Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Quia duae ex potissimis rationibus, quibus plures auctores sententiae oppositae moventur ad ponendam scientiam mediam, est, quia credunt eam esse omnino necessariam ad duo illa munera, quae in titulo recensuimus, propterea ut ex hoc etiam capite inter alia maneat haec scientia media impugnata, de hoc, primo loco in hac disp. inquiramus.

§ I. Opinio recentiorum.

Suarez, et omnes, aut fere omnes scientiae mediae auctores, sentiunt scientiam mediam esse omnino necessariam ad illa duo in titulo recensita. Fundamentum autem quod necessitatem huius scientiae in ordine ad certitudinem divinae praedestinationis, nullum est aliud, nisi quia Deus non potest aliquem adultum praedestinare per praedestinationem omnino certam, nisi sciat media, quibus aeternam beatitudinem consecuturus est; alioqui enim temere, et non per praedestinationem omnino certam praedestinaret, ut ex se constat; at haec media debent sciri per scientiam mediam, sive conditionatam; ergo, etc. Minor probatur. Quoniam haec media, quorum cognitio debet praecedere praedestinationem, adulti, nulla alia possunt esse, nisi quod si in tali, vel tali occasione vocetur, consentiet; et quod si talibus, vel talibus tentationibus urgeatur, non succumbet; sed tandem ita se habebit, ut saltim in gratia decedat; haec autem omnia, quippe quae sunt futura contingentia conditionata, videntur ad scientiam mediam pertinere, ut proprium illius obiectum, atque adeo per illam debere cognosci.

Fundamentum vero eiusdem sententiae, quod secundam partem nullum etiam potest esse, nisi illud, quod saepe Adversarii adducunt, nimirum, quod si Deus aliquid pendens a voluntate creata praediffiniat, ante praevisum consensum illius per scientiam mediam, ac proinde talis scientia non praecedit illam praediffinitionem, tunc tolleretur libertas arbitrii creati; ex eo quod infallibilitas talis consensus, inde secuta, provenerit ex aliquo extrinseco, et quod non esset in potestate voluntatis creatae, sed consensum illius antecederet, scilicet ex efficacia divinae voluntatis; et ita esset infallibilitas, et necessitas antecedens; quae iuxta communem sententiam Theologorum, libertati opponitur.

§ II. Assertio prior.

2 Dicendum tamen est primo, scientiam mediam non esse necessariam ad hoc, ut Deus efficaciter praediffiniat consensum liberum voluntatis creatae, salva eius libertate; quinimo tali scientia data, nequit talem consensum, salva praedicta libertate, sive voluntatis creatae, sive divinae, praediffinire. Ita communiter Thomistae, et omnes fere auctores scientiam mediam denegantes. Assertio haec, quod primam partem constat ex iis, quae supra disp. 7. dub. 2. et disp. 8. dub. 1. diximus; et ex illis, quae in tract. de Volunt. Dei disp. 10. num. 78. et deinceps dicemus, ostendentes, quod ex hoc quod divina voluntas sit ex se efficax, et possit efficaciter velle quidquid sibi placuerit, et eo modo, quo placuerit, scilicet quod fiat libero, vel necessario modo a creatura, oritur, quod ipsa creatura in actu secundo sit libera: ac proinde ex eo, quod Deus absque dependentia a praevisione consensus per scientiam mediam, efficaciter praediffiniat aliquid libere faciendum a creatura, non destruitur, sed potius ponitur eius libertas in actu secundo.

Quoad secundam vero partem eadem assertio suadetur ex iis, quae in hoc tract. disp. 7. num. 64. et sequentibus asseruimus, nempe data scientia media, destrui, tam libertatem voluntatis divinae, quam creatae: et per consequens si talis scientia est necessaria ad praediffinitionem divinam, non poterit Deus, salva libertate, sive suae, sive creatae voluntatis, aliquid praediffinire.

§ III. Assertio secunda.

3 Dicendum est secundo, scientiam mediam non esse necessariam ad certitudinem divinae praedestinationis; sed sine illa posse optime Deum, quem sibi placuerit, praedestinare. Ita omnes Doctores, quos praecedenti disput. dub. ult. pro nostra sententia retulimus. Assertio haec ex praecedenti aperte sequitur. Nam hoc ipso, quod voluntas divina sit ex se ita efficax, ut quidquid ipsa voluerit fieri a creatura libero modo, id libere fiat ab eadem creatura, non poterit non veritas haec per scientiam simplicis intelligentiae cognosci: siquidem haec efficacitas pertinet ad intrinsecam perfectionem divinae voluntatis: ergo eo ipso poterit certissime, quem sibi placuerit praedestinare, absque indigentia alicuius alterius scientiae mediae, praesuppositae ad praedestinationem. Patet consequentia. Nam qui certo scit, se habere omnipotentissimam potestatem inclinandi libere voluntatem creatam, quo sibi placuerit, atque adeo inclinandi illam perseveranter in bonum, eo ipso absque aliqua ulteriori scientia media, sive conditionata, praerequisita ad id, poterit quamcumque creaturam intellectualem, et liberam, in aeternam beatitudinem, certo, et libere consequendam, ordinare.

§ IV. Assertio posterior.

4 Dicendum est tertio, scientiam mediam non solum non esse necessariam ad praedestinationem, aut certitudinem eius; verum praedestinationem ipsam, ac proinde eius certitudinem non posse cum scientia ista cohaerere. Assertionem hanc communiter docent discipuli Divi Thomae: et eam tueri tenentur plures Doctores disp. praecedenti, dub. ult. pro nobis relati.

Ratio autem fundamentalis illius innuitur a Divo Thoma locis statim referendis, potestque sub hac forma proponi. Quoniam non potest cohaerere cum essentia praedestinationis, quod non sit causa mediorum efficaciter, seu cum effectu conducentium ad consecutionem aeternae vitae, necnon et consecutionis eiusdem aeternae vitae, ac proinde nec cum certitudine praedictae praedestinationis id poterit cohaerere, siquidem praedestinatio ab intrinseco petit, quod sit certa; ergo nec poterit cum ea cohaerere, quod praedicta media, et consecutio aeternae vitae non habeant ab ea dependentiam: ergo nec etiam poterit cum ipsa necti, quod detur scientia media praecedens eandem praedestinationem.

Antecedens, ex quo utraque consequentia pendet, suadetur, tum ex D. Thom. tum etiam ratione ex eodem desumpta. Ex D. quidem Thoma. Nam ipse 1. part. quaest. 22. art. 2. et 3. et de Veritate quaest. 5. art. 1. et 2. ait, quod providentia Dei est causa rerum: et in eadem quaest. 5. art. 1. ad 7. asserit, quod providentia Dei est causa omnium: et in art. sequenti probat, Deum per suam providentiam cuncta gubernare; et 1. part. quaest. 103. art. 4. ait, quod si effectus huius gubernationis divinae providentiae, qui in nobis ab illa causantur, considerantur in particulari, sic sunt nobis innumerabiles. Unde cum praedestinatio sit perfectissima quaedam, et specialis Dei providentia, inde est, ut debeat esse causa eorum, ad quae se extendit. Et ita idem S. Doctor loquens de illa infra quaest. 23. art. 6. et quaest. 6. de Verit. art. 3. sentit, eam esse certam, non solum certitudine praescientiae, sed etiam certitudine causalitatis, his verbis: Praescientia ergo Dei, quia non importat universaliter habitudinem causae respectu horum, quorum est, non consideratur in ea, nisi certitudo cognitionis tantum: sed praedestinatio, quia praescientiam includit, et habitudinem causae ad ea, quorum est, addi, in quantum est directio, sive praeparatio quaedam, et sic potest in ea considerari supra certitudinem cognitionis, certitudo ordinis.

5 Ratione vero ex eodem Angel. Doct. desumpta, idem antecedens suadetur. Tum quia providentia, tam generalis, quam specialis est recta ratio agibilium, non quidem speculativa, sed practica. Constat autem rectam, et practicam rationem agibilium esse causam rerum. Tum etiam; nam ut ex Philosopho explicat D. Thom. 1. part. quaest. 23. art. 4. providentia praesupponit voluntatem finis, et formaliter consistit in ordinatione, et praeparatione mediorum ad illum adipiscendum; et ita erit causa, saltim directiva adipiscendi praedictum finem; siquidem praedicta voluntas finis, et ordinatio mediorum non potest non habere aliquem influxum, et causalitatem respectu adeptionis illius per talia media.

Ex quo etiam prima consequentia satis constat. Quoniam non potest cohaerere cum hoc, quod est aliquid esse causam alicuius rei, quod consecutio talis rei, et media, per quae assequenda est, non habeant ab eo dependentiam, ut ex se constat; ergo si praedestinatio debet esse causa consecutionis aeternae vitae, et mediorum cum effectu ad illam conducentium, non poterit cum ea cohaerere, quod praedicta media, et consecutio vitae aeternae non habeant ab ea dependentiam.

Ex quo etiam secunda consequentia satis patet. Tum, quia hoc ipso, quod detur scientia media, per quam Deus cognoscat antecedenter ad praedestinationem, et independenter ab illa, quod si Petrus in his, et illis occasionibus vocetur, et constituatur, consentiet, et tandem perseverabit, et vitam aeternam consequetur; tunc media ista, et consecutio vitae aeternae non penderent a praedestinatione, tanquam a causa illorum; alioqui non posset Deus antecedenter ad eandem praedestinationem, et independenter ab illa praescire per scientiam mediam praedictos effectus contingentes, et conditionatos; ergo sicut non potest cohaerere cum essentia praedestinationis, atque adeo nec cum certitudine illius, quod consensus ille, perseverantia, et consecutio vitae aeternae non habeant dependentiam a praedestinatione, tanquam a causa; ita nec poterit cum ipsa, et per consequens nec cum certitudine eius necti, quod detur scientia media, praecedens eandem praedestinationem, seu independens ab illa; siquidem, ut modo dicebamus, hoc ipso, quod haec detur antecedenter ad praedestinationem, et independenter ab illa, nequeunt praedicta futura conditionata pendere a praedestinatione, tanquam a vera causa illorum.

6 Tum etiam: quia cum dicitur, Deum cognoscere, quod si Petrus in his, et illis occasionibus vocetur, consentiet, ac tandem vitam aeternam consequetur: vel in hoc obiecto involvitur implicite praedestinatio ipsa, ita ut sit sensus, quod si Petrus praedestinetur, et vocetur in praedictis occasionibus, consentiet, et vitam aeternam consequetur? vel non involvitur? Si primum, ergo illud obiectum non cognoscetur per scientiam mediam, sed per scientiam simplicis intelligentiae: siquidem illa consequentia conditionalis, si Petrus praedestinetur a Deo, salvabitur, est consequentia formalis, et cuique nota: ac proinde nec cum essentia, et certitudine praedestinationis cohaerebit, quod scientia ad illam necessario praecedens, sit scientia media. Si autem secundum dicatur, ergo scientia illa, qua cognoscitur praedictum obiectum independenter a praedestinatione, et absque eo, quod ipsa ibidem involvatur, non poterit etiam cohaerere cum essentia praedestinationis, atque adeo nec cum certitudine illius: quandoquidem eo ipso tollitur a praedestinatione, quod ab ea pendeat praedictum obiectum: et per consequens, quod sit causa illius consensus, et consecutionis vitae aeternae; quod quidem per se, et ab intrinseco requiritur ad essentiam praedestinationis, et eius certitudinem.

7 Confirmatur, et explicatur. Nam si loquamur de Petro ordinato ad salutem aeternam, non quidem in sensu conditionali, sed absoluto, certum est illum non consecuturum aeternam vitam, nisi dependenter a praedestinatione, tanquam a causa illius consecutionis; ergo nec sub hypothesi, aut conditione aliqua futurum erit, quod Petrus consequeretur vitam aeternam, nisi Deus illum praedestinaret, praeparando illi per hanc suam providentiam specialem specialiora media ordinis gratiae; ergo nec Deus potest scire, antecedenter ad praedestinationem, quod facta quavis hypothesis Petrus salvabitur, nisi ibidem involvatur, saltim sub conditione, praedestinatio, per quam praeparentur illa specialiora auxilia, nec talis scientia poterit ulla ratione esse scientia media.

Antecedens huius confirmationis ex se constare videtur; et illud docent, tum. D. August. lib. de haeresibus num. 88. ubi referens haeresim Pelagii, et Caelestii, sic ait: Hi Dei gratia, qua praedestinati sumus in adoptionem filiorum per Jesum Christum in ipsum, et qua eruimur de potestate tenebrarum, ut in eum credamus, atque in regnum ipsius transferamur, propter quod ait, Nemo venit ad me, nisi fuerit ei datum a Patre meo, et qua diffunditur charitas in cordibus nostris, ut fides per dilectionem operetur, in tantum inimici sunt, ut sine hac posse hominem credant facere omnia divina mandata. Tum etiam, Conc. Trid. sess. 6. can. 22. ubi definitur, iustificatum, sine speciali auxilio Dei in accepta iustitia perseverare non posse, ac proinde nec sine speciali Dei providentia, quae non potest esse alia, nisi praedestinatio, a qua donum perseverantiae procedit, vitam aeternam consequetur.

8 Prima vero consequentia ex antecedenti constat. Nam quod requiritur ex parte causae, ut executioni mandetur futurum absolutum, desideratur sub hypothesi, ut executioni mandaretur futurum conditionatum, et nihil aliud ad illud requiritur; alioqui non esset verum: quandoquidem ut mandaretur executioni, aliquid aliud desideraretur, quam totum illud, quod in eius hypothesi clauditur. Et ita licet poneretur in re, illa conditio, et totum, quod in ea includitur, non esset futurus ille effectus, quod quidem est, esse falsum illud conditionatum.

Ex quo etiam secunda consequentia, quod priorem partem satis constat. Nam si futura salus Petri, adhuc sub conditione non dabitur, nisi ibidem sub hypothesi involvatur praedestinatio, consequens est, ut nec possit a Deo etiam sub conditione certo cognosci, nisi ibidem, saltim sub hypothesi praedestinatio eiusdem Petri involvatur.

Ex quo tandem secunda pars eiusdem consequentia satis liquet: siquidem ut saepe diximus, scientia de aliquo futuro conditionato, involvens praedestinationem, aut decretum efficax Dei, saltim sub hypothesi, non pertinet ad scientiam mediam. Sed de his videantur ea, quae supra disp. 7. a num. 48. usque ad 75. et a num. 102. usque ad num. 150. diximus, necnon et ea, quae disp. 9. a num. 5. usque ad num. 88. adduximus. Per quae omnes evasiones Adversariorum corruunt: et ideo ne eadem iterum repetamus, ab eis consulto abstinemus, maxime quia ex sequenti ratione magis corruent.

9 Secundo ergo principaliter probatur assertio, et simul tacita quaedam evasio praecluditur, ratioque praecedens magis confirmatur, supponendo tamen tria. Primum est, quod donum perseverantiae, iuxta Trident. loco citato, est speciale donum adhuc respectu iustificatorum: quae tamen specialitas non tribuitur pluribus aliis auxiliis ordinis gratiae, quale est illud, quod tribuitur iustificato ad peculiarem aliquem actum, v. g. fidei supernaturalis eliciendum. Secundum est, hanc specialitatem non posse consistere in hoc, quod postquam Deus habuit conditionatam voluntatem salvandi omnes, id est, voluntatem salvandi illos, nisi per ipsos steterit, atque adeo tribuendi communia auxilia ad perseverandum, et postquam (iuxta oppositam sententiam) vidit, quod talia auxilia communia in aliquibus constitutis in hoc ordine, v. g. rerum sortiuntur effectum, in alio vero non sortiuntur, tunc elegerit respectu eorum, qui perseveraturi sunt, constituere eos in ordine, in quo praevidit cum communibus auxiliis perseveraturos, non vero in eo ordine, in quo praeviderit, quod non perseverabunt, ita ut in hac voluntate consistat specialitas doni perseverantiae: quandoquidem hoc etiam invenitur in aliis auxiliis ordinis gratiae, quae non dicuntur specialia, cum Deus etiam praeviderit Petrum positum in tali ordine rerum cum communibus auxiliis crediturum; et in alio ordine cum praedictis auxiliis non crediturum: et similiter elegerit tribuere illi praedictum auxilium in eo ordine, et serie rerum, in quo praescivit crediturum. Tertium est, quod hoc ipso, quod specialitas doni perseverantiae non consistat in hoc, quod nuper diximus, debet afferre infallibilem nexum cum ipso perseverare: alioqui ipse actus perseverandi, tantum mandaretur executioni per communia auxilia, oblata tam perseveraturis, quam non perseveraturis, de quibus, iuxta oppositam sententiam, praevisum est, quod aliquando habebunt effectum, aliquando vero non.

10 Hinc ergo sequens deducitur ratio. Quoniam illa scientia debet praecedere, ut necessaria ad certitudinem praedestinationis, per quam praecognoscitur specialitas doni perseverantiae iam dicta, et infallibilis nexus, quem habet cum ipso perseverare; et illa scientia repugnat praecedere ad illam, ut quid necessarium ad eius certitudinem, per quam praedicta specialitas, et nexus nequit cognosci: at hoc nequit cognosci per scientiam mediam; ergo repugnat, hanc praecedere ad praedestinationem, ut necessariam ad eius certitudinem. Maior videtur certa. Quoniam ad certitudinem praedestinationis requiritur, ut praecedat scientia, et certitudo mediorum, inter quae potissimum est donum perseverantiae, habens praedictam specialitatem, et nexum.

Minor vero probatur. Quia specialitas illa, et infallibilis nexus doni perseverantiae affert secum bonitatem consequentia, ita ut haec sit legitima consequentia: Si Petro, v. g. aut cuivis alteri tribuitur donum perseverantiae, seu auxilium speciale ad perseverandum; nunquam stabit, nec in eo, nec in aliquo alio, quod non perseveret: ergo obiectum hoc repugnat pertinere ad scientiam mediam: quae etiamsi admittatur, non terminatur ad veritates infallibiles, quae innituntur in bonitate consequentia; sed ad veritates conditionatas, in quibus non reperitur bonitas, et illatio consequentia, consistens in hoc, quod non stet antecedens esse verum, et consequens falsum.

11 Confirmatur, et explicatur. Quia alioqui praedestinatio, solum adderet supra providentiam Dei generalem, certitudinem praescientiae, quatenus Deus ordinat praedestinatum ad salutem, sicut quemlibet alium, cum hoc tamen discrimine, quod de praedestinato scit per scientiam mediam, quod non deficiet a consecutione aeternae salutis; hoc autem videtur maximum inconveniens; ergo, etc. Sequela videtur perspicua. Quia iuxta oppositam sententiam (de cuius veritate modo non disputamus) scit Deus, quod si Petro, v. g. tribuuntur in hac, vel illa occasione communia auxilia gratiae, convertetur, et perseverabit; secus vero Paulus; et postea Deus in sequenti signo non providet de aliis auxiliis, in ordine ad hoc, ut idem Petrus consequatur vitam aeternam; sed solum de iis, cum quibus praevidit consensurum, et perseveraturum; quamvis cum eisdem, et forte maioribus Paulus praevisus sit non consensurus, aut in gratia non perseveraturus; ergo praedestinatio supra certitudinem providentiae nihil aliud addit, nisi certitudinem praescientiae, quatenus Deus ordinat praedestinatum ad salutem, sicut quemlibet alium, cum hoc tamen discrimine, quod de praedestinato scit, quod non deficiet a consecutione vitae aeternae.

Falsitas autem consequentis etiam constat. Quia alioqui praedestinatus non differret a non praedestinato ex parte ordinis, seu directionis divinae, et peculiari efficacitate ipsius, sed tantum ex parte praescientiae eventus; et ita praescientia esset causa praedestinationis, et praedestinatio non esset per omnino gratuitam electionem praedestinationis.

Quem discursum desumpsimus ex D. Thom. quaest. 6. de Veritate art. 3. ubi impugnans hunc Adversariorum dicendi modum, sic ait: Non enim potest dici, quod praedestinatio supra certitudinem providentiae nihil aliud addit, nisi certitudinem praescientiae, ut si dicatur, quod Deus ordinat praedestinatum ad salutem, sicut et quemlibet alium, sed cum hoc tamen de praedestinato scit, quod non deficiet a salute. Sic enim dicendo, non diceretur praedestinatus differre a non praedestinato ex parte ordinis, sed tantum ex parte praescientiae eventus, et sic praescientia esset causa praedestinationis, nec praedestinatio esset per electionem praedestinationis: quod est contra sacram Scripturam, et dicta Sanctorum. Unde praeter certitudinem praescientiae ipso ordo praedestinationis habet infallibilem certitudinem.

12 Nec necesse erit, adducere solutionem Adversariorum, scilicet quod hoc ipso, quod praedestinatio supra certitudinem providentiae addat certitudinem praescientiae, oportet, ut etiam addat peculiarem voluntatem gratuitam constituendi praedestinatum in his, vel illis occasionibus, in quibus praescit Deus per scientiam mediam, illum consensurum, ac tandem in gratia perseveraturum.

Non itaque necesse erit, solutionem hanc adducere. Quoniam ex dictis in confirmatione ista, necnon dub. 4. disp. praeced. satis corruit. Nam quod haec voluntas sit efficax, et certo habitura effectum, non oritur ex meritis ipsius: ex eo, quod ipsa habeat independenter a consensu liberae voluntatis creatae, per scientiam mediam praeviso, efficacitatem infallibilem, ad hoc, ut faciat, quod voluntas creata libere consentiat, et perseveret: nec etiam talis voluntas Dei habet hanc efficaciam infallibilem, et certam ex vi alterius voluntatis divinae, ut Adversarii fatentur; ergo loquendo de iis, quae ex parte Dei se tenent, praedestinatio nullam aliam certitudinem addit supra providentiam, nisi tantum certitudinem praescientiae: siquidem haec certitudo ex parte Dei, solum potest oriri vel ex certitudine, et infallibilitate suae scientiae, vel ex efficacitate infallibili, et certissima suae voluntatis. Quare si quae erit discretio inter praedestinatum, et non praedestinatum, et si quae infallibilitas consequendi vitam aeternam in praedestinato invenitur, haec orietur, ut a prima radice, ex libera voluntate praedestinati, associata tamen gratuitae voluntati Dei, ut multis disp. praeced. num. 12. et deinceps ostendimus: et ex parte Dei solum addetur certitudo divinae praescientiae, quatenus hoc ipso, quod praedestinatus reipsa se discernat a non praedestinato per suum consensum, et perseverantiam, modo dicto sumptam, non poterit non hoc certo a Deo praevideri. Ex quo etiam fiet, ut optime infert D. Thom. quod praedestinatio non esset per electionem praedestinantis: siquidem prima radix huius discretionis, et praedestinationis non orietur ex gratuita Dei voluntate, sed ex libero arbitrio ea associato.

§ V. Solutio fundamenti primae sententiae.

12 Ad fundamentum primae sententiae pro prima eius parte ex dictis in hoc eodem dub. concedendam esse maiorem, et negandam minorem. Et ad probationem dicendum est, media, per quae adulti consequuntur vitam aeternam, esse bona eorum opera: ad hoc autem, ut Deus certo sciat, suam praedestinationem non esse frustrandam ex defectu eorum, satis est, quod per scientiam simplicis intelligentiae praecognoscat efficaciam suae voluntatis, esse tantam, ut quidquid ipsa voluerit, et eo modo quo voluerit fieri id ipsum a creaturis fiet. Nam eo ipso poterit certo intendere quemcumque finem, qui sibi placuerit: siquidem in potestate divinae voluntatis sunt omnia media, ab ipsis etiam creaturis adhibenda. Sed de his videantur ea, quae supra diximus, disp. 9. num. 5. explicantes, quomodo haec propositio, Si voluntas divina voluerit efficaciter aliquid a creatura fieri libero modo, id infallibiliter fiet, et aliae similes, si sumantur in vi consequentia formalis, tantum sunt nomine tenus propositiones de futuro; et ita per scientiam simplicis intelligentiae debet obiectum illarum a Deo attingi. Utrum autem aliunde, ante decretum praedestinationis cognoscat Deus aliqua futura conditionata in decretis conditionatis, et efficacibus illorum? alia quaestio est, quae ad praesens non spectat.

Ad fundamentum eiusdem sententiae pro secunda eius parte patet ex iis, quae supra disp. 7. dub. 2. et disput. 8. dub. 1. diximus, et in tract. de Voluntate Dei disp. 10. num. 78. et deinceps dicemus.