Summa summae S. Thomae, Tomus III

(D. Thomas, IIae IIae, a q. 17 ad q. 22.)

Spes generaliter sumpta est « motus appetitivae partis in bonum futurum arduum seu difficile, possibile tamen adeptu. » Theologice sumpta, est « habitus animi divinitus infusus per quem certa cum fiducia aeterna vita bona, auxilio divino obtinenda, expectamus. » Potest considerari cum charitate, et dicitur spes formata, vel sine charitate, et dicitur spes informis, sicut dictum est de fide.

Petes 1° utrum spes christiana informis sit virtus.

Resp. Spes informis est virtus, sed imperfecta. ¹

Ratio primae partis est, quia spei christianae etiam informi convenit definitio virtutis ; est enim bona qualitas mentis a Deo infusa, qua bene vivitur et nemo male utitur ut principio.

Ratio secundae partis est, quia spes sine charitate non facit hominem simpliciter bonum ; licet enim sit principium actus boni, non tamen meritorii in ordine ad finem ultimum, vitam scilicet aeternam : ideoque non habet statum et modum perfectae virtutis, sicut ante diximus de fide informi.

Ob. Non esse spem, sed presumptionem, sperare beatitudinem sine charitate.

Resp. Posse peccatorem sperare sine charitate beatitudinem, sed obtinendam per charitatem ; saltem enim tacite consequi sperat remissionem peccatorum, et ita obtenta charitate, per eam consequi vitam aeternam.]

Petes 2° quodnam sit obiectum formale quod spei.

Suppono 1° obiectum materiale adaequatum et extensivum spei, esse aeternam beatitudinem et omnia ad illam conducentia, quia haec omnia cadunt sub obiecto quo, seu sub ratione formali spei, qua est omnipotentia auxilians, ut dicam modo.

Suppono 2° inter haec omnia beatitudinem esse obiectum primarium et principale, quod dicitur formale quod, quia est id quod principaliter primo per se et ratione sui speratur, caetera autem ratione illius. Sed difficultas est qua beatitudo sit obiectum formale quod spei : an formalis, vel obiectiva ? Beatitudo obiectiva est ipse Deus, formalis est possessio Dei, seu visio beatifica.

Resp. Obiectum formale quod spei non est beatitudo formalis, sed obiectiva ², connotans ³ tamen beatitudinem formalem, seu visionem beatificam.

Prob. prima pars. 1° Obiectum formale quod et immediatum spei, quae est virtus theologica, debet esse aliquid pure divinum et increatum, ut patet in fide et charitate ; quia alioquin religio, qua mediante cultu altingit Deum, foret virtus theologica : quod communiter negatur. Atqui sola beatitudo obiectiva, seu Deus ipse, est quid divinum et increatum, non beatitudo formalis, qua est actus creatus. Ergo.

2° Illud est obiectum formale quod spei, quod principaliter primo per se et ratione sui a spe attingitur, et ratione cuius caetera attinguntur. Atqui id est sola beatitudo obiectiva, seu Deus ipse, non beatitudo formalis. Ergo. — Prob. min. Sperans non quaerit Deum propter possessionem, alias poneret finem ultimum in actu creato ; sed quaerit possessionem Dei propter Deum. Item, non quaerit possessionem Dei ut rem beatificantem, sed ut modum et applicationem Dei beatificantis, ita ut tota ratio beatificans sit ipse Deus. Sic avarus quaerit pecuniam ut rem, possessionem autem non quaerit ut rem ; non enim quaerit possessionem ut possidendam, sed ut modum et applicationem rei possidendae. Ergo.

Prob. secunda pars. Deus non est obiectum spei, nisi ut possidendus. Atqui possidetur per visionem beatificam, quae est beatitudo formalis. Ergo in obiecto formali quod spei importatur de connotato et in obliquo visio beatifica, seu beatitudo formalis tamquam conditio et applicatio obiecti formalis.

[Ex his colliges quod neque aggregatum ex beatitudine formali et obiectiva possit dici obiectum formale quod spei, tum quia istud aggregatum non est quid pure divinum et increatum, tum quia beatitudo formalis et obiectiva in obiecto spei non sunt duae res aut duae causae, sed una res tantum et una causa cum applicatione causae ; ita ut tota ratio formalis obiecti sit beatitudo obiectiva, seu Deus, eius autem possessio, conditio tantum requisita ut beatificet : sicut, dum ignis, applicatus ligno, comburit, ignis et applicatio non sunt duae causae, sed una tantum, quae est solus ignis.]

Petes 3° quodnam sit obiectum formale quo spei.

Resp. Obiectum formale quo spei est omnipotentia auxilians, id est praebens aut offerens auxilia ⁴.

Prob. Illud est obiectum formale quo spei, quod est motivum et ratio cur speramus seu expectamus a Deo, certa cum fiducia, beatitudinem aeternam et media ad illam conducentia. Atqui istud motivum est omnipotentia auxilians. Ergo. — Prob. min. Non possumus sperare certa cum fiducia beatitudinem, nisi ab eo quem novimus posse et velle eam dare. Atqui Deus, ut omnipotens, potest eam dare, et ut auxilians, seu praebens aut offerens auxilia, vult illam dare. Ergo.

[Petes 4° utrum liceat sperare in homine.

Resp. Non licet sperare in homine ⁵, sed in solo Deo, tamquam in primaria causa beatitudinis nostrae ; quia ipse solus tamquam causa principalis ad eam nos perducere potest. Licet autem sperare in homine, vel in aliqua creatura, tamquam in agente secundario et instrumentali per quod adiuvamur ad consequenda quaecumque bona in beatitudinem ordinata : et hoc modo convertimur ad sanctos, et ab aliis hominibus aliqua petimus.

Hinc inferes etiam esse licitum spem aliquam ponere in propriis meritis ex gratia Dei acquisitis, tamquam in causis instrumentalibus, siquidem sint media a Deo ad salutem ordinata, et tota fiducia ultimate refundatur in ipsum authorem gratiae et meritorum.]

1° : Spes remanet in omnibus fidelibus viatoribus, etiam peccatoribus, qui non desperant vel praesumunt.

Prob. 1° quia Tridentinum, sess. VI, cap. 6 et can. 3, et sess. XIV, cap. 4, requirit spem in peccatoribus qui se ad iustificationem disponunt. S. Thomas, quaest. praecedenti 17, a. 8, docet spem, ordine generationis, praecedere charitatem, et Ia IIae, q. 65, a. 4, fidem et spem posse esse sine charitate.

2° Habitus destruitur, vel per accidens, ad destructionem fundamenti, vel per se a suo contrario, aut ex destructione obiecti. Atqui fundamentum spei, quod est fides, remanet in peccatoribus fidelibus, et peccata quaecumque, praeter desperationem et praesumptionem, non sunt spei contraria ; remanet etiam obiectum spei formale quod, beatitudo scilicet futura ardua, possibilis, et formale quo, minimum ommipotentia auxilians. Quamvis enim peccator non possit sperare beatitudinem adipisci manendo in eodem statu, potest tamen sperare, ex omnipotentia auxiliante, statum mutare, et eo mutato, beatitudinem per gratiam et charitatem obtinere.

[Dixi 1° : « In omnibus fidelibus viatoribus, » quia in haereticis, cum in iis destruatur fundamentum spei, quod est fides, destruitur etiam spes : unde, quamvis videantur sperare, spes eorum non est theologica, sed humana et falsa.

Dixi 2° : « Qui non desperant aut praesumunt, » quia desperatio et praesumptio contrariantur spei : de quibus infra.]

Dico 2° : In damnatis non remanet spes, bene tamen in animabus in Purgatorio. ¹

Prob. prima pars. Spes est de beatitudine futura possibilis. Atqui ad conditionem miseriae damnatorum pertinet, ut ipsi sciant quod nullo modo possunt damnationem evadere et ad beatitudinem pervenire. Ergo.

Confirm. Spes fundatur in fide. Atqui fides non remanet in damnatis, ut diximus in tract. de Fide, dissert. IV, art. 2, De habentibus fidem, dico 2°. Ergo nec spes.

Prob. secunda pars. Respectu animarum in Purgatorio, beatitudo est adhuc absens, ardua et per graves poenas assequenda, sicque obiectum spei.

Dico 3° : Spes theologica, neque quoad actum, neque quoad habitum, manet in beatis. ²

Prob. 1° ex Apostolo, Rom., VIII, 24, dicente : Spes quae videtur, non est spes ; nam quod videt quis, quid sperat ?

Prob. 2°. Subtracto eo quod dat speciem, resolvitur species, et non potest res eadem remanere. ³ Atqui in beatis subtrahitur obiectum formale a quo spes habet speciem. Ergo. — Prob. min. Obiectum formale spei est beatitudo futura et nondum habita. Ergo in beatis, etc. Unde, quamvis beati videantur adhuc aliquid sperare, vel sibi, ut gloriam corporis, vel aliis, ut beatitudinem ipsam essentialem, non est spes theologica, sed spes communiter et late dicta, seu potius desiderium ex amore charitatis profluens.

[Petes utrum timor spei coniunctus sit bonus.

Resp. Quadruplex distinguitur timor : humanus, servilis, filialis et initialis. ⁴

1° Timor humanus seu mundanus est fuga mali temporalis per offensam Dei. Est mortaliter vel venialiter malus, prout in mortale vel veniale peccatum inducit. Hinc illud, Matth., X, 28 : Nolite timere eos qui occidunt corpus. Et, Luc., IX, 26 : Qui me erubuerit, et meos sermones, hunc Filius hominis erubescet. Attamen, sicut amor malus temporalis non constituit peculiarem speciem vitii, sed generatim per omnia vitia vagatur ; ita, proportione servata, timor humanus, absolute spectatus.

2° Timor Dei servilis est fuga peccati ob formidinem poenae a Deo infligendae. Duplex est : 1° Timor serviliter seu formaliter servilis, quo sola poena reformidatur, quin animus odio prosequatur culpam ; ita ut homo peccare vellet, si poena non impenderet. Hic timor malus est atque vitiosus, tum quia voluntatem peccandi non excludit, tum quia peccati poenam ipsa culpa potiorem habet. 2° Timor materialiter tantum servilis, quo animus vere aversatur culpam propter poenam quidem, sed non ita dispositus, ut peccatum ageret, si poena abesset. Hic posterior correspondet virtuti spei, et bonus est, quamvis non perfectus ; nam oritur ex amore sui bene ordinato. Unde Christus Dominus, Luc., XII, 5 : Ostendam vobis quem timeatis. Timete eum qui, postquam occiderit, habet potestatem mittere in gehennam. Ita dico vobis, hunc timete. Et Tridentinum, sess. VI, can. 8 : « Si quis dixerit, gehennae metum, per quem ad misericordiam Dei, de peccatis dolendo, confugimus, vel a peccando abstinemus, peccatum esse, aut peccatores peiores facere ; anathema sit. »

3° Timor filialis, seu castus, est timor peccati, ad cavendam Dei offensam. « Filiorum est timere offensam patris, » ait Angelicus ⁵. Hic timor est optimus, quia oritur ex charitate : imo crescit, crescente charitate ; nam quo magis quis Deum diligit, eo magis timet ei per peccatum displicere. Talis timor spem mirifice adiuuat, siquidem eo maiorem sperandi rationem habemus, quo magis Dei offensam reformidamus et de viribus nostris diffidimus.

4° Timor initialis est fuga peccati primario ut est malum culpae, secundario ut est causa poenae. Dicitur initialis, 1° quia competit incipientibus ambulare viam mandatorum Dei ; hi enim ducuntur partim amore virtutis, partim formidine poenae ; 2° quia initium sapientiae timor Domini, Psal. cx, 10.]

[Necessitas est vel medii, vel praecepti ; respicit autem spem sive habitualem, sive actualem.

Dico 1° : Spes habitualis omnibus hominibus, tam parvulis quam adultis, necessaria est necessitate medii ad iustificationem et salutem.

Prob. 1° Scriptura sacra. Apostolus dicit, Rom., VII, 24 : Spe salvi facti sumus. Ergo sine spe, sicut et sine fide et charitate, non est salus ; consequenter nec iustificatio, cum iustus solus sit salvandus. Idem, I Cor., XIII, 13 : Nunc autem manent fides, spes, charitas, tria haec. Maior autem horum charitas. Spes hic reponitur inter tres virtutes qua nunc, id est in praesenti vita, sunt necessariae ad vitam animae, seu ad iustificationem. Ad eos qui ex gentilitate ad Ecclesiam venerant dicit idem Apostolus, Ephes., II, 12 : Eratis in illo tempore sine Christo,... hospites testamentorum, promissionis spem non habentes, et sine Deo in hoc mundo. Unde qui spem non habent, sunt alienati a Christo et Deo, nec ideo iusti. Similia leguntur Tit., III, 7 ; Hebr., X, 23.

Prob. 2° ex Trident., sess. VI, cap. 7 : « Fides, nisi ad eam spes accedat et charitas, neque unit perfecte cum Christo, neque corporis eius vivum membrum efficit. » Hic agitur, non de actibus, sed de habitibus trium harumce virtutum.

Prob. 3° ratione. Homo non est iustus, nisi voluntas eius ad finem suum ultimum, seu ad beatitudinem aeternam, ordinetur. Atqui sic ordinari non potest, nisi hunc finem se obtenturum speret. Ergo.

Dico 2° : Spes actualis omnibus adultis ratione pollentibus necessaria est, necessitate tam medii quam praecepti.

Prob. prima pars. 1° Iusti sine spe non possunt postulare a Deo gratias et cuiusvis generis auxilia ad perseverandum in iustitia et ad finem ultimum consequendum necessaria. Hoc innuitur textu Pauli supra relato : Spe salvi facti sumus. — 2° Peccatores spe certe indigent ut ad iustificationem se disponant, ut docet Trident. ubi supra. Porro in utroque casu habitus solus non sufficit, sed actus requiritur, ut homo ad Deum moveatur.

Confirm. Habitus spei necessarius est necessitate medii ad iustificationem. Atqui hic habitus ordinatur ad actum. Ergo.

Prob. secunda pars. 1° Apostolus, Hebr., X, 23 : Teneamus spei nostrae confessionem indeclinabilem ; fidelis enim est qui repromisit. Confessio spei nihil aliud est quam actus, et praeceptum exprimitur per hoc verbum, teneamus. 1 Tim., V, 5 : Quae autem vere vidua est, speret in Deum, et instet obsecrationibus. Speret continet pariter actum et praeceptum. Ibid., VI, 17 : Praecipe... neque sperare in incerto divitiarum, sed in Deo vivo. Idem I Petr., I, 13 : Sobrii... et perfecte sperete in eam gratiam quae vobis offertur in revelatione Iesu Christi. — 2° Actus fidei, spei et charitatis, qui sunt de necessitate medii, sunt pariter necessaria necessitate praecepti, quia Deus vult certe et necessario haec media adhiberi. Atqui actus spei est necessarius necessitate medii. Ergo. — 3° Haec necessitas eruitur ex condemnatione propositionis sequentis, n. 1, ab Alexandro VII : « Homo nullo unquam vitae suae tempore tenetur elicere actum fidei, spei et charitatis ex vi praeceptorum divinorum ad eas virtutes pertinentium. »

Necessitas actus spei fuit negata a Quietistis. Imo, eo usque processit Michael Molinos, ut doceret, vitam internam in hoc consistere, quod homo suas potentias annihilet, et mere passive se habeat, quia « velle operari active, est Deum offendere, qui vult esse ipse solus agens. » Hoc principium omnis actus cuiuslibet virtutis destructivum spei applicans, dicebat Molinos : « Non debet anima cogitare nec de praemio, nec de punitione; nec de paradiso, nec de inferno; nec de morte, nec de aeternitate. » Haec propositio est 7ª inter 68 ab Innocentio XII damnatas. Doctrina quietismi absoluti iam fuerat reprobata hac definitione Trident., sess. VI, can. 31 : « Si quis dixerit, iustificatum peccare, dum intuitu mercedis aeternae bene operatur; anathema sit. » Semi-Quietistae, inter quos illustrissimus Fenelon per aliquod tempus primum locum tenuit, actum spei non reprobabant quidem ut malum, sed illum ut minus perfectum habebant, docentes animam ad statum charitatis tam purae elevari posse, ut prorsus indifferens fiat ad ea quae seipsam respiciunt, et « nihil sibi, omnia Deo velit. » Hoc systema sufficienter noscitur ex tribus his propositionibus, quae sunt 1ª, 2ª et 4ª inter 23 ab Innocentio XII damnatas : « Datur habitualis status amoris Dei qui est charitas pura, et sine ulla admixtione motivi proprii interesse. Neque timor punarum neque desiderium remunerationum habent amplius in eo partem. Non amatur amplius Deus propter meritum, reque propter perfectionem, neque propter felicitatem in amando inveniendam. » — « In statu vitae contemplativae sive unitivae, amittitur omne motivum interessatum timoris et spei. » — « In statu sanctae indifferentiae, anima non habet amplius desideria voluntaria et deliberata propter suum interesse, exceptis iis occasionibus in quibus toti suae gratiae fideliter non cooperatur. »

Omnes norunt quam humiliter et etiam alacriter decretum pontificium amplexus sit Fénelon, de quo Innocentium dixisse refertur, quod « Cameracensis peccavit tantum excessu amoris Dei. »

Petes quandonam praeceptum spei obliget.

Resp. 1° Obligat, sicut praeceptum fidei, per se : 1° initio usus rationis, quando nempe aeterna beatitudo sufficienter proposita est tamquam finis ultimus, ad quem unusquisque tendere debet; 2° in periculo mortis, ut homo contra tentationes tunc exsurgere solitas roboretur, et in Deum ultimum finem mox consequendum feratur; 3° saepius in vita, ad minus semel quolibet anno; quia sine actu spei nec in statu iustitiae persistere, nec meritorie operari possumus. De caetero, sufficit spes virtualis, quae a fidelibus passim exercetur, v. g., cum orant vel sacramenta recipiunt.

2° Obligat per accidens : 1° quando ex praecepto eliciendus est actus alterius virtutis, v. g., orationis aut poenitentiae, qui sine actu spei saltem implicito exerceri non potest; 2° quando quis versatur in periculo desperationis; 3° in omni tentatione, cum adest periculum ei consentiendi, nisi spes animum erigat.¹

[Peccata spei contraria duplicis sunt generis : horum alia adversantur desiderio beatitudinis aeternae, alia fiduciae illam obtinendi.

Dico 1° : Desiderio beatitudinis aeternae adversantur : 1° huius saeculi affectus, quo terrena magis quam aeterna cupiuntur; 2° affectus inordinatus felicitatis coelestis, quo ex taedio vitae et laboris beatitas ultima appetitur.

Prior affectus est peccatum mortale, si in terrenis ultimus finis reponatur : v. g., si quis ita comparatus sit, ut optet perpetuo in praesenti vita degere, et Deo relinquere coelum, si Deus ipsi terram relinquere vellet. Posterior non excedit veniale, nisi adsit expressa rebellio contra divinam providentiam. Licite vero sibi quis mortem exoptat, ut vitet peccatum vel aliud ingens malum, dummodo divinae voluntati se submittat¹, et non alio sensu quam Apostolus dicat, Rom., VII, 24 : Infelix ego homo! quis me liberabit de corpore mortis huius?

Dico 2° : Expectationi fiduciali beatitudinis aeternae adversatur, per defectum, desperatio; per excessum, praesumptio.

1° Desperatio est « animi desponsio, seu motus voluntatis, quo quis refugit adipisci beatitudinem per media ordinaria. » Definitur etiam aliter, « diffidentia obtinendi beatitudinem, vel media ad illam obtinendam necessaria. »

Desperatio est peccatum; quod sic probat Angelicus, hic q. 20, a. 1, o : « Omnis motus appetitivus conformiter se habens intellectui vero, est secundum se bonus; omnis autem motus appetitivus conformiter se habens intellectui falso, est secundum se malus et peccatum. Circa Deum autem vera existimatio intellectus est quod ex ipso provenit hominum salus, et venia peccatoribus datur...; falsa autem opinio est quod peccatori poenitenti veniam deneget, vel quod peccatores ad se non convertat per gratiam iustificantem. Et ideo, sicut motus spei, qui conformiter se habet ad existimationem veram, est laudabilis et virtuosus; ita oppositus motus desperationis, qui se habet conformiter existimationi falsae de Deo, est vitiosus et peccatum. »

Hoc peccatum est mortale, et quidem gravissimum, minus tamen peccato infidelitatis et odii Dei, sed periculosius, ut demonstratur ab eodem Doctore, ibid., a. 3, o : « Quod primo et per se habet aversionem a Deo, est gravissimum peccatum inter peccata mortalia. Virtutibus autem theologicis opponuntur infidelitas, desperatio et odium Dei : inter quae odium et infidelitas, si desperationi comparentur, inveniuntur secundum se quidem, id est secundum rationem propriae speciei, graviora. Infidelitas enim provenit ex hoc quod homo ipsam Dei veritatem non credit; odium vero Dei provenit ex hoc quod voluntas hominis ipsi divinae bonitati contrariatur; desperatio autem ex hoc quod homo non sperat se bonitatem Dei participare. Ex quo patet quod infidelitas et odium Dei sunt contra Deum secundum quod in se est, desperatio autem secundum quod eius bonum participatur a nobis. Unde maius peccatum est, secundum se loquendo, non credere Dei veritatem, vel odisse Deum, quam non sperare consequi gloriam ab ipso. Sed, si comparetur desperatio ad duo peccata ex parte nostra, sic desperatio est periculosior; quia per spem revocamur a malis et inducimur ad bona prosequenda. Et ideo, sublata spe, irrefraenati homines labuntur in vitia et a bonis laboribus retrahuntur... Et Isidorus dicit in lib. de Summo bono : « Perpetrare flagitium aliquod, mors animae est; sed desperare, est descendere in infernum. »

Sequitur, desperationem proprie dictam non admittere materiae parvitatem, quamvis aliquando venialis fieri possit, ob defectum pleni consensus.² Ideo confessarius examinare debet an ex desperationis affectu consueta pietatis officia, praesertim cum praeceptum urgebat, intermissa fuerint, necne. Inde satis tutum praestiti vel negati consensus indicium habebit. Advertat tamen, plures poenitentes, non de Dei misericordia, sed de sua eius gratiae cooperatione desperare; quod proprie desperatio vocari non debet, sed est pusillanimitas, quae admittit materiae parvitatem.

2° Praesumptio, quae est desperatione frequentior, oritur ex timoris Dei defectu, et definitur : « Temeraria expectatio beatitudinis mediorumve ad illam. »

Est peccatum, et quidem, secundum D. Thomam, hic q. 21, a. 1, o, « est proprie species peccati in Spiritum sanctum, quia scilicet per huiusmodi praesumptionem tollitur vel contemnitur adiutorium Spiritus sancti, per quod homo revocatur a peccato. »

Est peccatum per se grave, quod non excusatur a tanto, nisi per actus imperfectionem. Rationem affert Angelicus, ibid., a. 2, o : « Sicut supra dictum est circa desperationem, omnis motus appetitivus qui conformiter se habet ad intellectum falsum, secundum se malus est et peccatum. Praesumptio autem est motus quidam appetitivus, quia importat quamdam spem inordinatam; habet autem se conformiter intellectui falso, sicut et desperatio. Si enim falsum est quod Deus poenitentibus non indulgeat, vel quod peccantes ad poenitentiam non convertat; ita falsum est quod in peccato perseverantibus veniam concedat, et a bono opere cessantibus gloriam largiatur : cui existimationi conformiter se habet praesumptionis motus. Et ideo praesumptio est peccatum, minus tamen quam desperatio; quoniam magis proprium est Deo misereri et parcere, quam punire, propter eius infinitam bonitatem. Illud enim secundum se Deo convenit, hoc autem secundum nostra peccata. »

Unde : 1° Ille peccat, qui salutem sperat, vel propter propria merita, vel propter merita Christi, absque ulla cooperatione suorum operum³. — 2° Item mortaliter peccat, qui ob spem veniae inducitur ad peccandum, quia, v. g., Deus tam facile plura peccata quam unum ignoscit. Secus vero, si diceret se tam facile declaraturum in confessione plura peccata quam unum : quod per se non est nisi veniale⁴. — 3° Praesumptionis proprie dictae reatum non contrahit, qui peccat cum spe veniae, ita ut haec spes non sit motivum peccandi, sed peccatum comitetur tantum. — 4° Difficile excusantur a peccato gravi contra charitatem sibi debitam, qui perseverant in peccato sub spe aliquando poenitendi, cum magno periculo damnationis se exponant⁵.

Animadvertendum est, cum peccato sive desperationis sive praesumptionis coniungi aliquando peccatum haeresis, v. g., si quis iudicaret, ut Cain, suum peccatum esse irremissibile; aut si quis per solas naturae vires salutem speraret, sicut Pelagiani; vel per solam fidem, sine operibus, ut Lutherani.]