charitate, loquuntur de fide viva et virtutibus in esse perfecto, ut iam monuimus.

Dico 2°: In daemonibus et damnatis non remanet fides infusa et supernaturalis ¹.

Prob. Daemones et damnati sunt spoliati omnibus donis gratuitis, praesertim iis quae ordinantur ad beatitudinem, quam nec sperant, nec sperare possunt. Atqui fides est donum gratuitum ex sua natura ordinatum ad beatitudinem; est enim, secundum Apostolum, Hebr., XI, 1, sperandarum substantia rerum, et secundum Tridentinum, sess. VI, cap. 8, « initium salutis, radix et fundamentum iustificationis. » Ergo.

Confir. Ad fidem supernaturalem requiritur pia motio voluntatis, seu bonus affectus credulitatis erga primam veritatem revelantem. Atqui nulla est in daemonibus et damnatis pia motio voluntatis, nulla bona voluntas, quippe quae est firmata in malo, et quamvis id quod agunt sit quandoque ex obiecto proximo bonum, illud tamen semper agunt ex prava intentione finis, sicque est semper malum.

Dices: 1° Iacob., II, 19, dicitur: Daemones credunt, et contremiscunt. Ergo. 2° Daemones et Christiani damnati cognoscunt in inferno veritates supernaturales quas cognoverunt in via. Atqui has veritates supernaturales cognoscere non possunt nisi per fidem, qua sola est supernaturalis inter virtutes intellectuales. Ergo.

Resp. ad primum. Daemones credunt fide infusa ex pia motione voluntatis, nego; fide naturali et quodammodo coacta, tum ex evidentia signorum quae perspicaci mentis acumine penetrant, tum miserabili experientia qua Deum vindicem sentiunt. Conc. Neque refert quod S. Iacobus comparet eorum fidem cum fide peccatorum, quae est vera fides infusa; tenet enim comparatio, non quoad utriusque fidei naturam, sed quoad utriusque sterilitatem, quia neutra sufficit ad salutem, cum utraque sit sine operibus. Solutio patet ex textu.

Resp. ad secundum. Nego min. Fides enim qua daemones et damnati credunt et cognoscunt veritates supernaturales, licet dici possit supernaturalis ex parte obiecti, est tamen naturalis ex parte motivi seu principii; est enim acquisita vel ex statu viae, vel ex rerum eventu, vel ex prophetiis impletis, vel ex poenis quas sentiunt: sicut, si quis ex motivo mere naturali, puta ex relatione parentum aut alicuius viri docti, crederet mysteria nostra, licet huius fidei obiectum foret supernaturale, ipsa tamen in se et ex parte principii foret naturalis.

Dico 3°: Fides non remanet in beatis ², bene tamen in animabus purgatorii.

Prob. prima pars. 1° Ex Apost. I Cor., XIII, 9 et 10, dicente: Ex parte cognoscimus et ex parte prophetamus; cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Id est, cum venerit visio, evacuabitur fides. Et II Cor., V, 6 et 7: Dum sumus in corpore, peregrinamur a Domino; per fidem enim ambulamus, et non per speciem. Unde Aug., lib. XIV de Trinit., c. 2, n. 4: « Neque enim, inquit, iam fides erit [in patria] qua credantur quae non videntur, sed species qua videantur quae credebantur. »

Prob. ³ 2° Destructo obiecto formali fidei, non subsistit fides. Atqui in beatis destruitur obiectum formale fidei; est enim obiectum formale fidei prima veritas non visa, quae intuitive videtur a beatis. Ergo.

Hinc manet probata secunda pars. Animae enim in purgatorio (idem dicendum de Patribus qui erant in limbo), nondum fruuntur visione beata, sicque remanet inipsis obiectum formale fidei, scilicet prima veritas non visa. Adde quod sperent beatitudinem; fundamentum autem spei est fides, cum nemo speret beatitudinem, nisi credat se posse illam adipisci.

Dico 4°: Fides sive habitualis sive actualis non remanet in haeretico qui vel unum tantum fidei articulum pertinaciter discredit ^{4 5} ^. Est communis cum Authore, contra paucos.

Prob. 1° Apost., Galat., V, 4, iis qui sustinebant observantiam legalium esse necessariam ad salutem, dicit: Evacuati estis a Christo, id est a Spiritu fidei, ut explicat versu sequenti. Tridentinum, sess. VI, cap. 15: « Asserendum est, inquit, non modo infidelitate, per quam et ipsa fides amittitur, etc. » Quelibet autem haeresis, etiam circa unum tantum articulum, est infidelitas.

Prob. 2° ratione ⁶ Cessante obiecto formali a quo habitus et actus specificantur, cessant et destruuntur habitus et actus. Atqui in haeretico qui pertinaciter negat vel unum articulum fidei, cessat obiectum formale fidei tam habitualis quam actualis. Ergo. — Prob. min. Obiectum formale fidei sive habitualis sive actualis, est prima veritas in dicendo, ut manifestata per Ecclesiam. Atqui qui negat pertinaciter unum articulum fidei, non credit alios quos tenet propter primam veritatem, ut manifestatam per Ecclesiam, alioquin et hunc quem negat crederet, cum sit etiam, sicut alii, revelatus a prima veritate et propositus ut talis ab Ecclesia; sed hunc reiicit et illos tenet ex proprio iudicio et propria electione. Unde Aug., lib. XVII Cont. Faust., c. 3, alloquens Marichaeos: « Qui, inquit, in Evangelio quod vultis creditis, quod vultis non creditis, vobis potius quam Evangelio creditis. »

[Advertendum itaque quod, licet fides ex parte obiecti sit totum integrale constans partibus, quatenus respicit plura a Deo revelata, in ratione tamen habitus et qualitatis est una et simplex in unoquoque credentium, cum inclinet ad assentiendum pluribus sub uno indivisibili motivo, scilicet propter primam veritatem in dicendo, unde hic habitus totus et integer perit in haeretico. Quod si contingat haereticum post haeresim eadem facilitate et firmitate credere articulos quos adhuc tenet, ac ante, id contingit quia haeretici eadem firmitate et facilitate credunt, non solum articulos fidei, sed etiam suos errores, ita ut aliquando pro iis asserendis moriantur. Firmitas ergo provenit ex sola pertinacia voluntatis, facilitas autem ex habitu fidei acquisito, sive, iuxta aliquos, per actus praecedentis fidei, non qua supernaturales, sed qua vitales; sive, iuxta alios, per actus fidei naturales ex parte principii, licet supernaturales ex parte obiecti; saepe enim fidelis, vel ex instructione parentum, vel ex doctrina catechistarum, vel ex consuetudine, non attendendo ad primam veritatem revelantem, elicit actus qui, cum sint naturales ex parte principii, generant habitum pariter naturalem, qui remanet in haeresi. Habitus autem fidei supernaturalis destruitur ad destructionem sui obiecti formalis. Cum ergo haereticus, negans unum fidei articulum, neget primam veritatem, et per hunc actum physice destruat in suo intellectu obiectum fidei, eodem modo destruit mediate habitum fidei.]

[Latitudinarii, sub specioso praetextu mutuae concordiae inter omnes Christianos ineundae, contra Catholicos acriter insurgunt, quod sua intolerantia dissensiones foveant, et impie contendunt, cum omnibus illis communionem esse habendam, qui quocumque modo divinam revelationem receperint, quamvis aliqua tantum eorum quae in ea continentur receperint, quos fide licet dimidiata, non secus ac Catholicos, salutem consequi posse asserunt. Atque hinc orta absurda distinctio articulorum fidei in fundamentales et non fundamentales, in quibus tamen assignandis ne ipsi quidem adhuc inter se convenerunt. Ex his autem quae dicta sunt patet, quam impie haec proponantur: sine fide enim impossibile est placere Deo, et vitam aeternam consequi; fides autem dimidiata nullimode fides divina dici potest. Nam, ut dicit Apost., II Cor., VI, 15, qua conventio Christi ad Belial? aut quae pars fideli cum infideli? Itaque

Dico 1°: Vera religio nullam aliam religionem a se diversam tolerare potest, atque intolerantia verae religionis proprius character esse debet.

Ante probationem, suppono veram religionem unam tantum esse posse, in quo tum Latitudinarii, tum alii sectarii consentire debent, cum, ipsis fatentibus, ea est vera religio quae divinam sequitur revelationem, quae innititur veracitati Dei revelantis, qui nec fallere nec falli potest. Illa igitur tantum est vera religio, quae divinam revelationem ea qua par est ratione sequitur. Itaque, si aliqua religio in admittendis revelatis excedat vel deficiat, aut admittat quae vera non sunt, aut non admittat quae vera sunt, ipsa non potest esse vera. Sicut ergo, si verum falso misceatur, verum esse desinit, et simpliciter verum amplius dici non potest; ita, si dogmatibus verae religionis falsa misceantur, vera religio esse desinit, et simpliciter vera amplius dici non potest.

Prob. itaque conclusio. Tolerantia quamdam consociationem secum affert. Atqui vera religio nullam consociationem habere potest cum dogmatibus alterius religionis a se diversae, ut patet ex allata suppositione. Ergo vera religio nullam religionem a se diversam tolerare potest.

Imo, sicut veritatis propria nota est nullam cum errore consociationem admittere, ita etiam proprius character vere religionis esse debet intolerantia cuiusvis alterius religionis.

Non inde tamen sequitur, sicut Latitudinarii effutiunt, quod hominum animi inter se dividantur, unusque alteri inimicus evadat. Catholici enim praeceptum Christi, ut eos quoque diligant a quibus mala acceperunt, suae menti propositum habent. Eadem ergo ratione se gerere debent erga illos a quibus, quamvis alia ac ipsi dogmata sequantur, nullum detrimentum accipiunt. Istorum quidem errores odio habentur ab iis qui veram christianam religionem profitentur, eosque, si possent, in viam salutis atque veritatis revocare vellent; at in hoc tantum abest ut animi alieni vestigia aliqua occurrant, quin potius evidentissime apparet, nihil magis eis cordi esse, quam veram solidamque utilitatem illorum procurare. Quis ignoret, iam inde ab Ecclesiae initiis, verae religionis professores quantopere quantisque cum suis periculis barbaros atque infideles ad Dei cognitionem et ad salutem aeternam adducere curaverint, et curent? Quod cum faciunt, hominum a se de religione dissidentium saluti, etiam cum impendio suae vitae, inserviunt.

Dico 2°: Falsae religionis ea conditio est, ut quoad dogmata consociationem cum aliis religionibus a se diversis inire possit.

Prob. Licet veritas cuique falsitati opponatur, non item falsitas, et nihil obstat quin duo aeque falsa inter se consocientur. Et revera, si semel statuatur divinam revelationem a divina authoritate procedere, et tamen posse ab aliquibus Christianis reiici aliqua revelata, quomodo damnari poterunt qui alia divinitus tradita et revelata contempserint atque reiecerint? Quo enim iure quis utitur, et aliis etiam eodem uti permittat, necesse est. Atque hinc non solum ethnici aliarum religionum superstitiones in suam introduxerunt, sed etiam Christiani qui a fidei veritate declinaverunt, vel omnes omnino sectas, vel saltem aliquas tolerandas esse statuerunt; et sola vera religio Christiana quoad dogmata nullam cum aliis sectis consociationem iniri posse censuit.

Obiicit Lockius, sufficere ad salutem aeternam, ut credamus Christum esse Messiam et Dei Filium, idque probare conatur pluribus sacrae Scripturae testimoniis, in quibus hoc Christus ab omnibus exegit. Atqui omnes pene haereticorum sectae admittunt hoc fidei dogma. Ergo.

Resp. cum dist. Christus hoc primo ab omnibus exegit, ut se verum Dei Filium esse crederent, et Apostoli maxime solliciti fuerunt ut id omnibus primo persuaderent. Conc.; Christus exegit huius tantummodo dogmatis fidem, nego.

Christus, uti Dei Filius, novam legem promulgaturus advenerat. Ut igitur firmaret suam authoritatem, qua erat Dei Filius, id primo curare debuit, ut omnes se Filium Dei esse crederent, idemque etiam Apostoli contenderunt. Est itaque Christi divinitas velut basis et fundamentum evangelicae revelationis. Nonne tamen ipse Christus voluit ut caeterorum quoque omnium quae tradidit cuncti fidem haberent? Praecepit Apostolis ut quae ab ipso audierant omnes docerent, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Marc., I, 15, Christus dicit: Quoniam impletum est tempus, et appropinquavit regnum Dei, paenitemini et credite Evangelio. Post resurrectionem, praecepit Apostolis, Marc., XVI, 15: Euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae. Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur. Et Apostoli praeceptis obtemperantes, profecti praedicaverunt ubique, Domino cooperante et sermonem confirmante sequentibus signis, ibid., 20.

Obiiciunt Latitudinarii, cum Bayle, Rousseau et Voltaire: Dicendum non est unum prae altero magis revereri Deum, si unus prae altero S. Scripturam melius intelligat; sed satis est ut utrique S. Scripturam sicut regulam admittant, quamvis unus eorum in particulari et per errorem a Dei voluntate recedat. Sicuti enim qui S. Scripturam accipit eo sensu quo debet, ideo hunc sensum accipit, quia verum eum esse putat, non quia in se est verus, et quia, si alium acciperet, Deo se displicere crederet; ita qui S. Scripturam in falso sensu accipit, hunc sensum praefert, non quia falsus est, sed quia verus ipsi videtur, et se displicere Deo existimat, si in alio acciperet. Ergo qui sequitur S. Scripturae sensum quem verum esse putat, Deo placere et aeternam salutem consequi potest.

Resp. quaerendo a Latitudinariis an velint S. Scripturam esse regulam sensuum ipsorum hominum, an vero sensus hominum regulam S. Scripturae? Si S. Scriptura, uti revera esse debet, est regula sensuum hominum, eique homines in suis sensibus se accommodare debent, turpissime fallitur qui sensum eiusdem non assequitur, et eam aliter quam debet intelligit. Regula enim est norma cui conformari oportet, illi subiici et ab ea pendere, sicut mensura est norma mensurati, non vero mensuratum norma ipsius mensurae. Numquid aeque reveretur suum legislatorem, tam qui legi promulgatae non solum venerationem adhibet, sed praeterea studio et diligentia legitimum eius sensum assequitur, et secundum eam operatur, quam qui legem uti regulam generatim reveretur, at, propter suam malitiam, obstinationem et culpabilem ignorantiam, non assequitur eius sensum, et contra eam agit? Tunc ergo verus sensus S. Scripturae tribuitur, quando est conformis menti Dei loquentis, nec ideo est verus, quia qui eum recte intelligit putat esse verum, sed quia in se rectus est et conformitatem cum Deo loquente habet. Requiritur quidem, ad deceptionem vitandam, ut is sensus verus quoque esse putetur, non ideo tamen verus evadit, quia talis esse putatur. Inde vero est ut qui falsum sensum S. Scripturae tribuit, quamvis ipse verum eum esse putet, verum tamen non tribuat, nec eius falsa existimatio illum reddit menti Dei loquentis conformem. Nec refert quod Deo placere intendat tam qui recte, quam qui prave S. Scripturam intelligit; qui enim adhibuit omnem diligentiam ut verum Scripturae sensum assequeretur, adeoque assecutus est, revera Deo placet : at qui, propter suam malitiam, obstinationem, culpabilemque ignorantiam, verum Scripturae sensum assecutus non fuerit, licet se Deo placere putaverit, falso tamen ac impie putavit.]

Resp. Nedum fides rationem naturalem excludat, eam potius relevat, illustrat et firmat.

Prob. Fides rationem naturalem non potest excludere, nisi sit ei contraria et eius exercitium impediat. Atqui nullo titulo fides est rationi contraria, sed, ex adverso, perfecta analogia inter utramque existit; nec fides exercitium rationis impedit, sed tantum, ut lumen superius, illam relevando, illustrando et firmando, ei vires addit. Ergo eam non excludit.

Utraque pars minoris decretorie et luculenter fuit explicata et demonstrata a synodo Vaticana, in constit. Dei Filius, cap. 4, de Fide et Ratione : « Hoc perpetuus Ecclesiae catholicae consensus tenuit et tenet, duplicem esse ordinem cognitionis, non solum principio, sed obiecto etiam distinctum : principio quidem, quia in altero naturali ratione, in altero fide divina cognoscimus; obiecto autem, quia praeter ea ad quae naturalis ratio pertingere potest, credenda nobis proponuntur mysteria in Deo abscondita, quae, nisi revelata divinitus, innotescere non possunt. Quocirca Apostolus, qui a gentibus Deum per ea qua facta sunt cognitum esse testatur, disserens tamen de gratia et veritate, quae per Iesum Christum facta est, Ioann., I, 17, pronuntiat : Loquimur Dei sapientiam in mysterio, quae abscondita est, quam praedestinavit Deus ante saecula in gloriam nostram, quam nemo principum huius saeculi cognovit..., nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum; Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei, I Cor., II, 7-10. Et ipse Unigenitus confitetur Patri, quia abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis.

Ac ratio quidem, fide illustrata, cum sedulo, pie et sobrie quaerit, aliquam, Deo dante, mysteriorum intelligentiam eamque fructuosissimam assequitur, tum ex eorum quae naturaliter cognoscit analogia, tum e mysteriorum ipsorum nexu inter se et cum fine hominis ultimo; nunquam tamen idonea redditur ad ea percipienda instar veritatum quae proprium ipsius obiectum constituunt. Divina enim mysteria suapte natura intellectum creatum sic excedunt, ut etiam revelatione tradita et fide suscepta, ipsius tamen fidei velamine contecta et quadam quasi caligine obvoluta maneant, quamdiu in hac mortali vita peregrinamur a Domino; per fidem enim ambulamus, et non per speciem, II Cor., V, 6 et 7.

Verum, etsi fides sit supra rationem, nulla tamen unquam inter fidem et rationem vera dissensio esse potest, cum idem Deus qui mysteria revelat et fidem infundit, animo humano rationis lumen indiderit; Deus autem negare seipsum non possit, nec verum vero unquam contradicere¹. Inanis autem huius contradictionis species inde potissimum oritur, quod vel fidei dogmata ad mentem Ecclesiae intellecta et exposita non fuerint, vel opinionum commenta pro rationis effatis habeantur. Omnem igitur assertionem veritati illuminatae fidei contrariam omnino falsam esse definimus. Porro Ecclesia, quae una cum apostolico munere docendi, mandatum accepit fidei depositum custodiendi, ius etiam et officium divinitus habet falsi nominis scientiam prohibendi, ne quis decipiatur per philosophiam et inanem fallaciam, Coloss., II, 8. Quapropter omnes christiani fideles huiusmodi opiniones quae fidei doctrinae contraria esse cognoscuntur, maxime si ab Ecclesia reprobatae fuerint, non solum prohibentur tamquam legitimas scientiae conclusiones defendere, sed pro erroribus potius, qui fallacem veritatis speciem prae se ferant, habere tenentur omnino.

Neque solum fides et ratio inter se dissidere nunquam possunt, sed opem quoque sibi mutuam ferunt, cum recta ratio fidei fundamenta demonstret, eiusque lumine illustrata rerum divinarum scientiam excolat, fides vero rationem ab erroribus liberet ac tueatur, eamque multiplici cognitione instruat. Quapropter tantum abest ut Ecclesia humanarum artium et disciplinarum culturae obsistat, ut hanc multis modis iuvet atque promoveat. Non enim commoda ab iis ad hominum vitam dimanantia aut ignorat aut despicit: fatetur imo eas, quemadmodum a Deo, scientiarum Domino, profectae sunt, ita, si rite pertractentur, ad Deum, iuvante eius gratia, perducere. Nec sane ipsa vetat ne huiusmodi disciplinae in suo quaeque ambitu propriis utantur principiis et propria methodo; sed iustam hanc libertatem agnoscens, id sedulo cavet, ne, divinae doctrinae repugnando, errores in se suscipiant, aut fines proprios transgressae, ea quae sunt fidei occupent et perturbent.

Neque enim fidei doctrina, quam Deus revelavit, velut philosophicum inventum proposita est humanis ingeniis perficienda, sed tamquam divinum depositum Christi Sponsae tradita, fideliter custodienda et infallibiliter declaranda. Hinc sacrorum quoque dogmatum is sensus perpetuo est retinendus, quem semel declaravit sancta Mater Ecclesia, nec unquam ab eo sensu, altioris intelligentiae specie et nomine, recedendum. Crescat igitur et multum vehementerque proficiat, tam singulorum quam omnium, tam unius hominis quam totius Ecclesiae, aetatum ac saeculorum gradibus, intelligentia, scientia, sapientia : sed in suo dumtaxat genere, in eodem scilicet dogmate, eodem sensu, eademque sententia². »

Hanc analogiam et concordiam fidei cum ratione naturali demonstraverat Angelicus in I Contra gentes, cap. 7|summa-contra-gentiles-liber-primus:liber.1/capitulum.7 : « Nihil idem, inquit, quod inducitur in animam discipuli a docente, doctoris scientia continet, nisi doceat ficte; quod de Deo nefas est dicere. Principiorum autem naturaliter notorum cognitio nobis divinitus est indita, cum ipse Deus sit author nostrae natura. Haec ergo principia etiam divina sapientia continet. Quidquid igitur principiis huiusmodi contrarium est, est divinae sapientiae contrarium. Non igitur a Deo esse potest. Ea igitur quae ex revelatione divina per fidem tenentur, non possunt naturali cognitioni esse contraria... Ex quo evidenter colligitur, quaecumque argumenta contra fidei documenta ponantur, haec ex principiis naturae inditis, per se notis, non recte procedere. Unde nec demonstrationis vim habent, sed vel sunt rationes probabiles, vel sophisticae, et sic ad ea solvenda locus relinquitur. »

De relationibus fidei cum ratione naturali, sequentes canones edidit praedicta synodus Vaticana. De fide : 1. « Si quis dixerit, rationem humanam ita independentem esse, ut fides ei a Deo imperari non possit; anathema sit. » — 2. « Si quis dixerit, fidem divinam a naturali de Deo et rebus moralibus scientia non distingui, ac propterea ad fidem divinam non requiri, ut revelata veritas propter authoritatem Dei revelantis credatur; anathema sit. » — De fide et ratione : 1. « Si quis dixerit, in revelatione divina nulla vera et proprie dicta mysteria contineri, sed universa fidei dogmata posse per rationem rite excultam e naturalibus principiis intelligi et demonstrari; anathema sit. » — 2. « Si quis dixerit, disciplinas humanas ea cum libertate tractandas esse, ut earum assertiones, etsi doctrinae revelatae adversentur, tamquam verae retineri, neque ab Ecclesia proscribi possint; anathema sit. » — 3. « Si quis dixerit, fieri posse ut dogmatibus ab Ecclesia propositibus aliquando, secundum progressum scientiae, sensus tribuendus sit alius ab eo quem intellexit et intelligit Ecclesia; anathema sit. »

Ut compertum sit quanta sollicitudine Ecclesia catholica dignitati et iuribus rationis humanae tuendis semper invigilaverit, iuvabit hic adiicere quatuor propositiones quibus fuit repressus nimius ardor aliquorum qui, in gratiam fidei, rationem plus sibi depresserant. A sacra Congregatione Indicis exaratae die 11 iunii 1835, fuerunt approbatae, die 15 eiusdem mensis, a Pio IX, qui eas publicari mandavit.

1° « Etsi fides sit supra rationem, nulla tamen vera dissensio, nullum dissidium inter ipsas inveniri unquam potest, cum ambae ab uno eodemque immutabili veritatis fonte, Deo Optimo Maximo, oriantur, atque ita sibi mutuam opem ferant. » — Ex Encyclica Pii IX, 9 novemb. 1846.

2° Ratiocinatio Dei existentiam, anima spiritualitatem, hominis libertatem cum certitudine probare potest. Fides posterior est revelatione, proindeque ad probandum Dei existentiam contra atheum, ad probandum animae rationalis spiritualitatem ac libertatem contra naturalismi ac fatalismi sectatorem, allegari convenienter nequit. » — Subscripta a D. Bautain, 8 sept. 1840.

3° « Rationis usus fidem praecedit, et ad eam hominem ope revelationis et gratiae conducit. » Subscripta ab eodem, eadem die.

4° « Methodus qua usi sunt D. Thomas, D. Bonaventura et alii post ipsos scholastici, non ad rationalismum ducit, neque causa fuit cur apud scholas hodiernas philosophia in naturalismum et pantheismum impingeret. Proinde non licet in crimen doctoribus et magistris illis vertere, quod methodum hanc, praesertim approbante vel saltem tacente Ecclesia, usurpaverint. » — Haec propositio diversis propositionibus a D. Bonnetty professis opponitur.

Qui plura desiderat de relationibus rationis cum fide, adeat P. Perrone, Praelect. theol., De analogia rationis cum fide.]