Summa summae S. Thomae, Tomus III

(D. Thomas, q. 1.)

[Fides varie sumitur: 1° Pro fidelitate in promissis, ut I Cor., X, 13: Fidelis Deus est, qui non patietur vos tentari supra id quod potestis, et alibi. 2° Pro conscientia, Rom., XIV, 23: Omne quod non est ex fide, peccatum est. 3° Pro fiducia, Iacob., 1, 6: Postulet in fide, nihil haesitans. Fide hoc sensu intellecta abutuntur Lutherani et Calvinistae, dicentes nos iustificari per fidem, id est per fiduciam qua confidimus nobis remitti peccata per Christum. Quae acceptio fidei, licet hoc sensu sit reiicienda, absolute tamen est admittenda tamquam effectus fidei, imo et spei; ex eo enim quod Deo credimus et in ipso speramus, nascitur fiducia in ipsum. 4° Pro veracitate seu inclinatione verum dicendi, II Tim., II, 11: Fidelis sermo; nam, si commortui sumus, et convivemus. 5° Pro ipsa doctrina, id est obiecto fidei, Rom., X, 8: Hoc est verbum fidei quod praedicamus.]

Fides hic sumitur 6° et proprie pro virtute supernaturali qua credimus veritatibus a Deo revelatis; et definitur ab Apostolo, Hebr., XI, 1: Sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. Sed, quia quilibet habitus a suo obiecto specificatur, et inde eius natura cognoscitur, Author hunc tractatum ab obiecto fidei incipit, de ipso fidei habitu infra, q. 4, acturus. Cui methodo inhaerens,

Dico 1°: Obiectum formale quod, seu, ut alii vocant, obiectum attributionis fidei, est prima veritas in essendo¹, seu Deus ipse ut Deus, excedens rationem naturalem; quod addo, quia Deus, ut author naturalis, potest lumine naturali cognosci independenter a fide.

Probatur.² Illud est obiectum formale quod alicuius habitus, quod principaliter ab eo attingitur, et ratione cuius caetera attinguntur: sic sanitas est obiectum formale quod medicinae, quia principaliter a medicina attingitur, et eius ratione caetera, pulsus, urina, medicamina, etc., attinguntur. Atqui prima veritas in essendo, seu Deus, ut verus Deus, est id quod principaliter a fide attingitur; caetera autem, ut quae pertinent ad humanitatem Christi, ad sacramenta, et quaecumque alia in sacris Scripturis contenta, attinguntur in ordine ad Deum tamquam ad id quod praestantissimum est inter omnia, et ut magis ac magis cognoscatur. Ergo.

Dico 2°: Obiectum formale quo, seu suo quo, fidei est prima veritas in dicando, seu divina veracitas revelans, connotans primam veritatem in cognoscendo, seu infinitam Dei sapientiam³

Probatur prima pars. Obiectum formale quo fidei in communi est veracitas dicentis; in hoc enim distinguitur assensus fidei ab assensu scientifico, quod motivum assensus fidei sit authoritas dicentis, motivum autem assensus scientifici sit veritas principii ex quo elicitur conclusio. Ergo obiectum sub quo fidei divinae est veracitas Dei dicentis et revelantis.

Probatur secunda pars. Fides est certa et infallibilis. Ergo debet niti motivo infallibili. — Subsumo. Atqui veracitas divina revelans non habet quod sit infallibilis, nisi connotet infinitam Dei sapientiam. Ergo. — Prob. min. Ut veracitas divina revelans sit infallibilis, non sufficit quod fallere non possit ex malitia, sed requiritur quod etiam fallere non possit ex ignorantia, adeoque quod Deus ipse falli non possit cognoscendo. Atqui quod Deus falli non possit cognoscendo, provenit ex eius infinita sapientia, qua cognoscit omnia prout sunt, sine ulla falsitatis admixtione. Ergo.

Dico 3°: Obiectum materiale adaequatum fidei est omne revelatum a Deo: primario Deus ipse, caetera secundario.

Probatur. Obiectum materiale adaequatum alicuius potentiae vel habitus est id omne quod potest attingere, ut subest suo obiecto, seu rationi formali sub qua: sic omne corpus coloratum est obiectum materiale adaequatum potentiae visivae, quia potest illud attingere, ut subest luci, quae est eius ratio formalis sub qua. Atqui fides attingit omne revelatum, ut subest veritati Dei revelantis, quae est eius obiectum formale sub quo, ut dictum est: Deum tamen primario, caetera secundario, ut etiam dictum est conclusione prima. Ergo.

Obiicies contra primam partem secundae conclusionis: Obiectum formale quo fidei, seu, quod idem est, motivum assensus fidei est id in quod ultimo resolvitur assensus fidei. Atqui id in quod ultimo resolvitur assensus fidei, non est prima veritas in dicando, sed prima veritas in essendo, seu deitas. Ergo. — Prob. min. Quaerenti, cur credas mysteriis fidei, v. g., Deum esse trinum, recte respondes: « Quia Deus revelavit. » Et ulterius quaerenti, cur credas Deo revelanti, recte iterum respondes: « Quia est prima veritas in dicando. » Sed tandem quaerenti, cur Deus sit prima veritas in dicando, nihil aliud restat respondendum, nisi: « Quia Deus est, seu est prima veritas in essendo. » Ergo.

Nihil aliud restat respondendum, nisi quia Deus est, assignando causam rei, conc.; assignando causam assensus, nego. Equidem ideo Deus est verax seu prima veritas in dicando, quia Deus est; at non ideo credo mysteriis fidei, v. g., Deum esse trinum, quia Deus est, seu est prima veritas in essendo, sed quia verax est. Assensus enim fidei (quod diligenter est observandum), non est discursivus, sed simplex, et in solo testimonio dicentis sistit, alioquin non est amplius assensus fidei: sic dicenti mihi Romam existere, assentior quia verax est, et ibi sistit fides; si autem ascendas et ulterius quaeras: « Unde verax est? » iam excurris extra fidem. Similiter ergo quaerenti, cur credam Deo revelanti, recte respondeo: « Quia verax est », et ibi sistit fides seu assensus fidei, nec nisi fatue posset quaeri, cur credam veritati seu veracitati; si autem ulterius quaeras, cur Deus sit verax, iam respondebo, non ut fidelis, sed ut theologus: « Quia Deus est. »

Quaestio sic communiter proponitur, sed perinde est ac si quaeras, quodnam sit motivum fidei. Quod potest intelligi dupliciter, vel de motivo assentiendi revelatis, vel de motivo seu regula discernendi quae sint revelata. Primum controvertitur inter catholicos, secundum inter catholicos et haereticos.

[Protestantes communiter volunt, motivum et regulam revelata discernendi esse sacram Scripturam, vel privatum cuiusque spiritum, hoc est afflatum Spiritus sancti unicuique intelligentiam Scripturarum inspirantis.]

Dico 1°: Motivum credendi et assentiendi revelatis est authoritas et veracitas Dei revelantis, non Ecclesiae testimonium seu propositio.

Probatur prima pars ex secunda conclusione articuli praecedentis. Motivum credendi revelatis est obiectum formale quo fidei; dicitur enim obiectum formale quo habitus, quod est medium et motivum attingendi obiectum formale quod, ut patet ex dictis. Atqui veracitas Dei revelantis est obiectum formale quo fidei, ut dictum est. Unde quaerenti, cur credam Deum esse trinum, recte respondeo: « Quia Deus, qui revelavit, est verax. »

Probatur secunda pars. Propositio seu testimonium Ecclesiae nullo modo pertinet ad obiectum formale quo fidei. Ergo. — Prob. ant. 1° Quia est aliquid creatum; nihil autem creatum ingredi potest obiectum formale fidei, sicut nec spei et charitatis, alioquin non forent virtutes pure divinae et theologicae. 2° Sic se habet propositio revelatorum per Ecclesiam respectu fidei, sicut se habet propositio bonitatis respectu amoris; sicut enim voluntas non potest amare obiectum, nisi propositum et cognitum, ita intellectus non potest credere, nisi sibi proponantur revelata. Atqui propositio bonitatis, respectu voluntatis et amoris, non est eius obiectum formale, sed tantum applicatio obiecti et conditio sine qua non. Ergo similiter propositio revelatorum per Ecclesiam, respectu intellectus et fidei.

Dico 2°: Regula discernendi revelata, non est Scriptura, neque spiritus privatus, sed sola Ecclesia.

Probatur prima pars. Regula discernendi revelata a non revelatis, debet esse incorruptibilis; alias exponeret errori. Atqui Scriptura non est incorruptibilis; corrumpi enim potest et quotidie corrumpitur, sive ex incuria typographorum, sive malitia hominum: unde ex illa nihil certi erui potest, quamdiu ab Ecclesia non proponitur ut authentica et ut continens revelata. Ergo. Idem dicendum est de Symbolo, quod cum sit scriptura, etiam est obnoxium corruptioni, et aliunde non continet omnia revelata, sicut nec sacra Scriptura.

Confirmatur. Scriptura in multis est obscura. Ergo debet assignari alia regula sensum eius verum et legitimum eruendi.

Probatur secunda pars. 1° Regula discernendi revelata a non revelatis debet esse certa, et non dubia. Atqui Spiritus Dei unicuique afflatus non est certus, sed dubius; Calvinistae enim negant esse in Lutheranis, Lutherani in Calvinistis, utrique in Catholicis. 2° Regula sufficiens discernendi revelata a non revelatis debet posse dirimere controversias in hac materia. Atqui privatus spiritus cuiusque non solum non potest controversias circa reve lata et non revelata dirimere, sed e contra ex eo nata sunt sequi continuo schismata et dissensiones, non secus ac si in civilibus unusquisque constitueretur iudex in propria causa. Dicat enim Calvinista, ex suo privato spiritu, hunc articulum esse revelatum, negabit Lutheranus, negabit et Catholicus, ex suo pariter privato spiritu. Quis dirimet controversiam? Quis poterit alterum instruere et convincere? Et hinc tot sectae sibi contrariae inter ipsos haereticos. 3° Hic non agitur de revelatione privata quam Deus extraordinarie potest alicui privato facere, sicut fecit olim primis parentibus, patriarchis, prophetis et Apostolis, in quo casu lumen interius datum, vel ipsa immediata revelatio, foret regula discernendi credendum; sed agitur de revelatione communi toti societati fidelium, ideoque propositio debet esse communis, et non privata. De hac utraque parte plura vide tract. seq., dissert. III, a. 6.

Tertia pars sequitur ex dictis, et probatur tum ex notis Ecclesiae et motivis credibilitatis, de quibus infra, tum ex Scripturis, ex quibus habemus Ecclesiam esse a Spiritu sancto directam et infallibilem: Matth., XVI, 18: Portae inferi non praevalebunt adversus eam. I Tim., III, 15, dicitur columna et firmamentum veritatis.¹ Matth., XXVIII, 20: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem saeculi.

Unum habent quod opponant haeretici, nempe nos committere circulum in fidei nostrae resolutione. Nam, inquiunt, credimus revelationem propter authoritatem Ecclesiae, et credimus authoritatem Ecclesiae propter revelationem.

Resp. 1° nos credere authoritatem Ecclesiae, non solum propter revelationem, sed etiam et primario propter notas ipsius Ecclesiae et motiva credibilitatis. Unde ex hac parte nullus est circulus. 2° Etsi credamus authoritatem Ecclesiae propter revelationem, non sub eadem ratione sub qua credimus revelationem propter authoritatem Ecclesiae, sed sub diversa. Credimus revelationem propter authoritatem Ecclesiae, ut applicantis ipsam revelationem; cre dimus autem authoritatem Ecclesiae propter revelationem seu veracitatem divinam, tamquam propter motivum formale assensus, et sic in diverso genere causae. Ordinarium autem est quod causae sint sibi invicem causae in diverso genere. Sic ignis pendet ab applicatione, tamquam a conditione, ut comburat, et applicatio a virtute combustiva ignis, tamquam a causa efficiente. Ex quo patet circulum nostrum ex hac parte esse materialem tantum, et non formalem, nec vitiosum, de cuius ratione est quod sit ab uno ad aliud, et vicissim, sub eadem ratione.

Haec duplex responsio familiari et vulgari exemplo nuntii deferentis litteras regis solet explicari. Quando non est certa nuntii veracitas, inquiruntur eius indicia; ubi de illa constat, acceptantur litterae regis propter veracitatem nuntii: at contentis in litteris regis creditur, non propter veracitatem nuntii, sed propter veracitatem regis, et si in litteris regis asseratur veracitas nuntii, ea firmatur atque magis creditur propter veracitatem regis. Applica casui.

Ecclesia proponit hoc et istud esse a Deo revelatum. De veracitate et infallibilitate Ecclesiae nobis constat ex eius notis atque motivis credibilitatis, ob quam acceptatur et creditur haec esse in Scripturis vel traditione revelata; ipsis autem revelatis in Scriptura vel traditione contentis credimus propter authoritatem et veracitatem Dei revelantis. Hinc vides notitiam veracitatis Ecclesiae, licet per Scripturam firmetur, ab ea tamen non pendere necessario; nascente enim Ecclesia, non erat Scriptura, et tamen nota et certa erat veracitas Ecclesiae, sed primitus habetur ex eius notis et motivis credibilitatis, licet per Scripturam confirmari non diffiteamur: sicque ex una parte nullum esse circulum, et ex alia, non esse circulum formalem et vitiosum in quo reditur ad idem sub eadem ratione, sicut et contra contigit in ipso spiritu privato haereticorum; dicunt enim se scire hanc Scripturam esse veram, quia id ipsis dictat spiritus privatus, et dicunt se seire se habere spiritum privatum, quia id dicit Scriptura.

Inst. Iuxta hanc solutionem, sequitur quod certitudo fidei nostrae non sit summa et divina. — Probatur illatio.

Pendet tamquam ab antecedente a veracitate Ecclesiae, quae primitus habetur tantum ex notis et motivis credibilitatis. Atqui certitudo consequentis mensuratur et sumitur ex certitudine antecedentis. Ergo.

Resp. Nego illationem. Ad probat., dist. min. Certitudo consequentis mensuratur et sumitur ex certitudine antecedentis in notitia discursiva, conc.: sic certitudo conclusionis desumitur et mensuratur ex certitudine antecedentis ex quo eruitur. In notitia simplici, qualis est notitia fidei, nego. Patet in ipsa notitia principiorum, quae est simplex; principia enim non probantur. Quamvis magister plura praemittat praeambula, exempla, paritates, suppositiones et alia, ut ea discipulis exponat, iis semel expositis et notis, intellectus certo assentitur, quamvis praeambula non fuerint certa, sed tantum quandoque probabilia, quandoque falsa; neque enim propter illa assentitur principiis, sed propter perspectam eorum veritatem.

Similiter in casu. Praecedit propositio Ecclesiae tamquam praeambulum explicans quid sit revelatum; hoc semel explicato et supposito, intellectus assentitur revelato, non propter Ecclesiam proponentem, id enim est quid extrinsecum assensui fidei, sed propter veracitatem Dei revelantis, sicut dicebamus superius assensum praeberi contentis in litteris regis, propter veracitatem, non nuntii, sed regis.

[Obiicitur etiam: Si Ecclesiae iudicium requiritur ut quae fide divina credenda sint innotescat, eius sententia erit expectanda, ut certum fiat doctrinam aliquam ad fidem pertinere. Unde fideles nequidem divinitatem Christi fide divina credere potuissent ante concilium Nicaenum. Atqui hoc repugnat. Ergo.]

Resp. Confundit hoc argumentum definitionem datam ab Ecclesia circa articulos quibus contradicunt heterodoxi, cum generali et publico Ecclesiae consensu. Ad fidem divinam pertinet quidquid certa et infallibili ratione scitur in verbo Dei esse contentum. Illud autem innotescit tum ex constanti sensu et doctrina Ecclesiae, tum, ubi haec doctrina videtur novis erroribus obnubilata, per decretorium iudicium Ecclesiae, quae tunc non veritatem novam creat et inducit, sed fidem suam constantem et universalem authentice et solemniter affirmat, ita ut populus christianus, contra errorem munitus, in fide sua pristina et antiqua confirmetur et roboretur.

Obiicitur insuper: Via catholicis proposita tot et tantis difficultatibus scatet, ut multitudo eam sequi non possit. Ergo via opposita est anteponenda. — Prob. ant. Ut catholicus securus esse possit in sua fide, scire debet: 1° an Ecclesia sit infallibilis, 2° an Ecclesia Romana sit vera Christi Ecclesia, 3° quodnam sit infallibilitatis subiectum, 4° quid doceat haec infallibilis Ecclesia, 5° an eius decisiones omnibus conditionibus ad legitimum iudicium requisitis vestiantur, 6° quis sit cuiusque iudicii sensus, et alia eiusmodi multa. Atqui multo difficilius est haec omnia discutere, quam via examinis veritatem dogmatum investigare. Ergo.

Resp. Nego ant. Ad prob. resp. 1°. Nego min. Etiamsi enim haec omnia examinanda forent catholico, maximum esset discrimen inter huiusmodi discussionem et examen singulorum dogmatum, ut patet. — Resp. 2°. Nego mai. Si catholico semel persuasum sit se esse in vera Christi Ecclesia, statim intelliget se, illam sequendo, a veritate aberrare non posse. Argumenta autem quae Ecclesiae divinam originem et infallibilitatem demonstrant, obvia sunt et ad convincendos etiam indoctorum animos accommodata. Allegabant Protestantes, inter catholicos disceptari de subiecto infallibilitatis. Sed semper apud nos creditum est, supremam potestatem iudicandi in rebus fidei Ecclesiae docenti, seu corpori pastorum, a Christo fuisse collatam. Haec certa et ab omni erroris periculo tuta regula fidelibus sane sufficiebat. Maior et sanior pars theologorum hoc magisterium Romano Pontifici personaliter adscribebat, et simul conciliis oecumenicis, id est coetibus episcoporum cum eodem Pontifice iudicantibus. Post concilium Vaticanum, de quo infra, omnes catholici firmiter tenent Romanum Pontificem omnium christianorum doctoris munere fungentem et doctrinam de fide vel moribus defi definientem, infallibilem esse : quod infallibilitati collectivae Ecclesiae cum supremo Pastore docentis nihil detrahit. Atqui haec regula fidei est simplex, omnibus obvia et usu facillima. Ergo.

Petes utrum revelationes privatae pertineant ad fidem.

Resp. Revelationes privatae de rebus quae ordinantur ad Deum ut authorem supernaturalem, pertinent ad fidem ut est virtus theologica, non ut est catholica.

Ratio prioris partis est, quia ad rationem fidei, ut est virtus theologica, requiritur tantum quod habeat Deum pro obiecto formali quod, et veracitatem Dei revelantis pro obiecto formali sub quo ; quod hic reperitur. Propositio autem Ecclesiae est quid extrinsecum et accidentale fidei ut est virtus theologica, sicut patet in angelis in via, primis parentibus, patriarchis, prophetis et Apostolis, qui habuerunt fidem theologicam absque propositione Ecclesiae.

Confirm. 1°. Concilium Trid., sess. vi, cap. 12, decernit, « nisi ex speciali revelatione, sciri non potest quos Deus sibi elegerit. » Et can. 16 definit : « Si quis magnum illud usque in finem perseverantiae donum se certo habiturum absoluta et infallibili certitudine dixerit, nisi hoc ex speciali revelatione didicerit ; anathema sit. » Supponit ergo sacra synodus privatam revelationem posse conferre certitudinem fidei, et hoc ipso hanc esse possibilem, cum alias inepta evaderet exceptio his in locis supposita.

Confirm. 2°. Sacra Scriptura, praesertim ad Hebr., XI, recenset plurimas revelationes Patribus veteris Testamenti factas, et alibi similes narrat quas B. Virgo, S. Ioseph, Zacharias et alii divinitus acceperunt, et nemo dubitat eas ad fidem theologicam eorum pertinuisse. In historia ecclesiastica non pauca reperiuntur exempla huiusmodi revelationum circa praedestinationem et obitum aliquorum sanctorum, aliosque eventus, quibus fidem denegare temerarium foret.

Ratio posterioris partis est, quia fides catholica, hoc est universalis, versatur tantum circa veritates universales et communes toti Ecclesia et per Ecclesiam proponendas. Unde, si Deus alicui privato homini revelaret aliquid spectans religionem, iste privatus teneretur id credere, non vero alii, etsi iuraret id sibi fuisse revelatum ; quia hoc non proposeretur ab Ecclesia, quae est catholica regula discernendi revelata, ut dictum est.]

Quaestionis sensus est duplex. Primus : An Deus possit revelare falsum, seu mentiri ? Secundus : An quis possit ex fide divina elicere assensum falsum, seu credere aliquid esse verum et a Deo revelatum, quod non est verum nec a Deo revelatum ?

Dico 1° : Deus non potest absolute mentiri, seu dicere falsum¹, iuxta illud Apostoli, Hebr., VI, 18 : Impossibile est mentiri Deum.

Probatur. Est absolute impossibile primam et essentialem veritatem mentiri. Atqui Deus est prima et essentialis veritas. Ergo. — Prob. mai. Mentiri est deficere a veritate. Atqui implicat primam et essentialem veritatem a veritate deficere ; alias deficeret a seipsa, sicque non esset prima, essentialis et indeficiens veritas.

Confirmatur 1°. Si Deus posset absolute mentiri, tota fides nostra nutaret. Unde enim sciremus non mentitum fuisse ? Ex revelatione ? Sed de hac revelatione foret eadem difficultas, idem dubium, an non mentiatur.

Confirmatur 2°. Mendacium est intrinsece malum et peccatum. Ergo non potest esse absolute a Deo.

Dico 2° : Fidei non potest subesse falsum ex parte credentis², id est, fides non potest inclinare ad assensum falsum, nec illum elicere.

Probatur. 1° Nihil subest alicui potentiae vel habitui, aut etiam actui, nisi mediante ratione formali sui obiecti : sicut color non potest videri, nisi per lucem, neque conclusio fieri potest, nisi per medium demonstrationis. Atqui ratio formalis fidei est prima veritas in dicendo, quae, ut modo dicebamus, non potest revelare falsum. Ergo.

2° Virtus intellectualis non potest esse principium assensus falsi, sicut virtus appetitus rationalis non potest esse principium actus vitiosi. Atqui fides est virtus intellectualis. Ergo. — Prob. mai. Omnis virtus est bona dispositio ac perfectio potentiae in ordine ad suum obiectum. Atqui obiectum intellectus est verum. Ergo.

Contra primam conclusionem opponi possent quaedam apparentia mendacia quae referuntur in Scripturis. Verum ea abunde soluta habes in maiori nostro Opere, tract. de Relig., dissert. IX, a. 2, ubi de restrictionibus mentalibus, de quibus etiam dicemus infra loco cit.

Petes 1° utrum obiectum fidei sit necessario obscurum et inevidens.

Resp. affirmative¹.

Probatur 1° ex Apostolo, Hebr., XI, 1, dicente quod fides sit argumentum non apparentium, et ex Augustino, tract. xi, in Ioann. : « Fides est quod non vides credere. »

Probatur 2° ratione². Illa dicuntur videri, quae per seipsa movent intellectum vel sensum ad sui cognitionem, ut sunt prima principia et conclusiones ex ipsis evidenter deductae, vel sensibilia sensibus debite proposita. Atqui obiectum fidei non potest per se movere intellectum aut sensum ad sui cognitionem, cum non sit ad instar primorum principiorum, quae ex ipsis terminis innotescunt ; neque ad instar conclusionis, quae ex principiis per evidentem consequentiam deducitur ; neque aliquid sensibile, quod sensibus percipiatur. Ergo.

Petes 2° quomodo obscuritas se habeat ab obiectum fidei.

Resp. Obscuritas in obiecto fidei non pertinet ad rationem formalem sub qua fidei, sed est tantum conditio sine qua non.

Probatur. Ratio formalis sub qua fidei est motivum et ratio assentiendi rebus quae creduntur. Atqui motivum et ratio cur assentiamur rebus fidei est prima veritas in dicendo, ut diximus superius, non obscuritas ; non enim credo Deum esse trinum, quia non video, sed quia Deus, qui verax est, revelavit, sicut non credo Romam existere, quia non video, sed quia fide dignus mihi dixit. Ergo.

Restat itaque quod obscuritas seu inevidentia requiratur ad obiectum fidei, sicut approximatio ignis ad comburendum, existentia causae ad causandum, apprehensio finis ad movendum voluntatem.

Petes 3° utrum saltem evidentia in attestante sit compossibilis cum fide.

Per evidentiam in attestante intelligimus evidentiam, non Dei revelantis, neque rei revelatae, sed ipsius revelationis, ita quod mihi clare constet, quod sit a Deo, licet neque Deus, neque res revelata mihi sit evidens. Haec autem evidentia potest considerari dupliciter : 1° solitarie, sine aliquo adiuncto ; 2° coniuncta cum hac duplici cognitione pariter evidente, quod Deus non possit absolute dicere falsum, et quod loquatur in sensu naturali, non metaphorico.

Suppono evidentiam in attestante solitarie sumptam stare posse cum fide ; quia, quantumvis sit mihi evidens Deum aliquid revelare, si tamen non sit evidens quod non possit dicere falsum, aut quod non loquatur in sensu litterali, non erit mihi evidens ita esse sicut Deus dicit, sicque remanebit locus fidei. Unde quaestio est de evidentia in attestante cum duplici cognitione dicta.

Resp. Evidentia in attestante, cum suis adiunctis, est compossibilis cum fide.

Probatur. Illud fide credimus, cui in seipso ignoto assentimur propter solam authoritatem Dei attestantis ; in hoc enim distinguitur fides a scientia et visione. Atqui evidentia in attestante, cum suis adiunctis, relinquit rem revelatam in se ignotam ; non enim demonstrat connexionem praedicati cum subiecto, sed tantum esse evidenter revelatam, et ut talem esse certam. Ergo.

Dico : Mysteria fidei nostrae sunt evidenter credibilia¹, iuxta illud Psal., XCI, 5 : Testimonia tua credibilia facta sunt nimis.

Probatur. 1° Illud est evidenter credibile, evidentia scilicet non metaphysica, sed morali excludente rationabile dubium, quod idoneis testibus, signis et aliis argumentis extrinsecis probatur. Atqui sunt huiusmodi mysteria fidei nostrae. Ergo. — Min. patebit ex motivis credibilitatis infra exponendis. — Mai. etiam constat ; credibilitas enim non sumitur, sicut veritas, ab intrinseco ex connexione praedicati cum subiecto, seu ab eo quod res est, sed ab argumentis extrinsecis, scilicet testimoniis, signis, etc. Sic ex hoc quod in iudicio testes idonei aliquid affirment, habetur evidentia, non quod ita sit, possunt enim mentiri, sed quod sit ita credibile et iudicabile, absque rationabili alterius partis formidine.

2° Nihil est scibile sine evidentia scibilitatis, nec probabile sine evidentia probabilitatis. Ergo nec credibile sine evidentia credibilitatis.

²

3° Assensus fidei debet esse prudens ; est enim actus virtutis. Et prudentia dictat non esse credendum nisi quod est credibile : Qui enim cito, id est temere, credit, levis est corde. Eccli., xix, 4. Atqui iubemur credere firmissime mysteria fidei. Ergo supponuntur evidenter credibilia, seu fide digna.

[Obi. 1° : Quod est evidenter credibile, est evidenter verum. Atqui mysteria fidei non sunt evidenter vera. Ergo.

Resp. Nego mai. Veritas enim, ut dictum est, petitur ab intrinseco, seu ab eo quod res est ; credibilitas autem a testimoniis et motivis extrinsecis.

Inst. Quod est evidenter credibile, est evidenter possibile. Sed, in divinis, idem est esse possibile et verum. Ergo.

Resp. Nego mai. ; quia possibilitas, sicut veritas, petitur ab intrinseco. Unde aliquando contingit quod falsa sint credibiliora et probabiliora veris.

Obi. 2° : Si mysteria fidei essent evidenter credibilia, omnes quibus aequaliter proponuntur crederent. Atqui falsum consequens. Ergo.

Resp. Nego sequelam, tum quia non omnes ad ea debite attendunt, sed vel ex pravitate affectus, vel ex incuria salutis, vel propter difficultatem credendorum in particulari, ab eorum examine intellectum amovent, tum quia ponunt obicem interiori illustrationi, ut alibi dictum est.

Obi. 3° : Mysteria fidei sunt rationi opposita. Ergo. — Prob. ant. 1° Non possunt per rationem intelligi. 2° Nullam habent cum ratione convenientiam. 3° Possunt oppugnari argumentis quae ratione dissolvi nequeunt. Ergo.

Resp. Dist. ant. Mysteria fidei sunt rationi opposita apparenter, conc. ; vere ac realiter, nego. Etenim vera et realis oppositio dari non potest, nisi inter res eiusdem ordinis, quarum una directe excludit alteram. Ratio autem nostra concluditur intra res naturales, dum obiecta fidei sunt supra naturam. Non potest ergo inter eas esse oppositio vera, quae se invicem excludant, sed tantum in hoc, quod inter ideas rationis nulla sit quae veritates fidei vel clare repraesentet, vel etiam evidenter excludat : quae oppositio est mere apparens. Qua de re sedulo notandum est, aliud esse quod aliquid sit supra rationem, hoc est, quod per ideas rationis nec intelligatur nec intelligi possit, sive quod excedat et superet captum nostrae rationis ; aliud quod sit contra rationem, scilicet quod per ideas rationis evidenter excludatur, quae exclusio omnimode requireretur ad veram et realem oppositionem. Res autem ita se habet inter mysteria fidei et rationem, quod ratio ea solummodo non capit. Unde, licet sint supra, non sunt tamen contra rationem, nec pro falsis a ratione haberi possunt.

Ad 1am probat., dist. Mysteria non possunt per rationem intelligi quid sint et quomodo sint, conc. ; quod sint et reale obiectum habeant, nego. In rebus quoque naturalibus plurima sunt quorum intrinsecum subsistendi modum minime cognoscimus, et tamen certi sumus quod revera existant.

Ad 2am probat., dist. Mysteria nullam habent cum ratione convenientiam immediatam, conc. : mediatam, nego. Non negatur in omni cognitione necessariam esse aliquam convenientiam cum ratione ; quia ratio est medium universale omnium cognitionum. Hac autem convenientia est mediata vel immediata. In rebus naturalibus, est immediata, quia ratio est per se apta ad eas cognoscendas. In rebus vero supra naturam positis, frustra recurritur ad lumen rationis, quod non est proportionatum, immerito exigitur convenientia immediata quam rerum essentia non patitur. Recurrendum est ergo ad convenientiam mediatam, quae in eo consistit, quod propter infallibilem authoritatem Dei revelantis cognoscimus multa quae in ideis rationis proxime non continentur, lumine tamen rationis certissima esse intelliguntur, cum nihil magis rationi consonum sit, quam ut Deo loquenti omnimoda fides sit adhibenda.

Ad 3am probat., dist. Veritates revelatae oppugnari possunt argumentis quae ratione dissolvi non possunt apparenter conc. ; vere et realiter, nego. Pro universali responsione sufficiat quod, cum probatum sit oppositionem inter veritates supernaturales et ideas rationis non esse nisi apparentem, argumenta quae ex principiis rationis contra mysteria revelata afferuntur, non possint esse vere et realiter insolubilia, sed tantum apparenter. Legatur super hac quaestione III Contra gentes, c. 7, ubi D. Thomas pluribus argumentis probat quod asserit, scilicet : « Quamvis veritas fidei christianae humanae rationis capacitatem excedat, haec tamen quae ratio naturaliter indita habet, huic veritati contraria esse non possunt. »]

Petes 1° quo lumine habeatur cognitio credibilitatis : an supernaturali, an naturali ?

Resp. probabilius haberi lumine naturali adiuto aliquo Lumine supernaturali, scilicet illustrationibus actualibus quibus Deus illuminat intellectum eorum, ad percipienda et iudicanda ea quae Dei sunt, et fit quod intendant iis quae dicuntur et praedicantur, sicut Act., XVI, 14 : Dominus aperuit cor Lydiae, intendere his quae dicebantur a Paulo ; quodque in eis observent et iudicent esse divinam credibilitatem, ad quam tandem sequitur fides.

Petes 2° utrum, ut aliquid credat, debeat necessario esse ipsi evidens mysteria fidei esse credibilia.

Resp. affirmative. Patet ex dictis ; alioquin enim imprudenter crederet. Attamen non aequalis omnibus est necessaria evidentia ; quandoque enim sufficit sola vox praedicantis, cum lumine interiori suadente dictorum credibilitatem, ut patet in pueris et rudioribus credentibus dictis a pastoribus, quos sciunt loqui nomine Ecclesiae, in India credentibus missionariis praedicantibus sine miraculis, in Apostolis sequentibus Christum ad solam eius vocationem, antequam eius miracula vidissent.