Summa summae S. Thomae, Tomus III

Nota. Triplicis generis animalia solent distingui. Quaedam sunt ex natura sua fera, ut cervi, apri, lepores, pisces, etc. Quaedam ex his consuetudine cicurantur et fiunt domestica, ut cervi, columbae, cuniculi, etc. Quaedam tandem sunt ex natura sua et consuetudine cicurata et domestica, ut gallinae, boves, oves, etc. Hoc notato, Dico 1° : Animalia ex natura sua et consuetudine fera, iure gentium sunt primo capientis : « Quod enim ante nullius est, id naturali ratione occupanti conceditur. Quidquid autem ceperis, eo usque tuum intelligitur, donec tua custodia coercetur, ut pisces in nassa vel vivario inclusi, fera capta laqueo a quo extricare non possit. Cum vero evaserit tuam custodiam et in libertatem naturalem sese receperit, tuum esse desinit et rursum occupantis fit. » Huc usque Iustinianus, L. II Instit., tit. de rerum divis., § Ferc.

Dico 2° : Animalia ex natura sua fera, sed consuetudine cicurata et mansueta « eo usque tua intelliguntur, donec revertendi animum habeant, aut facile possint reduci; nam, si revertendi animum habere desierint, etiam tua esse desinunt et fiunt occupantium, quia tunc censentur recuperasse suam libertatem. Revertendi autem animum videntur desinere habere, tunc cum revertendi consuetudinem deseruerint. » Idem, ibid., § Pavonum.

Dico 3° : Animalia ex natura sua domestica et mansueta « licet conspectum tuum effugerint, quocumque loco sint, tua esse intelliguntur, et qui lucrandi animo ea detinet, vel eorum lanam, plumas, ova, etc. sibi appropriat, furtum committere intelligitur. » Id. ibid., § Gallinarum. Quia, cum natura sua sint domestica, quocumque excurrant, non censentur recuperare libertatem, sed manent prioris domini : ita quod, si etiam e faucibus lupi eripiantur, quod superest domino sit restituendum.

§ II

Utrum et quomodo peccet qui contra iustam prohibitionem venatur aut piscatur, et an teneatur ad restitutionem?

Nota venationem et piscationem ex triplici capite posse prohiberi : 1° Ratione status personae : sic prohibetur clericis. 2° Ratione publica utilitatis, ut dum prohibetur mensibus quibus segetes intumescunt, aut animalia sunt gravida pariuntve, aut dum prohibetur ne fiat certis instrumentis, quibus minuta et nimia animalia caperentur, sicque soboles extingueretur aut multum minueretur. 3° Ratione loci, ut ne fiat in fundo alieno, vel publico, sed reservato.

Dico 1° : Peccat clericus, a fortiori religiosus frequenter vacans venationi clamosae, non tamen tenetur ad restitutionem.

Prima pars statuitur cap. Episcopum, Decretal. lib. V, de clerico venat., tit. 24, et in concil. Trid., sess. XXIV, de Reform. cap. 12.

[Item in concilio Lateran. IV, can. 15, legitur : « Venationem et aucupationem universis clericis interdicimus ; unde nec canes nec aves habere praesumant. »]

Patet etiam secunda pars ; quia talis prohibitio facta ratione conditionis personae et propter decentiam atque dignitatem eius status, non reddit acquisitionem ferae iniustam aut invalidam.

Dico 2° : Qui venatur, aucupatur, piscatur contra prohibitionem factam ratione utilitatis publicae, peccat ; quia agit contra iustam legem, ut supponitur. Peccat mortaliter liter vel venialiter pro ratione damni illati ; quia ista prohibitio fit causa damni vitandi, et tenetur ad huius restitutionem, quia qui causat damnum, tenetur illud resarcire. Non tamen tenetur ad restitutionem praedae, quia ista prohibitio non facit iniustam neque invalidam acquisitionem ferae, cum, ea non obstante, remaneat adhuc fera in sua libertate, fitque proinde adhuc primo capientis, sed facit tantum illicitam.

Dico 3° : Qui venatur, aucupatur, piscatur in fundo pervio alterius habentis ius venandi, aut in loco publico, sed principi vel alteri de eius concessione reservato, peccat ut ante contra legem iustam. Peccat mortaliter vel venialiter, pro ratione damni illati, ad cuius proinde reparationem tenetur, non tamen praedae captae, propter rationem praecedenti conclusione allatam, quae magis hic adhuc urget, cum ferae non sint fructus fundi, sicut sunt arbores.

Porro grave damnum in hac et praecedenti conclusione censetur non praecise praeda capta, etsi sit gravis momenti, sed id unde notabiliter in prohibente ius venandi, aut facultas tale ius aliis locandi minuitur, ut si aquae inficiantur, fera abigantur, proles earum magna ex parte exstinguantur, animalia magni momenti crebro capiantur.

Ex his enim et similibus valde imminuitur ius venandi quod habet princeps seu respublica, et facultas illud aliis locandi. Item grave damnum censetur, si segetes enormiter conculcentur, sepes avellantur, et similia.

Dixi in conclusione, « in fundo pervio alterius. » Si enim quis feras in loco circumsepto, aut pisces in vivario caperet, furtum committeret, et teneretur ad restitutionem ipsorum animalium ; quia, cum amiserint libertatem, sunt sub dominio illius qui ea custodit et concludit, nisi forte absque fraude venatoris aut piscatoris, e loco septo vel vivario egressa, naturalem recuperaverint libertatem ; tune enim sunt iterum primo capientis.

[Quantum ad obligationem legum civilium circa venationem et piscationem latarum, dicendum videtur : 1° Ex his legibus, aliae se referunt ad externum regimen et ad bonum ordinem. Decernunt, v. g., quo tempore vel quibus instrumentis venatio aut piscatio permittantur. Hae leges, ex sententia communi et satis probabili, sunt mere poenales¹. De lege poenali dictum est in tract. de Legibus, dissert. IV, art. 4.

2° Sunt aliae leges quae ius alienum tuentur, v. g., lex prohibens ne fundum clausum ingrediaris ad laqueum ponendum, ut damnum non inferas. Hae leges obligant vi iuris naturae, et non violantur sine laesione iustitiae commutativae.

3° Aliae demum leges tuentur ius venandi aut piscandi concessum alicui exclusive per contractum, et ille sine iniustitia privari non potest iure illo, quod est quaedam species occupationis. Iniuste autem laederetur, si ab aliis, v. g., tanta multitudo piscium caperetur in flumine locato, ut proventus quem inde sperabat locator notabiliter minueretur.

Dixi, « per contractum concessum ; » quia, si ius venandi esset merum privilegium, alios non obligaret ex stricta iustitia, sed ex iustitia legali tantum. Tune locus non esset restitutioni, maxime si poena iniungeretur3.

§ III. — De thesauris.

Thesaurus, prout hic sumitur, non est quicumque pecuniae cumulus metus vel custodiae causa in futurum depositus, sed est « vetus quaedam depositio pecuniae cuius non exstat memoria, ut iam dominum non habeat. » Ita L. 31, ff., lib. 41, tit. 1.

[In novis codicibus, per thesaurum intelligitur quaecumque res pretio aestimabilis abscondita vel infossa, quae casu reperitur, et quam nemo suam esse probare potest⁴]

^{1 2}

Dico 1° : Iure gentium, thesaurus est totus inventoris, quivis sit. Idem dicit de lapillis, gemmis, conchiliis quae inveniuntur in littore maris³ ; quia quae nullius sunt, iure gentium fiunt primo occupantis, ut saepe dictum est. Iure tamen Caesareo, aut municipali provinciarum, diversa sunt dispositiones. Unde

Dico 2° : Iure Caesareo, thesaurus inventus in proprio fundo totus est inventoris. Ita Iustinian. Instit. L. II, tit. 1, § Thesauros 39, et C. L. Nemo, de thesauris.

Inventus fortuito in fundo alieno, dimidium est inventoris et dimidium domini fundi, ibid. Quod dimidium est domino fundi tradendum, etiam ante sententiam iudicis, quia, ut advertunt authores, haec iuris dispositio non est poenalis, sed definitiva proprietatis rerum.

Inventus de industria in fundo alieno sine consensu domini, totus est domini, C. loc. cit. Quia tamen haec dispositio, quoad medietatem quae alias obtingeret inventori, est poenalis, propter iniuriam factam domino fundi, non tenetur inventor hanc medietatem dare domino ante sententiam iudicis. Et id indicat ipsa lex, dicens : « Totum locorum domino reddere compellatur. »

[Thesaurus inventus in loco publico, dividendus est inter inventorem et fiscum, si nempe locus sit profanus ; si vero sit sacer, thesaurus dividitur inter inventorem et fabricam aut praelatum.

Ita ius Romanum, cui consonant Gallicum, Italicum, Austriacum, etc.⁴ Ius autem Borussicum adiudicat fisco mediam partem thesauri in fundo alieno quaesiti, et alteram mediam proprietario³. Ius Anglicum omnes thesauros regi seu reipublicae attribuit. Sed, teste Crolly⁴, lex ista non obligat ante sententiam iudicis.]

Inventus de industria in fundo alieno cum consensu domini, secluso pacto, totus est inventoris, iuxta Navarrum, Lessium et alios ; quia hoc ipso quo dominus fundi consentit in effossionem thesauri absque eo quod paciscatur, aut aliquid exigat ab effodiente, censetur ipsi condonare suam partem.

Inventus tandem arte magica in proprio fundo, totus est fisci. Ita communiter, et colligitur ex L. Unica, C. de Thesauris. Si eadem arte inveniatur in fundo alieno, dimidium quod debuisset esse inventoris, fit fisci, dimidium domini ipsi remanet, quia non tenetur culpa alterius, nisi ipsi cooperatus fuisset. Porro medietas quae aliunde obvenisset inventori, non debet tradi ante sententiam iudicis, quia est dispositio poenalis, et quidem sententiae ferendae. Huc usque ius Romanum. Si aliter disponant iura particularia, illis standum est.

Queritur hic utrum qui novit thesaurum latere in alieno fundo, licite emat fundum illum secundum communem aestimationem, antequam thesaurum eruat, et efficiatur totius huius thesauri dominus, postquam eruerit.

Resp. affirmative cum Soto, Navarro, Banne et Sylvio. Ratio est, quia is emit agrum iusto pretio. Thesaurus autem inventus in agro proprio totus est inventoris, ut dixi.

Quod emat agrum iusto pretio, Prob. 1° quia thesaurus non auget pretium fundi, cum non sit fructus eius, nec de eius substantia ; neque ante inventionem aut apprehensionem pertineat ad dominum, sed sit nullius. 2° Quia alicuius rei pretium non sumitur ex maiori vel minori illius intrinseca utilitate vel praestantia, sed ex communi aestimatione hominum, saltem expertorum in tali arte vel materia ; haec enim est regula iusta et mensura immediata pretii iusti et humani. Atqui is de quo agitur, emit, ut suppono, agrum secundum communem aestimationem. Ergo.

Haec secunda ratio probat id etiam licere, si ageretur de mineralibus in fundo reconditis, quae quis vel fortuito, vel singulari perspicacia sciret illic latere.

[Nota : 1° Ille est thesauri inventor qui eum detegit, non autem qui eum apprehendit. Si ergo famulus in horto heri sui, isto praesente, thesaurum e terra eruat, herus laederet iustitiam rem totam sibi retinendo. 2° Si dominus fundi, suspicans thesaurum ibi latere, conducit mercenarium ad eum quaerendum, dominus est verus inventor, et thesaurus totus ad eum pertinet. 3° Iuxta recentiores codices, nihil refert an res fuerit inventa in fundo immobili, vel in re mobili, v. g. in arca veteri, modo constet eam thesauri rationem habere, id est non pertinere ad talem personam vel familiam.]

§ IV. — De rebus derelictis, amissis et vacantibus.

Dico 1° : Iure Romano, « si rem pro derelicta habitam occupaverit quis, statim eius dominus efficitur. » Instit. lib. II, § ultimo ; quia, ut saepe iam dixi, quae nullius sunt, fiunt primo occupantis⁵. Iure Gallico, bona derelicta pertinent ad dynastam loci. Ita Tournely ex Ferrier.

[Ius novum Gallicum veteri concordat. Ex Cod. civ., art. 539, bona derelicta sub nomine bonorum vacantium includuntur et reipublicae attribuuntur. Hoc tamen ex consuetudine ad sola immobilia restringitur, et admittitur res mobiles derelictas ad primum occupantem pertinere, saltem ante sententiam iudicis⁶.]

« Pro derelicto autem habetur quod dominus ea mente abiecerit, ut id in numero rerum suarum esse nolit, ideoque statim eius dominus esse desinit. » Instit. cit. Quandonam vero talis sit mens domini, venandum ex rerum et temporum circumstantiis.

Hinc inferes bona naufragantium, sive vi tempestatis naufragio facto proiecta in mare, sive causa levandae navis eiecta, item ea quae per eluvionem abripiuntur, non esse bona derelicta, quia regulariter domini ea pro derelictis non habent, quin potius ea libentissime recuperarent ; et ideo furti rei sunt qui illa sibi surripiunt, et si sint bona Christianorum naufragantium, incurrunt excommunicationem bullae Coenae. Si autem dominus sciens ubi et quomodo posset ea recuperare, non curaret, quia vel parvi faceret, vel forent expensae faciendae quae rei recuperandae aequivalerent, praesumeretur tunc habere pro derelictis.

Huius generis esse puto in his partibus parva ligna quae intumescente Mosa fluctibus abripiuntur, et quae riparum incolae expiscantur.

Dico 2° : Bona vacantia sunt quae quis relinquit moriens ab intestato, nec habens haeredes qui ei iuxta legem ab intestato succedunt. Haec addicuntur fisco regio. L. Vacantia, C. de bonis vacantibus.

Excipe bona mobilia peregrinorum, qui si ab intestato decesserint sine haeredibus, debent eorum bona per manus episcopi loci in pias causas erogari. Authent. Omnes peregrini, C. Communia, de Success.

In Gallia bona extraneorum ibi morientium qui dicuntur aubains, quasi alibi nati, pertinent ad regem, exceptis bonis legatorum, mercatorum et regnicolarum.

[Bona vacantia reputantur quaecumque relinquit moriens intestatus, sive mobilia sive immobilia. Nova iura horumce bonorum attributionem a iure Romano factam sanxerunt. Unde bona illius qui intestatus mortuus est et non reliquit consanguineos usque ad decimum gradum, ad fisco devolvuntur⁷. Non datur locus occupationi, quia eorum dominium non fuit realiter dimissum seu abiectum, et authoritas publica, vi alti sui dominii statuit ea ad communitatem, in publicam utilitatem, obventura esse. Dici potest insuper quod, cum dominus, familia naturali orbatus, de his non disposuerit per actum ultimae voluntatis, censetur voluisse ea profutura esse familiae suae civili, id est reipublicae.]

Dico 3° : Bona recens amissa non sunt inventoris, sed remanent illius qui ea amisit, cui proinde necessario restituenda sunt, si fieri possit ; quia horum bonorum dominio non spoliatur qui amisit, nec illud acquirit qui invenit⁸. Quo enim iure ? Non authoritate legis, nulla est enim quae possit assignari ; non voluntate domini, quin potius vult e contra ea sibi reddi, et ideo diligenter inquirit, pro redditis gratias agit, etiam cum inquirere desierit.

Dico 4° : Si, facta diligenti inquisitione, quâ debet esse maior vel minor pro rei conditione, non possit cognosci dominus, bona inventa debent expendi secundum voluntatem eius praesumptam : id lex naturalis indicat. Praesumpta autem eius voluntas regulariter censetur esse, ut expendantur in usus sibi, aut suis, aut saltem reipublicae utiles, proindeque in pauperum sublevamen, in missas aut alios pios usus. Quin ita sit, eiusque conscientiam testor, num non ita vellet res suas perditas expendi.

Hanc communem sententiam expresse tradunt conc. Mediol., sub sancto Carolo, Catechismus Romanus, pars III, c. VIII, n. 17, et S. Thomas hic q. 62, a. 5, ad 3.

[In Catechismo Romano legitur, ibi : « Sunt fures, qui furto sublatas res emunt, vel aliquo modo inventas, occupatas et ademptas retinent. Ait enim S. Augustinus : « Si invenisti et non reddidisti, rapuisti⁹.

» Nota quod si rerum dominus nulla ratione inveniri potest, illa sunt bona in usus pauperum conferenda. »]

Textus S. Augustini hic citatus et textus Angelici referendus infra expendentur.

Altera sententia affirmat inventorem, in casu proposito, scilicet omni diligentia adhibita, rem ut suam habere posse. S. Ligorius¹⁰ citat plures authores bonae notae, inter quos Salmanticenses, quibus videtur probabilis et valde probabilis, et Gury eam tenet ut probabiliorem.

Tertia sententia, ait S. Ligorius¹¹, verior et sequenda, distinguit et dicit : « Quando adhuc, post diligentiam, possibile est dominum invenire, tune res vel pretium servari debet. Quod si utrumque servari nequeat, res vel pretium omnino est erogandum in usus pios, iuxta praesumptam voluntatem domini, qui adhuc illius rei dominium retinet semper ac res potest in manus eius redire. E converso, quando res, spectatis circumstantiis longitudinis temporis vel distantiae loci, vel eo quod res non possit amplius a domino pro sua cognosci, ut accidit in nummis ordinariis, non videtur possibile ut ad dominum redeat, tune illa fit nullius, et ideo acquiritur a primo occupante, qui illam non tenetur dare iuxta voluntatem prioris domini, cum ille impossibilitate eam recuperandi ius dominii prorsus amiserit³. Et hanc sententiam expresse tenet S. Thomas, 2a 2ae, q. 66, art. 5, ad 2, ubi ait : « Et similiter, si [res] pro derelictis habeantur, et hoc credat inventor, licet sibi eas retineat, non committit furtum. » Ratio a priori est, quia ius gentium tribuit privatis dominium rerum, non ad aliud, quam ut illis utantur. Hinc, quando est impossibile rem pervenire ad ipsorum usum, illa, tamquam derelicta, evadit nullius et redit ad primaevum ius naturae, ac ideo fit primi occupantis sine ulla obligatione. » — Haec tertia sententia ad secundam practice reducitur.

Huic sententiae favet quod in nostris regionibus usitatum est, ubi, cum res inventa apud magistratum deponitur, post annum elapsum inventori redditur, ut ea tamquam sua utatur, quamvis ex art. 539 Cod. civ. res dominum non habentes ad fisco devolvantur ; quod, ut dictum est, ad immobilia practice restringitur.

Huic posteriori sententiae obiici potest textus S. Augustini praelaudatus. Sed haec authoritas decisiva non videtur ; nam ita eam interpretari licet, ut qui rem inventam non reddidit, quia dominum diligenter non inquisivit, vere rapuit, eo quod eam ut alienam et non suam habere debebat. At inde non sequitur quod sit raptor, si retineat rem quae iam in manus prioris domini redire non potest.

Locus S. Thomae ad quem Billuart supra lectorem remisit ita est : « Si ille cui debet fieri restitutio sit omnino ignotus, debet homo restituere secundum quod potest, scilicet dando in eleemosynas pro salute ipsius, sive sit mortuus, sive sit vivus ; praemissa tamen diligenti inquisitione de persona eius cui est restitutio facienda. » Hic textus non videtur ad rem facere, cum hic agatur de restitutione ob furtum facienda. Respondet enim S. Doctor ad quaestionem : « Utrum oporteat semper restitutionem facere ei a quo acceptum est aliquid ? » id est, utrum restitutio personae laesae fieri debeat, an alicui alteri, v. g., pauperibus, fieri possit ? Et respondet in corpore, ipsam personam laesam reducendam esse ad aequalitatem iustitiae commutativae per restitutionem. Ad 2m addit quod, si persona laesa sit et remaneat ignota, restitutio ei facienda est per eleemosynas pro salute ipsius ; quia aliter fieri non potest restitutio certo facienda ab eo qui rem iniuste accepit. Porro, qui rem amissam invenit, non accepit eam iniuste : unde solutio ab Angelico data eum non respicit. Aliunde S. Doctor conclusioni quae ipsi immerito attribuitur aperte contradicit in loco supra a S. Ligorio allegato.

Quamcumque sententiam confessarius amplexus fuerit, non debet inquietare inventorem qui, omni diligentia facta ad reperiendum rei dominum, bona fide eam ut suam retinet, quia is sententiam vere et solide probabilem sequitur, et non licet confessario propriam opinionem, qua tantum probabilis est, ut certam et indubie obligantem imponere.

[Huiusmodi venae ad triplex genus redueuntur : 1° Fodinae, quae originarie continent, sive sub venae forma, sive aggerata, aurum, argentum, plumbum, ferrum, carbonem in sinu terrae natum qui gallice dicitur houille ; 2° Quasi fodinae, gallice mineres, in quibus inveniuntur terra ferriferae et terra combustibilis gallice dicta tourbe ; 3° Lapidicinae, e quibus eruuntur marmora et cuiusvis speciei lapides aedificationibus destinati.

Dico : Attento solo iure naturali, cuiuscumque generis venae vel fodinae sunt illius cuius est fundus, non tantum quoad ius effodiendi, sed etiam quoad dominium et proprietatem, quia sunt pars ipsius fundi et ad eius substantiam pertinent. Proinde non sunt probandi Sylvius, Lessius et Soto, qui dicunt eas esse res nullius et iure naturae fieri primi occupantis.

Fatendum est tamen legitime effectum esse, sive iure communi, sive consuetudine communiter recepta, ut principes aut respublicae eas sibi vindicent, compensato damno quod domino fundi infertur : 1° quia id convenit principibus aut rebuspublicis ad sustinenda onera communia ; 2° quia hae venae sunt magnae aestimationis, et simul difficillimae inventionis, quibus effodiendis plerumque sunt impares privatorum facultates : quapropter reipublicae interest excitare homines, proposito praemio, ne huiusmodi venas improductivas relinquant. Unde

Ex lege Gallica 21 april. 1810, prohibetur ne effodiantur primi generis fodinae sine licentia authoritatis supremae, vel domino fundi vel alteri concessa, salva iusta indemnitate. Haec licentia non requiritur ut effodi possint fodinae secundi generis. Sufficit ut dominus fundi suam intentionem praefecto provinciae notificet. Absque ulla licentia effodi possunt lapidicinae, dummodo serventur statuta specialia, quibus providetur praecipue operariorum securitati.