Summa summae S. Thomae, Tomus III

[Notae alicuius rei debent esse illi propriae, et non communes; alias non magis illam rem designarunt, quam aliam : non quod singulae seorsim debeant esse illi propriae, sed saltem omnes collective. Item debent esse notiores re quam demonstrant.]

Contra ethnicos, qui non admittunt Scripturas, probamus veritatem Religionis et Ecclesiae nostrae per motiva credibilitatis, de quibus antea. Contra haereticos vero, qui admittunt Scripturas, probamus illam per notas verae Ecclesiae in Scripturis expressas : non quod istae notae reddant veram Ecclesiam in se evidentem, sed evidenter credibilem.

§ I. — An sint et quae sint notae verae Ecclesiae?

Dico : Quatuor sunt notae verae Ecclesiae, scilicet quod sit Una, Sancta, Catholica et Apostolica. Ita Symbolum Constantinopolitanum.

Vera Ecclesia est una.

[Ecclesiam esse unam, non intelligitur eo sensu, quod sit unica. Verum est quidem Christum unicam Ecclesiam instituisse, sed haec unicitas, si hanc vocem usurpare liceat, non invocatur ut nota verae Ecclesiae. In quo vero consistat unitas Ecclesiae Christi, infra declaratur.]

Prob. Apost., I Cor., XII, 12 et 13, dicit : Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa, omnia autem membra corporis, cum sint multa, unum tantum corpus sunt ; ita et Christus. Etenim in uno Spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus.

[Hanc unitatem late probat Cyprianus, lib. de Unitate Ecclesiae, et epist. 76, et Augustinus in suis scriptis contra Donatistas, et alibi.]

Dicitur autem Ecclesia una, 1° unitate concordiae seu consensionis in eundem finem ultimum et in eadem media ad illum, nempe in eamdem fidem praesertim, eadem sacramenta, eundem cultum et eadem praecepta ad salutem necessaria : Unus Dominus, una fides, unum Baptisma, Ephes., IV, 5. 2° Unitate ordinis seu dispositionis ordinata plurium sub eodem regimine unius capitis : Unum ovile, unus Pastor, Ioann., X, 16.

[Dices : Apostolus, Rom., XVI, 18, scribit : Salutant vos omnes Ecclesiae Christi. Ergo.

Resp. esse plures ecclesias particulares, quae sunt partes unius universalis, sub uno regimine communi adunatae; sicut plures provinciae sunt partes unius regni.]

Vera Ecclesia est sancta.

Prob. Cant., VI, dicitur decora, columba, pulchra ut luna, electa ut sol ; I Petr., II, 9, genus electum, gens sancta ; Ephes., V, 25 et 26 : Pro ea se tradidit Christus, ut illam sanctificaret.

Est autem sancta : 1° ratione capitis et sponsi, qui est Christus, Sanctus sanctorum et fons totius sanctitatis; 2° ratione finis, scilicet cultus divini, cui per Baptismum consecratur; 3° ratione aliorum sacramentorum, officiorum, caeremoniarum, legum, quae omnia spirant sanctitatem; 4° ratione doctrinae, quae ducit ad sanctitatem acquirendam vel augendam.

[Nota, sanctitatem Ecclesiae non implicare quod singula eius membra sanctitatem actu habeant, cum in ea, ut iam dictum est, inveniantur boni et mali; sed tantum quod Ecclesia sit sancta ex multiplici ratione hic assignata.]

Vera Ecclesia est catholica, seu universalis.

[Catholicum a graeco καθὰ, secundum, et ὅλον, totum, venit, et significat universale. Vera Ecclesia dicitur catholica, quia est universalis sub quadruplici ratione qua mox declarabitur, sed praecipue ratione locorum, iuxta illud Augustini, Epist. 52¹, n. 5 : « Ipsa est Ecclesia catholica; unde καθολικὴ graece appellatur, quod per totum orbem terrarum diffunditur. » Hinc Optatus sic urget Parmenianum, lib. II contra Parmen. : « Ubi ergo proprietas catholici nominis? cum inde Ecclesia dicta sit catholica, quod sit ubique diffusa. »]

Dicitur autem catholica : 1° ratione loci, quia per totum orbem diffusa est, Marc., XVI, 15 : Euntes in mundum universum ; 2° ratione personarum, quia ad se vocat et complectitur, non quidem omnes et singulas personas, sed cuiusvis nationis et conditionis personas, ibid. : Praedicate evangelium omni creaturae ; 3° ratione durationis, Matth., ult., 20 : Ecce vobiscum sum usque ad consummationem saeculi ; 4° ratione doctrinae, quia docet quaecumque sunt vel credenda, vel facienda, vel vitanda.

Circa universalitatem loci, observandum est posse dupliciter accipi, vel pro diffusione simultanea et permanenti per totum orbem, vel pro diffusione successiva tantum.

Si primo modo sumatur, intelligenda est universalitas, non in rigore metaphysico, sed moraliter pro diffusione in plures et praecipuas partes orbis, ita ut Ecclesia sit magis diffusa quam quaelibet alia secta : quo sensu Daniël II, 38 et VIII, 9 et 10, dicitur quod Nabuchodonosor occupaverit omnia regna mundi, et quod Alexander imperavit universae terrae; non quod hi reges revera imperaverint toti orbi, sed pluribus et praecipuis provinciis. Si secundo modo sumatur, intelligenda est universalitas rigorose, ita quod Ecclesia nunc in plures et praecipuas partes diffusa, paulatim et successive diffundetur in alias partes, donec tandem ubique recipiatur, iuxta illud Coloss., I, 6 : Evangelium in universo mundo est, et fructificat et crescit. Ubi, iuxta Aug., Epist. 199², praesens ponitur pro futuro, propter certitudinem effectus, uti frequens est in Scripturis; constat enim tunc temporis Ecclesiam non fuisse ubique diffusam.

Vera Ecclesia est apostolica.

Ratione scilicet originis et successionis non interruptae; quia fundata a Christo, qui dicitur Apostolus confessionis nostrae, Hebr., III, 1, et ab Apostolis propagata et firmata, atque ab eis derivata, usque nunc perseverat. Unde Ephes., II, 20, fideles dicuntur superaedificati super fundamento Apostolorum.

[Duplex est ergo fundamentum Ecclesiae. Primarium est Christus, ex Apostolo, I Cor., III, 11 : Fundamentum aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est, quod est Christus Iesus. Secundarium constituunt Apostoli collective sumpti, ut constat ex textu Pauli supra citato, et ex his verbis, Apoc., XXI, 14 : Murus civitatis habens fundamenta duodecim, et in ipsis duodecim nomina duodecim Apostolorum Agni. Hanc autem notam dignoscendi veram Ecclesiam passim urgent Patres. Tertullianus, de Praescript., c. 32 : « Si quae, inquit, Ecclesiae audent interserere se aetati apostolicae, quia sub Apostolis fuerunt, possumus dicere : Edant ergo origines ecclesiarum suarum, evolvant ordinem episcoporum suorum, ita per successiones ab initio decurrentem, ut primus ille episcopus aliquem ex Apostolis vel apostolicis viris, qui tamen cum Apostolis perseveraverit, habuerit authorem vel antecessorem. » Hieron., contra Lucifer., cap. ult., dicit, « in illa esse Ecclesia permanendum, quae ab Apostolis fundata, usque ad diem hunc durat. »]

§ II. — Cui Ecclesiae hae quatuor notae conveniant?

Dico : Hae quatuor Ecclesiae notae soli Romanae Ecclesiae conveniunt, non sectis haereticorum.

Prob. 1°. Ecclesia Romana est Una unitate consensionis in ultimum finem et in eadem media, scilicet eamdem fidem, eadem sacramenta, eundem cultum, etc. Item est una unitate ordinis seu ordinatae dispositionis omnium Catholicorum sub eodem regimine unius capitis, Romani Pontificis. Haec per se patent.

Sectae autem haereticorum non habent unitatem consensionis in una fide : quod patet tum ex eorum variationibus et oppositionibus circa praecipua dogmata, ut circa Eucharistiam ; tum quia pro regula fidei sequuntur privatum spiritum, sicque tot sunt inter eos opiniones fidei, quot sunt capita. Non habent etiam unitatem ordinatae dispositionis sub uno capite; tot sunt enim inter eos capita, quot ministri, quippe qui alicui uni non subordinantur, suntque sine missione et iurisdictione, ut mox dicam.

2° Ecclesia Romana est Sancta ratione sui capitis Christi, aliorum suorum fundatorum, Apostolorum scilicet et eorum successorum, SS. Patrum, qui illam adversus haereses defenderunt, et suorum martyrum, qui suo sanguine illam sigillaverunt. Est sancta ratione finis, scilicet cultus divini, cui tota consecratur; ratione sacramentorum, legum, officiorum, sacrificiorum, caeremoniarum, nonnisi vitia prohibet.

Sectae autem haereticorum non habent sanctitatem. 1° Non habent ex parte suorum authorum. Notum quippe est Lutherum, Calvinum, Zwinglium, etc., non fuisse sanctos, sed pluribus vitiis obnoxios. 2° Non habent ex parte doctrinae. Deum quippe faciunt authorem peccati, imo dicunt ipsum ad peccandum cogere et impossibilia praecipere. Item docent, solam fidem iustificare, nullumque peccatum quantumvis grave, etiamsi adulterium, homicidium, sodomiam, habentibus fidem imputari, et ideo quantumvis scelestum, modo credat se esse a Deo electum, nunquam gratiam amittere. Ita Lutherus, de Captiv. Babyl., c. de Baptismo, et Calvinus, lib. III Instit., c. 19 : qua sola duo principia viam aperiunt omnibus vitiis, occludunt virtutibus. Insuper notum est eos caelibatum sacerdotum et vota monastica damnare, claustra et templa diruere, bona monasteriorum invadere, imagines frangere, invocationem sanctorum, satisfactiones et bona opera, ieiunia, abstinentias, et quidquid sapit mortificationem reiicere.

3° Ecclesia Romana est Catholica ratione loci et conditionis personarum. Si loquamur de catholicitate permanenti et simultanea, qua, ut observavimus, debet intelligi moraliter pro diffusione in plures et praecipuas orbis partes, plusquam quaelibet secta, certum est eam convenire Ecclesiae Romanae; haec enim floret in Europa, in America, in pluribus regnis, provinciis et insulis Orientis ; et quamvis non ita nunc, sicut olim, floreat in Africa, et in quibusdam provinciis Asiae et septentrionalibus Europae, plures nihilominus adhuc reperiuntur in illis verae fidei et Ecclesiae Romanae cultores, ita ut sit longe magis extensa quam quaelibet secta.³ Si loquamur de catholicitate seu universalitate successiva, constat etiam eam convenire Ecclesiae Romanae.

Haec enim sola, ab exordio usque nunc, annuntiavit et annuntiat nomen et Evangelium Christi apud exteras et dissitas nationes, quas in dies sibi aggregat, missis quacumque missionariis, donec tandem in fine mundi compleatur diffusio et universalitas, iuxta illud Matth., XXIV, 14 : Et praedicabitur hoc Evangelium regni in universo orbe, in testimonium omnibus gentibus ; et tunc veniet consummatio. Est etiam catholica ratione personarum, quia omnes cuiusvis nationis et conditionis ad se vocat et complectitur. Item est catholica ratione doctrinae : quippe omnes errores damnat, nullum docet. Tandem ita est catholica, ut semper sic vocata fuerit, et sic adhuc vocetur.

Non habent autem catholicitatem sectae haereticorum. 1° Non habent ratione loci. Latent quippe in angulo Europae, in aliis autem mundi partibus, in Asia, in Africa, in America, non sunt, aut si quidam in his exteris nationibus reperiuntur, habentur pro haereticis. 2° Non ratione personarum; cum enim doceant quemque posse in sua religione salvari, modo saltem non erret circa veritates fundamentales, non omnes ad se vocant. 3° Non habent ratione temporis; ante Lutherum enim et Calvinum non erat corum ecclesia, et aliquando non defectura nullum habent fundamentum, imo iam defecisse in Gallia et in multis Belgii provinciis, notum est.

4° Ecclesia Romana est Apostolica, 1° ratione doctrinae ab Apostolis derivatae. Ecclesiam priorum saeculorum fuisse apostolicam et Apostolorum doctrinam tenuisse, fatentur haeretici. Si qua ergo ab illo tempore mutatio accidit in Ecclesia Romana, et ab hac apostolica doctrina defecerit, ostendi possunt quae in omni insigni mutatione contingunt : quod et quale sit istud novum dogma, quis mutationis et detectionis author, quo loco, quo tempore coepit, quos oppugnatores habuit. Haec nobis ostendant haeretici in Ecclesia Romana. 2° Ecclesia Romana est apostolica ratione successionis non interruptae pastorum suorum ab Apostolis.

Non sic vero sectae haereticorum. Et 1° non habent apostolicitatem ratione doctrinae ab Apostolis derivatae, siquidem doceant plures errores quos vetus Ecclesia damnavit, ut fatetur ipse Calvinus, lib. III Instit., c. 4 et 5, de Satisfactionibus, de caelibatu sacerdotum, de precibus pro mortuis et de ieiunio quadragesimae. 2° Non ratione successionis apostolicae in suis pastoribus. Cui enim successit Lutherus ? cui Calvinus ? Non denique ratione missionis legitima; a quo enim illam habuerunt, aut habent ?

[Obi. : Protestantes intelligentes quantum ex hac quaestione periculum suis ecclesiis immineat, veras Ecclesiae notas negantes, alias excogitarunt, quae vere Ecclesia nec sunt nec esse possunt, scilicet verbi Dei sinceram praedicationem et legitimam sacramentorum administrationem. Haec enim, inquiunt, ex ipsa Ecclesiae essentia desumptae sunt; nihil enim Ecclesia magis essentiale est, quam vera doctrina et legitimus sacramentorum usus. Ergo.

Resp. Nego consec. Ad notam enim Ecclesia non sufficit ut essentialem eius characterem exprimat, sed necesse est ut habeat rationem signi. Etenim non agitur hic quaestio de natura et essentia Ecclesiae, a qua omnes conveniunt quod vera fides et vera sacramenta divelli non possint; sed inquiruntur notae ex quibus certo dignosci possit ubi sit vera Ecclesia quae veram fidem et vera sacramenta habeat. Unde Protestantes cum gloriantur se rem ex intimis visceribus deducere, fucum tantum faciunt, et nihil probant; idem enim est dicere esse veram Ecclesiam, et habere veram doctrinam et legitimum sacramentorum usum.

Inst. Scriptura, in qua verae fidei et sacramentorum doctrina continetur, notior est Ecclesia, nam Ecclesia per Scripturam probatur. Ergo.

Resp. Nego ant. Scriptura duplici sensu nobis innotescit : 1° quando certum nobis fit Scripturas sacras existere, hunc vel illum librum ad Scripturas pertinere; quando verum et genuinum Scripturae sensum intelligimus, sed neutrum potest esse notius Ecclesia. Nam Scripturas ab Ecclesia accipimus, quae veras ab apocryphis, humanas a divinis secernit. Item Scripturae sensus, ex quo utique vera doctrina et sacramentorum usus eruuntur, nonnisi ex Ecclesiae authoritate determinari potest. — Probatum est aliunde traditionem, qua ad nos pervenit Ecclesiae doctrina, Scripturis novi Testamenti antiquiorem esse. Unde cum Augustino dicendum est, contra epist. Fundamenti, cap. 5 : « Ego vero Evangelio non crederem, nisi me catholica Ecclesia commoveret authoritas. »]