Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

In titulo aliquid supponitur, et aliquid in dubium vocatur: supponitur enim Deum se ipsum intelligere: tum quia id constat ex Scriptura, ut videre est 1. ad Corinth. 2. Quae sunt Dei, nemo novit, nisi Spiritus Dei. Tum etiam: quia id aperte demonstrat duplex ratio ex D. Thom. 2. contra Gent. cap. 47. desumpta. Prima quidem, quod Deus est summe intelligibilis: ergo erit intelligibilis a seipso, de factoque a se intelligetur. Haec secunda consequentia ex priori aperte patet. Quia hoc, quod est Deum actu cognoscere quidquid a se est intelligibile, est perfectio simpliciter simplex, ut constat: et ita haec perfectio non potest abesse ab illo, qui est ens omnibus modis perfectissimum. Prima vero consequentia ex antecedenti aperte constat: tum quia inter obiectum intelligibile, et virtutem intelligendi debet esse proportio: et ita obiectum summe intelligibile poterit, imo debebit intelligi ab intellectu summe cognoscente, qualis est divinus. Tum etiam: quia quod est intelligibile, et unitum intime cum intelligente potest ab eo intelligi: ergo cum Deus sit ex se intelligibilis, et intelligens, et sit unitus secum unione omnium maxima, scilicet per summam identitatem, fiet inde, ut sit intelligibilis a se. Antecedens autem constat ex dictis. Quia Deus est summe immaterialis, ac proinde summe intelligibilis: siquidem immaterialitas est ratio, modo supra explicato, intelligibilitatis, et virtutis intelligendi.

Secunda est. Quoniam aliqui intellectio Dei non esset summe perfecta, sed ignobilior intellectione creata: hoc autem aperte repugnat, ut ex se constat: ergo, etc. Sequela quoad priorem partem patet. Quia intellectio Dei non versaretur circa nobilissimum obiectum, scilicet circa Deum ipsum: atque adeo non esset summe perfecta. Quoad secundam vero partem etiam liquet. Nam visio beatorum attingit Deum sicuti est: ergo si intellectio Dei non attingeret se ipsum, esset ignobilior tali visione creata, quippe quae non versaretur circa obiectum adeo nobile, ac praedicta visio.

Quare quod in dubium vocamus, tantum est, an intellectio Dei per se primo terminetur ad Deum ipsum? et licet decisio huius dubii non difficulter ex nuper, et ex supra dictis colligatur, nihilominus ut omnia radicitus maneant explicata, et uni, vel alteri difficultati, quae contra eius decisionem militat, melius occurratur: propterea illud excitavimus, breviterque decidemus.

§ I. Rationes dubitandi.

2 Prima dubitandi ratio pro parte negante est. Quoniam intellectio Dei formalissime loquendo est ipse Deus, ut supra tetigimus, et art. 4. latius dicemus: ergo praedicta intellectio nequibit habere pro obiecto primario Deum ipsum. Patet consequentia. Quoniam intellectio Dei nequit habere se ipsam pro obiecto primario, aliqui esset intellectio reflexa, nempe intellectio intellectionis: ergo, etc.

Confirmatur. Quia primum intelligibile alicuius intellectus non potest esse ipsa prima intellectio illius: ergo cum Deus sit ipsa prima intellectio sui intellectus, ita ut non distinguatur adhuc virtualiter ab illa, non poterit esse primum intelligibile. Consequentia ex antecedenti constat. Antecedens autem asseritur a D. Thom. 1. 2. quaest. 1. art. 1. ubi docet, primum volibile alicuius voluntatis non posse esse primam volitionem eius: quia volitio essentialiter supponit bonum volendum, ab ipsa volitione distinctum. Sicut eodem modo primum intelligibile alicuius intellectus, non potest esse ipsa prima intellectio eius: quia intellectio necessario supponit verum intelligibile tanquam obiectum cognoscendum, ab ipsa intellectione distinctum.

3 Secunda. Nam inter cognoscens, et cognitum primarium debet esse relatio saltim transcendentalis, scilicet mensurabilis ad mensuram; ergo cognoscens, et cognitum primarium debent saltim virtualiter distingui; ergo cum Deus, et eius intellectio non distinguantur hoc modo, non poterit Deus esse obiectum primarium suae intellectionis. Haec secunda conseq. patet ex priori. Prior vero ex antecedenti. Quoniam ea, quae non distinguuntur saltim virtualiter, non possunt comparari per modum mensurae, et mensurabilis: siquidem facta collatione inter mensuram, et rem mensurabilem, semper mensura est aliquo modo perfectior suo mensurabili. Antecedens autem etiam constat; quandoquidem perfectio intellectionis mensuratur ex eius obiecto primario; ita ut tanta, et non maior sit perfectio illius, quanta istius in ratione obiecti considerati: ergo obiectum primarium comparatur per modum mensurae respectu intellectionis, et per consequens haec dicet habitudinem, saltim transcendentalis, ad illud, tanquam res mensurabilis ad suam mensuram.

§ II. Decisio dubii.

4 Dicendum tamen est, Deum esse obiectum primarium suae intellectionis. Ita D. Thom. in praesenti, et de verit. quaest. 2. art. 2. necnon in 1. dist. 35. quaest. 1. quaest. 1. art. 2. ad Anibaldum. et 1. cont. Gent. cap. 48. his verbis: Ex praemissis autem apparet, quod Deus primo, et per se solum se ipsum cognoscit. Quem sequuntur omnes Theologi, et ideo ab eis in particulari referendis abstinendum.

Rationem autem fundamentalem adduxit S. Doct. cap. citat. his verbis: Operatio intellectualis speciem, et nobilitatem habet, secundum id, quod est per se, et primo intellectum, cum hoc sit eius obiectum: si igitur Deus aliud a se intelligeret, quasi per se, et primo intellectum, eius operatio intellectualis speciem, et nobilitatem haberet, secundum id, quod est aliud ab ipso: hoc autem est impossibile; cum sua operatio sit eius essentia, et haec, quippe ens a se, nequeat ab alio distincto ab ipso Deo speciem capere: sic igitur impossibile est, quod intellectum a Deo primo, et per se sit aliud ab ipso.

Confirmatur ratione eiusdem S. Doctoris in eodem cap. quam sub hac fere forma, et sub his verbis S. Doctor proponit. Nam illa res est solum primo, et per se ab intellectu cognita, cuius specie, tanquam obiecti per se primo repraesentantis, aut per se primo intellectui uniti, intelligit: sed Deus intelligit per speciem per se primo repraesentantem, seu unientem essentiam suam cum suo intellectu: igitur intellectum ab ipso primo, et per se nihil est aliud, quam ipsemet. Consequentia est nota. Minor autem etiam constat. Quia, ut dub. sequenti dicemus, species, per quam Deus intelligit, est sua essentia: haec autem ut est species, per se primo unit se ipsam cum intellectu: quia ipsa in ratione speciei, nihil est aliud, quam ipsamet. Maior autem probatur a D. Thom. ex eo, quod operatio proportionatur formae, quae est operationis principium: et ita intellectio elicita, aut quasi elicita ab specie, est illius tanquam obiecti per se primo intellecti, cuius est illa species per se primo repraesentativa, aut unitiva.

5 Secundo probatur ratione, quam insinuat idem S. Doct. supra quaest. 12. art. 4. quae potest sub hac forma proponi. Nam obiectum primarium divinae intellectionis vel est Deus ipse, vel creaturae, vel aliquid abstrahens ab utroque, sed non haec duo posteriora: ergo illud prius. Maior cum conseq. satis patent. Minor autem probatur. Quoniam obiectum per se primum, ac connaturale alicuius virtutis cognoscitivae, quale debet esse obiectum per se primum divinae intellectionis cum ea collatum, necnon et talis virtus debent convenire in eodem gradu immaterialitatis, ut constat ex iis, quae ex eodem Angel. Doct. in tract. de Visione Dei, art. 2. et 4. diximus: at nec creaturae, nec aliquid abstrahens a Deo, et creaturis convenit cum divino intellectu in gradu immaterialitatis, ut ex ibidem dictis constat, siquidem solus Deus est actus purus absque omni potentialitate, sicut intellectus divinus: ergo, etc.

6 Nec refert, si contra rationem hanc obiicias, quod intellectio, seu intellectus divinus attingit in eodem prorsus signo rationis, et eodem simplicissimo actu tam essentiam divinam, quam creaturas: ergo creaturae non sunt obiectum secundarium divinae intellectionis; sed inter obiecta primaria illius sedem habebunt: ac proinde ad hoc, ut aliquid sit obiectum primarium alicuius virtutis cognoscitivae, non erit necessarium, ut conveniant in eodem gradu immaterialitatis. Haec ultima conseq. patet ex priori. Prior vero etiam constat. Nam si Deus, et creaturae compararentur per modum obiecti primarii, et secundarii respectu intellectus divini, essentia divina in aliquo priori signo attingeretur, in quo nondum intelligerentur attingi creaturae: siquidem per quamcunque cognitionem prius natura attingitur obiectum primarium, quam secundarium. Antecedens autem probatur. Nam cum illa cognitio, qua Deus se ipsum cognoscit, sit in quocunque signo infinita, atque adeo comprehensiva sui ipsius, non potest non in quovis signo terminari simul ad Deum, et ad creaturas.

Respondetur enim concedendo antecedens, et negando conseq. Nam ad hoc, ut creaturae habeant se per modum obiecti secundarii, et essentia divina per modum primarii, non oportet, ut prius etiam prioritate rationis attingatur essentia, quam creaturae, ita ut in illo eodem signo adhuc rationis creaturae non attingantur a Deo; sed sufficit, quod licet divina intellectio in quovis signo terminetur ad utrumque, nihilominus essentia Dei per se, et ratione sui, ac in se ipsa attingatur, creaturae vero non nisi ratione essentiae, et in ipsa prius visa: quamvis simul absque ulla prioritate in quo etiam rationis, et per eundem simplicissimum actum absque aliqua distinctione virtuali cognoscantur: ex eo, quod quoties obiectum secundarium habet necessariam connexionem in ratione obiecti cum primario in esse talis considerado, ut in praesenti contingit, non potest perfecte, et comprehensive intelligi primarium, quin in eodem signo, adhuc rationis, et per eundem simplicissimum actum, obiectum illud secundarium cognoscatur.

7 Nec etiam refert, si urgeas, quod si ad rationem obiecti secundarii satis est, quod cognoscatur ratione alterius, quamvis utrumque simul, et modo dicto attingatur, consequens erit, ut etiam creaturae possint respectu alicuius cognitionis divinae dici obiectum primarium, et essentia Dei secundarium: hoc autem est absurdum, ut ex se constare videtur: ergo, etc. Sequela probatur. Nam ex vi illius cognitionis, per quam Deus cognoscit creaturas, attingit etiam habitudinem dependentiae, quam habent ab ipso Deo: et ex vi cognitionis praedictae habitudinis, et ratione illius, cognoscit Deus se ipsum indirecte, et ut terminum talis habitudinis: ergo respectu huius cognitionis, ut indirecte terminatae ad ipsum Deum, ex eo, quod cognoscuntur creaturae, habebunt se istae per modum obiecti primarii, et Deus per modum secundarii, si verum est, quod ad rationem obiecti secundarii satis est illud attingi ratione alterius.

Respondetur enim negando sequelam. Quia totum hoc ducit ortum ex divina essentia, tanquam ex prima, et fontali ratione primario cognita: siquidem per eandem cognitionem, per quam attingitur Deus directe, et creaturae ratione illius, et in ipso prius viso, tanquam obiectum secundarium, attingitur ipse Deus indirecte, et ut terminus habitudinis creaturarum: et ita ipsae non concurrunt per modum obiecti formalis etiam ad praedictam cognitionem, ut indirecte terminatam ad essentiam Dei; sed per modum obiecti materialis, et secundarii.

8 Unde (ut per hoc tacita quaedam obiectio solvatur) licet repugnet dari in Deo cognitionem abstractivam formaliter talem, et quae non habeat essentiam divinam pro obiecto directo, et primario, sed pro indirecto tantum, vel secundario, quaeque non attingat illud quoad quid est, sed praecise quantum ad an est, quia praedicta cognitio essentialiter involvit imperfectionem; caeterum cognitio quoad an est, quae sit eminenter abstractiva, et simul sit formaliter quidditativa, et intuitiva eiusdem obiecti, ut habet rationem obiecti primarii, ita ut hae duae rationes non distinguantur ex parte rei conceptae, sive virtualiter, ut in praesenti contingit, bene potest reperiri in Deo: quia in hoc nulla involvitur imperfectio, sed solum quod eadem simplicissima, et comprehensiva cognitio Dei terminetur per se primo ad essentiam divinam, et secundario ad creaturas, simulque, ut modo dicebamus, attingat habitudinem dependentiae ipsarum a Deo: et consequenter aliquo modo indirecte Deus ipse, ut terminus talis habitudinis attingatur.

§ III. Fit obviam rationibus dubitandi initio adductis.

9 Ad primam respondet P. Herice, 1. part. tract. 1. disp. 4. cap. 1. quod licet intelligere constitutivum Dei sit intellectum a se ipso, non tamen est obiectum reale, seu terminus realis eiusdem intellectionis: quia esse terminum, et obiectum reale alicuius supponit ordinem realem transcendentalem inter utrumque, atque adeo distinctionem realem, ex eo, quod inter obiectum, et id, cuius est obiectum, debet esse realis oppositio: caeterum ad hoc, ut aliquid sit cognitum ab aliquo, non est necesse, ut realiter ab illo distinguatur; imo nec quod adsit inter illa virtualis distinctio. Et ita licet intelligere constitutivum Dei sit realiter intellectum a se ipso, non tamen est reale obiectum, aut terminus sui ipsius.

Sed haec solutio videtur pugnare cum communi Philosophorum, et Theologorum consensu, qui omnes unanimiter concedunt, quamlibet cognitionem cuiusvis virtutis cognoscitivae habere proprium obiectum a quo suam speciem, aut quasi speciem desumat; maxime vero cum doctrina D. Thom. infra, art. 5, ad 3. ubi ex eo, quod intelligere specificatur ab obiecto mediante specie, colligit, quod divinum intelligere specificetur, aut quasi specificetur ab essentia divina, quae est idem, quod suum intelligere: et in tota ista, quaest. saepe repetit, quod in Deo intelligibile, et intellectus, id quod intelligitur, et id quo intelligitur, sunt eadem essentia divina: constat autem idem esse intelligibile, et id, quod intelligitur, ac obiectum intelligibile, et intellectum.

Deinde. Nam licet terminus processionis, et originis distinguatur realiter a principio, a quo procedit, non tamen ab illo subiecto, seu quasi subiecto, quod informat, aut quasi informat: ac proinde non intercedit inter utrumque respectus realis, etiam transcendentalis, ut patet in personalitatibus divinis, quae sunt reales termini divinae naturae reddentes illam incommunicabilem: et tamen non distinguuntur realiter ab ea, ut docet. D. Thom. infra, quaest. 28. art. 3. Quare cum terminus intellectionis prout praecise dicit esse obiectum illius, non debeat realiter procedere a virtute cognoscitiva, neque virtus cognoscitiva ab illo, sed solum requiratur, quod sint inter se intime unita in ratione obiecti, et virtutis cognoscitivae, et quo magis sunt unum, eo melius, et perfectius habent rationem obiecti, et virtutis cognoscendi, inde est, quod esse obiectum reale, seu (quod idem quoad praesens est) terminum respectu intellectionis, non debeat importare realem oppositionem, aut distinctionem, sed potius realem identitatem: atque ita in Deo vere, et realiter datur intellectus, et intelligere, necnon, et obiectum intelligibile, aut obiectum reale specificans, et terminans per modum obiecti intellectionem, licet haec omnia non distinguantur realiter, imo licet inter ea non intercedat distinctio, ex parte rei conceptae, sive virtualis, sed solum ex parte nostri modi concipiendi, ut ex dictis, et infra dicendis constabit.

10 Quare ad argumentum aliter respondetur, concedendo antecedens, et negando conseq. Et ad probationem negandum est antecedens. Ad cuius probationem dicendum est, quod licet intellectio constitutiva Dei nequeat esse intellectio formaliter tantummodo reflexa supra se ipsam, quia ad hoc requirebatur saltim virtualis distinctio inter ipsam, ut intellectio, et obiectum intellectum; potest tamen esse eminentissimo modo simul directa, et reflexa respectu sui. Nam hoc ipso, quod est constitutiva divinae naturae intralineam intellectualem, non potest non identificare sibi, absque aliqua distinctione virtuali, quidquid pertinet ad praedictam lineam: atque adeo rationem intellectionis, speciei intelligibilis, et obiecti per se primo, et directe intellecti: ac proinde eo ipso habebit eminentissimo modo reflecti supra se ipsam, et esse simul directam, et reflexam. Reflexam quidem, ut ex se patet; directam vero, et modo dicto, quia ut terminatur ad se ipsam, non habet aliud obiectum, a quo sumat speciem praeter se ipsam: sed ipsamet est intellectio, species intelligibilis, et obiectum ultimatum per se primum respectu sui.

Ad confirmationem concedendum est antecedens, si intelligatur in creatis; secus tamen si in divinis propter rationem modo tactam. Et ad probationem ex testimonio illo D. Thom. desumptam, respondetur, sanctum Doctorem intelligendum esse de primo volibili, et intelligibili in creatis, non vero in divinis, ubi saltim ipsum intelligere est obiectum primarium divinae intellectionis. Ratio autem, propter quam diversimode in creatis, et in divinis philosophamur, est, quia in creaturis intellectio est aliquid causatum ab ipso obiecto una cum intellectu, et propterea nequit esse obiectum primarium respectu sui, ne idem sit verus effectus vere, et realiter causatus a se ipso: at in Deo intellectio constitutiva illius non est aliquid causatum ab obiecto, sed hoc ipso, quod sit constitutiva Dei, debet esse ipsissimum obiectum per se primo intellectum ab ipso Deo.

11 Ad secundam patet ex dictis, antecedens solum esse verum in creatis, non vero in divinis: ubi perfectio intellectionis constitutivae Dei est ipssimmet obiectum primarium, absque aliqua distinctione etiam virtuali: et propterea solum ex parte nostri modi concipiendi potest ibidem ratio mensurae, et mensurabilis inter se distinctae, reperiri.

Quae omnia complexus videtur Angelicus Doctor infra art. 2. ad. 2. et 3. ubi cum sibi opposuisset, quod cum aliquis intelligit se intelligere, hoc non est intelligere aliquid magnum, vel principale intellectum, sed intelligere quoddam secundarium, et accessorium. Si igitur Deus sit ipsum intelligere, tunc Deum intelligere, intelligere se, non erit intelligere principale intellectum, respondet: Dicendum, quod cum intelligitur illud intelligere, quod non est subsistens, non intelligitur aliquid magnum, (ac proinde nec principale intellectum) sicut cum intelligimus intelligere nostrum: et ideo non est simile de ipso intelligere divino, quod est subsistens.

Nam sensus horum verborum est, quod hoc ipso, quod intelligere ex se sit subsistens, est ex se actus purus in genere intelligibili; et ita simul est intelligere, et obiectum principale, et intelligibile, ac intellectum: et per consequens eadem intellectio eminentissimo modo est simul directa, et reflexa, absque eo, quod realis habitudo inter eam, et suum obiectum intercedat.