Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

1 Ea, quae in Deo continentur, alia sunt in eo eminenter, ut creaturae; alia vero formaliter: et rursus ex his, alia libere, quales sunt actus liberi; alia vero omnino necessario in illo existunt; et tandem ista alia sunt absoluta, ut attributa; alia vero relativa, ut relationes Paternitatis, Filiationis, etc. Quare ut exacte explicemus, an Deo viso, omnia in Deo videantur, de omnibus istis in hac disp. agemus: quamvis quoad ea, quae in ipso eminenter continentur, non inquiremus, an omnia illa, sed solum aliqua, et quaenam, Deo viso, videantur? quia omnia illa non posse a beatis, Deo, viso, videri, satis ex dictis disp. praeced. constat.

Quia in Deo absoluta, seu quae pertinent ad eum, ut unum, priora sunt relativis, et quae sunt absoluta et necessaria, habent etiam esse priora, quam libera, et absoluta; ideo primo loco de absolutis, et quae necessario sunt in Deo, inquirimus.

Pro parte negante referunt aliqui Henricum quodlib. 7. quaest. 4. Godofredum quodlib. 6. quaest. 3. Victoriam, ac Tenorium eius Magistrum, necnon Ferraram 3 cont. Gent. cap. 46.

Probatur primo. Nam in Deo sunt infinitae perfectiones absolutae, virtualiter inter se distinctae: ergo nullus beatus poterit eas clare intueri. Antecedens probatur. Quoniam Deus secundum sua absoluta, est imitabilis, et communicabilis infinitis modis, et specie distinctis: ergo continet infinitas perfectiones absolutas, quibus infinitis modis communicabilis sit. Conseq. autem probatur. Nam ad videndum omnes istas perfectiones requiritur lumen infinitum, quandoquidem ad videndum unam requiritur aliquod lumen, atque adeo ad videndum duas lumen duplo maius, et sic de aliis, ac proinde ad videndum infinitas desiderabitur lumen infinite intensum.

Confirmatur. Quia maius lumen exigitur ad videndum omnes illas perfectiones Dei, quam ad cognoscendum omnes creaturas possibiles: siquidem magis illae, quam istae habent de entitate, et per consequens de cognoscibilitate: ergo cum ad cognoscendas cunctas creaturas possibiles petatur lumen infinitum, etiam petetur ad videndas omnes praedictas perfectiones: et per consequens nulla creatura poterit eas videre.

2 Secundo. Nam in Deo sunt infinitae ideae, quarum quaelibet per se, et in particulari respicit per se primo illam creaturam, cuius est idea: ergo si quilibet beatus videt omnes has perfectiones ideales, videbit omnes creaturas possibiles, et per consequens comprehendet Deum. Antecedens probatur. Nam quaelibet creatura possibilis habet suam ideam, et ideo, ut Deus producat hominem, non utitur idea Angeli, aut e contra: cumque idea huius creaturae, et non alterius, non possit non per se primo terminari ad eam, et non ad aliam, fit inde, ut non solum sint in Deo distinctae ideae, sed etiam quaevis earum per se primo terminetur, seu respiciat suam creaturam possibilem. Ex quo etiam conseq. constat. Nam propterea viso Deo, et eius omnipotentia, videntur creaturae sub communi ratione factibilium, quia omnipotentia per se primo terminatur ad factibile, ut sic: ergo si quaevis ratio idealis in Deo inventa, terminatur per se primo ad suam creaturam possibilem, consequens erit, ut illis visis, videantur etiam omnes creaturae.

3. Dicendum tamen est, omnes beatos videre omnes perfectiones absolutas, et necessarias, formaliter in ipso existentes, quoad omnem realitatem, quam in ipso ponunt. Ita D. Thom. art. 7. huius quaest. et 2. 2. quaest. 2. art. 8. ad 3. et communiter Theologi.

Probatur ratione D. Thom. locis citatis. Nam essentia divina cum omnibus absolutis, quae sunt in Deo formaliter, et necessario, est a parte rei, et in se unum simplex, et indivisibile obiectum, et visio ex natura sua habet terminari ad suum obiectum clare, et immediate: ergo secundum naturam huius obiecti, et visionis necesse est eum, qui videt essentiam, videre simul praedicta omnia. Conseq. patet. Quia obiectum indivisum, et simplex postulat non dividi, et visio, ut clara, et immediata postulat terminari ad istum obiectum sine ulla distinctione: quia non potest esse clara, et immediata visio, per quam non apparent omnia, quae a parte rei, et in se ipsis sunt omnino idem formaliter, et indivisa. Antecedens autem quantum ad 1. p. constat. Quia omnia illa sunt idem formalit'r realiter cum essentia divina. Et quoad posteriorem, ex se, et ex iam dictis constat. Caeterum omnia haec ex dicendis in sequenti dubio magis patebunt.

4 Ad primum transeat antecedens, et negetur consequentia: quia sufficit omnes illas perfectiones non esse actu distinctas, sed solum virtualiter, atque adeo non constituere aliquem numerum, qui actu sit talis, sed solum in virtute, et fundamento. Ex quo ad probationem consequentiae satis constat, non requiri maius lumen ad videndum duas ex his perfectionibus, quam ad videndum unicam, vel infinitas: sed satis esse, quod praedictae perfectiones sint a parte rei unum, et idem formaliter.

Ad confirmationem, quod si intelligatur de cognitione omnium creaturarum possibilium in Deo clare viso, tunc (ut notavit D. Thom. in hoc art. 8. in solut. ad 3.) licet maius sit videre Deum, quam omnia alia; tamen maius est videre Deum, ita, ut omnia creabilia in eo cognoscantur, quam videre solummodo illum, vel simul, quoad aliquas tantum creaturas, quae in ipso continentur. Quoniam Deus, ut priori modo visibilis, infinite plus intelligitur habere de cognoscibilitate, quam secundo modo consideratus: et ita exigit ad sui cognitionem lumen infinitum. Si vero praedicta probatio intelligatur de creaturis in proprio genere, non vero in Deo clare viso, tunc fatemur requiri ad visionem earum simul sumptarum lumen infinitum: et ideo talem cognitionem sicut et praedictum lumen omnino implicare: dato tamen per impossibile, quod omnes simul hoc modo cognoscerentur, tunc lumen gloriae, quo de facto videtur Deus, esset perfectius, quam lumen illud infinitum, quo omnes illae creaturae viderentur. Quia lumen gloriae est secundum suam speciem perfectius omnibus aliis luminibus: et ita quantumvis caetera lumina in perfectione intensiva, et accidentali crescant, numquam pertingent ad perfectionem praedicti luminis: sicut quantumvis perfectio accidentalis virtutis sensitivae augeatur, numquam pertinget ad perfectionem intellectivae. Unde licet Deus habeat secundum ea, quae in ipso formaliter sunt, plus de cognoscibilitate, quam omnes creaturae possibiles in proprio genere cognoscendae, poterit per lumen gloriae, quod est lumen perfectius, quam esset illud lumen infinitum, clare videri.

5 Ad secundum dicendum est, quod si loquamur de divinis ideis secundum illud reale, et perfectionis, quod in Deo ponunt, tunc non distinguuntur etiam virtualiter, sed sunt una et eadem formalitas, perfectio, et attributum. Quare secundum hanc rationem non respicit (ut sic dicamus) per se primo quamvis creaturam in particulari, sed tantum in communi: et ideo distinctio idearum, tantum est distinctio unius, et eiusdem perfectionis, ut peculiariter connotat hanc, vel illam creaturam possibilem, ut secundarium connotatum, et inadaequatum illius, ac proinde ad videndam perfectiones divinarum idearum, et unicam, ac simplicissimam realitatem eius, non erit necesse cognoscere in particulari eandem, ut terminatur ad creaturas possibiles in particulari, seu omnes illius terminationes; sed satis erit cognoscere eam secundum terminationem (ut sic dicamus) eius primariam, necnon et creaturas possibiles secundum communem illam rationem, secundum quam sunt quasi per se primo connexae cum praedicta realitate.

Diximus, Ut terminatur ad creaturas possibiles, quia hic non loquimur de ideis rerum futurarum, ut talium: quia in his involvitur libera Dei determinatio: in praesenti autem solum agimus de iis, quae non utcumque formaliter, sed omnino necessario in Deo reperiuntur.

6 Intelligitur titulus non solum de iis, quae de facto contingunt, sed de eisdem per ordinem ad divinam potentiam; quia de facto omnes beatos videre Deum secundum quod est Unus, et Trinus, certum est apud omnes Theologos. Unde in Concil. Florent. sessione ult. in literis sanctae unionis diffinitur, animas, quae rapiuntur in coelum, intueri clare Deum ipsum Trinum, et Unum sicuti est. Et ratio id suadet. Nam, ut notavit D. Thom. art. 7. huius quaest. visio patriae correspondet fidei: unde sicut in via credimus mysterium Trinitatis, ita in patria clare illud intuebimur, iuxta illud Apostoli: Videmus nunc per speculum, et in aenigmate, postea autem facie ad faciem.

§ I. Placitum Scoti.

Partem affirmantem tuetur Scotus in 1. dist. 1. quaest. 2. quem tota Scotistarum schola sequitur. Probatur primo. Quia relationes non pertinent ad obiectum primarium visionis beatificae: ergo poterit dari visio terminata ad essentiam, et non ad illas. Consequentia patet. Tum quia visio tantum pendet essentialiter a suo obiecto primario. Tum etiam; quia ideo potest dari eadem visio, et non terminata ad creaturas, quia istae non spectant ad obiectum primarium illius. Antecedens autem probatur. Nam relationes non videntur ratione sui, secundum quam rationem distinguuntur, et opponuntur, sed ratione essentiae; quandoquidem habent unam, et eandem rationem visibilitatis, et fruibilitatis: ergo non pertinent ad obiectum primarium visionis; siquidem obiectum primarium, et ea, quae ad illud pertinent, videntur ratione sui, et non ratione alterius.

7 Confirmatur primo. Pater Aeternus videt suam essentiam prius ordine originis, quam sit productus Filius, et Spiritus Sanctus: ergo in illo priori non videbit has duas personas: ergo nec pertinebunt ad obiectum primarium suae beatitudinis, nec nostrae, quae est eiusdem rationis cum illa. Prima consequentia patet. Quoniam in illo priori nondum sunt productae, et ita in illo eodem non possunt intueri; quandoquidem visio intuitiva supponit productionem, et existentiam rei visae. Secunda vero consequentia etiam constat. Quia si praedictae personae pertinerent ad obiectum primarium beatitudinis, non posset visio Paterna terminari in illo priori ad essentiam, et non ad illas. Antecedens autem probatur. Quia Pater ex cognitione divinae essentiae producit Filium, ac proinde prius videt divinam essentiam, quam illum producat, et consequenter, quam ipse sit productus.

Confirmatur secundo. Nam si Filius, et Spiritus Sanctus pertinerent ad obiectum primarium visionis Paternae, tunc Pater haberet aliquid ab his duabus personis, atque adeo non esset simpliciter prior illis ordine originis: hoc autem est falsum, ut communiter docent Theologi; ergo, etc. Prima sequela patet. Nam obiectum primarium visionis est principium illius: ergo si Filius, et Spiritus Sanctus habent una cum essentia esse obiectum primarium visionis Paternae, erunt principium illius, et ita Pater habebit eam ab ipsis.

Confirmatur tertio. Nam quotiescumque aliquid est a se tale, toties habebit esse tale, etiamsi quodlibet aliud non sit: sed Pater est a se beatus: ergo esset beatus, etiamsi per impossibile non essent personae Filii, et Spiritus Sancti: et consequenter visio, per quam est beatus, solum terminabitur per se primo ad essentiam secundum se, non vero ut est in aliis personis.

8 Secundo, et principaliter. Nam essentia divina potest communicari, et uniri in ratione speciei intelligibilis cum intellectu beato, non unitis personis in ratione praedictae speciei: ergo tunc poterit videri essentia non visis relationibus. Consequentia non indiget probatione: quia nequit dari visio terminata ad aliquod obiectum, quin prius tale obiectum uniatur in ratione speciei intelligibilis: unde si potest uniri essentia in ratione speciei, non unitis relationibus, poterit illa, non visis istis, videri. Antecedens autem probatur. Quia essentia communicatur Filio per generationem, et unitur Filiationi cum summa identitate, ut subsistat per eam, cum tamen Paternitas non communicetur ei, nec uniatur: ergo etiam poterit essentia communicari, et uniri intellectui beato in ratione speciei intelligibilis, non unitis, nec communicatis relationibus personalibus: non enim in hoc ulla disparitatis ratio apparere videtur.

Confirmatur, et explicatur. Nam ratio, ob quam visa essentia deberent videri relationes, nulla potest esse alia, nisi quia identificantur cum illa, suntque ei valde intrinsecae, et essentia unitur intellectui, ut est in seipsa: sed etiamsi essentia communicetur Filio, prout est in se ipsa, et habeat praedictam identitatem cum eisdem relationibus, nihilominus communicatur, et unitur eidem Filio, non communicatis, et unitis omnibus relationibus: ergo eodem modo poterit eadem essentia uniri intellectui beato in ratione speciei intelligibilis, absque eo, quod relationes simul cum illa uniantur.

9 Tertio. Quoniam Deus praecisis relationibus intelligitur esse prima causa creaturae intellectualis: ergo praecisis illis erit ultimus finis ipsius: ergo etiam sub hac praecisione poterit esse obiectum beatificum praedictae creaturae. Antecedens patet. Tum, quia Deus non agit ratione relationum; quippe quae non sunt formae activae; tum etiam, quia si per impossibile Deus non subsisteret, nisi tantum per unicam subsistentiam absolutam, adhuc esset prima causa, possetque producere ad extra quidquid modo producit. Prima vero consequentia etiam constat. Quia primum efficiens, et ultimus finis coincidunt, ex eo quod non potest agere, nisi propter semetipsum tamquam propter ultimam rationem finalem, atque adeo non nisi ordinando omnia ad se, tamquam ad ultimum finem. Secunda autem consequentia etiam constat. Quia, cum visio beatifica sit consecutio ultimi finis, nihil aliud desideratur ex parte obiecti beatifici, nisi illud, quod ad rationem ultimi finis ex parte ipsius requiritur.

10 Quarto. Nam Filiatio potest terminare humanitatem Christi, absque eo, quod spiratio, et Paternitas illam terminent; ergo etiam poterit terminare visionem sui, absque eo, quod aliae relationes simul cum ea praedictam visionem terminent: ergo etiam essentia poterit videri non visis eisdem relationibus. Antecedens constat ex iis, quae in materia de Incarnatione docent communiter Theologi. Prima vero consequentia etiam constat: tum ex paritate rationis: tum etiam, quia ideo Filiatio potest per ipsam, et in solidum terminare humanitatem, quia ex vi propriae rationis formalis, ut distinctae a reliquis, id est, secundum propriam rationem relativam habet vim ad terminandum: sed etiam secundum eandem rationem est per se ipsam intelligibilis, quandoquidem secundum eam est intra suam lineam aliquid reale verum, et per modum actus purissimi: ergo etiam poterit terminare in solidum visionem sui. Ex quo etiam secunda conseq. satis constat. Nam essentia divina habet potiori ratione propriam intelligibilitatem, quatenus virtualiter distinguitur ab omnibus relationibus: et ita poterit in solidum terminare visionem.

§ II. Communis sententia testimoniis Scripturae, et Patrum stabilitur.

11 Dicendum tamen est, implicare contradictionem essentiam divinam videri, prout est in se ipsa sine personis, aut unam personam sine alia. Ita Cajet. 2. 2. quaest. 2. art. 8. Medina 1. 2. quaest. 11. art. 4. et 3. part. quaest. 3. art. 3. Soto in 4. dist. 49. quaest. 3. art. 3. Cabre. 3. part. quaest. 10. art. 2. ad 5. Suar. lib. 2. de Attributis cap. 23. Vazq. in praesenti disp. 13. et 48. et alii quamplures.

Probatur primo ex illo Joan. 14. Philippe, qui videt me, videt et Patrem. Nam licet Tert. et alii verba haec de visione, seu cognitione per fidem explicent, ita, ut qui credit in Filium, necesse sit credere in Patrem; nihilominus Chrys. hom. 63. in Joan. Cyril. lib. 9. in eundem, Hilar. 7. de Trinit. Nazianz. orat. 49. et alii, illa explicant de visione clara, et intuitiva; unde cum Philippus petiisset dari sibi videre Patrem, aut corporeis oculis sub aliqua forma sensibili aut mente sub obscuritate fidei, tunc Christus, arrepta hinc occasione, respondit verba proposita: quibus significavit necessarium esse, ut qui videt ipsum, videat et Patrem: cumque quoad hoc sit eadem ratio de essentia divina collata cum relationibus, et e contra, aut de qualibet relatione comparata ad reliquas (ut statim expendemus) consequens erit, ut iuxta haec Christi Domini verba, oporteat visa essentia, videri relationes, et e contra: et similiter visa una persona videri alias.

12 Confirmatur primo, et explicatur vis huius testimonii. Nam, ut Christus redderet rationem eius, quod dixerat, statim subiecit: Non credis, quia ego in Patre, et Pater in me est? quasi diceret: ideo videntem eundem Christum debere intueri Patrem, quia ipse in Patre, et Pater in ipso est: ex eo quod una, et eadem est natura utriusque cum eis identificata ratione cuius Pater in Filio, et e converso per circuminsessionem (ut Theologi loquuntur) est. Unde Christus Dominus hoc argumentum virtute formavit: Ego sum in Patre, et Pater est in me, quia sumus idem in una numero natura divina: ergo necessarium est, ut qui videt me, videat et Patrem. Quod argumentum, ut intuenti constabit, etiam probat, quod quavis relatione, aut formalitate Dei visa, debeant caetera alia formaliter in ipso existentia videri.

Confirmatur secundo testimoniis D. Thom. Nam 2. 2. quaest. 2. art. 8. ad 3. inquit: Summa Dei bonitas secundum modum, quo nunc intelligitur per affectus, potest intelligi absque Trinitate personarum. Sed secundum quod intelligitur in se ipso, prout videtur a beatis, non potest intelligi sine Trinitate personarum, et 3. part. quaest. 3. art. 3. sic ait: Intellectus dupliciter se habet ad divina: uno modo, ut cognoscat Deum sicuti est: et sic impossibile est, quod circumscribatur per intellectum aliquid a Deo, et quod aliud remaneat: quia totum, quod est in Deo, est unum, salva distinctione personarum. Quarum tamen una tollitur sublata alia: quia distinguuntur solum relationibus, quas oportet esse simul. Et art. praeced. huius quaest. in solut. ad 2. admittit id, quod in argumento dicitur, scilicet, Deum, quia est omnino simplex, non posse videri per essentiam, nisi videatur totus, et nihil eius lateat videntem. Quod etiam docent Nazianz. loco citato, et August. super Psalm. 84. et 85. necnon tract. 70. in Joann. et lib. 1. de Trinitate, cap. 8. his verbis: Sive ergo audiamus, ostende nobis Filium, sive audiamus, ostende nobis Patrem, tantumdem valet: quia neuter sine altero potest ostendi.

Ex quibus omnibus fit nullam esse solutionem, quam aliqui praedictis testimoniis reddunt dicentes, intelligenda esse de iis, quae de facto contingunt, non vero per ordinem ad divinam potentiam. Nam ratio, quae in praedictis testimoniis adducitur, est tum identitas omnium divinorum in una, et eadem essentia; tum quod visio ista debet terminari ad Deum sicuti est. Unde cum haec duo immutabilia sint, etiam per ordinem ad divinam potentiam, fiet inde, ut etiam per ordinem ad illam sit impossibile videri essentiam sine personis, aut unam personam sine alia.

§ III. Eadem sententia rationibus fulcitur.

13 Deinde probatur assertio ratione desumpta ex D. Thom. loco cit. ex 3. part. Nam divinae personae constituuntur relationibus: sed has oportet esse simul natura, et cognitione: ergo non poterit clare, et quidditative videri una, quin videantur aliae, ac proinde quin etiam videatur natura. Maior constat ex iis, quae in hac 1. part. quaest. 40. communiter docent Theologi ex Conciliis, et Patribus. Minor etiam constat ex communi consensu Dialecticorum, cap. de relatione. Prima autem consequentia ex utraque praemissa satis videtur sequi. Ex quo etiam secunda consequentia perspicua manet: cum impossibile sit videri clare, et quidditative persona, non visa clare, et quidditative essentia, et natura illius.

14 Nec refert quod respondet Lorca 1. 2. quaest. 3. disp. 13. scilicet ex vi huius rationis solum sequi Filium non posse videri sine Patre, et e converso; non tamen sine Spiritu Sancto, quia Pater, et Filius non constituuntur in esse personarum per spirationem activam, per quam respiciunt Spiritum Sanctum, sed per Paternitatem, et Filiationem. Quare sicut ad cognoscendas earum personas non est necesse ex vi huius rationis cognoscere spirationem activam, quae non est constitutiva illorum in esse personarum, ita nec necesse erit cognoscere Spiritum Sanctum, qui est terminus spirationis activae.

Nam contra hoc est, quod si Pater, et Filius constituuntur in esse personarum per Paternitatem, et Filiationem, ut re vera constituuntur, oportet, ut ibidem involvatur, quod licet Pater, v. g. non referatur formaliter per Paternitatem ad Spiritum Sanctum: nihilominus ipsemet constitutus per Paternitatem, sit suppositum relatum, ut quod per spirationem activam, et non utcumque, sed tanquam per aliquid sibi formaliter identificatum, ut in materia de Trinitate communiter docent fere omnes Theologi: ergo ibidem etiam involvitur, quod debeat videri, tanquam quid relatum, ut quod ad personam Spiritus Sancti; atque adeo ex vi huius rationis sufficienter probatur omnes relationes simul esse videndas. Haec ult. conseq. non indiget probatione. Prima vero ex antecedenti aperte sequitur. Nam, ut dub. praeced. dicebamus, ea, quae sunt idem actu, et formaliter, et per visionem claram, et immediatam videntur, debent videri simul ex vi eiusdem visionis, alioqui visio illa non erit clara, et rei sicuti est, quippe, quae non erit conformis modo essendi, quem obiectum habet in se ipso, cum per eam in praedicto obiecto separetur aliquid ab aliquo, scilicet id, quod cognoscitur, ab eo, quod non cognoscitur, non obstante, quod in re cognita sit identice una, et eadem formalitas.

15 Confirmatur. Nam quando per abstractivam cognitionem, quae non est rei, prout est in se, cognoscitur obiectum simplex, et indivisum in se, ita, ut quoad aliquid attingatur, et quoad aliquid non attingatur, tunc non fit in eo distinctio, prout est in se, sed per ordinem ad nostros conceptus: ergo proportionali ratione quando per cognitionem claram, et intuitivam cognoscitur idem obiectum, prout est in se, ita, ut quoad aliquid cognoscatur, et quoad aliquid, modo iam dicto, non cognoscatur, fiet in eo distinctio, ut est in se ipso: ergo non potest cohaerere, quod illa simplex formalitas Paternitatis, et spirationis videatur, prout est in se ipsa, et quod per talem visionem non videatur, modo iam explicato, quoad omnia, quae sibi identificat: alioqui optime inde colligeremus Paternitatem, et spirationem non identificari inter se.

16 Secundo principaliter probatur assertio ratione, quam insinuat idem D. Thom. Quia repugnat essentiam divinam videri quidditative, quin videantur eius praedicata quidditativa, ut ex se constat: ergo repugnabit etiam videri sine tribus personis: ergo similiter implicabit unam personam videri sine alia. Prima conseq. patet. Quia licet personae non sint de conceptu quidditativo essentiae, sed solum modi, aut quasi modi intrinseci illius; nihilominus hoc, quod est essentiam esse communicabilem per modum actus purissimi personis Trinitatis, est de conceptu quidditativo ipsius: sed non potest videri quidditative, prout est modo dicto communicabilis praedictis personis, quin tales personae videantur: ergo, etc. Ex quo etiam secunda conseq. constat. Quoniam repugnat videri quidditative aliquam personam divinam, non non visa quidditative natura divina ipsius: ergo si repugnat videri quidditative essentiam, et naturam divinam, non visis tribus personis Trinitatis, etiam repugnabit videre unam personam sine alia.

17 Nec refert, si dicas, hinc solum haberi videndas esse personas divinas secundum rationem communem personae divinae. Nam sicut visa omnipotentia quidditative, non est necesse videri creaturas possibiles, nisi secundum communem rationem creaturae possibilis, quia haec ratio quasi per se primo inspicitur ab illa, ita visa divina essentia secundum quod est communicabilis tribus personis divinis, non erit necesse eas videri in particulari, quia essentia, ut communicabilis solum habet per se primo quasi respicere illas secundum rationem communem personae divinae.

Nam contra hoc est. Tum, quod divina omnipotentia non est connexa cum creaturis in particulari secundum illud esse, quod in proprio genere habent, tanquam cum iis, cum quibus actu, et formaliter identificatur; secus vero cum personis divinis, etiam secundum propria cuiuslibet consideratis. Unde licet visa omnipotentia non sit necesse videre creaturas in particulari, cum quibus connexione omnino secundaria est connexa: nihilominus visa essentia necesse erit videre personas secundum propria ipsarum, etiamsi solum secundario esset cum illis secundum istam rationem connexa: quia, ut in praecedenti ratione dicebamus, repugnat videri quidditative, et prout est in se ipsa aliquam rem simplicissimam, quin videantur omnia, quae cum illa identificatur. Tum etiam: quia essentia divina non secundario, sed per se primo, quasi respicit personas divinas, secundum propria ipsarum, quia quasi respicit illas, seu est connexa cum eisdem per se primo, ut constituunt Trinitatem, quam tamen nonnisi secundum propria ipsarum, et ut ad invicem distincta sunt, constituere possunt.

18 Confirmatur primo. Quia de essentia naturae divinae non est esse communicabilem utcumque, sed intellectuali modo, scilicet per intellectum, et voluntatem, ac proinde generando Filium per intellectum, et spirando Spiritum Sanctum per voluntatem, eo modo, quo in materia de Trinitate dici solet: ita quidem, ut formaliter, et expresse debeat hoc importare: ergo non potest in particulari eius communicabilitas quidditative videri, quin videantur in particulari Spiritus Sanctus, et Filius, atque adeo quin etiam videatur Pater.

Confirmatur, et explicatur secundo. Quoniam de ratione visionis quidditativae Dei, prout est in seipso, est quod per eam appareat seu percipiatur Deus, ut est in seipso: ergo cum Deus, ut est in seipso, habeat expresse, et formaliter nexum cum suis formalitatibus, secundum propria ipsarum, et quaevis personalitas habeat eundem nexum cum essentia, oportet, ut per visionem eius, prout est in seipso, appareant omnia haec, ut expresse, et formaliter sunt in illo.

19 Confirmatur tertio. Nam connexio, quam Deus habet cum creaturis possibilibus secundum suas particulares rationes consideratas, est in eo implicite tantum, non vero expresse, et propterea non erit necesse, ut per visionem Dei, prout est in seipso videantur expresse praedictae creaturae in particulari, sed tantum implicite, quatenus videtur id, in quo implicite continentur: ergo hoc ipso, quod essentia divina, et personalitates sint in illo expresse, et formaliter, oportet, ut per visionem eius prout est in seipso, expresse, et formaliter cognoscantur. Consequentia videtur certa. Antecedens autem quoad secundam partem constat ex dictis disput. praeced. necnon ex priori parte eiusdem antecedentis. Quoad priorem vero partem etiam patet. Quoniam connexio illa est tantum expresse cum creaturis secundum generalem rationem factibilium: et quia sub hac ratione implicite continentur ipsaemet secundum particulares rationes, ideo divina essentia implicite est etiam connexa cum illis in particulari sumptis.

20 Accedit tandem, quod hoc ipso, quod unio hypostatica, verbi gratia, humanitatis ad Verbum terminetur immediate ad illud, prout est in se ipso, debet habere omnem essentialem perfectionem, quae intra latitudinem unionis hypostaticae ad Verbum dari potest: et similiter hoc ipso, quod essentia divina, prout est in se ipsa, immediate uniatur cum intellectu beato in ratione speciei intelligibili, debet illa unio habere omnem perfectionem essentialem, quamvis non accidentalem quae intra lineam talis unionis cum intellectu creato excogitari potest (quod idem de unione eiusdem essentiae, prout est in se ipsa in ratione verbi, seu obiecti actu visi, dicimus): ergo, hoc ipso quod visio quidditativa, et intuitiva Dei terminetur immediate ad eum, prout est in se ipso, debet habere omnem perfectionem essentialem, quae intra latitudinem visionis creatae Dei, prout est in se ipso excogitari potest: ergo cum visio creata Dei habens omnem perfectionem essentialem suae latitudinis possit, et debeat terminari ad Deum, quoad omnem realitatem et formalitatem, quam actu, et formaliter habet in se ipso, ut in visione, quae de facto datur in beato quamvis minimo, constat, oportet, ut quaevis visio ipsius Dei, hoc ipso quod terminetur immediate ad Deum, prout est in se ipso, habeat hanc perfectionem, et modum attingendi.

§ IV. Fit obviam argumentis primae sententiae.

21 Ad primum transeat antecedens, neganda tamen est conseq. Et ad primam probationem respondetur, quod licet visio tantum pendeat ab obiecto primario, ut a ratione quasi specificativa ipsius, nihilominus potest esse necessario connexa cum obiecto secundario: ex eo quod obiectum primarium, et secundarium habeant inter se necessariam connexionem in ratione obiecti quidditative, et clare cognoscibilis; tum propter identitatem, quam habent; tum etiam, ex eo quod haec connexio est talis conditionis, ut non possit non obiectum primarium exprimere illam hoc ipso quod quidditative et prout est in se videatur, ut explicatum est. Unde, licet in visione divinae essentiae creaturae possibiles tantum sint obiectum secundarium, nihilominus quia praedicta essentia habet connexionem nuper insinuatam cum illis secundum communem rationem possibilium, ideo non potest videri, quin praedictae creaturae secundum rationem iam explicatam videantur. Et similiter, licet in visione corporea color sit obiectum primarium, et quantitas secundarium, nihilominus, quia color in ratione in ordine obiecti visionis corporeae habet necessariam connexionem cum extensione quantitativa, etiam in ordine ad locum, ita, ut non possit exprimere illam: ideo valde probabile est, non posse etiam per potentiam Dei absolutam sine illa vi: et ita corpus Christi sub speciebus sacramentalibus, non est visibile oculo corporeo, ut docet D. Thom. 3. part. quaest. 76. art. 7. quia caret praedicta extensione.

Vel secundo responderi potest pro nunc probabiliter, negando antecedens. Nam licet essentia divina sit obiectum primarium quo, at personae sunt obiectum primarium, quod, terminans eandem visionem. Nam sicut de ratione divinarum personarum est, quod sint tres, et habeant unam et eandem naturam ita in ratione earum necessario includitur, quod sint triplex obiectum, quod, visionis cum unica tamen ratione terminandi. Unde licet quod terminent ratione essentiae, tollat ab illis rationem obiecti quo, non tamen obiecti quod.

22 Ad primam confirmationem dicendum est, quod licet Pater Aeternus, etiam dum est prior origine, quam Filius, videat suam essentiam, et sit beatus, nihilominus non est prius beatus ordine originis, quam sit productus Filius, et Spiritus Sanctus, quia beatitudo est unum de praedicatis essentialibus: et ita Pater secundum illam non est prior ordine originis, quam Filius. Et ratio est. Quia non possunt reperiri prius, et posterius secundum aliquem ordinem, nisi ubi talis ordo reperitur. Quare cum inter Patrem, et Filium, quoad essentialia non sit ordo originis, sicut nec producere, nec produci, consequens erit ut nec ibi, quoad eadem essentialia sint prius, et posterius ordine originis.

Et ad probationem dicendum est, falsum esse, Patrem ex cognitione divinae essentiae producere Filium, si intelligatur de productione activa: quia per illam particulam, denotatur ordo originis inter cognitionem Paternam, et productionem activam Filii, quod tamen est falsum, quandoquidem ipsamet cognitio Paterna est actualis productio activa Filii absque aliqua distinctione virtuali, quamvis cum hoc stet, ut distinguatur a productione passiva eiusdem Filii: et ita verum sit Filium produci ex cognitione Paterna essentiae. Ex hoc tamen non licet colligere, Patrem videre essentiam non visa persona Filii, et Spiritus Sancti: quia haec prioritas non est prioritas in quo etiam cognitionis. Nam cum persona Patris habeat necessariam connexionem cum persona Filii, v. g. non est aliquod signum, in quo sit persona Patris, et non persona Filii, aut in quo sit Pater producens, et non productus Filius, aut tandem in quo possit intelligi persona Patris, prout est in se, non intellecta persona Filii; sed in quolibet signo, in quo videtur unus, debet videri alius: quamvis unus (scilicet Pater) ut producens, et alius (nimirum Filius) ut productus.

23 Ad secundam confirmationem neganda est utraque sequela. Et ad probationem prioris respondetur, quod si semel verum esset, relationes non pertinere ad obiectum primarium beatitudinis, satis apparet quomodo ex eo quod Pater necessario videat essentiam una cum persona Filii, et Spiritus Sancti, non ideo habeat ab illis suam visionem ab obiecto secundario, sed solum a primario: si autem personae pertinent ad obiectum primarium beatitudinis, spectabunt utique ad illud, tanquam obiectum terminativum, non vero tanquam obiectum motivum: quia sola essentia divina habet rationem obiecti motivi intellectus in ordine ad visionem.

Caeterum obiectum pure terminativum, non est principium visionis, sed obiectum motivum: quia hoc solummodo est, quod unitur intellectui in ratione speciei intelligibilis, atque adeo in ratione principii nostro modo intelligendi respectu visionis. Sed de his videantur, tum ea, quae in sequenti tractatu disp. 3. num. 36. dicemus: ubi explicabimus, an relationes divinae pertineant ad obiectum primarium et specificativum divini intellectus: tum etiam illa, quae in hoc dub. num. 29. dicentur.

Ad tertiam confirmationem concedenda est maior, et minor una cum 1. conseq. sed neganda est 2. Quia sicut in casu primae consequentiae esset Pater beatus per visionem essentiae, ut esset in se ipsa: ac proinde, prout esset sine praedictis personis, ita nunc debet esse beatus, ut est de facto in se ipsa: et quia de facto est in tribus personis identificata cum eis formaliter, ideo debet, prout est in eis, videri. Adde pro maiori explicatione, maiorem huius argumenti tantum esse veram in iis, quae habent esse talia, et non sunt necessario connexa cum aliis; at sicut Pater Aeternus licet sit a se, seu non ab alio, Deus, et beatus; habet tamen eius natura nexum indispensabilem cum aliis duabus personis; ita eius beatitudo, ut modo est, habet etiam indispensabilem nexum cum visione aliarum personarum, ex eo quod eius natura debet videri, prout est in se ipsa. Diximus, ut modo est, quia si semel implicarent aliae personae divinae, tunc sicut natura Patris esset alia, ac modo est, ita et eius beatitudo, et per consequens satis tunc esset videre essentiam divinam in unica persona, scilicet in ea, quae alias nunc est persona Patris.

24 Ad secundum respondetur, verum esse antecedens, si intelligatur de unione relationum immediata ratione sui, secus vero de unione earum etiam mediata, et ratione essentiae. Nam essentia divina habet rationem speciei intelligibilis, tam respectu sui, quam respectu relationum, ex eo quod istae sunt proprietates personales illius. Et ad probationem in contrarium dicendum esse disparem rationem. Nam Paternitas, et Filiatio opponuntur relative, ac proinde sunt incompossibiles in ratione communicabilium uni, et eidem personae: et propterea non mirum, imo necessarium est, quod communicata Filio essentia divina, non communicetur ei Paternitas, et quod praedicta communicatio hoc ipsum petat. Caeterum divina essentia, et omnes eius proprietates personales non sunt incompossibiles in ratione simul visibilium per unam, et eandem visionem. Tum quia alioqui de facto non sic viderentur, cuius oppositum, ut certum initio huius dubii supposuimus, et probavimus. Tum etiam: quia sicut natura petens unicam tantummodo personalitatem potest simul videri cum illa, ita natura exigens triplicem personalitatem poterit cum omnibus illis videri, imo non solum poterit, sed debebit sic inspici propter rationes pro nostra assertione traditas.

25 Alde quod essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu sui, et respectu relationum, non distinguitur adhuc virtualiter, nec requirit maius lumen, ad hoc, ut secundum utramque rationem ex parte solius modi concipiendi distinctam uniatur, quam ad hoc, ut uniatur secundum unam. Unde sicut impossibile est dari intellectum perfusum lumine gloriae, et non habentem sibi unitam essentiam divinam in ratione speciei intelligibilis, ita si semel non requiritur maius lumen, ad hoc, ut essentia divina uniatur per modum speciei intelligibilis respectu sui, et respectu relationum, nequibit uniri secundum priorem illam rationem ex parte solius modi nostri concipiendi distinctam, quin uniatur secundum istam, ac proinde quin videatur una cum suis personalitatibus, sicut explicatum est. Caeterum essentia divina, et Paternitas distinguuntur virtualiter, et propterea non mirum, quod communicata essentia possit non communicari relatio: siquidem distinctio virtualis, quae est inter essentiam, et Paternitatem, aequivalet distinctioni reali actuali; maxime quia talis distinctio ob suam peculiarem rationem habet quodammodo oriri ex incompossibilitate, et oppositione reali, quae est inter Paternitatem et Filiationem, quod tamen plures aliae distinctiones virtuales in Deo repertae non habent: et propterea non potest non talis distinctio sufficere, ad hoc ut possit communicari Filio essentia, non communicata Paternitate.

26 Si autem inquiras, cur repugnet intellectum esse perfusum lumine gloriae, et non habere sibi unitam essentiam divinam? Respondetur id oriri ex eo quod haec unio, per quam essentia divina, quae semper est intime praesens cuilibet intellectui creato, denuo unitur ei in ratione speciei, non debet de novo incipere per hoc quod aliquid addatur divinae essentiae eam immutans: sed per hoc quod aliquid addatur intellectui creato, quod habeat rationem connotati respectu praedictae unionis, per quodque praedictus intellectus immutetur, ut ex dictis constat. Et ita hoc ipso quod tale connotatum ponatur, non potest non dari praedicta unio: sicut quia modus unionis hypostaticae, ex parte humanitatis Christi se tenens, est connotatum requisitum ad unionem Verbi cum humanitate, et eam immutans, propterea nequit dari tale connotatum, quin Verbum sit unitum humanitati. Quare cum connotatum necessarium, ad hoc ut essentia divina uniatur in ratione formae intelligibilis, sit lumen gloriae immutans intellectum, consequens est, ut implicet, hoc dari in intellectu, et quod simul non detur unio essentiae divinae cum eo in ratione formae intelligibilis.

27 Ex quo ad confirmationem respondetur, rationem, propter quam essentia divina non potest videri non visis relationibus, esse, quia unitur, ut est in seipsa, non utcumque, sed ut est in se ipsa visibilis: visibilitas autem ipsius, prout est in se ipsa, ac proinde per visionem claram, et immediatam, ac quidditativam, exposcit ne natura videatur sine personis, aut una persona sine alia, ut ostensum est. Caeterum ex eo quod eadem divina essentia communicetur Filio prout est in se ipsa, id est, prout est in se ipsa communicabilis illi per modum naturae, non sequitur communicandam esse essentiam una cum Paternitate: quia cum Paternitas, et Filiatio in ratione communicabilium, licet non in ratione simul visibilium, sint incompossibiles, oportet, ut licet essentia divina communicetur Filio, prout est in se ipsa communicabilis per naturalem generationem, non ideo communicetur Paternitas, sed potius id repugnet.

Quare licet conceptus formalissimus unionis, aut communicationis essentiae divinae, prout est in se ipsa secundum suam generalem rationem spectatus, non sit idem ac conceptus unionis, et communicationis ipsius, prout est in se ipsa absolute, ut simpliciter, id est, quoad omnem realitatem, quam actu, et formaliter habet; attamen conceptus peculiaris unionis essentiae divinae, prout est visibilis in se ipsa, coincidit omnino cum conceptu visibilitatis ipsius, secundum quod absolute, et simpliciter est in se ipsa, id est, secundum omnem realitatem, quam in se ipsa formaliter habet; siquidem (ut iam diximus) et rationibus ostendimus repugnat videntem Deum non videre haec omnia.

Adde rationem, propter quam visa essentia videndae sunt relationes, non esse qualemcumque identitatem, sed eam quae ab eadem essentia, ut habet rationem subiecti unibilis respectu sui, et relationum, petitur, quaeque excludit distinctionem etiam virtualem: siquidem essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu sui, et relationum, non distinguitur virtualiter: ex eo quod totum hoc ad lineam speciei intelligibilis spectat.

28 Ad tertium transeat antecedens, et negetur utraque consequentia. Quia licet primum efficiens, et ultimus finis sint idem realiter, est tamen diversa ratio formalis illius, ut primum efficiens, et ut ultimus finis creaturae intellectualis: et ideo, licet demus, quod ut primum efficiens non involvat, quantum est ex parte effectus, relationes; attamen, ut ultimus finis involvit etiam ex parte visionis easdem relationes: quia visio debet terminari ad illum, prout est in se.

29 Ad quartum respondetur ex dictis concedendo antecedens, et negando utramque consequentiam, et ad primam probationem prioris neganda est paritas ibidem adducta. Ad 2. vero probationem concedenda est maior, et neganda minor. Quoniam relationes divinae non possunt per se, et ratione sui uniri in ratione speciei intelligibilis, nec ratione sui terminare visionem, sed solum ratione divinae essentiae, quae est ratio formalis primaria motiva, et terminativa respectu visionis clarae, et quidditativae Dei, ex eo quod relatio divina quamvis sit actus purus intra suam lineam, non habet ratione illius, sed solum ratione essentiae tantam actualitatem, et immaterialitatem, quanta requiritur ad hoc, ut possit per se ipsam formalissime terminare visionem, et uniri in ratione speciei intelligibilis in ordine ad eandem visionem: siquidem ad hoc desiderabatur, quod esset suum existere absque aliqua virtuali distinctione, ut in hoc tractatu disp. 2. n. 116. diximus, et in tractatu de scientia Dei, disp. 3. num. 36. dicemus. Ex quo, ad probationem secundae consequentiae dicendum est, quod licet essentia divina habeat propriam intelligibilitatem, attamen eius intelligibilitas est id, ratione cuius videntur, et clare intelliguntur personalitates, ut loco citato magis explicabitur, et nequit uniri in ratione speciei respectu sui clare visae, quin eodem modo uniatur respectu relationum, nec potest uniri ratione speciei respectu unius personae, quin eodem modo uniatur respectu aliarum, ut ostensum est.

30 Consulto in titulo addita est illa particula ex vi visionis divinae essentiae, ut denotetur non fieri in eo sermonem de visione actuum liberorum Dei per aliam scientiam, sed tantum per visionem beatorum, ita, ut eademmet visio, quae terminatur ad essentiam divinam, habeat ratione suae perfectionis terminari etiam ad decreta libera divinae voluntatis.

§ I. Placitum Durandi, et aliorum.

Partem negantem tuentur Durand. in 3. dist. 14. quaest. 2. num. 4. et 5. et in 4. dist. 49. quaest. 3. num. 12. et sequentibus. Vazq. 1. p. disp. 50. cap. 3. num. 23. et Molina in hoc art. disp. 5. memb. 5. et 6. § ad primam, et § dicendum.

Probatur primo. Nam licet essentia hominis v. gr. et voluntas eius intuitive, et quidditative, imo etiam comprehensive cognoscantur, nihilominus, non ideo ex vi huius cognitionis cognoscuntur, aut cognosci possunt determinationes liberae praedictae voluntatis: ergo, etsi essentia divina, et voluntas eius quidditative videantur a beatis, non ideo ex vi talis visionis videbuntur decreta libera divinae voluntatis. Antecedens communiter recipitur a Theologis in materia de Angelis. Ubi multis Scripturae, et Sanctorum testimoniis ostenditur, quod licet Angelus comprehendat voluntatem humanam, non tamen propterea attingit, aut attingere potest ex vi talis cognitionis actus liberos eiusdem voluntatis.

Consequentia autem probatur. Quia, ita se habet determinatio voluntatis divinae ad essentiam divinam in ratione obiecti cogniti, sicut determinatio voluntatis humanae ad essentiam humanam: ergo, sicut haec non est cognoscibilis ex vi cognitionis essentiae, ita nec illa.

31 Secundo. Nam si decreta libera Dei ex vi visionis divinae essentiae viderentur, aut videri possent, tunc necessario deberent omnia a quovis beato videri: hoc autem est contra communem Theologorum sententiam, tam in praesenti, quam 3. part. quaest. 10. ergo, etc. Maior patet. Nam, quod decreta divina ex vi praedictae visionis viderentur, solum posset provenire ex eo quod identificantur cum divina essentia, ut constat ex iis, quae dubio praecedenti diximus: at decreta libera Dei, vel omnia, vel nullum eorum debet identificari cum divina essentia: ergo, vel nullum, vel omnia debent videri.

32 Tertio, determinatio libera divinae voluntatis nihil reale addit supra actum necessarium, sed solam relationem rationis: ergo non potest ex vi visionis videri. Antecedens patet. Nam si aliquid reale adderet, illud non esset quid necessarium, alioqui non esset aliquid additum supra eundem actum necessarium, neque etiam quid reale liberum, quod proinde potuit esse, et non esse in Deo, alias aliquid reale, quod est in Deo, et est Deus, potuit non esse in illo, et non esse Deus, quod quidem, ut constat, est absurdum: ac proinde illud, quod additur, tantum erit relatio quaedam rationis. Consequentia autem probatur. Quia relationes rationis non cognoscuntur, nisi ab intellectu fingente, quandoquidem earum esse, in fingi, et cognosci situm est: at per visionem beatam cognoscitur res sicuti est, quia cognoscitur quiditative, et intuitive: ergo nulla fictio ibidem intervenire potest, media qua praedictae relationes attingantur.

33 Quarto. Nam si ex vi visionis divinae essentiae viderentur, aut videri possent decreta libera Dei, fieret inde, ut cresceret visio in perfectione, ex eo quod ad illa extenderetur: at hoc repugnat: ergo, etc. Sequela videtur certa. Nam extensio ad aliquot obiectum, et non qualecumque, sed divinum, et infinitae puritatis, quale est liberum decretum Dei, non posset non refundere aliquam perfectionem in visionem. Minor autem etiam constat. Nam cum visio Dei sit actus necessarius, habet necessario, et independenter a libero decreto Dei omnem suam perfectionem.

34 Ultimo. Huiusmodi actus non possunt videri virtute luminis gloriae, nec essentiae divinae, ut habet rationem speciei intelligibilis: ergo nullo modo videntur, aut videri possunt ex vi visionis essentiae. Consequentia non indiget probatione: quandoquidem nihil potest videri ex vi visionis essentiae divinae, nisi virtute luminis gloriae, et eiusdem essentiae, ut influit per modum speciei intelligibilis. Antecedens autem probatur. Tum, quia alioqui praedicti actus liberi non essent per se occulti respectu intellectus habentis lumen gloriae, et essentiam divinam, sibi unitam in ratione speciei intelligibilis; siquidem utrumque operatur per modum causae necessariae, ac proinde explicat in visione sibi correspondente totam vim, quam habet ad videndum ea, quae sunt in Deo: hoc autem est falsum, et contra naturam actus liberi: qui per se est occultus omni alio, praeter quam illi agenti, a quo elicit. Tum etiam: quia alias, a quocumque vidente aliquem ex his actibus deberent videri omnes, ut supra dicebamus. Quoniam nec ex parte luminis, nec ex parte essentiae potest reddi aliqua ratio, propter quam potius quidam ex his actibus, quam alii inspiciantur, cum omnia lumina sint eiusdem speciei, et essentia divina aequaliter repraesentet omnes.

35 Confirmatur. Nam si huiusmodi actus viderentur virtute luminis gloriae, et essentiae divinae unitae in ratione speciei intelligibilis, non posset non ille, qui est magis beatus, videre eosdem, imo plures actus liberos, quam minus beatus: hoc autem est contra communem Theologorum sententiam: ergo etc. Maior probatur. Quia magis beatus haberet maius lumen, et essentiam divinam perfectius sibi unitam: ergo si virtute luminis, et essentiae viderentur praedicti actus, non poterit non magis beatus videre omnes, imo et plures actus liberos, quam minus beatus. Minor autem probatur. Nam iuxta doctrinam communiter receptam, ab illis beatis cognoscuntur plures ex his actibus, ad quos spectant plures ex effectibus ad quos ipsimet actus terminantur. Quare cum possit accidere, quod facta collatione inter duos inaequaliter beatos, tunc pertineant plures ex praedictis effectibus ad minus beatum, ex eo quod habuit curam universaliorem in Ecclesia militante, ut si fuisset institutor alicuius Religionis, consequens erit, ut tunc minus beatus debeat cognoscere plures ex his actibus liberis, quam magis beatus.

§ II. Vera sententia.

36 Dicendum tamen est primo, actus liberos Dei posse videri immediate, et in se ipsis a beatis ex vi visionis divinae essentiae, seu formaliter per praedictam visionem. Ita D. Thom. 3. part. quaest. 10. art. 2. in corpore, et ad 2. et quaest. 8. de veritate art. 4. ad 1. quem communiter sequuntur Theologi, exceptis iis, quos § praecedenti retulimus.

Explicatur assertio. Etenim consulto in ea addita est illa particula immediate, et in se ipsis, ut denotetur praedictos actus in particulari sumptos, non posse videri a beatis in essentia divina immediate, id est, tanquam in causa, et in obiecto prius cognito, et penetrato, ad eum modum, quo creaturae possunt in essentia divina, ut in causa, et obiecto prius cognito, ac penetrato videri; sed immediate, et in se ipsis, tanquam aliquid praedictae essentiae, eo proportionali modo, quo attributa ex vi visionis beatae attinguntur. Nam licet in hoc distinguantur ab actibus liberis formaliter sumptis, quod attinguntur in essentia prius quodammodo visa per modum radicis virtualis illorum, secus tamen actus liberi, ut tales; nihilominus praedicta attributa videntur, etiam immediate in se ipsis, tanquam aliquid Dei: ita, ut si per impossibile non attingerentur in essentia, tanquam in radice prius quodammodo visa; nihilominus visio beatifica terminaretur ad ea, ex eo quod sunt aliquid Dei, et in eo formaliter existunt. Unde essentia divina solum concurret ad visionem actuum liberorum, ut talium, per modum speciei intelligibilis, non vero simul, tanquam causa, quae prius penetrata, et cognita ducat in cognitionem eorum per modum obiecti prius visi, ut quod. Nam certum est actus liberos Dei in particulari sumptos, et quatenus terminantur ad creaturas futuras, non posse videri in essentia divina, ut in causa, et modo explicato. Tum, quia hoc probant omnia fere argumenta § praecedenti adducta. Tum etiam: quia, ut aliquid ex vi visionis essentiae prius, modo dicto, visae videatur, oportet eandem essentiam, ut visam, habere necessariam connexionem cum eo, quod sic videndum est; quam tamen connexionem non esse inter essentiam, et inter actus liberos praedicto modo consideratos, est omnino certum.

37 His ergo suppositis probatur assertio ratione desumpta ex D. Thom. Nam Deus per visionem, qua se ipsum intuetur, attingit decreta libera suae voluntatis, tanquam aliquid sui: ergo etiam intellectus beatus poterit per visionem beatam videre eadem decreta immediate, et in se ipsis, tanquam aliquid Dei. Antecedens patet. Nam cum praedicta decreta sint realia realitate divina, quippe quae sunt aliquid Dei, erunt utique cognoscibilia immediate, et in se ipsis ab ipso Deo, tanquam aliquid sui, et per visionem, qua se ipsum intuetur: sicut ob hanc rationem attributa, et relationes videntur hoc modo a Deo ex vi visionis suae essentiae. Conseq. vero probatur. Nam cum visio beati sit participatio visionis, qua Deus se ipsum intuetur, poterit terminari ad id ipsum, ad quod visio increata terminatur, dummodo ad illud non desideretur infinitas: constat autem, quod ad visionem istam actuum liberorum Dei, non desideratur infinitas in eadem visione, sicut neque ad intuitionem essentiae attributorum, aut relationum, ut ex dictis patet.

38 Confirmatur. Quia lumen intellectuale unius Angeli potest attingere actus liberos alterius, v. gr. Gabrielis, tanquam aliquid illius, dummodo Gabriel eos ad illum ordinet, quia, eo ipso habent quidquid illis deerat ad hoc, ut sint obiectum proportionatum praedicti luminis: ergo etiam lumen intellectus creati per lumen gloriae, ac proinde per visionem creatam, et beatificam poterit attingere decreta libera Dei, dummodo illa Deus ad praedictum intellectum ordinet. Antecedens communiter admittitur a Theologis in materia de Angelis. Consequentia autem probatur. Quia sicut lumen intellectuale Angelicum est de se proportionatum ad videndos, modo dicto, actus liberos alterius Angeli, ex eo quod habet eandem proportionem ad intuendam essentiam illius, ita lumen gloriae habens de se proportionem ad videndam essentiam Dei, prout est in se, erit etiam proportionatum ad videndum, eodem modo, decreta divinae voluntatis, id est, si Deus illa ad intellectum perfusum tali lumine ordinaverit.

39 Dicendum est secundo nullum beatum videre de facto, aut videre posse omnia decreta libera Dei, ut ad effectus creatos in particulari terminantur: quamvis unusquisque ex vi visionis videat decreta illa, quae versantur circa effectus pertinentes ad suum statum. Assertio haec, quoad priorem partem constat ex iis, quae in tractatu de voluntate Dei disp. 5. dub. 3. dicemus: ubi ostendemus voluntatem divinam non potuisse manere suspensam circa futuritionem, aut non futuritionem cuiuscumque creaturae; et ita de qualibet decrevisse suum fore, vel non fore: atque adeo decreta divina extendi ad omnes creaturas possibiles, decernendo de futuris futuritionem ipsarum, de non futuris vero positivam (ut sic dicamus) non futuritionem. Quare cum lumen gloriae creatum non possit extendi ad omnes creaturas possibiles, nec etiam poterit extendi ad omnia decreta libera Dei quatenus ad illas in particulari terminantur.

Quoad secundam vero partem est D. Thom. 3. part. quaest. 10. art. 2. et 3. cont. Gent. cap. 59. quem sequuntur communiter eius discipuli, et fere omnes Theologi, et colligitur ex Concilio Senonensi, ubi habetur, quod beati vident quidquid eorum intersit.

40 Ratio autem fundamentalis pro hac 2. part. desumitur ex D. Thom. loco citato. Quoniam quilibet beatus naturaliter appetit scire ea, quae ad suum statum pertinent, ut ex se constare videtur: at beatitudo perfecta implet per se ipsam appetitum naturalem, et ordinatum sciendi, quem habet beatus, alioqui non esset beatitudo perfecta: ergo quilibet ex illis per visionem beatam videbit omnes effectus futuros, vel positive non futuros, qui ad suum statum pertinent, ac proinde decreta libera Dei, quae circa illos versantur. Patet haec ultima consequentia. Nam per visionem beatam nequeunt praedicti effectus sciri, nisi quatenus habent connexionem cum essentia divina: constat autem praedictos effectus, quoad suam futuritionem vel non futuritionem non habere connexionem cum divina essentia, nisi ratione decretorum suae voluntatis.

§ III. Fit obviam argumentis partis negantis.

41 Ad primum respondetur, solum convincere beatos non videre aliqua decreta libera Dei in particulari sumpta ex vi visionis essentiae eo modo, quo vident creaturas possibiles, id est, in essentia ipsa, ut in causa prius visa, et penetrata, secus tamen eo proportionali modo, quo intuentur attributa, et relationes, tanquam aliquid eiusdem essentiae. Nam ad visionem eorum in essentia, ut in causa requirebatur necessaria connexio ipsorum cum eadem essentia; quam tamen connexionem certum est non reperiri modo dicto acceptam, inter illa, et divinam essentiam. Caeterum ad visionem eorum immediate in se ipsis, et tanquam aliquid Dei, satis est, quod re vera inveniantur in Deo, et quod divina voluntas ea ad intellectum beati ordinet, ut in simili de actibus liberis voluntatis Angelicae comparatis cum lumine intellectuali alterius Angeli dicebamus.

42 Ad secundum (in cuius solutione aliquantulum immorabimur, quia ex eius intelligentia non parum tota haec difficultas pendet) dicendum est, quod ex identitate actuum liberorum cum divina essentia, solum colligitur omnes illos videndos esse a beatis, quoad suam realitatem, non vero, prout in particulari terminantur ad omnes creaturas, cognoscendo nimirum in particulari quaenam ex illis sint futurae vel quae sint non futurae, aut in communi attingendo quasdam esse futuras et quasdam non futuras; sed solum omnes creaturas (quaecumque illae sunt) esse futuras, vel non futuras: sicut ex eo quod omnipotentia identificetur cum divina essentia, tantum infertur videndam esse a quolibet beato secundum suam realitatem, seu secundum omne id positivum, quod ponit in Deo, non autem quod creaturas possibiles in particulari sumptas. Diximus: Cognoscendo nimirum in particulari quaenam ex illis sint futurae, vel quae sint non futurae, aut in communi attingendo quasdam esse futuras, et quasdam non futuras, quia ut in tract. de voluntate Dei disp. 5. dub. 3. notabimus, cum in Deo non detur voluntas per modum potentiae, sed per modum actus purissimi, et haec ratione suae purissimae actualitatis non possit manere suspensa, sed necessario debeat terminari ad creaturas uno ex his duobus modis, scilicet, vel volendo, vel nolendo earum futuritionem; ideo sicut beatus videns omnipotentiam cognoscit eam terminari ad factibile, ut sic, ita idem beatus videns realitatem divinae voluntatis debet videre eam terminari ad quamlibet creaturam, volendo eius futuritionem, aut nolendo illam, seu (quod idem quoad praesens est) volendo eius non futuritionem, non vero cognoscendo quaenam ex illis in particulari sint futurae, vel quae non sint futurae, ut ex se et ex dictis constat, aut attingendo quasdam esse futuras, et quasdam non futuras.

43 Et ratio est. Nam licet divina voluntas habeat necessariam connexionem cum aliqua ex his duabus terminationibus iam dictis, vage et confuse sumptis, non tamen cum aliqua ex illis in particulari: et ideo ad intuendam praedictam realitatem sufficit cognoscere, eam terminari ad creaturas, vel volendo, vel nolendo earum futuritionem.

Unde (ut id obiter dicamus) propter hanc rationem non est necesse cognoscere, etiam in communi creaturas futuras, ut terminant actus liberos divinae misericordiae, v. g. ad hoc, ut eadem misericordia per modum actus purissimi, secundum suam realitatem videatur: quia misericordia tantum terminatur necessario, ut ad obiectum primarium ad divinam bonitatem, quatenus est ratio sublevandi miseriam creatam, modo tamen in eodem tractatu de voluntate Dei disp. 7. num. 63. et deinceps explicando: et non habet necessariam connexionem cum aliqua terminatione secundaria ad creaturas, ut ostendemus ibidem, sed illemet actus, qui per se primo terminatur ad divinam bonitatem, potest terminari, et non terminari ad creaturas, ut a miseria sublevandas, et manere (si Deo placuerit) sine aliqua terminatione ad illas; vel si oppositum placuerit (ut de facto placuit) manere cum terminatione ad easdem. Quid autem addat praedicta terminatio supra realitatem actus divinae misericordiae, et quomodo eadem realitas connotando hanc potius creaturam, quam illam, ut connotatum inadequatum ipsius, dicatur terminari ad illam, et esse volitio ipsius, aliaque huc spectantia, in tract. de voluntate Dei late explicabimus.

44 Adde quod licet ad hoc ut actus liberi secundum quod in particulari connotant hanc vel illam creaturam, et ad illam terminantur, possint videri immediate et in se ipsis ex vi visionis divinae essentiae, requiratur quod identificentur cum illa; nihilominus in praedictis actibus, modo dicto consideratis, est adhuc peculiaris ratio, propter quam hoc non sufficiat: quia saltim secundum istam rationem et aliam iam explicatam, sunt obiectum per se occultum, ex eo quod omnis actus liber cuiuscunque voluntatis ex propria natura habet esse, saltim secundum terminationem, obiectum occultum et improportionatum respectu cuiuscunque intellectus, praeterquam respectu intellectus divini, et intellectus illius creaturae, quae illos elicit: et ideo nisi Deus ordinet per suam voluntatem suos actus liberos ad intellectum huius beati potius quam illius, non poterit beatus eos, modo dicto, intueri: non quidem ex defectu intensionis luminis praecise, quandoquidem potest dari eadem, vel maior intensio luminis in alio beato, et nihilominus non intueri illos, sed ex defectu praedictae ordinationis ad intellectum eius.

Diximus, actus liberos, saltim secundum terminationem, esse per se occultos, quia in creaturis, in quibus entitas actuum liberorum, et terminatio eorum est libera, debent praedicti actus, tam secundum suam entitatem, quam secundum terminationem esse liberi, ac proinde per se, et modo dicto occulti, secus vero in Deo: in quo tales actus, quoad realitatem sunt necessarii, non vero quoad terminationes iam explicatas, ut in tractatu de voluntate Dei late dicemus: et propterea, quoad realitatem sunt per se manifesti respectu intellectus videntis Deum, non vero quoad terminationem ad aliquam creaturam in particulari, etc.

45 Ad tertium respondetur, aliud esse, an actus liber sit aliquid reale; aliud vero, an addat aliquid reale, sive actualiter, sive virtualiter solummodo distinctum ab omni actu necessario Dei. Quare licet actus liber, quo Deus amore charitatis diligit creaturas, non addat aliquid virtualiter distinctum ab actu necessario, quo diligit suam bonitatem: et similiter licet actus misericordiae nihil addat, etiam virtualiter distinctum ab actu necessario, quo diligit suam bonitatem, ut est ratio sublevandi miseriam creaturarum, qui quidem est virtualiter distinctus ab actu charitatis iam dicto, et sic de aliis; nihilominus quivis actus liber, ut talis semper est aliquid reale et divinum, quamvis hoc reale et divinum non sit distinctum etiam virtualiter a realitate alicuius ex actibus necessariis: et ita non addit, tanquam constitutivum sui, aut quid ad ipsum pertinens, aliquam relationem rationis formaliter sumptam. Caeterum hinc non potest colligi, praedictos actus non posse videri ex vi visionis divinae essentiae. Nam sicut res se habent ad esse, ita et ad cognosci. Quare cum praedicti actus quantum ad omnia, quae pertinent ad genus rei, seu entis, semotis imperfectionibus, sint ita sufficientes, ac si importarent aliquam realitatem, realiter actualiter, aut virtualiter distinctam a quovis actu necessario (quia per eos Deus est aeque perfecte volens libere, ac si essent realiter actualiter, aut virtualiter distincti a quavis realitate divina) fit inde, ut absque praedicta distinctione sint etiam sufficientes quoad omnia, quae pertinent ad genus obiecti cognoscibilis: et ita immediate, et in se ipsis poterunt ad intellectu beato attingi.

46 Ad quartum neganda est sequela. Et ad probationem negandum est antecedens. Nam si actus liberi Dei considerentur secundum realitatem, quam ponunt in ipso Deo, debent attingi a quacumque visione quantumvis minima, quia quaecumque est intuitiva, et terminatur ad Deum sicuti est, ac tandem praedicti actus secundum istam rationem sunt omnino necessarii. Si vero sumantur, prout terminantur, v. g. ad aliquem effectum futurum in particulari sumptum, non possunt attingi nisi a visione ita perfecta, et intensa, ut possint extendi ad speciem, seu naturam illam specificam, sub qua talis effectus continetur, semel autem concessa in visione praedicta perfectione, non requiritur, aut additur in illa aliqua perfectio, ex eo quod terminetur ad aliquod, vel aliqua individua contenta sub tali specie, ac proinde nec ex eo quod terminetur ad decreta libera Dei circa illa. Quoniam, ut infra dicemus, visio, quae potest cognoscere in Deo aliquam speciem, potest attingere, quantum est ex parte luminis, omnia individua contenta sub illa, vel solum quoad possibilitatem, etiam quoad futuritionem illorum, et per consequens decreta Dei circa talem futuritionem; dummodo ponatur conditio iam explicata, scilicet, quod divina voluntas ordinet actum liberum suae voluntatis, quo decrevit futuritionem illorum, ad intellectum ipsius beati.

47 Ad ultimum negandum est antecedens, dummodo ex parte divinae voluntatis addatur praedicta ordinatio suorum actuum liberorum ad intellectum beatificum. Nam tunc ex vi luminis gloriae, et essentiae divinae, ut habet rationem speciei intelligibilis, cognoscentur actus liberi. Et ad primam probationem neganda est sequela intellecta de his actibus, secundum quod terminantur ad creaturas, modo iam explicato: quandoquidem, ut nunc dicebamus, requiritur ad eorum cognitionem ordinatio toties a nobis petita, quae ad instar revelationis quodammodo se habet, et qua posita transeunt ab obiecto per se occulto, ad obiectum manifestum respectu intellectus beati. Unde licet tam lumen gloriae, quam visio explicent totam suam virtutem in visione aliorum, quae sunt in Deo, non tamen in visione actuum liberorum, ut modo explicato terminantur ad effectus futuros, nisi adsit praedicta ordinatio, quae per se petitur. Ex quo etiam ad secundam probationem constat quomodo ex vi luminis, et essentiae divinae solum possint videri illi actus liberi, respectu quorum adest praedicta ordinatio, non vero alii.

48 Ad confirmationem neganda est maior. Et ad probationem concesso antecedenti, neganda est consequentia. Quia hoc quod est videre plures actus liberos, atque adeo quantitas ordinationis, seu manifestationis respectu plurium, vel pauciorum ex illis, non attenditur penes maiorem intensionem luminis, et visionis, quo unus beatus est beatior altero. Nam quicumque ex illis videt omnes species, et genera, quae pertinent ad hoc universum, tam, quod esse naturale, quam quod esse supernaturale illius: atque adeo habet sufficiens lumen, et visionem ex se sufficientem, ad attingendos omnes actus liberos terminatos ad omnia individua futura huius universi. Sed praedicta quantitas huius ordinationis, seu hoc, quod est ordinari plures, vel pauciores actus liberos, ad intellectum alicuius beati, commensuratur cum lege praescripta a Deo, qua stabilitum est, ut cuilibet beato solum manifestentur ex vi visionis ea, quae ad illius statum pertinent. Unde quando dicitur, magis beatum, ac proinde habentem maius lumen, habere etiam perfectiorem visionem: et rursus, eam visionem esse perfectiorem, per quam videntur plura in ipso Deo, intelligitur de excellentiori visione quoad intensionem, et de illis, quae videntur in Deo ex vi luminis gloriae praecise sumpti: et non, ut habet manifestationem, et ordinationem iam explicatam, per quam ea, quae sunt in Deo, peculiariter debeant a divina voluntate ordinari ad intellectum beati, ut dictum est.

Quamvis decisio huius dubii constet ex iis, quae in praecedenti diximus, nihilominus quia Gabriel Vazquez, et alii aliqua, quoad hoc, solutione, et impugnatione digna, adducunt; ideo dubium praesens ut D. Thom. doctrina magis elucidata maneat, sigillatim excutiamus.

Particula autem illa ex vi visionis divinae essentiae in titulo adducta, non sumitur radicaliter, ita, ut reddat hunc sensum, nimirum, quod ex visione praedictae essentiae oriatur alia notitia, per quam isti effectus attingantur, sive illa cognitio detur mediante divina revelatione, sive mediis propriis speciebus talium effectuum; sed accipitur formaliter, ita, ut ipsamet visio essentiae sit etiam visio praedictorum effectuum, non quidem accidentaliter, et per aliquod extra propriam lineam ei competens, sed ratione propriae perfectionis, id est, quae ei intra propriam lineam conveniat.

§ I. Opinio negans.

49 Partem negantem tuentur, saltim quoad effectus futuros et praesentes, Durand. in 3. distinc. 14. quaest. 2. num. 4. et in 4. dist. 49. quaest. 3. num. 15. et sequentibus, et cum eo Molina art. 8. huius quaest. disp. 5. num. 2. Et, quoad eosdem effectus, etiam, ut praeteritos, tenent eandem sententiam Gabriel in 3. dist. 14. quaest. 1. art. 1. notabili 3. Maior quaest. 3. et Vazquez tom. 3. in 1. part. disp. 50.

Probatur primo. Nam praedicti effectus repraesentantur libere a divina essentia: ergo nequeunt ex vi visionis divinae essentiae videri. Antecedens patet. Quia ita repraesentantur, sicut continentur: at continentur in essentia divina libere, seu media determinatione libera divinae voluntatis: ergo etiam libere repraesentabuntur. Consequentia vero probatur. Quoniam ea, quae videntur ex vi visionis divinae essentiae, seu ex vi propriae perfectionis illius, debent necessario videri, et necessario repraesentari: ex eo quod sicut propria perfectio visionis convenit illi necessario, ita et videre omnia illa, quae ex vi perfectionis propriae attingere potest.

50 Secundo. Quia alioqui, etiam ex vi visionis divinae essentiae viderentur praedicti effectus, ut possibiles: hoc autem destruit naturam visionis beatificae: ergo, etc. Sequela videtur certa ex paritate rationis. Minor autem probatur. Quia tunc praedicta visio esset, et non esset eadem secundum speciem: esset quidem, ut supponitur; non esset vero, quia terminaretur ad futura, et possibilia sub diversa formaliter ratione: ad illa quidem, quatenus continentur in decreto libero; ad haec vero quatenus praehabentur praecise in omnipotentia antecedenter ad decreta.

Confirmatur. Quia si tam futura, quam possibilia viderentur ex vi visionis, tunc eademmet visio esset intuitiva, et abstractiva neque adeo esset, et non esset unica et eadem. Prima sequela patet. Quoniam terminaretur, tum ad res ut existentes et praesentes in aeternitate, scilicet ad futura; tum etiam ad res abstrahentes a praedicta existentia et praesentialitate, nimirum ad possibilia, ut talia. Ex quo etiam secunda sequela constat. Nam tunc visio esset unica, ut supponimus, siquidem ex vi perfectionis intra propriam lineam ei convenientis, utramque attingeret: et simul non esset unica, quoniam notitia intuitiva, et abstractiva, adaequate dividunt cognitionem, sicut rationale et irrationale adaequate dividunt animal: ex eo quod omnis notitia debet terminari, vel ad rem, ut praesentem, atque adeo intuitive, vel, ut absentem, seu abstrahentem a praesentialitate, ac proinde abstractive: ergo quemadmodum propter illam rationem idem animal nequit esse simul rationale et irrationale, sic eadem visio non poterit esse simul intuitiva et abstractiva.

§ II. Assertio prior pro D. Thom. sententia stabilitur.

51 Dicendum tamen est primo, posse optime ex vi visionis divinae essentiae, et per consequens formaliter per eam videri effectus, ut existentes in aliqua differentia temporis. Ita S. Doctor 3. cont. Gent. cap. 59. ubi inquit: Per ipsam visionem divinae essentiae cognosci a beatis naturales species, et per cognitionem specierum cognosci individua sub eis existentia. Et art. 8. huius quaestionis, ubi loquens de iis, quae per visionem divinae essentiae videntur, docet: Sed horum, quae Deus facit, vel facere potest, tanto aliquem intellectum plura cognoscere, quanto perfectius Deum videt: Constat autem, quod per ea, quae Deus facit, intelligit S. Doctor effectus existentes in aliqua differentia temporis: nam distinguit ea a rebus praecise possibilibus. Et 3. part. quaest. 10. art. 2. ad secundum, loquens de iis, quae anima Christi cognoscit in verbo, seu (quod idem est) ex vi visionis divinae essentiae, de quibus argumentum illud fuerat propositum, inquit: Scit ergo anima Christi omnia, quae Deus in se ipso cognoscit per scientiam visionis: non tamen omnia, quae Deus in se ipso cognoscit per scientiam simplicis intelligentiae. Quod etiam docet 2. 2. quaest. 83. artic. 4. ad secundum. Unde sanctum Doctorem communiter sequuntur eius discipuli, Capreolus in 4. dist. 49. quest. 6. art. 3. in solutione ad argumenta Durandi contra primam conclusionem, et ad argumenta Aureoli, contra secundam, Soto quest. 3. art. 3. Ferrara 3. contra Gent. cap. 59. § circa praedicta, Caietanus in hoc art. si conferatur explicatio tituli cum explicatione conclusionis, et 3. part. quest. 10. art. 2. et loco citato ex 2. 2. Bannez, Zumel, Nazarius, Ripa, Zanardus, Gonzalez in praesenti, et ex aliis fere omnes recentiores.

52 Rationem autem fundamentalem huius assertionis tetigit D. Thom. in art. 8. huius quest. et art. 6. quest. 14. quae potest ad hanc formam reduci. Nam essentia divina, ut determinata per decretum liberum suae voluntatis, potest esse ratio per modum obiecti prius cogniti, ac proinde per modum speciei intelligibilis, ad cognoscendum creaturas existentes in aliqua differentia temporis: ergo poterunt ex vi visionis eiusdem essentiae videri. Consequentia patet. Nam ex vi visionis alicuius essentiae possunt videri ea, respectu quorum praedicta essentia potest habere rationem speciei, et obiecti prius cogniti, ducentis in cognitionem illorum. Antecedens autem probatur. Nam causa continens aliquem effectum, et habens sufficientem immaterialitatem, et unionem cum intellectu, potest habere rationem speciei intelligibilis, et obiecti prius cogniti, ducentis in cognitionem effectuum, quos continet, et propterea essentia Angeli unitur hoc modo cum proprio intellectu in ordine ad cognitionem effectuum, qui in illa connaturaliter praehabentur: sed essentia divina determinata per decreta libera suae voluntatis, continet per modum causae omnes effectus existentes in aliqua differentia temporis, et habet infinitam immaterialitatem, et intimam unionem cum intellectu beato: ergo poterit uniri cum illo per modum speciei, et obiecti prius cogniti in ordine ad visionem eorundem.

53 Confirmatur ratione, quam insinuat idem sanctus Doctor, quamque supra tetigimus. Quoniam Deus ex vi visionis propriae essentiae, ut determinatae per sua decreta libera, videt effectus futuros in aliqua differentia temporis: ergo etiam beatus poterit eosdem ex vi visionis eiusdem essentiae eodem modo determinatae videre. Consequentia videtur perspicua ex iis, quae dubio praecedenti circa hanc rationem diximus. Antecedens autem probatur. Quoniam Deus nullum effectum creatum videt extra se, id est, per speciem distinctam a propria essentia, sed omnes illos intuetur in ipsa, tanquam in aliquo, in quo praehabentur: at praedicti effectus continentur in essentia divina, non utcumque, sed determinata per decreta suae voluntatis: ergo ex vi visionis suae essentiae, ut determinatae per talia decreta attinget illos.

54 Occurrit Vazquez tom. 1. in 1. part. disp. 50. cap. 3. num. 24. negando, essentiam divinam posse tanquam causam, et obiectum prius cognitum ducere in cognitionem effectuum creatorum; et ita neque etiam Deum posse in sua essentia, ut in causa, et obiecto prius cognito intueri praedictos effectus; sed attingere illos in sua essentia, ut in cognitione. Quia, ut ipse explicat disp. 60. cap. 2. et 3. cognitio essentialis in Deo est ipsa essentia divina secundum rem, quae nostro modo concipiendi habet rationem speciei impressae, actus primi speciei expressae, seu verbi, et actus secundi. et hoc respectu omnium, quae a Deo cognoscuntur, sive sint ipse Deus, sive creaturae: et propterea essentiam divinam solum deservire ad cognitionem sui, et aliorum, quovis ex his modis, non vero per modum causae, vel obiecti prius cogniti.

Sed contra. Nam in primis, iuxta hanc solutionem, non occurritur sufficienter probationi illi a nobis insinuatae, scilicet hoc ipso quod cognoscatur causa, ut eminenter continens aliquem effectum, atque adeo, ut potens illum producere, et est determinata ad productionem eiusdem, debere ex vi illius cognitionis attingi talem effectum: quandoquidem repugnat cognosci causam, ut continentem, exempli causa, gratiam sanctificantem, et non cognosci eandem gratiam. Quare, cum Deus, et beati possint cognoscere essentiam divinam, ut eminenter continentem gratiam, et ut est determinata ad productionem illius, tum propter dicta, tum etiam, quia totum hoc convenit essentiae, prout est in se ipsa, secundum quam rationem est obiectum beatificum, consequens est, ut ex vi cognitionis divinae essentiae, et modo dicto, possit praedictus effectus a Deo, et a beatis cognosci.

55 Deinde. Nam haec solutio est aperte contra D. Thom. loco citato, ex quest. 14. ubi ostendit Deum cognoscere omnes creaturas cognitione propria, seu secundum ea, quae unicuique competunt, prout ab aliis differt, quia hoc modo in essentia divina eminenter continerentur; et propterea ipsum non attingere perfecte suam essentiam, nisi hoc modo creaturas attingat: at haec ratio necessario involvit, Deum cognoscere creaturas in sua essentia, tanquam in causa, et obiecto prius cognito: ergo, etc. Minor probatur. Quia cognoscere creaturas per propriam cognitionem earum, ex eo quod propria ipsarum continentur eminenter in essentia divina, necessario involvit cognoscere illas in praedicta essentia, ut in aliquo eminenter illas continente, atque adeo in eadem, ut in causa, quia non aliter nisi per modum causae eas eminenter continet, ac proinde necessario etiam involvit cognoscere ipsa in eadem essentia, et in obiecto prius cognito: quia causa non aliter nisi ut prius cognita ducit in cognitionem suorum effectuum, ut in omnibus causis inductive constat: ergo, quod creaturae cognoscantur in essentia divina, ex eo quod continetur in eadem essentia eminenter, necessario importat cognitionem earum in eadem essentia, ut in causa, et obiecto prius cognito.

56 Tandem. Nam essentia divina non gerit vicem speciei in ordine ad cognitionem creaturarum, nisi quatenus est causa illarum: ergo nec potest ducere in cognitionem earundem, nisi per modum causae, et obiecti prius cogniti. Patet consequentia. Quia species eo modo deservit ad cognitionem alicuius obiecti, quo illud continet, et repraesentat: ergo si essentia divina solum per modum causae gerit vicem speciei respectu creaturarum, nequibit ducere in cognitionem illarum, nisi per modum causae, atque adeo nisi per modum obiecti prius cogniti: siquidem, ut supra dicebamus, causa ut talis non ducit in cognitionem effectus, nisi ut prius cognita. Antecedens autem probatur. Nam essentia divina nequit habere rationem speciei respectu creaturarum ad eum modum, quo species creatae repraesentant sua obiecta, alioqui haberet ex natura sua ordinari ad repraesentandum illa, et in hoc esset natura eius sita: sicut species creatae, quae hoc ipso quod non repraesentent sua obiecta per modum causae eminenter illa continentis, non habent aliud esse praeter hoc quod est ordinari ad illa repraesentanda.

57 Ex quo etiam sequitur maior impugnatio illius, quod in hac solutione dicitur, scilicet non posse cognosci creaturas in essentia divina, nisi ut in cognitione, seu specie expressa, non vero ut in obiecto prius cognito. Nam species expressa et adaequata alicuius speciei impressae non aliter repraesentat, quam species impressa; siquidem prior et potissima ratio determinans, nostro modo intelligendi, ad intellectionem, et intellectionis modum, nec non et ad speciem expressam, debet esse species impressa: ergo si essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, non repraesentat aeque immediate se ipsam et creaturas, sed se ipsam, ut causam, et ut obiectum primarium, atque adeo ut prius cognoscendam; et creaturas, ut effectus, ac proinde, ut obiectum secundario cognoscendum: consequens est, ut cognitio et species expressa non terminetur ad eandem essentiam, et ad creaturas, nisi sub hoc eodem ordine, ita ut ad essentiam terminetur, ut ad causam, et obiectum prius cognitum; ad creaturas vero, ut ad effectus, et obiecta secundaria ex vi cognitionis obiecti primarii cognitae.

58 Ex quo etiam soluta manet quaedam obiectio, quam iunior quidam adducit, scilicet, quod si effectus futuri in aliqua differentia temporis possent cognosci ex vi cognitionis essentiae, et per consequens essentia divina haberet rationem speciei intelligibilis respectu illorum, non cognoscerentur eo modo, quo in hac assertione diximus, scilicet cognoscendo essentiam divinam, et determinationem liberam suae voluntatis, qua ad eorum productionem determinata est: ergo, etc. Antecedens probatur. Quia sufficeret ad eorum cognitionem essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, et existentia praedictorum effectuum in sua temporis differentia, absque eo quod videretur determinatio libera divinae voluntatis, sicut ad hoc ut Angeli videant extra verbum, et per proprias species effectus existentes, satis est quod habeant species repraesentativas illorum, et quod tales effectus existant, absque eo quod cognoscant determinationem suae causae: nam eo ipso species illae repraesentantes antea praedictos effectus praecise, quoad sua essentialia, habent propter suam eminentiam repraesentare etiam eosdem quatenus existentes, ut communiter docent Thomistae.

59 Respondetur enim, negando antecedens. Et ad probationem negari etiam debet antecedens. Ratio autem disparitatis inter cognitionem Angelicam extra verbum, et visionem beatam, est. Quoniam species Angelicae, quibus tunc in ordine ad illam cognitionem utuntur, non repraesentant per modum causae eminenter continentis effectus futuros in aliqua temporis differentia: et ita ad cognoscendos eos ex vi cognitionis elicitae, per praedictas species, non est necesse, ut illud, quod habet rationem speciei respectu cognitionis eorundem, prius attingatur per modum causae determinatae ad tales effectus. Caeterum essentia divina non gerit vicem speciei intelligibilis respectu talium effectuum, nisi per modum causae, et causae determinatae in ordine ad productionem ipsorum: et ita nisi praedicta essentia cognoscatur, ut causa determinata, atque adeo una cum decretis liberis, quibus determinata est, nequit ducere in cognitionem eorundem. Unde quoties aliqui effectus cognoscuntur ab Angelo per cognitionem extra verbum, et non utcumque, sed per aliquid, quod per modum causae, atque adeo per modum obiecti prius cognoscendi, gerat vicem speciei, respectu illorum, non possunt cognosci, quin praecognoscatur causa, determinatio illius in ordine ad productionem eorundem.

60 Nec refert si urgeas, non posse cohaerere hunc modum repraesentandi cum essentia divina. Nam cum secundum se sit infinita in omni genere, non egebit aliquo alio ad repraesentandos effectus, ut existentes in aliqua differentia temporis.

Non itaque hoc refert. Tum, quia libera determinatio divinae voluntatis, ut libera est, non addit aliquam perfectionem, etiam virtualiter distinctam, supra alias perfectiones necessarias Dei, ut multi valde probabiliter volunt, et nos in tract. de voluntate Dei art. 3. dub. 8. dicemus. Tum etiam: quia libera determinatio non desideratur ad hoc ut det virtutem repraesentativam essentiae divinae, ut habet rationem speciei intelligibilis, sed ad hoc ut determinet, absque imperfectione tamen, virtutem repraesentandi, quam habet. Nam, cum effectus sint repraesentabiles, vel secundum esse existentiae exercitum in aliqua differentia temporis, vel cum positiva exclusione talis exercitii, secundum omnes temporis differentias, et nequeat utrumque simul repraesentari, ut constat, oportet dari aliquid, ratione cuius praedicti effectus habeant determinatae, vel exercitium praedictum, vel exclusionem talis exercitii; ac proinde quod determinet essentiam divinam, ad hoc ut potius repraesentet exercitium existentiae illorum, quam non exercitium; cumque hoc non sit esse aliud, quam libera determinatio divinae voluntatis, a qua habent effectus quod sint futuri, vel non futuri, sit inde, quod praedicta determinatio desideretur, ad hoc ut infinita illa vis repraesentativa, quae in essentia divina est, determinetur ad repraesentationem praedicti exercitii potius quam non exercitii. Unde sicut in divina potentia non tollit haec determinatio infinitam eius vim in ratione potentiae, ita neque essentiae divinae auferet infinitam vim repraesentandi, quae in ratione speciei convenit.

§ III. Assertio posterior pro elucidatione sententiae Angelici Doctoris stabilitur.

61 Dicendum est secundo, quamvis effectus existentes in aliqua differentia temporis possint videri ex vi visionis divinae essentiae, modo explicato, non tamen esse necessarium quod sic videantur sive in particulari, sive in communi; sed potest essentia divina videri, non visis praedictis effectibus secundum utramque rationem sumptis. Assertio haec est communis inter Theologos, et ita non erit necesse aliquem in particulari pro ea referre, deduciturque aperte ex dictis, tam in hoc dubio, quam in praecedenti. Quoniam effectus isti nequeunt videri ex vi visionis divinae essentiae non visis determinationibus liberis suae voluntatis: at non est necesse, visa divina essentia, videri has determinationes liberas sive in communi, sive in particulari: ergo neque etiam erit necessarium videri effectus praedictos, aut in communi, aut in particulari. Maior cum consequentia satis constant. Minor autem probatur, et explicatur. Nam licet quilibet beatus videat Deum necessario habere circa quamlibet creaturam possibilem aliquod decretum vage sumptum, per quod decernat fore, vel non fore illius, quia ratione actualitatis divinae voluntatis nequit manere suspensus circa futuritionem, vel non futuritionem creaturarum, ut in tract. de voluntate Dei disp. 5. dub. 3. dicemus: attamen non est necesse, ut per visionem divinae essentiae determinate videatur, vel quod Deus determinate vult futuritionem huius creaturae, potius quam non futuritionem eius, vel quod Deus habuerit circa aliquas creaturas decretum futuritionis earum, potius quam non futuritionis, ex eo quod determinationes liberae voluntatis divinae hoc modo sumptae, sunt formaliter liberae, ac proinde sunt obiectum per se occultum, ut ex dictis dubio praecedenti constat: ergo ad visionem divinae essentiae non erit necessarium videri praedictas determinationes divinae voluntatis, sive in communi, et modo explicato, sive in particulari. Patet consequentia. Quia per hoc quod non sit necessarium videri praedictas determinationes sive in communi, sive in particulari, nihil aliud intelligimus, nisi non esse necessarium videre determinate, quod Deus vult futuritionem huius creaturae in particulari, potius quam non futuritionem illius, quod est cognoscere determinationes liberas Dei in particulari, vel quod circa aliquas creaturas (quaecumque illae sint) potius habet decretum de futuritione earum, quam de non futuritione, quod est cognoscere easdem decreta, non ut peculiariter applicata alicui creaturae in particulari, sed aliquibus vage, aut in communi sumptis.

62 Confirmatur. Quia non est necessarium, et indispensabile, ex vi visionis divinae essentiae videri omnes effectus existentes in aliqua differentia temporis: ergo nec videri aliquem ex vi eiusdem visionis, sive in communi, sive in particulari acceptum. Conseq. patet. Nam, quoad praedictam necessitatem videndi effectus futuros, ac proinde decreta libera, eadem est ratio de omnibus, et singulis, ex eo quod necessitas indispensabilis videndi omnes, solum potest oriri, ex eo quod decreta libera Dei, ex quorum visione videntur, sunt formaliter in Deo, et ita debent necessario videri ex vi visionis divinae essentiae: at haec ratio, ut constat, aequaliter procedit tam respectu unius ex divinis decretis, quam respectu omnium: ergo, etc. Antecedens autem probatur. Tum quia de die iudicii dicitur Matthaei 24. De die autem illa, et hora nemo scit, neque Angeli caelorum, nisi solus Pater. Et Marci 13. De die autem illa, vel hora nemo scit, neque Angeli in caelis, neque Filius, nisi Pater. Quare cum in utroque loco fiat mentio de Angelis beatis, consequens est, ut ibidem satis significetur praedictum effectum ignorari a beatis. Tum etiam: quia, ut docet Divus Thomas 3. part. quaest. 10. solus Christus Dominus intuetur ex vi visionis omnes effectus futuros: ergo non est necesse, ut hoc cuilibet beato tribuatur.

63 Nec refert, si obiicias confirmationem hanc, quod prior probatio antecedentis non videtur esse alicuius roboris ad illud confirmandum, siquidem in praedicto testimonio ex cap. 13. Marci desumpto asseritur, quod neque Filius de die illa iudicii scit: sed de Filio, iuxta communem interpretationem Patrum solum dicitur ignorare illam, quia nescit ipsam ad eam aliis revelandam: ergo eodem modo, et non alio, Angeli beati illam ignorabunt. Patet consequentia: quia eodem modo de Filio, et de Angelis beatis dicitur ignorare praedictam diem.

64 Non itaque hoc refert. Quoniam licet eodem modo loquendi materialiter sumpto utatur Scriptura, ad negandum Filio scientiam illius diei ex vi visionis divinae essentiae, et ad negandam illam Angelis beatis, non tamen eodem formaliter. Quoniam dum Christo negat visionem illius diei, loquitur de visione ad dicendum, et revelandum eam alteri; cum vero eam denegat Angelis, denegat eam ipsis absolute, et simpliciter.

Et ratio est aperta. Tum quia iuxta regulam ab Augustino traditam, et ab universis Theologis receptam, verba Scripturae sunt intelligenda in sensu proprio, nisi cum inde sequitur aliquid absurdum. Quare cum ex hoc quod verba illa Marci intelligantur quoad Filium de ignorantia absolute, et simpliciter, aut de ignorantia ex vi visionis, sequatur magnum absurdum, ut ex se, et ex dictis constat, fit inde, ut quoad Filium non sint intelligenda in sensu proprio, sed iuxta expositionem datam: quia eam communiter Patres tradunt. Caeterum ex eo quod praedicta verba, quoad Angelos intelligantur in sensu proprio, ac proinde in eis denotetur Angelos beatos nescire absolute, et simpliciter diem iudicii, atque adeo neque ex vi visionis illam cognoscere, nullum sequitur absurdum, quippe cum inde nihil vel contra fidem, vel contra rationem naturalem inferatur, et ita debent quoad illos in sensu proprio intelligi.

65 Tum etiam: nam Patres dum exponunt praedicta verba, supponunt tanquam certum Angelos absolute et simpliciter ignorare illam diem, et solum explicant, modo iam dicto, quomodo Filius eam ignoret. Ita Chrysost. in cap. 24. Matth. hom. 78. et in opere imperfecto hom. 50. Cyrillus lib. 1. de recta fide ad Reginas duobus foliis post initium, Athanasius sermone 4. contra Arianos prope medium, et in epistola ad Amphilochium in principio Theophyl. et Euthym. super verba relata Matth. August. lib. 1. de Genesi contra Manich. c. 22. et lib. 1. de Trinitate c. 12. Hieronymus in expositione eiusdem testimonii apud Matthaeum, et Marcum, et Gregorius lib. 8 registi epist. 42. ad Eulogium citans explicationem Augustini, ita ait: Unde et Pater solus dicitur scire, quia consubstantialis ei Filius, eius natura, qua est super omnes Angelos, habet, quod sciat, quod Angeli ignorant.

§ IV. Enodatio argumentorum primae sententiae.

66 Ad primum concesso antecedenti in sensu explicato, neganda est conseq. Et ad probationem negari etiam debet antecedens. Unde, sicut voluntas divina ex vi propriae perfectionis vult creaturas, et nihilominus vult illas libere, non obstante quod perfectio illa, ut talis, reperiatur necessario in Deo, ita beatus poterit ex vi perfectionis necessariae suae visionis videre creaturas futuras, quamvis non necessario debeat eas videre. Et ratio est eadem utrobique. Quia nimirum, nec voluntas divina specificatur a creaturis volitis, neque est necessario connexa cum illis, nec visio beata a praedictis effectibus specificatur, nec habet necessariam connexionem cum eisdem: quamvis ratione suae eminentiae, et posita manifestatione ex parte liberae determinationis Dei possit ad illas, ut supra explicatum est, terminari.

67 Ad secundum concedenda est sequela, et neganda minor. Et ad probationem dicendum est, quod licet creaturae possibiles videantur in omnipotentia, et futurae in eadem omnipotentia, ut determinata per decreta libera, nihilominus adhuc videatur sub eadem formalissima ratione, quia ratio videndi formalissima, semper est aliquid divinum continens praedictos effectus.

Ad confirmationem concedenda est prima sequela, et neganda est secunda. Et ad probationem dicendum est, quod licet daremus rationem notitiae intuitivae adaequate dividere notitiam, sive cognitionem, ita ut una et eademmet notitia inferioris rationis non possit simul utramque rationem habere; non tamen id esset admittendum de notitia superioris et eminentis conditionis: haec enim propter sui eminentiam potest formaliter eminenter esse simul intuitiva et abstractiva respectu diversorum obiectorum, ut in praesenti contingit, et ita cognitio, qua Deus intelligit, habet, ut terminatur ad essentiam divinam, esse intuitivam, et ut terminatur ad creaturas possibiles esse abstractivam, ut communiter docent Theologi.

Nec exemplum in argumento adductum obstet. Quoniam esse irrationale propter sui imperfectionem non potest adunate, et formaliter contineri in una, et eadem ratione eminenti simul cum rationali, sed unum dicit exclusionem alterius, ut ex se patet.

Tituli intelligentia ex dictis dub. praecedenti satis constat.

§ I. Refertur prior sententia.

68 Partem negantem tuetur Vazquez ubi supra. Probatur primo. Quoniam essentia divina non habet necessariam connexionem cum creaturis possibilibus: ergo non potest esse ratio videndi illas: ergo nec praedictae creaturae poterunt ex vi visionis divinae essentiae videri. Haec ult. conseq. patet ex priori: quia idem est creaturas videri ex vi visionis divinae essentiae, ac eandem essentiam esse rationem, et medium, quo ducitur intellectus ad earum cognitionem. Prima vero conseq. ex antecedenti aperte sequitur. Quoniam ea, quae non habent necessariam connexionem quoad esse, non poterunt illam habere quoad cognosci, ita ut unum sit ratio, et medium ducens in cognitionem alterius. Antecedens autem probatur. Quia quod est necessario connexum cum aliquo, dicit necessariam habitudinem ad illud, ut patet in potentiis, collatis cum suis obiectis: at essentia divina non potest dicere necessariam habitudinem ad possibilia, alioqui secundum illam habitudinem specificaretur ab illis: ergo, etc.

Confirmatur. Nam etiam si nulla creatura esset possibilis, adhuc manerent divina essentia, et omnipotentia: ergo signum est non dicere necessariam connexionem cum illis. Conseq. patet: nam quoties aliqua sunt necessario connexa, toties per ablationem unius tollitur aliud. Antecedens autem constat. Quia essentia, et omnipotentia Dei sunt entia magis necessaria, quam possibilitas creaturarum; quandoquidem sunt entia increata, et a se: si autem per ablationem creaturarum possibilium tollerentur essentia, et omnipotentia Dei, non essent magis necessariae, quam praedictae creaturae.

69 Secundo. Quoniam nec ex parte divinae essentiae, neque ex parte luminis potest assignari ratio, ob quam videantur istae potius creaturae, quam illae: ergo cum non possint videri omnes, alioqui comprehenderetur Deus, ut ex dictis constat, fiet inde, ut nulla earum ex vi visionis videatur. Conseq. patet. Quoniam ad hoc ut possent videri aliquae, et non omnes, oportebat ut ex parte eorum, quae ad visionem concurrunt, assignaretur aliqua ratio, propter quam istae potius quam illae creaturae viderentur: cumque solum lumen, seu intellectus illo perfusus, et divina essentia ad talem visionem concurrant, necesse est, ut ex parte alicuius ex his duobus assignetur aliqua ratio, propter quam istae potius quam illae creaturae viderentur.

Antecedens autem quoad priorem partem probatur. Nam essentia divina aeque continet, et repraesentat omnes creaturas, cum non contineat aut repraesentet unam mediante alia, sed aeque immediate omnes. Quoad 2. vero part. probatur. Quoniam quodvis lumen gloriae est eiusdem speciei cum alio, siquidem omnia illa terminantur ad idem obiectum formale, scilicet ad Deum, ut est in se ipso: ergo ex parte luminum non potest oriri haec diversitas: quandoquidem ea, quae sunt idem in ratione principii videndi, non possunt esse ratio diversitatis, quae est in visione.

70 Dices, lumina gloriae esse diversa, et inaequalia tam in intensione, quam in perfectione individuali: et ita ratione diversae intensionis, aut individualis perfectionis posse esse radicem videndi has creaturas potius quam alias.

Sed contra: nam maior aut minor intensio, licet sit ratio cognoscendi perfectiori modo idem obiectum, non tamen cognoscendi hoc obiectum potius quam illud, ut in habitibus scientiarum naturalium constat: in quibus maior intensio non est ratio assentiendi pluribus conclusionibus, aut his potius quam illis intra eandem scientiam contentis, sed assentiendi perfectius eidem conclusioni: sicut etiam maior aut minor perfectio individualis praecise sumpta, non potest esse ratio attingendi hoc obiectum potius quam illud, ut in eisdem habitibus scientificis cernitur.

71 Tertio. Quia alioqui visa essentia divina, possent videri infinitae creaturae possibiles distinctae secundum speciem: hoc autem est impossibile; ergo, etc. Falsitas consequentis patet. Nam ad videndum unam creaturam possibilem ex vi visionis, requiritur aliquid luminis gloriae; et ad videndam aliam perfectiorem, et distinctam secundum speciem, desideratur aliquid maioris luminis, ac proinde ad videndas infinitas creaturas possibiles distinctas secundum speciem, desiderabitur lumen infinitum, quod tamen implicat dari.

Sequela vero probatur. Quoniam infra quamlibet creaturam possibilem, et signatam possunt produci infinitae aliae minoris et minoris perfectionis, sicut supra quamlibet creaturam determinatam possunt produci infinitae aliae maioris et maioris perfectionis essentialis, ut expendunt N. Compl. in lib. Phys.: ergo qui viderit quamlibet creaturam determinatam, poterit videre infinitas illas, quae sunt minoris perfectionis quam ipsa. Patet conseq. Nam sicut hoc ipso quod divina essentia contineat talem creaturam, non ideo ex vi talis continentiae continet creaturas perfectiores, et propterea non debent istae cognita illa cognosci, ita, quia hoc ipso quod divina essentia contineat talem creaturam, debet etiam continere illas, quae sunt infra eam, oporteret ut haec visa, caeterae aliae infinitae, et imperfectiores viderentur.

§ II. Ex mente D. Thom. difficultatis nodus dissolvitur.

72 Dicendum tamen est, quod licet omnes creaturae possibiles nequeant videri ex vi visionis beatae, possunt tamen videri aliquae, ita ut iuxta maiorem, vel minorem perfectionem luminis plures, vel pauciores cognoscantur. Ita D. Thom. in hoc art. et locis statim referendis: quem sequuntur fere omnes Theologi, et ideo ab illis in particulari nominandis abstinemus.

Ratio autem fundamentalis huius assertionis, quoad utramque partem iam supra a nobis tacta est, et traditur a D. Thom. loco citato, et in 4. dist. 49 quest. 2. art. 5. et 3. cont Gent. cap. 55. et 56. potestque quoad priorem partem assertionis probandam sub hac forma proponi. Quia solus ille intellectus cognoscit cognita causa omnes effectus in illa contentos, qui eam omnino penetrat, ac proinde eandem comprehendit: sed solus intellectus divinus, non vero aliquis alius penetrat omnino, et comprehendit essentiam divinam, quae est causa creaturarum: ergo solus ille visa eadem essentia cognoscit omnes effectus possibiles in ea contentos. Min. cum conseq. non indigent probatione, suppositis iis, quae art. praeced. diximus. Maior autem etiam liquet. Quoniam effectus non videntur ex vi visionis causae, nisi ea penetrata: ergo solus ille intellectus cognoscet omnes effectus in aliqua causa latitantes, qui eam, et omnes eius quasi sinus omnino penetraverit.

73 Ex quo etiam secunda eiusdem assertionis pars ratione eiusdem S. Doct. probatur. Quoniam licet aliqua visio non penetret omnino causam, ac proinde nec videat omnes effectus in ea contentos; nihilominus visa causa possunt ex vi visionis illius videri, seu cognosci effectus, qui in illa latitant, ita ut plures, vel pauciores videantur, iuxta maiorem, vel minorem perfectionem luminis non penetrantis omnino illam: ergo licet visio creata non sit sufficiens ad penetrandam omnino divinam essentiam, quae est causa creaturarum; nihilominus ea visa cognoscentur ex vi visionis illius plures, vel pauciores effectus iuxta maiorem, vel minorem perfectionem luminis. Conseq. non indiget probatione. Antecedens autem patet exemplo eius, qui habet intellectum elevatiorem. Nam hic statim uno principio demonstrativo proposito, infert ex eo plures conclusiones, iuxta maiorem, vel minorem elevationem sui intellectus, licet non omnino tale principium penetret, neque ipsum comprehendat; quod tamen non contingit in eo, qui debilioris ingenii est; sed oportet quod ei singula explanentur: ergo, etc.

§ III. Respondetur primo argumento oppositae sententiae.

74 Ad primum negandum est antecedens. Et ad probationem respondetur, quod licet plura, quae sunt necessario connexa cum aliis, debeant dicere habitudinem ad illa, et specificari ab eis, ut contingit in exemplis in argumento propositis, non tamen id est universaliter necessarium: et ita obiecta scientiarum, quatenus talia, sunt necessario connexa cum suis scientiis, et nihilominus non dicunt relationem realem ad illas, sive praedicamentalem, sive transcendentalem, ut communiter docent Dialectici, et Metaphysici. Unde licet essentia, et omnipotentia divina sit necessario connexa cum creaturis possibilibus, non tamen hinc est dicere realiter habitudinem ad illas, vel ab iisdem specificari: quia ratione suae eminentiae est omnino libera, et absoluta ab omni respectu, et habitudine per se primo terminata ad creaturas.

75 Ad confirmationem respondetur, quod data illa hypothesi, tunc divina essentia, et omnipotentia saltim non manerent, ut modo sunt, et ita antecedens saltim in hoc sensu negari debet.

Ad cuius probationem, ut respondeatur, supponendum est id quod in tract. de volunt. Dei tangemus, nimirum, quod licet ex implicatione creaturarum sequatur, saltim modo dicto, destructio divinae essentiae, et omnipotentiae, et data per impossibile destructione, divinae essentiae, et omnipotentiae divinae sequatur destructio possibilitatis creaturarum: aliter tamen, et aliter, nam ex impossibilitate creaturarum solum colligitur a posteriori destructio iam explicata divinae essentiae, et omnipotentiae, id est, ex vi talis implicationis non sequitur talis destructio; sed signum est, prius fuisse destructam: sicut ex absentia lucis ab hoc hemisphaerio solum sequitur a posteriori absentia Solis ab eo: et propterea ex vi absentiae lucis non ponitur absentia Solis, sed solum sequitur, sive colligitur, prius natura abfuisse Solem a praedicto hemisphaerio, quam lux abesset: siquidem abest lux, quae ex praesentia Solis in illo debebat causari.

Caeterum ex destructione, aut impossibilitate divinae essentiae, et omnipotentia sequitur a priori destructio possibilitatis creaturarum, et ex vi positionis illarum ponitur praedicta possibilitas, et necessitas harum, sicut ex praesentia Solis, debita tamen proportione servata, ponitur praesentia lucis.

Hinc ergo ad probationem praedicti antecedentis satis constat. Nam cum necessitas essendi, quam habent divina omnipotentia, et essentia, sit causa necessitatis possibilitatis creaturarum, et ex destructione illius sequatur a priori, tanquam ex destructione propriae causae, necessitas possibilitatis earundem; ex destructione vero possibilitatis creaturarum solum a posteriori colligitur destructio essentiae, et omnipotentiae divinae, modo explicato, consequens est, ut essentia, et omnipotentia divina sint entia magis necessaria: quia quoties duo sunt necessaria, et inter se connexa, toties id, quod est causa necessitatis alterius, habet in se maiorem necessitatem, iuxta illud Aristotelicum axioma: Propter quod unumquodque tale, et illud magis.

§ IV. Diluitur secundum argumentum eiusdem sententiae oppositae.

76 Ad secundum negandum est antecedens, quoad utramque partem. Nam in primis aliquo modo ex parte divinae essentiae provenit, quod videantur hae potius creaturae possibiles quam illae: quoniam praedicta diversitas potest aliquo modo oriri, ex eo quod ex creaturis contentis in divina essentia, aliae sint in ea minus latentes, aliae vero magis in eadem lateant. Unde D. Thom. quaest. 8. de veritate art. 4. ad 12. explicat quomodo ex hoc capite possit aliquo modo provenire, quod hae potius creaturae quam illae a beatis videantur, sic inquit: Dicendum, quod etiamsi nullo modo ad beatitudinem pertineat creaturae cognitio, non tamen sequitur quod omnis cognitio creaturae aequaliter se habeat ad visionem beatitudinis: cognita enim causa aliqua, in promptu est, ut aliqui effectus cognoscantur in ipsa, aliqui vero magis lateant: sicut patet, quod ex principiis demonstrationis statim aliquae conclusiones eliciuntur, quaedam vero non nisi per multa media: et ad haec cognoscenda non potest quilibet per se, sed oportet quod ab alio manuducatur. Similiter etiam cognitio rationum intelligibilium de effectibus respectu essentiae divinae: quia quaedam sunt latentiores, quaedam manifestiores: et ideo ex visione divinae essentiae quaedam cognoscuntur, quaedam non. Et similiter ex parte luminis gloriae potest provenire praedicta diversitas. Unde idem S. Doct. in hoc art. postquam dixit, eo plures videri effectus in aliqua causa, ac proinde etiam in essentia divina, quo magis praedicta causa penetratur, concludit: Nullus igitur intellectus creatus videndo Deum potest cognoscere omnia, quae Deus facit, vel potest facere: hoc enim esset comprehendere eius virtutem: sed horum, quae Deus facit, vel facere potest, tanto aliquis intellectus plura cognoscit, quanto perfectius Deum videt. Quare cum eo perfectius Deus videatur, quo maiori lumine videtur, ut idem S. Doct. art. 6. huius quaest. docet, dicens: Intellectus plus participans de lumine gloriae, perfectius Deum videbit, consequens est ut iuxta doctrinam S. Doct. eo quis plures videat creaturas, ac per consequens has potius quam illas, ut statim magis explicabimus, quo amplius de lumine gloriae habuerit.

77 Potestque huius rei sufficiens reddi ratio, ex eo quod quantumcumque obiectum aliquod sit inaequaliter cognoscibile, attamen intellectus, qui versatur circa ipsum, si nullam habeat inaequalitatem collatus cum aliis intellectibus, nequit illud inaequaliter cognoscere. Unde cum Deus sit inaequaliter cognoscibilis a diversis beatis, oportet ut ex parte intellectus, atque adeo ex parte luminis gloriae detur aliqua inaequalitas, ratione cuius unus prae alio possit magis divinam essentiam videre, et penetrare.

Et ad probationem contra priorem partem eiusdem antecedentis dicendum est, quod licet concederetur (de quo statim) essentiam divinam aeque continere, et repraesentare creaturas possibiles, quatenus per hoc significatur quod non contineat per modum causae, et consequenter nec repraesentet unam rationem alterius, seu mediante alia, ita ut nequeat eam aliter causare, et repraesentare; nihilominus eadem essentia non aeque continet, et repraesentat omnes illas, quatenus per hoc denotatur, quod omnes aeque latenter contineantur, et repraesententur ab eadem essentia: quia ut ex D. Thom. nuper dicebamus, ex effectibus contentis in aliqua causa, et ab illa repraesentatis quidam magis latent, quidam minus, quidam vero sunt fere omnino manifesti. Unde si essentia divina uniatur in ratione speciei, ut continet creaturas manifestiores, videbuntur istae: si vero, ut continet creaturas magis latentes in ipsa, tunc istae inspicientur: imo etiam, ut statim magis explicabimus, una cum illis videbuntur etiam creaturae manifestiores, seu non ita latentes in divina essentia.

78 Regula autem ad dignoscendum quaenam ex creaturis magis lateant in divina essentia, quae vero plus in ea pateant, videtur posse desumi ex maiori, vel minori perfectione possibili, et in potentia earundem creaturarum, ita ut illae creaturae magis lateant, quae fuerint, tam secundum suam essentiam, quam secundum suum modum essendi perfectiores: e contra vero illae sint manifestiores, et non ita (ut sic dicamus) in intimioribus, et profundioribus eiusdem omnipotentiae finibus contineantur, et lateant, quae minus perfectionis (modo tamen insinuato) habuerint.

Et ratio huius reddi potest. Tum quia cum creaturae, ut continentur virtualiter in Deo, lateant quasi intra sinus suae potentiae, oportet ut illae dicantur magis latere, quae continentur in omnipotentia, vel ut dicit maiorem activitatis gradum virtualiter ab aliis gradibus distinctum (ut alii loquuntur) vel iuxta nostram sententiam, ut in eadem simplicissima formalitate absque aliqua distinctione virtuali ipsius exprimit maiorem actualitatem in ordine ad producendas creaturas, modo dicto perfectiores. Nam eo ipso essentia divina, ut eas continet, et ut ratio est illas videndi, difficilius attingitur, ac proinde ipsae magis latitant in illa. Tum etiam (id quod ex praecedenti sequitur) quoniam hoc ipso quod omnipotentia, ut continet aliquas creaturas, exprimat maiorem perfectionem, maioremque vim activam, modo explicato, necesse est ut petat maius lumen in intellectu attingente illam, ut dicit praedictam perfectionem, et in particulari continet tales creaturas, ut ex se patet, et art. praeced. diximus: et ita necesse etiam erit ut debeat magis ex vi praedicti luminis penetrari, ad hoc ut illae creaturae in ea ut in causa inspiciantur: siquidem universaliter loquendo, ideo petitur maius lumen ad cognitionem alicuius effectus in sua causa, quia requiritur maior penetratio eiusdem causae, ad hoc ut talis effectus in ea cognoscatur, et consequenter hinc etiam fiet, praedictum effectum magis latere in eadem causa, alioqui non esset necessaria maior illa penetratio causae ad eum attingendum.

Accedit, quod hoc quod est, creaturas esse latentiores, non potest sumi, nisi vel ex eo quod sint perfectiores quoad essentiam solummodo, vel quod essentiam, et modum essendi simul, vel ex eo quod sint imperfectiores, quoad utrumque, vel quoad aliquod ex his: at non ex eo quod sint perfectiores quoad essentiam tantum, alioqui gratia sanctificans esset latentior quam alia creatura, quippe quae in valde probabili Thomistarum sententia est perfectior quoad essentiam, licet non quoad modum essendi, quam omnes aliae creaturae possibiles, ex eo quod est formalis participatio rationis perfectioris, quae in Deo reperitur, nempe naturae divinae, prout est in se. Cum tamen certum sit, praedictam gratiam sanctificantem ab omnibus beatis videri, et minus latenter contineri in divina essentia, quam aliae creaturae possibiles, ut ex statim dicendis constabit: nec etiam ex eo quod sit imperfectior quoad essentiam, et modum essendi simul, aut quoad aliquid ex his duobus, alioqui qui cognosceret creaturas hoc modo imperfectiores, posset et deberet cognoscere in eadem divina essentia omnes creaturas, quae in tota latitudine entis sunt perfectiores quoad essentiam, et modum essendi simul: siquidem, ut in hoc eodem dub. dicemus, qui cognoscit in Deo creaturam latentiorem, potest attingere in ipso creaturas manifestiores, seu non ita in ipso latitantes: ergo necesse est, ut hoc quod est creaturam aliquam esse latentiorem in Deo, proveniat ex eo quod sit perfectior, tam quoad essentiam, quam quoad modum essendi simul.

79 Ex quo ad probationem pro secunda parte eiusdem antecedentis respondetur fatendo inaequalitatem visionum, ac proinde, quod hae creaturae possibiles potius quam illae videantur non oriri ex luminibus gloriae praecise secundum suam essentiam consideratis, ut probatio ibidem facta recte concludit. Caeterum id poterit provenire ex inaequalitate intensionis eorundem luminum, ita ut, quo lumen fuerit intensius, eo attingat plures creaturas, et non qualescunque, sed modo dicto magis perfectas.

Et ad probationem in contrarium dicendum est, quod licet maior intensio luminis non sit ratio videndi hoc obiectum potius quam illud, quando illa obiecta primario terminant cognitionem; attamen cum lumen per se primo terminatur ad aliquod unum obiectum, et in eo prius viso, et penetrato, tanquam causa, cognoscit reliqua, tunc maior intensio luminis potest esse ratio, quare haec obiecta secundaria potius quam illa attingantur: quia talis intensio est sufficiens ratio maioris penetrationis obiecti primarii, atque adeo cognoscendi in illo eos effectus, qui in eodem magis latitant, et consequenter etiam illos, qui ibidem manifestiores sunt, ut statim dicemus.

Nec obstet, sed potius prodest illud quod de habitibus scientiarum acquisitarum in hac probatione adducitur. Nam maior intensio luminis scientifici, et acquisiti potest aliquando conducere, ad hoc ut in aliqua causa, seu conclusione prius cognita, et magis penetrata cognoscantur plures effectus, seu conclusiones inde deductae, et ad hoc ut istae potius quam illae inferantur, quatenus intensio praedicti luminis potest pertingere, modo tamen alibi dicendo, usque ad maiorem, vel minorem penetrationem profundiorum sinuum eiusdem causae.

80 Ex quibus omnibus fit, rationem adaequatam, propter quam videantur in essentia divina hae creaturae possibiles potius quam illae, non esse reddendam ex parte solius essentiae divinae, ut habet rationem speciei, et causae creaturarum, aut ex parte solius luminis gloriae; sed ex parte utriusque: quia repugnat cognosci ex vi visionis beatae has potius creaturas quam illas, nisi essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, uniatur cum intellectu beato per unionem tantae, vel tantae perfectionis, et similiter nisi eadem essentia cognoscatur per modum obiecti prius cogniti, ut habet tantam, vel tantam activitatem, modo explicato: at repugnat essentiam divinam sic uniri, sicque videri, nisi intellectus habeat tantam, vel tantam perfectionem, seu intensionem luminis, sicut etiam repugnat, intellectum habentem tantam, vel tantam luminis intensionem, non habere sibi unitam essentiam divinam in ratione speciei intelligibilis, per unionem tantae, vel tantae perfectionis commensuratae cum virtute, et intensione eiusdem luminis: et consequenter non poterit non, saltim per se, et ex natura rei loquendo, videri essentia divina, quatenus continet creaturas tantae perfectionis.

81 Nec refert si obiicias, essentiam, et omnipotentiam divinam, ut per modum causae continet creaturas perfectiores, non distingui adhuc virtualiter a se ipsa, ut continet creaturas imperfectiores, ac proinde nec ut habet rationem speciei intelligibilis respectu illarum distingui virtualiter a se ipsa, ut est species respectu harum: ergo non poterit uniri cum intellectu beato, ut est ratio videndi creaturas imperfectiores, quin uniatur, ut est ratio videndi perfectiores: quandoquidem ad hoc ut uniretur secundum unam rationem, et non secundum aliam, requirebatur ut esset in ea aliqua distinctio saltim virtualis.

Non itaque hoc refert. Quoniam ad hoc ut essentia divina uniatur, ut est ratio videndi has creaturas potius quam illas, et ut habet activitatem respectu harum magis quam illarum, non est necesse, ut virtualiter distinguatur, seu quod habeat diversos virtualiter activitatis gradus; sed satis est quod sit forma eminens, et modo statim explicando, aequivalens pluribus: sicut ad hoc ut eadem essentia uniatur in ratione speciei intelligibilis cum intellectu beato, non vero in ratione visionis, non desideratur eam in ratione visionis sui, et in ratione speciei intelligibilis distingui virtualiter; sed satis est praedicta eminentia, et aequivalentia.

82 Et ratio est eadem utrobique. Quoniam eminentia formae satis est, ad hoc ut aequvaleat pluribus actu, et realiter distinctis, non minus ac si esset realiter actualiter distincta; et solum distinguitur ab iis, quae habent virtualem distinctionem in hoc, quod ea quae virtualiter distinguuntur, aequivalent pluribus pertinentibus ad distinctas lineas; cum tamen forma eminens, ut talis, et ut non pertingit ad distinctionem virtualem sui, solum aequivaleat pluribus spectantibus ad eandem lineam.

Quare sicut si divina potentia haberet in se multiplicitatem realem actualem graduum, aut potentiarum, posset uniri cum intellectu beato secundum unum gradum, aut potentiam, et non secundum alios, ita per hoc quod sit forma eminens, et aequivalens praedictis potentiis realiter distinctis, et ad eandem lineam pertinentibus, poterit hoc ipsum praestare.

§ V. Solutio tertii argumenti sententiae adversae.

83 Ad tertium concedenda est sequela, si intelligatur de infinitis creaturis possibilibus contentis infra perfectionem alicuius certae, determinatae, ac finitae creaturae possibilis, ut v. g. infra hominem: secus vero si intelligatur de infinitis creaturis possibilibus non contentis infra perfectionem alicuius certae, et finitae creaturae possibilis. Quoniam ad cognoscendum ex vi visionis beatificae infinitas creaturas huius posterioris generis desideratur lumen infinitum: secus vero ad attingendum ex vi eiusdem visionis creaturas infinitas illius prioris generis. Nam lumen, quod sufficit ad videndum in essentia divina speciem hominis plene et perfecte, atque adeo divinam essentiam, ut exprimentem eam activitatis perfectionem, quae ad eius productionem desideratur, sufficit ad attingendum omnes creaturas minoris perfectionis, ut statim magis explicabimus.

Et ad probationem in contrarium dicendum est, quod licet ad visionem unius ex his creaturis possibilibus specie distinctis, et infra perfectionem hominis contentis, seu non pertingentibus ad eius nobilitatem, requiratur aliquod lumen, et ad videndam aliam ex his creaturis requiratur maius lumen, et sic in infinitum: non tamen inde fiet, requiri ad omnes illas simul videndas infinitum lumen: quia incrementum luminis requisitum ad perfectiorem, et perfectiorem creaturam ex his intuendam, non fit (ut sic dicamus) per partes, et gradus certae, et determinatae magnitudinis, ac aliquotas, sed per partes incertae, et indeterminatae magnitudinis, proportionales, et inter se communicantes: et ita non sequitur totum illud lumen requisitum ad collectionem illarum creaturarum videndam fore infinitum; sicut nec ex additione proportionali, et per partes minores, et minores in infinitum quacumque certa, et determinata parte, quae est in digito, ascendendo a medietate illius, usque ad totum ipsum, non sequitur resultare ibidem magnitudinem aliquam actu infinitam: quia ad hanc inter alia requiritur additio per partes certae et determinatae magnitudinis.

84 Ratio autem, propter quam non debet augmentum illud luminis esse per partes, seu quasi per partes certae, et determinatae magnitudinis quantitatis virtutis, potest reddi, tum ex parte praedictarum creaturarum, tum etiam et maxime ex parte divinae essentiae, et omnipotentiae, ut sunt rationes videndi tales creaturas. Ex parte quidem creaturarum, quia etiam ipsae non se excedunt excessu perfectionis, qui sit certae et determinatae quantitatis; ita ut si quantitas perfectionis unius sit ut unum, tunc species illi suo modo immediata habeat perfectionem, ut duo vel ut unum et dimidium: sed habet perfectionem ut unum, et aliquid amplius: ita tamen ut illud amplius non debeat esse alicuius certae et determinatae magnitudinis, seu perfectionis, sed incertae et indeterminatae, minoris scilicet, et minoris quacumque determinata perfectione signabili. Ex parte vero divinae essentiae et omnipotentiae, quia essentia Dei, et omnipotentia illius, ut continent omnes has creaturas, non excedunt excessu infinitae perfectionis se ipsas, ut continent aliquas ex illis: sicut ipsaemet, quatenus continent omnes creaturas possibiles, excedunt excessu infinito se ipsas, ut continent has vel illas, seu exprimunt perfectionem infinite eminentiorem, quam ut continent has vel illas.

85 Ex quo etiam sequitur illud, quod supra tetigimus, nimirum illud lumen gloriae, quod sufficit ad videndum in Deo aliquam speciem creatam, sufficere ad videndas omnes creaturas possibiles, quae tam quoad essentiam, quam quoad modum essendi sunt infra perfectionem illius. Tum quia lumen sufficiens ad cognoscendum Deum, ut exprimit maiorem virtutem activam, sufficit etiam ad attingendum illum, ut exprimit minorem vim agendi. Tum etiam: quia virtus habens vim penetrandi magis aliquam causam, habet etiam vim ad penetrandam illam minus. At ad cognoscendas in Deo creaturas perfectiores, requiritur maior penetratio divinae essentiae ex eo, quod praedictae creaturae sunt in eo magis latentes: e contra vero ad cognoscendas in eo creaturas imperfectiones, non est necessaria tanta penetratio, sed sufficit minor: ergo lumen, quod fuerit sufficiens ad cognoscendas in Deo creaturas perfectiores, sufficiet ad attingendas in illo imperfectiones.

86 Potestque hoc explicari exemplo caloris ut octo, qui hoc ipso, quod talis, potest praestare quidquid alii calores minus intensi praestant: ex eo, quod intensio maioris radiationis, ut octo, continet virtualiter modos radiationis minoris intensionis, ut N. Complut. 1. de Generat. disp. 4. quaest. 9. ostendunt. Ita ergo lumen gloriae habens intensionem, v. g. ut octo, poterit praestare quidquid lumen minus intensum ratione minoris intensionis praestat; ac proinde si lumen, ut quinque potest videre has potius creaturas, quam illas, etiam lumen, ut octo, poterit quatenus virtualiter continet intensionem, ut quinque, eas videre, et insuper aliquas alias excellentiores, quae ei ratione suae maioris intensionis debent correspondere.

§ VI. Obiectiones contra solutionem huius ultimi argumenti, et enodatio earum.

87 Nec refert, si contra ea, quae in solutione huius ult. argumenti diximus, obiicias primo, ex eis sequi, quod si cognita creatura perfectiori, tam quoad essentiam, quam quoad modum essendi, cognoscuntur ex vi illius visionis omnes creaturae imperfectiones, quoad essentiam, et modum essendi, fiet inde, ut visa gratia, quae est perfectior quoad essentiam, licet non quoad modum essendi, videndae sint omnes aliae creaturae quoad essentiam, licet non quoad modum essendi. Patet sequela, tum ex paritate rationis, tum etiam: quia ideo visa creatura perfectiori quoad essentiam, et modum essendi, videntur imperfectiones quoad utramque: quia essentia divina, ut continet perfectiorem, dicit maiorem perfectionem, ad quam non potest visio pertransire, nisi per minorem: sed etiam eadem essentia, ut continet gratiam, quoad essentiam, exprimit maiorem perfectionem, quam, ut continet alia quoad essentias, ad quam proinde maiorem perfectionem non potest visio pervenire, nisi fiat transitus per minorem: ergo, etc.

Respondetur negando sequelam. Et ad primam probationem neganda est paritas, ut ex statim dicendis patebit. Ad secundam probationem distinguenda est maior, et si intelligatur de maiori perfectione, tam in genere entis, quam in genere obiecti, concedenda est: secus vero si de maiori perfectione praecise in genere entis intelligatur, et eodem modo distinguenda est minor, quod primam partem, et neganda si intelligatur de maiori perfectione in genere obiecti; secus vero in esse rei. Quia divina essentia, ut continet gratiam, est perfectior in esse rei, quam, ut continet creaturam intellectualem valde perfectam, ut Angelum perfectissimum, non vero in esse obiecti, quia non petit cognosci tanto lumine, ut continet istam, quam ut continet illum, eo quod ista est manifestior in essentia divina, quam ille: quia cognita natura divina prout est in se, facilius deducitur esse communicabilem illo expresso modo, qui ibi elucet, scilicet per modum radicis videndi Deum, quam esse communicabilem aliis modis. Sicut visa Trinitate, et infinitate personarum, facile est deducere mysterium Incarnationis, consistens in hoc, quod una persona divina terminet alienam naturam. Unde neganda est secunda pars minoris, necnon et consequentia, ut ex dictis constat.

88 Nec refert etiam, si contra solutionem hanc urgeas, sequi ex ea esse magis latentem formicam in Deo, quam creaturam intellectualem, v. g. hominem, ac proinde requiri maius lumen ad illam, quam ad istum in Deo videndum. Patet sequela. Quia habet maiorem convenientiam cum Deo secundum ea, quae videntur formaliter in illo, scilicet secundum intellectualitatem; et ratio, propter quam gratia est minus latens, est, quia habet maiorem similitudinem cum Deo.

Respondetur negando sequelam. Quia gratia non ideo est minus latens, quia habet utcunque similitudinem cum Deo, sed quia habet similitudinem in aliquo praedicato, quod est in illa eo modo, quo est in Deo, prout est in se ipso, scilicet in vi ad intelligendum se prout est in se ipso: sicut etiam alia accidentia supernaturalia sunt minus latentia in Deo, quia participant, modo disp. 3. dub. 2. § 4. et 5. insinuato, aliquid proprium Dei prout est in se ipso. Unde quaevis alia similitudo non reddit obiectum minus latens in Deo, sed iuxta regulam num. 78. datam, scilicet iuxta maiorem, vel minorem perfectionem, tam quoad essentiam, quam quoad modum essendi, habet praedictum obiectum, esse magis, vel minus latens in divina essentia.

89 Nec deinde refert, si contra praedictam solutionem urgeas, quod cognita gratia, necesse est cognoscere visionem, atque adeo creaturam intellectualem, quae illam elicitura est: et ita non erit magis abscondita talis creatura, quam formica. Respondetur, inde ad summum convinci, cognoscendam esse creaturam intellectualem quoad potentiam obedientialem, quae etiam est supernaturalis, per quam concurrit: et licet inde possit deduci cognitio potentiae naturalis, est tamen in hoc maior aliqua difficultas: et ideo haec est latentior. Adde, solum, quoad an est posse cognosci ex vi solius, et praecise cognitionis potentiae obedientialis potentiam naturalem, tanquam id, cum quo habet aliquam connexionem, ac proinde, tanquam terminum, non vero quidditative, et eo modo, quo gratia; et adduc tunc non nisi ratione potentiae naturalis intellectivae ut sic.

90 Nec rursus refert, si secundo, et principaliter contra dicta in praedicta solutione ad idem ultimum argumentum initio huius dubii adductum obiicias, quod ad hoc, ut Deus contineat hominem, non est necesse, ut contineat formicam, et alias creaturas, quoad essentiam, et modum essendi imperfectiones: ergo ad hoc, ut ducat in cognitionem hominis, non est necesse, ut ducat in cognitionem formicae, et praedictarum creaturarum. Patet consequentia. Tum quia ducit ex eo, quod continet: ergo si ad hoc, ut contineat hominem, non est necesse, ut contineat formicam, nec etiam erit ad hoc, ut ducat in cognitionem hominis, quod ducat in cognitionem formicae. Tum etiam: quia ita se habet res ad esse, sicut ad cognosci: ergo quae non sunt necessario nexa quoad esse, neque etiam quoad cognosci. Antecedens autem probatur. Quoniam etsi implicaret formica, caeteraeque aliae creaturae imperfectiones homine, et per consequens licet praedictae creaturae non continerentur in Deo, non tamen idcirco implicaret homo, aut desineret in divina essentia, et omnipotentia contineri.

91 Respondetur enim, quod etsi concedatur antecedens, debet negari consequentia. Et ad primam probationem, concesso antecedenti, neganda etiam est consequentia. Quoniam licet essentia divina prius visa ducat in cognitionem praedictarum creaturarum homine ignobiliorum, quia continet eas, et hoc ipso, quod eas contineat, ducat in illarum cognitionem, quoties homo in eadem essentia divina contentus videtur in Deo, et similiter quamvis non sit necessarium ex parte effectuum, quod, ut Deus contineat hominem, contineat v. g. formicam, ac proinde praehabito hominis in Deo non pendeat, ex eo, quod formica contineatur in ipso: nihilominus, quod homo in divina essentia videatur, potest pendere ex eo, quod eadem formica hoc ipso, quod contineatur in Deo, habeat etiam videri in ipso.

Et ratio disparitatis desumitur ex essentiali subordinatione, quae est inter gradus intensionis in lumine gloriae desideratos ad videndum hominem in essentia divina, et eos, qui requiruntur ad videndam formicam: et ex defectu (ut sic dicamus) subordinationis adhuc virtualis inter continentiam, qua Deus continet eundem hominem, et formicam, et ab eo continentur. Nam gradus intensionis luminis gloriae, v. g. ut quinque, desiderati ad videndum hominem in Deo, et gradus intensionis, v. g. ut duo, ad intuendum in eo formicam, sunt essentialiter subordinati ex vi propriae lineae: ita ut gradus, ut quinque, praecontineat gradum ut duo, et visio, ut quinque divinae essentiae visionem ut duo eiusdem, et Deus ut visibilis, ut quinque praehabeat in ratione obiecti quodammodo se ipsum, quatenus visibilem, ut duo: et ideo nequit beatus per lumen, et visionem, ut quinque videre Deum, nisi videat illum per lumen, et visionem, ut duo eminenti quadam ratione ibidem repertam: sicut nequit dari calor, et calefactio ut quinque, nisi ibi eminenti quadam ratione inveniatur calor, et calefactio ut duo: et ideo nequit homo petens lumen, ut quinque v. g. videri in Deo, quin videatur in eo simul formica exigens lumen, ut duo.

Caeterum continentia, qua Deus continet formicam, non habet adhuc virtualiter, et seclusis imperfectionibus, subordinari continentiae, qua continet hominem. Quia licet implicaret formica, non esset necessarium per locum saltim intrinsecum, quod implicaret homo, et e converso: cum tamen si implicaret lumen, ut duo, implicaret lumen, ut quinque. Quia, licet homo non debeat praehabere perfectionem formicae, attamen lumen, ut quinque non potest non eminenter continere perfectionem luminis, ut duo, praestando id, quod praedictum lumen ut duo praestaret. Per quod ad secundum probationem patet.

92 Secundo respondetur, quod etsi non sit necessarium, creaturam perfectiorem continere virtualiter, et eminenter creaturas imperfectiores, attamen essentia divina omnes illas praecontinens, oportet, ut praecontineat creaturas imperfectiores, ad hoc, ut praecontineat superiores. Et ratio est. Quoniam creaturae specie diversae excedunt se in perfectione essentiali, ad hunc autem excessum non est necesse, ut una praecontineat perfectionem alterius, sed sufficit, quod habeat perfectionem aliam meliorem, quae excedat perfectionem creaturae ignobilioris. Caeterum essentia, et omnipotentia divina ob sui eminentiam debent praecontinere omnes perfectiones cunctarum creaturarum; ita quidem, ut eo requirant maiorem, et (ut sic dicamus) intensiorem perfectionem, quo creaturae sunt perfectiores: ac proinde ad continendam creaturam perfectam ut quinque petant perfectionem, seu intensionem, v. g. ut quinque. Quare cum perfectio ut quinque nequeat connaturaliter dari in eo, qui habet simul perfectionem ut ter, nisi prius habeat hanc eandem perfectionem, ut ter, inde est, ut divina essentia, et omnipotentia continentes omnem perfectionem omnium creaturarum, et per consequens virtutem effectivam earum, nequeant continere creaturas perfectiores, quin prius nostro modo concipiendi contineant imperfectiores. Potestque hoc explicari exemplo graduum intensionis in opinione eorum, qui dicunt intensionem fieri per additionem gradus ad gradum, et hos esse heterogeneos: ita ut gradus caloris ut octo, non praecontineat gradum caloris, ut 6. Nam iuxta hunc dicendi modum, satis est ad calorem ut 8. quod dicat gradum nobiliorem, licet talis gradus alicubi, aut in eo, qui omnes gradus habet, non possit connaturaliter inveniri, nisi illudmet subiectum, quod est calidum, ut 8. habeat prius alios gradus heterogeneos caloris ut 6. vel ut 5. etc. Ita ergo in praesenti, proportione servata, philosophandum est.

93 Nec praeterea obstet, si tertio principaliter obiicias, quod si cognita creatura nobiliori, tam quoad essentiam, quam quoad modum essendi simul, debeant cognosci creaturae quoad utrumque imperfectiones; fieret inde, ut cognita gratia, et accidentibus supernaturalibus, cognoscerentur etiam omnia accidentia possibilia ordinis naturalis, et per consequens omnes substantiae possibiles, quibus talia accidentia sunt connaturalia: hoc autem admitti non debet, ne quilibet beatus videns in Deo gratiam, et alia accidentia supernaturalia, videat etiam in eo omnes creaturas possibiles. Sequela quoad primam partem videtur perspicua. Quoniam gratia, et accidentia supernaturalia sunt perfectiora quoad essentiam, quam alia accidentia ordinis naturalis, ut ex se constat, et non sunt imperfectiora quoad modum essendi, sed potius perfectiora, quippe quae licet habeant modum essendi in alio, sicut alia accidentia naturalia, nihilominus talis modus essendi est ordinis divini. Quoad secundam vero partem eadem sequela videtur certa. Quoniam lumen, quod sufficit ad videndum in Deo accidentia naturalia, quae connaturaliter conveniunt alicui substantiae, sufficit ad videndum in ipso eandem substantiam. Et ideo lumen, quod sufficit ad intuendum in Deo proprietates essentiae hominis, sufficiet etiam ad intuendum in illo praedictam essentiam: ergo si visa gratia, et aliis accidentibus supernaturalibus, debent videri omnia accidentia naturalia, ut ex probatione primae partis huius consequentiae constat, consequens erit, ut debeant etiam videri omnes substantiae creatae, et creabiles, quibus praedicta accidentia sunt connaturalia,

94 Respondetur enim negando sequelam quoad utramque partem. Et ad probationem prioris, ex qua pendet probatio posterioris, dicendum est, quod regula illa a nobis adducta, nempe beatum videntem in Deo creaturas perfectiores quoad essentiam, et modum essendi simul, visurum etiam creaturas ignobiliores quoad utrumque, debet intelligi de creaturis perfectioribus, quae discunt naturam aliquam completam; ita ut non solum afferant quantitatem virtutis, et efficacitatis proximae in ordine ad aliquam operationem, sed etiam se ipsis tribuant commensurationem essentialem in ordine ad praedictam operationem. Quare cum gratia, et alia accidentia supernaturalia non dicant naturam aliquam completam, sed solum quantitatem virtutis, et efficacitatis proximae, illa quidem per modum radicis ad videndum Deum, ista vero per modum dispositionis eiusdem ordinis, conducentis, et disponentis aliquo modo ad eandem visionem, et gratiam; propterea visa gratia, et aliis accidentibus supernaturalibus, non debent videri omnia alia accidentia naturalia. Ratio autem, ob quam regula illa debet intelligi de naturis integris, et completis, et ex se dicentibus, tam commensurationem essentialem, quam quantitatem virtutis in ordine ad proprias operationes, non vero de accidentibus importantibus solam quantitatem virtutis ad videndum Deum, vel ad aliquem effectum supernaturalem, aliquo modo ad hoc conducentem, vel disponentem, iam supra in hoc eodem dubio tacta est, dum diximus, gratiam, et alia accidentia supernaturalia habentia se ad instar proprietatis, aut quasi proprietatis respectu illius, habere propter specialem conditionem suam, quod sint minus latentia in divina essentia. Quare cum omnia ista ob peculiarem etiam rationem suam, tantum dicant quantitatem virtutis, et efficacitatis proximae in ordine ad effectus iam dictos, non vero quantitatem virtutis, et commensurationem essentialem simul, ac proinde gratiam sanctificantem afferat quantitatem virtutis, et efficacitatis proximae per modum radicis in ordine ad eandem visionem; et lumen gloriae importet quantitatem virtutis potentiae proximae ad intuendum Deum, inde est, ut regula iam dicta non debeat intelligi de iis creaturis ordinis supernaturalis dicentibus solam quantitatem virtutis, v. gr. ad videndum Deum, sed de naturis integris, et completis afferentibus ex se, et ex propriis meritis, tam commensurationem essentialem quam quantitatem virtutis in ordine ad operationes proprias.

95 Ex quo etiam manet soluta alia obiectio, quae hic poterat fieri, nempe, quod omnes creaturae possibiles sunt quoad essentiam imperfectiores, quam gratia sanctificans, et insuper secundum suam essentiam consideratae abstrahunt a modo essendi substantiali, vel accidentali, et ita possunt in speciebus intelligibilibus, per quas repraesentantur, habere modum essendi accidentalem: ergo visa in Deo gratia, videbantur essentiae aliarum creaturarum possibilium, vel secundum se, vel saltim ut habentes esse in suis speciebus intelligibilibus, in quibus est propria natura earum, sub alio tamen modo essendi accidentali, ut in tract. de scientia Dei disp. 2. dub. 2. dicemus.

Ex dictis igitur haec obiectio manet soluta: siquidem sit collatio inter naturam integram, et totalem creaturarum possibilium, et inter accidentia, quae dicunt solam quantitatem virtutis iam explicatam. Quibus etiam addi potest, satis esse, quod essentiae creaturarum usque in infinitum possibilium, v. gr. substantialium, non abstrahant a modo per se essendi naturali, et entitativo, quem in se ipsis habent, et a modo essendi in alio, quem in specie accidentali illarum repraesentativa, et non superexcedente earum perfectionem retinent, ad hoc, ut non videantur necessario in Deo, hoc ipso, quod essentiae non abstrahentes a duobus illis modis essendi per se, et in alio inspiciantur: et ita visa gratia creata sanctificante, quae sub conceptu gratiae creatae non abstrahit a modo substantiali essendi per se, et in alio, sed necessario debet esse accidens, non oportet, ut aliae creaturae in infinitum possibiles videantur.

Conclusio.

Creaturae visae in essentia divina non videntur per aliquas species creatas, sed per ipsam essentiam divinam unitam in ratione speciei intelligibilis.

Circa hanc conclusionem videantur ea, quae art. 2. et 8. huius quaest. diximus.

Conclusio est affirmativa.

Contra eam tamen plura solent adduci, ad probandum esse impossibile, quod infinita simul, et distincte intelligantur; ac proinde, quod beati simul videant omnia, quae in Deo vident: quia haec possunt esse infinita. Caeterum omnia ista ex iis, quae art. 8. diximus, manent soluta.

Conclusio.

Deus nequit videri per essentiam ab homine puro, nisi ab hac vita mortali separetur. Intelligitur autem assertio secundum legem Dei ordinariam, hoc est, sine miraculo, quo intellectus hominis in hac vita degentis elevetur ad hoc, ut sine dependentia a sensibus possit intelligere, ut constat ex iis, quae D. Thom. in solutione ad 2. docet.

Consulto autem in conclusione dictum est, ab homine puro, ut per hoc excipiatur Christus Dominus, qui hoc ipso, quod ratione unionis ad verbum petebat esse comprehenserorem, potuit absque aliquo novo miraculo intelligere, etiam per intellectionem ordinis naturalis, sine conversione ad phantasmata, ut videri potest in D. Thom. 3. part. quaest. 11. art. 2.

Utrum vero hoc miraculum fuerit in aliquibus aliis factum, ita, ut usque ad visionem divinae essentiae elevarentur, non est nunc disputandum: tum, quia neutra pars pugnat cum conclusione huius articuli: tum etiam, quia quoad Moysen egit de hoc D. Thom. 2. 2. quaest. 174. art. 4. et quoad Paulum quaest. 145. art. 3. Constat autem, quod solum quoad Moysen, et Paulum est, quod hoc specialis difficultas inter Theologos.

Circa id autem, quod habetur apud S. Doctorem in probatione huius conclusionis, scilicet quod in somniis, et dum quis est alienatus a sensibus, tunc magis divinas revelationes percipiet, videatur Caietanus, qui bene hoc explicat, dicens, esse intelligendum de somno, in quo sensus interni manent soluti, et de revelationibus, quoad earum susceptionem: nam haec eo fit melius, quo animus minus habet distractionis circa sensibilia; non vero quoad iudicium circa res revelatas: quoniam, quod hoc potest multum iuvare resolutio ad consonantium cum sensibus externis.

Notandum tamen, quod cum quis divina virtute alienatur a sensibus, sive tantum externis, sive etiam simul internis mediante extasi, vel raptu, tunc non solet impediri iudicium circa res revelatas, ex eo, quod sicut divina virtute alienatur mens a sensibus, ut reddatur aptior ad suscipiendas illustrationes supernaturales, ita etiam solet elevari ad hoc, ut possit elicere perfectissimum iudicium absque indigentia illius resolutionis ad sensus externos. Videatur D. Thom. 2. 2. quaest. 173. art. 3. inquiens, mentem alienatam a sensibus elevari ad contemplanda sublimiora: ubi per actum contemplandi intelligit iudicium: et propterea iudicium istud nequit ob sui imperfectionem esse insufficiens ad hoc, ut voluntas maneat libera libertate requisita ad meritum, ut ibidem docet D. Thom. de quo etiam potest videri Caietanus eodem loco.

Conclusio.

Deus, ut est in se ipso, sive quidditative, nequit per rationem naturalem cognosci; bene tamen, quoad an est, et quoad ea, quae ipsi necessario conveniunt, ut est prima causa omnium, qualia sunt continere omnes creaturas, differre a cunctis illis, et esse excellentiorem eisdem, etc.

Conclusio est affirmativa.

An vero haec cognitio debeat esse excellentior, quoad species intentionales; an vero tantum quoad lumen, et alia, quoad hunc modum excessus spectantia, alibi solent explicari: et ideo in praesenti ea consulto omittimus.