Summa summae S. Thomae, Tomus III

Petes 1° quotuplex sit sensus Scripturae sacrae.

Resp. 1° esse duplicem in genere, scilicet litteralem, qui etiam dicitur historicus, et mysticum seu spiritualem : quia, cum Deus sit author Scripturae sacrae, et possit non solum voces accommodare ad significandum, sed etiam res ipsas, prima significatio, qua voces significant res, pertinet ad sensum litteralem; significatio vero qua res significatae per voces iterum res alias significant, est sensus spiritualis seu mysticus, qui super litteralem fundatur. Sic haec vox manna significat litteraliter cibum levem; iste autem cibus levis significat mystice Eucharistiam.

2° Duplex est sensus litteralis, unus proprius et grammaticalis, alter improprius et metaphoricus. Sensus proprius et grammaticalis est is quem verba ex sua primaria significatione significant: sic leo proprie et grammaticaliter significat animal rugibile. Improprius et metaphoricus est, dum verba ad impropriam significationem transferuntur propter aliquam similitudinem : sic in hac propositione : Vicit leo de tribu Iuda, leo significat improprie et metaphorice Christum.

3° Triplex est sensus spiritualis seu mysticus, scilicet allegoricus, moralis seu tropologicus et anagogicus: quia vel res significatae per verba, significant aliquid aliud pertinens ad Ecclesiam militantem, et est sensus allegoricus, respondens fidei; vel significant aliquid pertinens ad mores, et est sensus moralis, respondens charitati; vel significant aliquid pertinens ad Ecclesiam triumphantem seu aeternam beatitudinem, et est sensus anagogicus, respondens spei. Hi tres sensus cum litterali exprimuntur his tribus versibus¹.

Littera gesta docet, quid credas allegoria, Moralis quid agas, quo tendas anagogia.

Inter alia sit exemplum haec vox, Ierusalem. Iuxta Hieronymum, in cap. XVI Ezech., litteraliter significat urbem Palestinae, allegorice significat Ecclesiam militantem, moraliter animam iusti, anagogice Ecclesiam triumphantem.

[Praeter hos sacrae Scripturae sensus, alius apud theologos dicitur accommodatitius, cum verba ex intentione Spiritus sancti rem aliquam significantia, vel alicui personae ab eodem applicata, ad aliam rem significandam accommodantur, vel alteri personae applicantur, propter aliquam convenientiam. Hic sensus magis oratoribus sacris quam theologis est usitatus, quamquam ab Ecclesia ipsa etiam usurpetur, ut cum illud, Eccli., XLIV, 17, de Noe encomium : Inventus est perfectus iustus, et in tempore iracundiae factus est reconciliatio, pluribus ex sanctis novi Testamenti applicatur in officio liturgico confessorum pontificum.]

Petes 2° utrum omnis textus Scripturae habeat sensum litteralem.

Resp. Affirmative² : alioquin careret omni sensu, cum spiritualis fundetur in litterali.

Petes 3° quis sensus sit potior : an litteralis, vel spiritualis?

Resp. Litteralem esse certiorem. Etenim de illo certo constare potest, non de mystico, nisi dum a sacro scriptore asseritur, vel ab Ecclesia declaratur; sensus enim mystici quos proferunt SS. Patres non sunt nisi probabiles. Unde ex solo sensu litterali aut mystico per aliam Scripturam vel Ecclesiam asserto, deduci potest efficax argumentum.

Attamen sensus mysticus est nobilior, quia regulariter significat res praestantiores et principaliter intenditur a

Spiritu sancto. Sic narratione factorum in veteri Testamento, Christus principaliter intendebatur.

Petes 4° utrum sensus Scriptura sit obscurus.

Resp. esse obscurum in multis locis. Est contra haereticos. Patet ex ipsa Scriptura. S. Petrus, Epist. II, III, 16, loquens de Epistolis S. Pauli, dicit : In quibus quaedam sunt difficilia intellectu. Act., VIII, 30, Philippo interroganti Eunuchum, an intelligeret Isaiam quem legebat, respondet Eunuchus, 31 : Et quomodo possum, si non aliquis ostenderit mihi? Luc., XXIV, 27, Christus discipulis euntibus in Emmaus Scripturas interpretatur. Luc., XVIII, 51, Apostoli nihil horum intellexerunt quae dicebat Christus, et plura alia.

Idem probant tot commentaria SS. Patrum et interpretum ad explicandam Scripturam, tot contentiones haereticorum inter se de vero sensu Scripturae; si enim sit apertus, ut volunt, cur non omnes conveniunt? cur aliter Lutherani, aliter Calvinistae intelligunt?

Petes 5° cuius sit iudicare de vero sensu Scriptura.

Resp. 1° Scriptura non potest de suo sensu iudicare : 1° Quia, quando controvertitur de sensu Scripturae, ipsa Scriptura et eius sensus est obiectum et materia controversiae. Ergo non potest esse iudex; nemo enim unquam somniavit, rem controversam esse iudicem controversiae.

2° Iudex in aliqua controversia debet partes litigantes audire, sententiam ab ipsis audiendam et excipiendam proferre, et posse illos compellere ad acquiescendum sententiae, alias frustraneum esset iudicium. Atqui Scriptura haec praestare non potest. Ergo. 3° Si Scriptura sit tam clara et aperta, ut sufficiat pro eruendo eius vero sensu, ut praetendunt haeretici, quare ergo ipsi a tot annis disputant de vero sensu plurimorum textuum Scripturae, inter alios de illo celebri : Hoc est corpus meum? Vel ergo non legunt Scripturam, vel sunt pertinaces contra agnitam veritatem.

Resp. 2° Spiritus cuiusque privatus non potest esse iudex de vero sensu Scriptura : 1° Quia non habet autho ritatem compellendi partes ad acquiescendum suae sententiae. 2° Quia est varius in variis, incertus et saepe sibi contrarius. Dicit Lutheranus hunc sensum esse verum, dicit Calvinistae contrarium ; dicit Lutheranus se bonum habere spiritum, negat Calvinista : quis litem dirimet ? 3° Nullus est aut fuit unquam haereticus, qui non praetendat se bono spiritu duci. Si ergo cuiusque privatus spiritus sit iudex de vero sensu Scripturae, admittendae sunt omnes haereses ut verae; nihil enim nisi verum a bono spiritu procedere potest.

Obi. [cum novatoribus plura Scripturae testimonia, quorum sunt haec praecipua : Ioann., VII, 17 : Si quis voluerit voluntatem eius facere, cognoscet de doctrina utrum ex Deo sit. Ibid., X, 27 : Oves meae vocem meam audiunt..., et sequuntur me. I Ioann., II, 27 : Non necesse habetis ut aliquis doceat vos, sed sicut unctio eius docet vos de omnibus, et verum est, et non est mendacium. Ibid., V, 9 et 10 : Si testimonium hominum accipimus, testimonium Dei maius est... Qui credit in Filium Dei, habet testimonium Dei in se. 1 Cor., II, 15 : Spiritualis iudicat omnia, et ipse a nemine iudicatur.

Resp. 1° generatim, haec et similia solum probare utrumque testimonium, scilicet externum et internum, coniungi debere. Parum enim prosunt verba exterius sonantia ei quem Spiritus sanctus intus non docet, ut Augustinus dicit, in Epist. I Ioann., tract. III, n. 13 : « Videte magnum sacramentum, fratres. Sonus verborum nostrorum aures percutit. Magister intus est. Nolite putare quemquam aliquid discere ab homine. Admonere possumus per strepitum vocis nostrae : si non sit intus qui doceat, inanis fit strepitus noster. » Iterum, in Ioann. Evang. tract. XXVI, n. 7 : « Quid faciunt homines forinsecus annuntiantes ? quid facio ego modo, cum loquor ? Strepitum verborum ingero auribus vestris. Nisi ergo revelet ille qui intus est, quid dico, aut quid loquor ? » Et sic pluribus in locis. Cum enim homo corpore et spiritu constet, ut ad fidem et per eam ad salutem perveniat, Christus eum adminiculis necessariis, non tantum internis, sed etiam externis munivit, ita ut tum authoritate exterius loquente, tum gratia interius illuminante, veritatem perciperet ; quod exprimitur ab Apostolo dicente, Rom., X, 17 : Fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi. Ergo veritas quaerenda est ab illis quos doctores et praeceptores nobis reliquit.

Resp. 2° singulatim ad obiecta loca. Verborum Christi Ioann., VII, 17, sensus est, quod certa inveniendae veritatis via sit sincera voluntas cognoscendi et observandi Dei mandata. Pravus enim animi affectus iudicium hominis ita corrumpit, ut verba Dei non solum non intelligat, sed ne aure quidem excipiat, neque authoritate loquentis commoveatur, licet miraculis et omnis generis testimoniis sit comprobata, ut patet ex haereticorum et pravorum hominum in repellenda veritate pertinacia. — Si Christus dicat, ibid., X, 27, de ovibus suis, quod vocem eius audiant, et alienum non sequantur, ex hoc authoritas Ecclesiae non impugnatur; nam illi certe alieni non sunt qui, non suas, sed Christi oves pascunt, easque non ad aliena, sed ad Christi pascua ducunt. — In textu sequenti, I Ioann., II, 27, Ioannes talia verba non dirigit ad imperitos, sed ad doctos, imprimisque ad magistros Ecclesiae, eosque hortalur ut in fide stabiles permaneant, quam a Spiritu sancto moti et illustrati laeto corde susceperunt. Sic et alter locus Ioannis et allatum Apostoli testimonium, aliaque quae afferri possent, interpretanda sunt. Agitur enim in iis locis de interna animi dispositione, quae utique necessaria est ul veritas in corde radices agat, et fructus afferat bonorum operum.]

Resp. 3°. Iudex de vero sensu Scripturae est Ecclesia ; quia, ut infra probabimus, est infallibilis tam in proponendis Scripturis canonicis, quam in iudicando de vero earum sensu. De hac responsione fusius disseretur dissert. subsequenti.

Petes 6° an non sint quaedam regulae ad dignoscendum sensum litteralem Scripturae.

[Resp. communiter assignari sequentes : Prima. Sensus quem verba in propria significatione accepta important, si non sit absurdus, nec dogmatibus fidei aut morum honestati repugnans, est sensus litteralis. Colligitur ex Augustino, lib. III Doctrinae christ., cap. 10, et ex lib. VIII de Genesi ad litt., cap. 7.

Secunda. Sensus litteralis est quem Ecclesia vel unanimis Patrum consensus habet pro litterali. Ex concil. Trid., sess. IV, Decret. de edit. et usu sacror. libror.

Hanc regulam innovavit et explicavit concilium Vaticanum, constit. Dei Filius, cap. 2, de Revelatione : « Quoniam vero quae sancta Tridentina synodus de interpretatione divinae Scripturae ad coercenda petulantia ingenia salubriter decrevit, a quibusdam hominibus prave exponuntur, nos, idem decretum renovantes, hanc illius mentem esse declaramus, ut in rebus fidei et morum, ad aedificationem doctrinae christianae pertinentium, is pro vero sensu sacrae Scripturae habendus sit, quem tenuit ac tenet sancta Mater Ecclesia, cuius est iudicare de vero sensu et interpretatione Scripturarum sanctarum, atque ideo nemini licere contra hunc sensum, aut etiam contra unanimem consensum Patrum ipsam Scripturam sacram interpretari. »

Tertia regula ex prima orta. Toties in figurato sensu accipiendus est textus sacer, quoties iuxta litteram intellectus, evidenter repugnaret fidei aut bonis moribus. Hanc regulam ponit Augustinus, lib. III de Doctrina christ., cap. 11, n. 17 : « Quidquid asperum et quasi saevum factu dictuque in sanctis Scripturis legitur ex persona Dei vel sanctorum eius, ad cupiditatis regnum destruendum valet. Quod si perspicue sonat, non est ad aliud referendum, quasi figurate dictum sit. »

Quarta regula. Sensus spiritualis super litteram fundatur, eamque supponit. Ita omnes Patres et theologi. S. Greg. Magnus, lib. II in Evang., hom. 40 : « In verbis sacri eloquii, prius servanda est veritas historiae, et postmodum requirenda spiritualis intelligentia allegoriae. Tunc namque allegoriae fructus suaviter carpitur, cum prius per historiam in veritatis radice solidatur. »

Quinta regula. Omnes allegoricae interpretationes a scriptoribus sacris propositae, omnino acceptari debent, et absque temeritate reiici non possunt allegoricae explicationes in Ecclesia receptae, aut a Patribus propositae tamquam ad Ecclesiae traditionem pertinentes. Allegoriae vero debent esse naturales, non vero coactae.

Sexta regula. Semper standum est interpretationi quae magis consonat textui Vulgatae, quam solam authenticam declaravit Ecclesia, quamquam ex aliis versionibus loca obscura saepe elucidari valeant et etiam debeant.

Alia regulae a pluribus traditae, in praecedentes recidunt.]