Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Ignorata significatione comprehensionis, de qua in praesenti fit sermo, non possunt recte, quae in hoc dub. dicenda sunt, intelligi: et ideo oportet primo explicare quid nomine comprehensionis intelligamus.

§ I. Explicatio tituli.

Pro cuius intelligentia notandum est, comprehensionem intellectualem nuncupari talem per ordinem et analogiam ad comprehensionem materialem. Comprehensio autem materialis, teste D. Thom. in praesenti in solut. ad 1. dupliciter sumi potest. Vel large, prout opponitur insecutioni, et hoc modo dicitur comprehendi, quod manu, v. g. iam tenetur: et huic acceptioni correspondet alia in rebus spiritualibus, scilicet assecutio eius, quod desiderabatur, atque adeo etiam obtentio, et possessio ultimi finis dicitur hoc modo comprehensio. Secundo sumitur stricte pro inclusione et continentia, qua unum corpus quantum continet intra se totum aliud corpus, ut cum manus ita continet totum aliquem globum, ut nihil eius sit extra illam: et huic comprehensioni correspondet alia in rebus intellectualibus, et earum cognitionibus, secundum quam tunc res aliqua comprehendi dicitur per intellectionem, cum tam perfecte, ac tantum cognoscitur, quantum ipsa ex natura sua est cognoscibilis: quia cum res ita cognoscitur, quasi continetur, et clauditur tota, et totaliter intra cognitionem, eo proportionali modo, quo unum corpus quantum comprehensum ab alio, continetur secundum se totum, et totaliter clauditur ab illo.

Unde D. August. lib. 20. de Civitate Dei, cap. 8. loquens de hac comprehensione per cognitionem, inquit: Quidquid scientia comprehenditur, scientis comprehensione finitur, quatenus nimirum nihil est in re sic cognita, quod sit extra cognitionem comprehendentem illam, et tomo 2. epist. 112. cap. 9. circa principium diffiniens comprehensionem, inquit: quod totum comprehenditur videndo, quod ita videtur, quod nihil eius lateat videntem, aut cuius fines circumspici, vel circumscribi possunt. Nam, ut loco citato explicat D. Thom. tunc finis alicuius circumspicitur, quando ad finem in modo cognoscendi illum pervenitur, id est, quando talis res cognoscitur tantum, seu tam perfecte, quantum ipsa ex natura sua est cognoscibilis.

2 Nomine autem finitionis ad comprehensionem desideratae, et in particula illa, finitur, explicatae, non intelligitur finitio positiva, quasi necesse sit ad comprehensionem, quod res cognita finiatur positive per talem cognitionem, alioqui Deus non esset comprehensibilis etiam a se ipso; quandoquidem ad hanc finitionem positivam requiritur, ut obiectum in ratione obiecti cognoscibilis sit in se finitum; sed intelligitur finitio negativa, per quam tantum significatur, quod licet obiectum sit infinitum in ratione cognoscibilis, nihilominus ita perfecte videatur, ut nihil sit in eo, quod totum et totaliter per cognitionem illam non attingatur: atque adeo nullus sit excessus inter cognitionem in ratione cognitionis consideratam, et inter obiectum cognoscibile in ratione cognoscibilis sumptum. Et similiter cum idem August. inquit, tunc aliquid comprehendi, cum fines eius circumspiciuntur, aut circumscribi possunt, non intelligitur de circumscriptione positiva, sed negativa; ac proinde, nec de finibus obiecti positivis, sed negativis in collatione ad comprehensionem; quatenus, ut modo dicebamus, nihil est in obiecto cognito, quod totum et totaliter non attingatur per illam cognitionem, ita ut nullus sit excessus inter eam, et obiectum, si illa in ratione cognitionis et attingentiae praedictae, et obiectum in ratione obiecti cognoscibilis consideretur.

Titulus ergo dubii non intelligitur de comprehensione primo modo sumpta; quia sicut certum est omnes beatos tenere, et consequi per visionem beatificam suum ultimum finem, scilicet Deum clare visum, ita certum esse debet omnes illos comprehendere Deum, sumpta comprehensione pro hac (ut sic dicamus) tentione intellectuali ultimi finis. Unde D. Thom. in hoc sensu explicat illud Canticorum: Tenui eum, nec dimittam: et similiter illud Pauli: Sic currite, ut comprehendatis: quia comprehensio hoc modo sumpta, est una de tribus dotibus animae, quae correspondet spei, sicut visio fidei, et fruitio charitati.

Quare titulus solum intelligendus est de comprehensione posteriori modo accepta, quatenus dicit cognitionem ita perfectam in ratione cognitionis, ut cognoscat obiectum tantum, quantum ex natura sua cognoscibile est, ac proinde attingat illud totum et totaliter. Diximus, ex natura sua, quia ad comprehensionem stricte sumptam non desideratur, ut cognitio attingens obiectum comprehendendum, sit omnium perfectissima; alioqui solus Deus posset comprehendere aliquod obiectum: sed sufficit, ut sit tanta in ratione cognitionis, quanta ab obiecto ex meritis propriae cognoscibilitatis exigitur.

§ II. Rationes dubitandi pro parte affirmativa.

3 Partem affirmantem suadere videntur haec argumenta. Primum quidem. Nam intellectus creatus potest comprehendere scientiam visionis Dei: ergo etiam divinam essentiam. Consequentia patet. Nam, sicut essentia divina est infinita, ita etiam eius attributa: ergo si haec, non obstante infinitate., possunt comprehendi ab intellectu creato, etiam essentia divina erit comprehensibilis ab illo: quandoquidem sola infinitas potest hanc comprehensionem impedire. Antecedens autem probatur. Nam, ut docet D. Thom. 3. part. quaest. 10. art. 4. anima Christi Domini videt omnia, quae Deus scit scientia visionis. Unde sicut comprehenderet attributum scientiae simplicis intelligentiae, si attingeret omnia possibilia, ad quae talis scientia extenditur, ita comprehendet scientiam visionis hoc ipso quod videat omnia et singula, ad quae talis scientia extenditur: siquidem ad comprehendendam aliquam scientiam sufficit attingere illam, et omnia obiecta, ad quae se extendit.

4 Secundo. Quilibet beatus potest, imo debet videre divinam essentiam, tam secundum totam suam entitatem, quam secundum omnes modos, qui in ipsa reperiuntur: ergo potest, et debet comprehendere Deum. Consequentia videtur legitima. Nam hoc ipso quod res videatur secundum totam suam entitatem, et secundum omnes modos eius, videtur tota et totaliter; quia nihil est in ea, praeter totam suam entitatem, et omnes modos illius, et per consequens, nec ulterior cognoscibilitas in eadem restat: et ad comprehensionem nihil aliud desideratur, nisi quod res cognita tota et totaliter, ac proinde secundum omnem cognoscibilitatem, quam habet, attingatur: ergo, etc. Antecedens autem probatur. Nam tota entitas divinae essentiae, et omnes eius modi sunt una et eadem simplicissima realitas: ergo non potest videri secundum aliquid ipsius, et secundum aliquid non videri: quandoquidem id, quod simplicissimum est, vel non attingitur secundum aliquid ipsius, vel attingitur secundum se totum.

5 Nec refert, si dixeris, hinc ad summum colligi beatos intueri Deum secundum ea, quae sunt formaliter in ipso, non vero secundum ea, quae eminenter continet; at cognitio horum, etiam desideratur ad comprehensionem.

Nam contra hoc est, quod ea, quae continentur eminenter in Deo, non sunt ipsae Deus, sed creaturae: ergo ex eo quod ipsae non videantur, non sequitur essentiam divinam visam secundum totam suam entitatem et omnes modos eius, non videri totam et totaliter.

Nec refert, si ulterius dicas, quod licet res eminenter in Deo contentae, non sint ipsae Deus, bene tamen eminentia illa, in qua continentur; hanc autem, quippe obiectum eminentissimum, et aequivalens infinitis obiectis, non posse ab intellectu creato et finito videri.

Nam contra hoc etiam est, quod haec eminentia divinae omnipotentiae, quatenus continet praedictas creaturas, est etiam formaliter in Deo, quandoquidem divina omnipotentia est formaliter virtus agendi eminentissima, et ratione huius formalis, et infinitae eminentiae continet virtualiter omnes creaturas: ergo praedicta eminentia non poterit non ab omnibus beatis videri, et consequenter omnes creaturae eminenter et virtualiter ibidem contentae. Prima consequentia patet ex dictis, secunda autem ex prima. Quia sicut repugnat cognosci divinam potentiam, ut est virtus formaliter eminens, continens virtualiter, verbi gratia, equum, et non cognosci eundem equum, ita repugnabit cognoscere eam, ut est virtus formaliter eminens, continens virtualiter omnes creaturas, quin omnes illae cognoscantur.

6 Et confirmari potest totum hoc argumentum. Nam, cum dicitur, Deum videri a beatis totum et quoad omnes perfectiones et formalitates in eo repertas, non vero totaliter; vel ly, totaliter, dicit modum tenentem se ex parte rei visae? et hoc non; quandoquidem quidquid est in Deo, est una et eadem simplicissima formalitas, et ideo nequit secundum aliquid sui videri, et secundum aliquid non videri; vel dicit modum se tenentem ex parte videntis? et hoc non; tum quia potentia tota virtute sua videt Deum; tum etiam, quia ad comprehensionem non desideratur, ut obiectum omni modo tenente se ex parte videntis videatur; alioqui una creatura non comprehenderetur ab alia, sed a solo Deo; quia a solo ipso videtur omni modo, et omni perfectione possibili, quae ex parte videntis se tenere potest.

7 Tertio. Intellectus creatus potest, saltim per divinam potentiam, elevari ad videndum omnia, quae sunt in Deo formaliter et eminenter: ergo etiam ad comprehendendum illum. Consequentia patet. Tum quia D. Thom. art. sequenti illi soli intellectui tribuit virtutem ad comprehendendum Deum, qui habet virtutem ad cognoscendum omnia, quae in eo formaliter et eminenter continentur. Tum etiam ex iis, quae in hoc eodem dubio dicemus. Antecedens autem quoad primam partem, scilicet quoad ea, quae in Deo sunt formaliter, communiter admittitur a Theologis, et ex dictis, et dicendis constabit. Quoad 2. vero part. nimirum, quoad ea, quae in illo eminenter continentur, probatur sic. Nam Deus, et simul reliqua omnia, quae in ipso eminenter continentur, non sunt obiectum aliquod absolute, et intensive perfectius, quam sit solus ipse Deus secundum ea, quae ipse est formaliter, et quidditative; ergo cum possit intellectus elevari ad videndum illud obiectum, quod est Deus formaliter, et quidditative, etiam poterit elevari, saltim per divinam potentiam, ad videndum alterum obiectum, quod simul est Deus, et omnia, quae in ipso eminenter continentur.

Confirmatur. Quoniam omnipotentia non est factiva rei factibilis, ut sic, sed huius, et istius, et illius factibilis in particulari; ergo repugnabit eam quidditative cognosci, quin cognoscantur praedictae creaturae in particulari; ergo cum quivis beatus videat quidditative omnipotentiam, et cuncta, quae in Deo sunt formaliter (ut ex iis, quae disp. sequenti dub. 1. dicemus, constabit) consequens erit, ut quivis ex illis videat in omnipotentia omnes creaturas possibiles, comprehendatque Deum. Haec ultima consequentia ex nuper dictis constat. Prima vero ex antecedenti. Quia repugnat cognosci omnipotentiam, ut factivam harum, et illarum creaturarum in particulari, quin tales creaturae cognoscantur. Antecedens autem probatur. Quoniam omnipotentia est potentia factiva (ut sic dicamus) practica: potentia autem practica, sicut non potest producere factibile, ut sic, sed hoc, et illud factibile, ita nec est virtus factiva rei factibilis, ut sic, sed huius, et illius factibilis in particulari.

8 Quarto. Quoniam Deus totus, et totaliter, ac proinde secundum omnem rationem intelligibilitatis passivae, quam habet, continetur intra obiectum adaequatum intellectus creati: ergo poterit elevari ad illum sic videndum, et consequenter ad comprehensionem ipsius. Haec ult. conseq. patet ex dictis. Prima vero ex antecedenti. Nam quaevis potentia potest elevari ad cognoscendam quamvis rem contentam sub obiecto adaequato ipsius, et eo modo, quo sub illo continetur: ergo si Deus, ut cognoscibilis, totus, et totaliter continetur sub obiecto adaequato intellectus creati, poterit elevari ad illum sic videndum. Antecedens autem probatur. Nam obiectum adaequatum intellectus est ens in tota sua latitudine: at sub ente in hac amplitudine, certum est contineri quodvis ens, ac proinde quodvis intelligibile secundum quamvis rationem intelligibilitatis consideratum: ergo etc.

9 Quinto. Deus potest communicare intellectui creato lumen gloriae infinite intensum: ergo intellectus elevatus per hoc lumen, poterit comprehendere Deum. Consequentia videtur certa. Tum ex D. Thom. in hoc art. ubi inde colligit, non posse intellectum creatum cognoscere Deum infinite, sicut requiritur ad comprehensionem, quia nequit recipere lumen gloriae infinitum: ergo si hoc potest illi a Deo communicari, valebit illum comprehendere. Tum etiam ratione eiusdem S. Doct. Quia, sicut Deus est infinite cognoscibilis, ita intellectus elevatus per lumen infinitum esset infinite cognoscitivus Dei, atque adeo virtus cognoscitiva intellectus, et cognoscibilitas obiecti se adaequarent. Antecedens autem probatur. Quia lumen gloriae non petit limitationem quoad intensionem, et efficacitatem ex propria ratione formali, quandoquidem secundum istam est formalis participatio divini luminis, quod est infinitum per essentiam: nec ex parte causae efficientis, scilicet divinae virtutis; cum haec etiam sit infinita: nec tandem ratione subiecti, scilicet intellectus; nam hic non est capax luminis secundum potentiam naturalem, sed secundum obedientialem, quae non est determinata ad aliquem certum gradum luminis, ut ex se constat.

10 Nec refert, si dixeris, non quamvis infinitatem ex parte luminis sufficere ad cognoscendum Deum infinite, sicut requiritur ad comprehensionem; sed insuper desiderari infinitatem per essentiam: quandoquidem Deus in ratione obiecti cognoscibilis non qualemcunque infinitatem, sed infinitatem per essentiam habet.

Nam contra hoc est, quod lumen creatum, et infinitum, esset sufficiens ad cognoscendum Deum secundum omnia, quae sunt in ipso etiam eminenter: ergo ad cognoscendum illum infinite ea infinitate, quae requiritur ad comprehensionem. Conseq. constat ex iis, quae modo dicebamus. Antecedens vero suadetur. Nam per lumen intensum, ut duo, cognoscuntur ex vi visionis divinae essentiae tot, vel tot creaturae possibiles in Dei omnipotentia contentae: ergo si lumen hoc sit duplo intensius, videbuntur per illud ex vi visionis divinae essentiae creaturae possibiles duplo plures: ergo si infinite crescat in intensione, ac proinde tantum, quantum crescere queat, non poterunt non videri per ipsum infinitae creaturae possibiles, quae in divina omnipotentia continentur.

§ III. Veritas Catholica testimoniis Scripturae et Patrum stabilitur.

11 Dicendum tamen est intellectum creatum etiam perfusum lumine gloriae, non posse per ullam potentiam comprehendere Deum. Ita communiter omnes Theologi unico excepto Valentia, qui tomo 1. disp. 1. quaest. 12. punct. 5. asserit assertionem hanc esse veram secundum potentiam Dei ordinariam: et licet de ea in ordine ad divinam potentiam nihil diffiniat, nihilominus magis inclinat in oppositum nostrae assertionis. Unde non erit necesse caeteros alios Theologos sigillatim adducere. Assertio haec quoad incomprehensibilitatem Dei ab intellectu creato de potentia Dei ordinaria, probatur ex Basiliensi Concilio sess. 22. ubi diffinitur, propositionem Augustini Romani, scilicet animam Christi videre Deum, tam perfecte, et clare sicut Deus videt se ipsum, et alias propositiones ex hac procedentes esse erroneas. Quare cum ex illa priori propositione aperte sequatur, animam Christi comprehendere Deum, ut ex dictis constat, fit inde, ut ex vi praedictae diffinitionis maneat etiam damnata, ut erronea haec propositio, nimirum eandem animam Christi comprehendere Deum. Cui diffinitioni maxima fides adhibenda est: quia, ut bene notavit Gonzalez in praesenti disp. 30. sect. 1. damnatio illa facta fuit anno 1435. antequam anno 1437. dissolveretur Concilium a Pontifice, et fuit approbata per Bullam Nicolai V. qui successit Eugenio IV. ut habetur in summa Concil. in fine Concil. Basiliensis.

Quoad incomprehensibilitatem vero ipsius Dei ab intellectu creato, etiam de potentia absoluta, probatur testimoniis Scripturae Ieremiae 32. Fortissime, magne, et potens, Dominus exercituum nomen tibi: magnus consilio, et incomprehensibilis cogitatu: ad Rom. 11. incomprehensibilia dicuntur iudicia eius. Quod si operationes dicuntur incomprehensibiles, multo magis erit incomprehensibilis essentia. Et in cap. firmiter, de summa Trinitate, et fide Catholica dicitur de Deo, quod sit immensus, incommutabilis, et incomprehensibilis: et in cap. 2. quod incipit, damnamus, asseritur: Nos autem, sacro approbante Concilio, credimus, et confitemur cum Petro, quod una quaedam summa res est, incomprehensibilis quidem, et ineffabilis. Quae testimonia intelliguntur a Patribus et Theologis etiam per ordinem ad divinam potentiam.

12 Nec refert, si cum Gabr. Vazq. in praesenti dicas, testimonia haec non esse intelligenda de intellectu beati, sed viatoris. Nam contra hoc est, quod praedicta testimonia communiter intelliguntur a Theologis et a Sanctis Patribus de incomprehensibilitate a quocumque intellectu etiam beato, ut optime probat Gonzalez in hoc art. disp. 30. iam citata referens Dionys. Cyprianum, Nazianzenum, Basil. Ambros. August. Chrysost. Greg. Magnum, Epiphan. Hilar. Cyrill. Ierosolimitan. Damascen. Theodor. Bedam, et alios: et ita non licet illa aliter interpretari: quandoquidem nemini fas est testimonia Scripturae contra unanimem Theologorum et SS. Patrum consensum explicare.

Nec obstant duo illa, quae idem Vazquez tanta multitudine testium contra ipsum deponentium oppressus addit. Primum est, non esse in hac re audiendos Chrysost. Cyrill. Ierosolimitanum, Basil. Theod. Epiphan. Bedam, et alios ex Patribus Graecis, quia sentit, omnes illos circa ultimum finem nostrae beatitudinis errasse, negantes, Deum posse a beatis, prout est in se, videri. Secundum est, reliquos Patres intelligendos esse de intellectu viatoris, non vero beati.

Non itaque haec obstant. Non quidem primum. Tum quia supra disputat. 1. dub. 2. satis ostendimus, praedictos Patres vere cognovisse, et affirmasse Deum videri ab intellectu beato. Tum etiam: quia non ita modeste videtur dictum, Sanctos Patres circa veram beatitudinem nostram errasse; maxime cum error circa ultimum finem, qui in moralibus primi principii rationem habet, totum ordinem moralem penitus destruat. Tum denique: quia si praedicti Patres beatitudinem in assecutione alicuius boni creati scilicet in visione cuiusdam luminis finiti, (ut vult Vazq. disp. 37. c. 2. num. 7. et 8.) collocassent, fieret inde, eos nec habuisse fidem, ut oportet ad salutem, nec etiam spem, quae sit virtus Theologica: hoc autem satis absurdum est, ut ex se constat: ergo, etc. Sequela, quoad priorem part. constat. Nam, teste Apostolo ad Hebraeos 11. Accedentes ad Deum oportet credere, quia est, et quod inquirentibus se remunerator sit. Quod testimonium de remuneratione, quae sit ipse Deus, intelligit D. Thom. ibidem lectione 2. Quoad secundam vero part. etiam constat. Nam obiectum spei est Deus in beatitudine obtinendus, ut docet Angel. Doct. 2. 2. quaest. 17. art. 2. dicens: Non minus aliquid ab eo sperandum, quam sit ipse, cum non sit minor eius bonitas, per quam bona creatura communicat, quam eius essentia? Unde, hoc ipso, quod praedicti Patres erravissent circa hoc obiectum, sentientes non posse Deum ab intellectu creato videri, nullum actum spei virtutis Theologicae habuissent.

Ex quo etiam satis constat interpretationem, quam aliis Patribus Latinis adhibet, non esse legitimam: quandoquidem sicut testimonia Scripturae contra explicationem Patrum non sunt explicanda, ita nec testimonia Patrum contra communem Scholasticorum consensum et intelligentiam. Quare cum omnes Scholastici communiter intelligant dicta Patrum in sensu in assertione a nobis explicato, inde est, ut Gabriel Vazquez, non recte ea in alio sensu intellexerit, et ideo eius interpretatio admittenda non est.

§ IV. Eadem veritas Catholica rationibus probatur.

13 Deinde probatur assertio ratione ex D. Thom. in hoc articulo desumpta, quae potest sub hac forma proponi. Ad hoc, ut intellectus comprehendat aliquod obiectum, requiritur, ut cognoscat illud ita perfecte, sicut praedictum obiectum ex natura sua petit cognosci: sed nullus intellectus creatus potest hoc modo cognoscere Deum: ergo nec comprehendere. Conseq. non indiget probatione. Minor autem etiam constat. Quia nullus intellectus creatus potest cognoscere Deum cognitione infinita per essentiam, ut de se constat: Deus autem per se petit cognosci per praedictam cognitionem. Tum, quia exigit cognitionem convenientem cum Deo in gradu immaterialitatis, ad hoc, ut omnino connaturaliter cognoscatur, atque adeo cognitione, quae sit immaterialis per modum actus purissimi, ac proinde infinita per essentiam. Tum etiam: quia Deus non habet minus de intelligibilitate, quam de intellectualitate, cum utraque ratio in eo oriatur, nostro modo intelligendi, ex eodem gradu immaterialitatis: at Deus in ratione intellectivi ex natura sua petit intelligere intellectione infinita per essentiam: ergo etiam in ratione intelligibilis ex natura sua exiget intelligi per intellectionem infinitam per essentiam.

Tum denique: quia Deus in ratione cognoscibilis, infinite magis excedit virtutem intellectivam creatam, et quamcunque intellectionem eius, quam cognoscibilitas Angelica vim et facultatem intellectus humani pro hoc statu, et quamlibet cognitionem eius, cum excessus in gradu immaterialitatis, quo Deus excedit omnem intellectum creatum, sit infinite maior, quam ille, quo essentia Angelica, et cognoscibilitas eius superat in suo immaterialitatis gradu intellectum humanum: sed Angelus ratione huius excessus ex natura sua exigit cognosci cognitione perfectiori, quam sit ea, quae potest ab intellectu humano pro hoc statu elici: ergo multo melius essentia divina ratione infiniti excessus, quo superat omnem intellectum creatum, postulabit ex sua natura intelligi per cognitionem perfectiorem, quam sit illa, quae a quocumque intellectu creato elici potest, et consequenter per intellectionem infinitam per essentiam.

Maior autem constat; tum ex dictis num. 1. et 2. huius dubii: tum etiam exemplo, et ratione ab eodem S. Doctore adductis: exemplo quidem. Nam ille, qui hanc propositionem demonstrabilem, Triangulus habet tres angulos aequales duobus rectis, cognoscit solum per medium probabile, non attingit comprehensive illam: quia non cognoscit illam per cognitionem ita perfectam, sicut ipsa ex natura sua petit cognosci, scilicet per cognitionem demonstrativam.

14 Ratione vero. Tum quia ad hoc, ut aliqua cognitio sit comprehensiva, requiritur, ut sit aequalitas iam dicta inter cognitionem in ratione cognitionis, et obiectum cognoscibile in ratione cognoscibilis, ut ex se constat, quamvis in esse entitativo possint habere inaequalitatem: at si cognitio non attingit obiectum cognoscibile ita perfecte sicut ex natura sua petit cognosci, non erit praedicta aequalitas inter tale obiectum in ratione cognoscibilis et cognitione illam in ratione cognitionis, ut de se patet: ergo etc.

Tum etiam: quia sicut cognitio attingens obiectum ita perfecte sicut attingi petit, cognoscit illud, tam quoad ea, quae in ipso formaliter, quam quoad ea, quae eminenter continentur, ex eo quod obiectum non petit aliam perfectiorem cognitionem, quam eam, per quam, quoad omnia haec ipsum exhaurientia cognoscitur; ita si cognitio non attingit obiectum ita perfecte sicut ex natura sua petit attingi, tunc per illam non cognoscentur omnia, quae in illo obiecto in esse rei tam formaliter, quam eminenter continentur: atque adeo tale obiectum non continebitur, nec claudetur totum, et totaliter in praedicta cognitione, cuius oppositum ad comprehensionem desideratur. Unde, ut optime notavit idem S. Doctor, si aliquis per medium probabile cognoscat propositionem quandam demonstrabilem, et eam posse demonstrari, tunc licet attingat extrema, et eorum compositionem, necnon et compositionis modum esse necessarium, nihilominus non penetrabit perfecte hunc modum compositionis, adhuc in esse rei consideratum: quia ex vi suae cognitionis cognoscit imperfecte talem compositionem esse necessariam, aut in quo consistat eius necessitas: nam si hanc necessitatem penetraret, non posset non praedictam propositionem demonstrative cognoscere.

15 Secundo probatur ratione desumpta ex eodem S. Doctore. Nam quotiescumque aliqua operatio convenit alicui per naturam, et ex vi propriae formae, convenit illi perfecte, et in summo; at vero aliis, quibus convenit per participationem, et per formam aliquo modo extraneam, convenit imperfecte, et deficienter: sed cognitio Dei, prout est in se, convenit ipsi per naturam, et ex vi propriae formae: aliis autem per participationem a Deo, et per formam aliquo modo extraneam; ergo Deo conveniet perfecte, et in summo; caeteris vero aliis imperfecte, et deficienter, ac proinde in istis non erit comprehensiva cognitio, secus vero in ipso Deo.

Haec ultima consequentia ex priori satis liquet. Prior vero ex utraque praemissa. Minor autem ex se, et ex dictis art. 4. et 5. constat; sicut etiam maior ex ibidem dictis satis colligitur. Nam, ut ibidem notavimus, ideo ignis est summe calidus, et alia, quae per participationem ab illo, et per formam aliquo modo extraneam sunt calida, non habent praedictum calorem in summo, sed imperfecte, et deficienter, quia ignis est per naturam calidus, caetera vero per participationem ab igne, et per formam aliquo modo extraneam.

16. Accedit, quod quoties operatio convenit alicui per naturam, est in illo, ut in subiecto omnino connaturali, atque adeo secundum omnem perfectionem, quam ex sua natura petit, tam ipsa, quam obiectum, circa quod versatur: at quando convenit alicui per participationem, et per formam aliquo modo extraneam, est ibidem, ut in subiecto aliquo modo extraneo, atque adeo non secundum omnem perfectionem, quam ipsa, et eius obiectum ex natura sua postulant: ergo, etc.

Quae duae probationes maioris propositionis, quae in hac secunda ratione D. Thom. adductae sunt, habent quoad praesens maiorem efficaciam, nempe, etiam in ordine ad divinam potentiam. Nam, ut ex dictis disp. 2. huius tractatus num. 154. et deinceps constat, ad hoc, ut aliqua cognitio sit comprehensiva, requiritur, tum quod cognitum sit in cognoscente omnino connaturaliter; et per consequens, quod forma, seu species intelligibilis, per quam cognoscit, sit omnino connaturalis eidem cognoscenti: tum etiam, quod ipsa cognitio omnino connaturaliter recipiatur in cognoscente. Quare cum essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, per quam intellectus beatus debet videre Deum, non possit esse omnino connaturalis intellectui creato, quantumvis perfuso lumine gloriae, sed ei aliquo modo extranea, ut ex ibidem dictis, et ex iis, quae disp. 4. num. 25. et deinceps diximus, constat: et similiter visio intuitiva Dei non fit omnino connaturaliter in intellectu creato, ut ex dictis disp. 2. num. 170. patet, consequens est, ut praedictus intellectus participans visionem Dei per praedictam formam aliquo modo extraneam, et non recipiens eandem visionem omnino connaturaliter, non possit habere praedictam visionem in summo, id est, ita ut sit comprehensiva, sed deficienter, et diminute, et non pertingendo usque ad comprehensionem.

§ V. Fit obviam argumentis initio adductis.

17 Ad primum negandum est antecedens. Et ad probationem respondetur, esse disparem rationem. Quia scientia simplicis intelligentiae, ut est attributum terminatum ad creaturas, habet pro obiecto adaequato, et necessario sibi correspondenti, ultra quod non potest se extendere, omnes effectus possibiles: unde qui omnes illos ex vi visionis attingeret, non posset non attingere eius obiectum adaequatum, et necessarium, ultra quod progredi nequit, ac proinde non posset non comprehensive cognoscere illam. At scientia visionis, ut respicit creaturas, libere terminatur ad illas; et ita posset ipsa, secundum suam entitatem invariata permanente, ad plures alias ex libera Dei voluntate terminari, si Deus illas producere decrevisset. Unde ex eo, quod cognoscantur omnia, ad quae de facto se extendit, non bene colligitur praedictam scientiam comprehendi; siquidem eademmet posset ad plura alia obiecta se extendere. Quare scientia visionis creaturarum sub hoc formalissimo conceptu non est attributum Dei; quia secundum hanc rationem dicit aliquid liberum; attributa autem ut talia dicunt aliquid necessarium. Diximus, secundum hanc rationem, quia eademmet, ut est scientia divina, est attributum, ut ex se, et ex infra dicendis patebit.

18 Ad secundum distinguendum est antecedens intellectum de modis, et formalitatibus essentiae divinae, dicentibus, seu fundantibus relationem ad creaturas, et concedendum de praedictis modis, et formalitatibus secundum realitatem, quam dicunt: negandum vero de eisdem secundum terminationes, quas important ad creaturas in particulari sumptas. Et deinde neganda est consequentia, quia, ad hoc, ut divina essentia secundum omnem suam entitatem, et quamvis rationem formalem tota, et totaliter attingeretur, oportebat, ut secundum omnes suas formalitates, et modos, cum quibus habet nexum indispensabilem, videretur; non utcumque, sed quatenus dicunt praedictas terminationes: quandoquidem eis cognitis secundum suam realitatem, restat in illis ulterior cognoscibilitas; nimirum quoad terminationes iam explicatas.

Ad probationem autem antecedentis quatenus contra solutionem hanc pugnare videtur, dicendum est, non recte colligi ex eo quod tota entitas, et omnes modi, aut formalitates divinae essentiae sint una et eadem simplicissima entitas et formalitas, quod debeant videri quoad omnes terminationes, quas dicunt ad creaturas in particulari acceptas, bene tamen, quoad suam realitatem. Tum, quia terminationes illae, saltim ex parte diversorum connotatorum, quae involvunt, sunt plures, et diversae, et ad hoc, ut in particulari videantur, debent ut sic diversae videri. Tum etiam; quia modi, aut formalitates istae nec fundant habitudinem ad creaturas in particulari per se primo (ut sic dicamus) terminatam, sed solum ad easdem in communi sumptas: nec fundant praedictam habitudinem tendentem expresse, sed solum implicite ad easdem creaturas in particulari acceptas: nec habent connexionem (ut sic loquamur) per se primo, et expresse cum eisdem sic acceptis, sed ad summum cum illis in communi: et ideo praedictae formalitates ad summum debent videri, quoad terminationem ad creaturas in communi, sicut vero in particulari.

19 Unde utraque solutio ibidem data, et intellecta iuxta ea, quae modo diximus, est legitima. Et ad probationem contra priorem optima etiam est prima solutio ibidem adducta, si iuxta ea, quae modo diximus, intelligatur. Et ad probationem dicendum est, quod licet creaturae secundum esse, quod asserunt in proprio genere, ac proinde involutum imperfectionibus, non sint formaliter ipse Deus; nihilominus ex eo quod non videantur omnes in particulari secundum praedictum esse, optime colligitur non videri divinam essentiam totam et totaliter, quoad omnes formalitates et modos, et e contra, ut explicatum est.

Ad probationem vero contra posterio-rem patet ex dictis, concedendum esse antecedens, et primam consequentiam, si intelligatur de eminentia illa secundum suam realitatem, et terminationem ad creaturas in communi sumptas: non vero si intelligatur de terminationibus ad creaturas in particulari: et ita neganda est ultima conseq. Nam licet ad cognoscendam eminentiam divinae potentiae, ut continet peculiariter equum, oporteat cognosci eundem equum: et similiter ad cognoscendam eandem eminentiam, ut continet creaturas in particulari consideratas, debeat cognosci secundum terminationes ad illas, ut ex se constat; nihilominus ad cognoscendam eandem eminentiam, ut continentem virtualiter omnes creaturas in communi, id est, prout est factiva cuiuscumque creaturae non implicantis, secundum quam solam rationem debet indispensabiliter videri a beatis, satis est cognoscere praedictam eminentiam secundum terminationem, quam ad factibile, ut sic importat.

20 Explicantur haec omnia. Etenim si divina omnipotentia, v. g. secundum unam formalitatem esset factiva equi, et secundum aliam virtualiter diversam leonis, et similiter secundum unam terminationem terminaretur ad equum, et secundum aliam, virtualiter etiam ex parte eorum, quae in Deo reperiuntur distinctam, terminaretur ad leonem, et sic de aliis, non posset non videri: ut terminatur ad has, et ad omnes creaturas in particulari; atque adeo non possent non praedictae creaturae eodem modo videri: quia quaelibet ex his formalitatibus, et terminationibus in Deo repertis fundaret ex parte sua peculiarem habitudinem ad suam creaturam, et cum illa in particulari sumpta haberet connexionem. Nam eius essentia sita esset in hoc, quod esset factiva huius creaturae, et non alterius: et ita non posset quidditative cognosci non cognita secundum esse formale virtualiter distinctum ab aliis esse formalitatibus, atque adeo nec posset quidditative attingi, nisi praedicta creatura videretur.

Caeterum non sic res se habet, sed per eandem simplicissimam formalitatem absque distinctione virtuali, per quam est factiva equi, est etiam factiva leonis; et per eandem terminationem in ea formaliter repertam, per quam terminatur ad equum, terminatur ad leonem; ita ut terminatio illa ex parte eorum, quae in Deo reperiuntur, non sit multiplex virtualiter: quia terminus (ut sic dicamus) per se primo inspectus ab omnipotentia, et ad quem per se primo extenditur illa terminatio, tantum est factibile, ut sic, non vero hoc, vel illud factibile in particulari. Nam haec solum secundario, indispensabiliter tamen, inspiciuntur: et ideo non est necesse, ut per distinctam formalitatem, aut terminationem inspiciantur.

21 Quare, quia ad cognoscendum quidditative aliquam rem secundum omnem formalitatem ex parte eius in esse entis se tenentem, et similiter secundum omnem terminationem in eadem repertam, secundum id reale, et formale, quod formaliter ponit in ea, satis est cognoscere obiectum (ut sic dicamus) per se primo, et explicite inspectum ab illa re; non vero obiecta (ut sic loquamur) secundaria, licet indispensabilia, et implicite tantum inspecta: ideo ad hoc, ut quilibet beatus videat Deum secundum omnem formalitatem ex parte eius in esse entis se tenentem, et secundum omnem terminationem in eo repertam, secundum id reale, quod formaliter ponit in illo, non est indispensabiliter necessarium attingere creaturas in particulari, sed solum in communi, secundum rationem generalem factibilium: quia divina omnipotentia solum respicit (ut sic dicamus) per se primo factibile, ut sic.

Et similiter quia ad cognoscendam aliquam potentiam, et terminationem eius, quatenus eademmet absque distinctione ex parte sui extenditur ad obiecta secundaria, et indispensabilia in particulari, necesse est attingere illam, quatenus eodem modo connotat praedicta obiecta, ac proinde necesse est attingere eandem terminationem, quatenus, ut est coniuncta cum hoc connotato in particulari distinguitur ratione illius a se ipsa, ut coniuncta cum alio, et sic de aliis; et ad hunc modum cognoscendi requiritur tanta virtus cognoscitiva in potentia, quanta est cognoscibilitas in obiecto; et consequenter ad sic cognoscendam omnipotentiam, et terminationes eius desideratur virtus infinita per essentiam: ideo solus divinus intellectus potest sic cognoscere, ac proinde comprehendere eandem potentiam, quia solus ipse potest eam sic cognoscere.

22 Diximus, divinam omnipotentiam solum respicere (ut sic dicamus) per se primo factibile, ut sic, quia ut in tract. de voluntate Dei notabimus, nulla formalitas divina per se primo respicit aliquid extra Deum: quia ad intra habet omne suum, quasi specificativum. Caeterum cum hoc stat, ut facta collatione inter ea, quae secundario respicit, tunc ratio aliqua communis ambiens sub se plura obiecta inadaequata, debeat per prius inspici, tanquam ratio adaequate inspecta, ita ut ex multiplicatione diversarum rationum adaequatarum, et modo dicto inspectarum, colligatur a posteriori esse in Deo multiplicem formalitatem, et terminationem, ex parte sui virtualiter distinctam: secus vero ex multiplicatione obiectorum inadaequatorum, et respectu quorum praedicta ratio communis, quasi per se primo inspicitur.

23 Ex quo etiam magis intelligitur, quare ad cognoscendam quidditative omnipotentiam sit necessarium cognoscere factibile, ut sic, non vero haec, et illa factibilia in particulari. Tum quia divina essentia, ut est ratio faciendi omne factibile, ut sic, quasi specificat omnipotentiam, non vero, ut est ratio faciendi haec, vel illa factibilia in particulari, licet indispensabiliter habeat esse rationem faciendi ista, sigillatim, et determinate sumpta. Et ita si divina essentia, ut specificat omnipotentiam, quasi diffiniretur, tunc sufficienter explicaretur eius natura per hoc, quod esset quid inspectum ab omnipotentia, tanquam ratio faciendi quodvis factibile, ut sic, etiamsi non descenderetur ad haec, vel illa factibilia in particulari: ac proinde ad cognoscendum quidditative omnipotentiam, ut terminatam ad suum specificativum, oportebit cognoscere divinam essentiam, ut est ratio faciendi factibile, ut sic, non vero ut est ratio faciendi haec, vel illa factibilia in particulari.

Tum etiam: quia licet factibile, ut sic non sit specificativum formale omnipotentiae, habet tamen nonnihil de specificativo virtuali, quatenus habet tantum nexum omnipotentia cum illo, ut si per impossibile posset ab aliquo extrinseco specificari, tunc specificaretur a factibili, ut sic, non vero ab his, vel illis factibilibus in particulari, et sigillatim. Et propterea non potest nunc quasi diffiniri, et explicari, nisi per hoc, quod sit factiva cuiusvis factibilis, ut sic, et per consequens nec poterit omnipotentia quidditative cognosci, quin cognoscatur factibile, ut sic, nec ad hanc quidditativam cognitionem desiderabitur cognitio horum, et illorum factibilium in particulari: siquidem ad cognitionem quidditativam alicuius oportet cognoscere illud, quod habet nonnihil specificativi, adhuc virtualis, ex eo, quod res specificata expresse importat nexum cum illo, et ratione huius nequit quasi diffiniri, et explicare, nisi per hoc, quod sit verbi gratia, factiva illius: non tamen universaliter loquendo oportet ad praedictam cognitionem quidditativam alicuius cognosci ea, quae nihil habent specificativi, adhuc virtualis, et per consequens nec habent expresse involvi, et innui per rem significatam, quamvis talis res implicite, et secundario nectatur cum illis, ut contingit in omnipotentia collata cum creaturis in particulari.

24 Ex quo ad confirmationem respondetur, quod ly totaliter, non dicit modum tenentem se ex parte rei visae in esse entis. Quia omnia divina sic sumpta videntur a quovis beato, etiam secundum illud esse, quod formaliter ponunt in Deo, quatenus extenduntur ad creaturas in particulari: quandoquidem per eandem simplicissimam habitudinem, ut modo dicebamus, absque aliqua distinctione ex parte sui, respiciunt creaturas, ut sic, et eas in particulari acceptas: et ita eis cognitis, ut extenduntur ad creaturas in communi, cognoscuntur secundum illudmet esse, quod in esse entis dicunt, et ponunt in Deo, ut terminantur ad easdem in particulari. Quare ly totaliter, dicit modum se tenentem ex parte obiecti in genere obiecti, id est, quod obiectum illud quoad easdem formalitates non cognoscatur tanto lumine, tantaque cognitione, quantam ex natura sua petit: quia eo ipso non videtur, ut extenditur ad creaturas in particulari. Nam praedictae formalitates, ut visibiles secundum hanc rationem, seu secundum, quod dicunt praedictum modum in genere obiecti, dicunt se ipsas, ut visibiles tali lumine, et tali cognitione scilicet lumine, et visione infinita per essentiam, ac proinde, ut connotant praedictum lumen, et cognitionem: et ita nisi sic videantur, non videntur praedicto modo, nec ut extenduntur ad creaturas in particulari.

25 Ad tertium negandum est antecedens, quoad secundam eius partem. Et ad probationem dicendum est, quod licet Deus, et ea, quae in illo eminenter continentur, non sint obiectum intensive perfectius, quam Deus, ita ut creaturae addant illi aliquam cognoscibilitatem; attamen ipsemet, ut cognoscibilis tanta cognitione, et lumine, ut sit ratio cognoscendi omnes creaturas, est obiectum intensive perfectius in genere obiecti, quam ipse, ut cognoscibilis, quod ea, quae sunt in ipso formaliter, aut secundum, quod est ratio cognoscendi has, vel illas creaturas, et non alias. Unde licet possit elevari intellectus creatus ad videndum Deum secundum hanc posteriorem rationem, non vero secundum illam priorem, nisi tribueretur ei tantum lumen, quantum ad id requiritur, scilicet lumen infinitum per essentiam, quod tamen ut ex se constat, est impossibile.

26 Ad confirmationem respondetur, distinguendo antecedens. Non est factiva rei factibilis, ut sic, rei immediate, actu, et in executione factae, concedendum est: tanquam rationis faciendi immediate, actu, et in exercitio hoc, et illud factibile in particulari; quamque per prius, quasi recipit, negandum est. Et deinde debet negari consequentia. Quoniam ad cognoscendam quidditative omnipotentiam satis est cognoscere illam, ut est virtus factiva rei factibilis, quae per prius, quasi inspicitur ab omnipotentia, quaeque per modum rationis per prius quasi inspectae, est ratio faciendi quaelibet factibilia in particulari, non determinando expresse quaenam, et qualia sint ista factibilia. Unde, quia factibile ut sic, secundum istam universalitatem est quid per prius quasi inspectum ab omni potentia, et ratione illius respicit haec, et illa factibilia in particulari, ac proinde est per modum alicuius per prius quasi inspecti ratio faciendi hoc, et illud factibile in particulari; propterea ad cognitionem quidditativam omnipotentiae satis est cognoscere factibile, ut sic, et non desideratur, quod haec, et illa factibilia in particulari cognoscantur.

27 Explicatur magis hoc. Etenim potentia, seu facultas practica non distinguitur a potentia, seu facultate speculativa, in hoc, quod ista possit per prius respicere aliquod obiectum universaliter sumptum; secus vero illa. Nam, cum obiecta materialia, vel inadaequata, inspecta, aut quasi inspecta a potentia practica, non inspiciantur, aut quasi inspiciantur formaliter, quatenus inter se distincta sunt, oportet, ut inspiciantur, aut quasi inspiciantur secundum quod conveniunt in aliqua una ratione universaliter sumpta, quae facta collatione cum obiectis particularibus, respiciatur per prius, quam illa. Sed praedictae potentiae, seu facultates in hoc distinguuntur, quod potentia practica respicit praedictam rationem universaliter acceptam, quatenus per modum alicuius per prius inspecti, aut quasi inspecti, est ratio respiciendi, et faciendi obiecta particularia, ita quidem, ut ab illa ad haec descendat, et non habeat nexum cum istis, nisi quia prius habuit praedictum nexum cum illa ratione universaliter accepta, ex eo, quod non nectitur cum obiectis particularibus, nisi quia continentur sub illa ratione communiter accepta. Caeterum potentia pure speculativa respectu sui obiecti non respicit aliquam rationem communem, quatenus per modum alicuius per se primo inspecti, aut quasi inspecti, est ratio faciendi alia obiecta particularia, quae sub illo obiecto communi continentur.

Ad quartum dicendum est, Deum clare visum contineri sub obiecto adaequate intellectus creati, non quidem ut infinite cognoscibilem, sed solum, ut finite attingibilem, atque adeo non ut comprehensibilem: quia obiectum illius est ens, vel intelligibile, ut sic, quatenus finite attingibile.

28 Ad quintum negandum est antecedens. Et ad probationem in contrarium dicendum est, infinitum lumen creatum infinite intensum repugnare. Tum ex parte ipsius luminis: quia cum dicat essentiam finitam, non potest esse capax intensionis infinitae, alioqui essentia illa esset infinita. Unde licet participet lumen divinum, quod est infinitum, debet illud finito modo participare. Tum etiam ex parte subiecti: quia subiectum finitum non est capax accidentis, quod actu habeat infinitatem in actu, licet sit capax accidentis infinite intensi infinitate in potentia. Sed de his videantur ea, quae nostri Complut. 3. Phys. disp. 18. quaest. 1. et 6 docent.

Adde, optimam esse solutionem ibi traditam. Et ad probationem in contrarium dicendum est, quod licet admitteretur videndas fore infinitas creaturas possibiles, se invicem, in perfectione essentiali excedentes, ab intellectu perfuso lumine infinite intenso¹; nihilominus non viderentur omnes, quae in divina potentia continentur: quia in ea sunt plures aliae series infinitae infinitae creaturarum possibilium, et omnes istae non possunt videri per tale lumen. Unde quia dato uno lumine infinite intenso, posset dari aliud adhuc intensius, quia unum infinitum potest esse maius altero, iuxta ea, quae nostri Complut. disput. citata quaest. ultima docent, ideo per hoc lumen intensius possent videri plures creaturae possibiles, quam per illud prius, quamvis per utrumque infinitae viderentur.

29 Nec refert, si dicas, quod admissa possibilitate luminum habentium infinitam intensionem saltim sequitur fore possibilem comprehensionem Dei ab intellectu creato, si omnes gradus intensionis infinitae, quae omnibus luminibus communicari possunt, communicarentur uni, et eidem lumini, quia tunc tot essent gradus intensionis in illo lumine, quot creaturae continentur in divina potentia; quandoquidem non est Deus minus potens ad producendum maiorem, ac maiorem multitudinem graduum intensionis in lumine creato, quam ad producendam maiorem, ac maiorem multitudinem aliarum creaturarum: et ita possent per tale lumen omnes creaturae possibiles cognosci.

Respondetur enim, quod gratis admissa, non tamen concessa possibilitate luminis gloriae infiniti secundum intensionem, non ideo admittenda est possibilitas unius, et eiusdem luminis infiniti, habentis tot (ut sic dicamus) infinitates graduum intensionis, quot sunt creaturae possibiles se se invicem in perfectione essentiali excedentes: quia alias illud lumen esset, et non esset creatum. Esset quidem, ut supponitur: non esset autem, quia, ut iam ostendimus, lumen habens efficacitatem ad videndum Deum quantum visibilis est, seu (quod in idem redit) ad videndum eum secundum omnia, quae formaliter, et eminenter continet, non potest non esse lumen infinitum per essentiam. Ex quo etiam fit, non solum implicare dari unicum, et idem lumen habens totam intensionem praedictam, verum etiam, quod omnia illa lumina infinita collective sumpta haberent actu tot gradus intensionis, quot sunt creaturae possibiles, petentes maius lumen ad sui visionem in verbo, ita, ut omnia illa in ordine ad unam, et eandem visionem eliciendam unirentur: alioqui non reperiretur maior cognoscibilitas in Deo, quam esset virtus cognoscitiva in omnibus illis luminibus simul sumptis: atque adeo omnia illa collective sumpta, essent, et non essent aliquid creatum, ut ex ratione modo facta constat.

30 Neque etiam refert, si urgeas, esse nunc possibiles tot gradus intensionis luminis gloriae, quot sunt creaturae possibiles petentes maiorem intensionem luminis, ad hoc, ut in Deo videantur: ergo semel gratis admisso, quod non implicet unicum, vel plura lumina infinita in actu, tunc neque etiam implicabit esse possibiles tot gradus intensionis et modo dicto, in praedictis luminibus, quot sunt praedictae creaturae possibiles. Consequentia ex paritate rationis videtur constare. Antecedens autem probatur. Quia nulla ex praedictis creaturis est, quae non possit sigillatim, et divisive videri in Deo: quandoquidem ad talem visionem non requiritur infinitas in lumine: ergo nulla erit visibilis in Deo, cui non correspondeat aliquis gradus intensionis luminis, ac proinde tot erunt possibiles gradus intensionis in illo, quot praedictae creaturae possibiles.

Respondetur enim, esse disparem rationem. Nam modo omnes isti gradus infiniti, per quos divisive sumptos potest videri in Deo quaelibet creatura divisive accepta, non sunt possibiles, ut quid infinitum in actu; sed tantum, ut quid infinitum in potentia: ita ut quicumque gradus, qui de facto fuerint, debeant esse finiti; et qui possunt fieri, sint plures, et plures sine termino. Unde ex possibilitate horum omnium non sequitur, posse unquam actu, et in exercitio esse tantam cognitionem totius luminis creati, et possibilis, quanta est cognoscibilitas Dei: nec rursus esse tantam virtutem cognoscitivam in omnibus luminibus, et gradibus eorum simul sumptorum, quantam petit divina cognoscibilitas: quia cognoscibilitas divina, quippe infinita in actu, petit virtutem cognoscitivam infinitam in actu, ac proinde potentem prorumpere in cognitionem eodem modo infinitam. Caeterum si omnes praedicti gradus sint possibiles, tanquam simul possibiles in actu, et consequenter, tanquam quid infinitum in actu, et potens elicere unam, et eandem visionem eodem modo infinitam, tunc tale lumen esset, et non esset creatum, et adaequaret, et non adaequaret divinam cognoscibilitatem, ut explicatum est.

Prima conclusio. Nullus intellectus creatus videns Deum per essentiam, videt in ipso omnia, quae Deus facit, et facere potest.

Secunda conclusio. Eorum, quae Deus facit vel facere potest, tanto intellectus creatus plura cognoscit, quanto perfectius videt Deum.