Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Quamvis decisio huius dubii non difficulter colligatur ex dictis in praecedentibus, quia tamen ad sui maiorem explicationem, opus est, ut aliqua denuo addantur, et aliquibus obiectionibus satisfiat, propterea, necnon, et ob ea, quae supra innuimus, illud sigillatim excitamus.

§ I. Refertur sententia negans.

113 Partem negantem tuentur Suarez, disp. 5 suae Metaphys., sect. 3, et omnes Doctores, quos num. 3 pro contraria sententia retulimus. Fundamentum praecipuum huius sententiae iam supra tactum est, quod quidem potest sic amplius urgeri, et explicari. cari. Nam materia prius continet per modum radicis hanc numero formam substantialem, potius, quam illam, quam contineat hanc numero quantitatem potius, quam istam: ergo prius, quam praecontineat hanc numero quantitatem, potius quam illam, erit singularis, et individua, et radix individuationis totius compositi: et per consequens non habebit rationem praedictae radicis, prout signata quantitate, quatenus hoc importat eamdem materiam, prout radicaliter praehabentem hanc potius quantitatem, quam illam. Haec secunda consequentia patet ex prima. Prima vero ex antecedenti. Antecedens autem etiam constat: quoniam eo ordine, praecontinentur effectus in causa materiali, quo illos causat, et recipit: quandoquidem non aliter eos causat, nisi eo modo, quo illos praecontinet: at materia prius habet causare, et recipere hanc numero formam substantialem, quam hanc numero quantitatem; ergo prius praecontinet illam, quam istam.

Confirmatur. Quoniam materia prius respicit hanc numero formam, quam hanc numero quantitatem: ergo prius continet in se illam, quam istam: ergo cum materia, prout in illo priori praecontinet hanc numero formam, sit individua, ut ex se constat, ac proinde prima individuationis radix, nequibit hoc per se primo habere, ut continet hanc numero quantitatem. Haec ultima consequentia ex prima videtur constare. Prima vero ex antecedenti: quia eo ordine praecontinentur effectus in causa, quo ab illa respiciuntur.

Antecedens autem probatur. Tum, quia materia respicit formam, tanquam potissimum eius actum: constat autem, quod actus potissimus alicuius potentiae prius inspicitur ab illa, quam quivis alius. Tum etiam: quia ea, quae pertinent ad praedicamentum substantiae, prius respiciunt illa, quae complent ipsa intra proprium praedicamentum, quam illa, quae sunt extra illud: quandoquidem ea, a quibus complentur intra proprium praedicamentum, sunt ipsis intimiora, ac proinde prius inspecta: constat autem formam substantialem complere materiam intra proprium praedicamentum, secus vero quantitatem. Tum denique, quia materia non respicit hanc numero quantitatem, nisi propter hanc numero formam, et ratione illius: siquidem non respicit¹ illam, nisi, ut mediante ea recipiat hanc numero formam substantialem: ergo prius respicit istam, quam praedictam quantitatem.

114 Secundo probatur eadem sententia. Nam si materia signata quantitate, id est, prout per modum primae radicis praecontinet hanc numero quantitatem, esset radix individuationis: vel hoc haberet, quatenus praecontinet hanc numero quantitatem terminatam, vel interminatam? at nullo ex his modis: ergo, etc. Maior, cum consequentia sunt satis perspicuae. Minor vero, quoad primam partem est Divi Thomae, opusculo 70, quaestione quarta, articulo secundo, ubi inquit: ex dimensionibus interminatis reddi materiam hanc, et signatam, et sic individuare formam; non vero ex dimensionibus terminatis? id, quod probat ex eo, quod alias Petrus puer, et idem Petrus vir, non esset unum, et idem numero individuum: siquidem quantitas cubitalis, quae est in Petro puero, non manet in eodem viro: sed fit bicubitalis.

Quoad secundam vero partem, eadem minor etiam constat. Quoniam quantitas non est certa, et determinata, nisi ratione formae. Nam, ut docet Aristotel. primo Physicorum, cap. 4, et adducitur a Divo Thoma prima parte, quaest. 7, ideo haec quantitas est tanta, ac proinde certa, et determinata, quia materia habet hanc formam, et non illam: et ideo variata hac forma, variatur tantitas quantitatis; ergo materia non erit individua, neque individuationis radix, prout praecontinet hanc quantitatem, ut tantam, et determinatam: siquidem tantitas, et determinatio quantitatis non provenit ab illa, sed a forma.

115 Tertio. Nam pro hac sententia urget id, quod supra tetigimus, scilicet materiam non habere unde praecontineat hanc potius quantitatem, quam illam, nisi postquam iam est haec individua, et individuationis radix: ergo non erit individua, ac proinde, nec individuationis radix, ut praecontinet hanc potius quantitatem, quam illam. Consequentia ex antecedenti constat. Antecedens vero probatur. Nam materia ex se est indifferens ad hanc, et illam quantitatem: alioqui non posset recipere nisi hanc numero quantitatem: ergo ex se non habet unde praecontineat hanc potius quantitatem, quam illam, sed si eam praecontineat, erit ratione huius formae, quam prius recipit: et per consequens eam praecontinebit, postquam est iam individua, et prima individuationis radix.

§ II. Vera Aristotelis, et D. Thoma sententia praefertur.

116 Dicendum tamen est, materiam signatam quantitate, prout dicit materiam per modum radicis praehabentem hanc potius quantitatem, quam illam, esse primam radicem individuationis substantiae materialis completae: ac proinde formae substantialis illius. Ita Aristot. et D. Thom. locis dub. 1 et 2 pro nostra sententia citatis, ut statim expendemus. Idem etiam peculiariter docet Sanctus Doctor, opusculo 70, quaest. 4, art. 2, ubi postquam in solutione ad secundum dixit, dimensiones ex eo, quod sunt accidentia per se, seu secundum suum esse formale, non posse esse principium individuationis substantiae, statim in solutione ad tertium addidit, materiam esse radicem individuationis ratione dimensionum in eadem praeintellectarum, id est, in illa per modum radicis praecontentarum: alioqui iam dimensiones, ut sunt accidentia, essent causa, et radix individuationis substantiae, quod in praedicta solutione ad secundum Sanctus Doctor expresse negavit. Unde tam Aristotel. quam Angelicum Doctorem sequuntur Caietan., 1 part., quaest. 29, art. 1; Gonzalez, 1 part., quaest. 11, disp. 23; Javellus, 5 Metaphysic., quaest. 15, et alii quam plures ex iunioribus Thomistis: et tandem Bannez, 1 de Generat., c. 5, quaest. 3, art. 8, fatetur sententiam hanc esse valde subtilem, et probabilissimam, et satis ad mentem Divi Thomae.

117 Ratio autem prior, et fundamentalis huius assertionis deducitur ex iis, quae ex Aristot. et D. Thom. in praecedentibus dubiis diximus: quae quidem potest sub hac forma proponi. Nam licet individuatio materiae, et totius compositi sit valde distincta ab individuatione quantitatis; nihilominus prima radix individuationis praedicti compositi debet esse materia aliquo modo signata quantitate, ut dub. 2 ostendimus: at non potest esse materia signata quantitate, ut dicit compositum ex materia, et quantitate, ut forma inhaerente, et intrinsece constituente illam in esse praedictae radicis, aut prout dicit eamdem quantitatem, quatenus actu habitam, et per modum connotati intrinseci, ut dub. 3 probavimus: nec tandem, ut affert modum aliquem superadditum, et ex natura rei distinctum a materia, per quam determinetur ad hanc potius quantitatem, quam ad illam: ergo erit materia signata quantitate, ut dicit materiam praehabentem per modum primae radicis hanc numero quantitatem.

Patet consequentia. Tum quia non superest alius modus signationis per quantitatem, per quam materia sit prima radix individuationis. Tum etiam: quia inter omnes modos imaginabiles, quibus materia potest signari hac potius quantitate, quam illa, hic est prior, et magis accommodatus. Prior quidem, quia prius est, quod materia praecontineat per modum radicis hanc numero quantitatem, quam, quod quolibet alio modo importet illam. Magis vero accommodatus, quia per id, per quod primo materia signatur hac numero quantitate, debet esse individua, et individuationis radix, si semel materia, ut signata quantitate, haec habet. Maxime, quia materia quatenus sic signata, nec extrahitur extra rationem materiae, et purae potentiae, ac subiecti omnino irreceptibilis, nec extra rationem substantiae: et ita est valde accommodata, ut sit prima radix individuationis substantialis totius compositi.

118 Secunda ratio eiusdem assertionis, quam supra aliquoties insinuavimus, deducitur ex Divo Thoma, 3 parte, quaest. 77, art. 2 et quarto contra gentes, cap. 65, necnon opusc. 70, quaest. 4, art. 2 ad tertium, et in aliis locis. Quae potest ad hanc formam reduci. Nam quantitas² est quodammodo ex se individua, et ita quodammodo est sibi ipsa prima radix suae individuationis, ut disput. sequenti, num. 21 et deinceps ostendemus: ergo materia erit individua, et prima individuationis radix, quatenus per modum primae radicis praecontinet hanc quantitatem, potius, quam illam. Patet consequentia: quia hoc ipso, quod materia secundum se, et praecise sumpta non possit esse sufficiens radix suae individuationis, et totius compositi substantialis; et alias debeat necessario esse re ipsa individua, et prima individuationis radix, ut ostensum est, optime tribuitur ei hoc munus, quatenus praecontinet id, quod est ex se quodammodo individuum, et est sibi ipsi prima individuationis radix, scilicet hanc numero quantitatem: maxime, quia non potest id habere, quatenus actu, et formaliter per eam informatur, ut dubio tertio probavimus.

§ III. Respondetur priori argumento, et eius confirmationi pro prima sententia adductis.

119 Ad primum ergo patet ex dictis numeris praecedentibus, negandum esse antecedens. Nam cum materia non praecontineat hanc numero formam substantialem, potius, quam illam, nisi ex eo, quod materia ipsa est haec, et individua; et individuationem hanc non habeat nisi quatenus praecontinet hanc numero quantitatem, et non illam, consequens est, ut eadem materia prius praecontineat hanc numero quantitatem, quam hanc numero formam. Et ad probationem in contrarium respondetur, cum Bannez. 1 part., quaest. 3, art. 2. et Gonzalez, necnon cum pluribus aliis ex iunioribus Thomistis, maiorem illam intellectam (ut re vera intelligitur) de materia, ut collata cum suis effectibus omnino in singulari sumptis, distinguendam esse: Eo ordine praecontinentur effectus in causa materiali, quo illas causat, et recipit, in genere causae materialis pure receptivae, negatur: Quo illos causat, et recipit in genere causae materialis dispositivae, et determinativae, seu in ordine ad hoc, quod maneat primo disposita, et determinata per dispositionem, et determinationem ex se permanentem, conceditur. Ad id autem, quod ibidem statim additur ad probationem huius maioris propositionis, constabit ex iis, quae in hoc eodem dubio adducemus. Et deinde distinguenda est eodem proportionali modo minor. Et si sensus illius sit, quod materia prius habet causare in genere causae materialis pure receptivae hanc numero formam, quam hanc numero quantitatem, concedenda est: secus vero si sensus illius fuerit, quod prius habet causare hanc numero formam, quam hanc quantitatem in genere causae materialis dispositivae, seu in ordine ad hoc, quod maneat disposita, sive determinata ad hanc numero formam substantialem, quam ad aliam. Et tamen neganda est consequentia: quia, ut est legitima, desiderabatur, ut consequens esset verum in hoc posteriori sensu.

120 Explicantur haec. Etenim, ut in lib. de Generat., disp. 2, num. 111, nostri Compluten. tetigerunt, sicut in opinione probabili multorum causa finalis potest dividi in diversa genera, scilicet in finem cuius, et finem cui: et aliquid potest esse prius alio in genere finis cuius, et esse posterius in genere finis cui, ut ibidem explicatum est: ita causa materialis potest dividi in diversa genera causae materiae, scilicet in causam materialem pure receptivam, in qua non curatur, an potentia receptiva sit disposita, et determinata vel non? sed per abstractionem pure praecisivam praescinditur ab hoc, et solum curatur de iis, in quibus immediate recipitur forma: et in causam materialem dispositivam, sive recipientem aliquid, ad hoc, ut potentia receptiva maneat disposita, et determinata ad potissimum actum illius: in quo genere causalitatis non curatur de iis, in quibus immediate recipitur talis dispositio, sed praescinditur ab hoc, et solum concipitur id, per quod materia ipsa disponitur, et determinatur, et ipsa materia, ut disposita, et determinata: et ita in hac praecisione non curatur, an talis materia disponatur per hoc, quod immediate, vel mediate recipiat illam dispositionem, et determinationem? quamvis re ipsa non disponatur, et determinetur formaliter per praedictam determinationem, nisi mediate, et in suo toto illam recipiat.

121 Et aliqua potest causari, et recipi prius in uno genere huius causae, et recipi, ac causari posterius in alio, ut contingit in forma substantiali, et quantitate. Ex quibus illa causatur prius in genere causae materialis pure receptivae, quam haec: siquidem forma substantialis recipitur immediate in materia; quantitas vero non nisi mediate, et post receptam formam: ex eo, quod recipitur immediate in toto composito substantiali. Et contra vero in genere causae materialis dispositivae, et determinativae, sive in ordine ad hoc, quod materia maneat disposita, et determinata in ordine ad recipiendum potissimum actum, scilicet formam, prius recipitur quantitas, quam ipsa forma. Quia materiam esse dispositam non pendet a forma, ut a dispositione, et determinatione in ordine ad hunc effectum. Et in hoc genere causae non curatur pro tunc, an forma ipsa sit prius recepta, et ab illo pendeat talis dispositio? siquidem dispositio, et determinatio ad formam, ut pendens ab illa, non pertinet ad genus causae dispositivae, sed est quodammodo effectus formae, et prius receptae, et pertinet ad aliud genus causae materialis: sed solum attenditur ad id, quod habet materia ex vi praedictae dispositionis, sive alias talis dispositio pendeat, quoad suum recipi, ab anteriori receptione formae, sive non.

122 Caeterum licet facta collatione inter praedictas receptiones, et causationes, habeant inter se ordinem assignatum in diverso illo genere causae iam dicto; imo facta collatione inter eas, quoad prioritatem, et posterioritatem simpliciter, prior sit receptio formae substantialis, quam quantitatis disponentis ad ipsam, ut ex dictis in libro de Generat., disp. 2, num. 105, a nostris Complutensibus constat: attamen facta comparatione inter praecontinentiam huius formae substantialis, et huius dispositionis, et determinationis per se primae ad illam, scilicet huius quantitatis, tunc ordine inverso philosophandum est. Nam ad iudicandum, an materia prius praecontineat hunc numero effectum, omnino in singulari sumptum, scilicet hanc numero formam substantialem, quam illum etiam in singulari acceptum, nempe hanc numero quantitatem? non est curandum, an prius recipiat illum in genere causae materialis pure receptivae, vel an recipiat illam simpliciter prius? sed an recipiat illum in genere causae materialis dispositivae, determinativae, seu in ordine ad hoc, quod maneat primo disposita, et sufficienter determinata per dispositionem, et determinationem iam dictam, ad recipiendum potissimum eius actum, scilicet formam substantialem?

Et ratio est aperta ex dictis. Quia cum materia ex se non sit determinata in genere causae materialis, ad hoc, ut praecontineat hanc numero formam substantialem potius, quam illam, ut ex iis, quae asseruimus dub. 2 huius disput. constat, oportet, ut debeat prius praecontinere aliquid, quod eam determinet ad illam praehabitionem huius formae substantialis, potius, quam alterius: hoc autem nihil aliud esse potest, nisi id, per cuius receptionem disponitur, et primo determinatur per determinationem ex se permanentem, ad habendam hanc potius formam substantialem, quam illam.

123 Quare cum quantitas sit id, quod primo recipitur in genere causae materialis dispositivae ex se permanentis, seu per modum causae permanenter dispositivae, et determinativae: ac proinde secundum hanc considerationem sit id, quod recipitur praecise, quoad hoc, quod est modo dicto disponere, et determinare materiam: ex eo, quod quantitas ex propria ratione sua habet esse primam, et permanentem dispositionem, et determinationem materiae, et ipsa ex se est quodammodo determinata, et individua: propterea haec numero quantitas prius praecontinetur in materia, quam haec numero forma substantialis, licet in genere causae materialis pure receptivae prius recipiatur in materia forma substantialis, quam quantitas: quia quantitas, ut praecise est effectus receptus, recipitur in toto, licet, ut est dispositio, non exerceat suam causalitatem erga illud, sed praecise erga materiam, ac si in illa solummodo reciperetur.

124 Ex quibus omnibus fit, quod universaliter loquendo non est absolute verum, quod eo ordine praecontineatur effectus in sua causa, quo causatur ab illa, ita, ut qui prius causatur, prius praecontineatur. Nam regula haec saltim fallit,³ quando praecontinentia unius effectus, scilicet illius, qui ultimo causatur, est talis conditionis, ut quodammodo compleat causam ad praecontinendum, et causandum illum, qui prius ab ea procedit. Ut contingit, tum iuxta valde probabilem sententiam, in causa efficienti collata cum effectu per se primo producto, et intento ab ea, et cum mediis, sive dispositionibus ad illum. Nam licet effectus per se primo intentus, posterius mandetur exsecutioni, attamen prius continetur in illa, quam media, aut dispositiones. Et ita haec causalis est vera: Quia efficiens est potens ad effectum per se primo intentum, propterea habet esse potens ad media, et ad dispositiones ad illum. Et huius nulla alia est potior ratio, quam ea, quae tacta est, scilicet, quod praecontinentia effectus per se primo intenti, quodammodo complet causam ad praecontinenda media. Tum etiam in praesenti: siquidem, ut nuper dicebamus, materia non nisi, ut individua positive, praecontinet hanc numero formam: et non redditur sic individua, nisi per praecontinentiam radicalem huius quantitatis.

Caeterum cum his stat, ut licet materia non eo ordine causet, et recipiat suos effectus secundum suum esse formale sumptos, quo illos praecontinet, si de omnimoda, et adaequata praecontinentia loquamur, attamen non aliter, id est, non alio ordine prioritatis, et posterioritatis, causat, et recipit illos secundum suum esse formale acceptos, nisi eo ordine, quo in genere causae pure receptivae eos praecontinet: ita ut effectus, qui prius continetur in materia, ut in potentia tentia pure receptiva, praescindendo ab hoc, quod sit, vel non sit disposita per dispositionem actu habitam, secundum suum esse formale consideratam, prius recipiantur, quam illi, qui praecontinentur in ipsa in genere causae materialis dispositivae, seu in ordine ad hoc, ut maneat disposita, et determinata ad habendam hanc formam potius, quam aliam, secundum suum esse formale sumptam. Quamvis, ut dicebamus, facta collatione inter praecontinentiam huius formae substantialis, ut huius, et huius quantitatis, et determinationis, etiam ut huius, prius sit praecontinentia praedictae quantitatis, quam praedictae formae: ac proinde loquendo de omnimoda, et adaequata praecontinentia effectuum in sua causa materiali, nempe materia prima, non eo ordine causantur, et recipiuntur secundum suum esse formale sumpti, quo in eadem materia praecontinentur.

125 Unde (per hoc tacitae cuidam obiectioni satis fit) quantitas ipsa, ut radicaliter praehabita, et ut secundum suum esse formale recepta, et actu habita, aliter, et aliter comparatur cum forma substantiali. Nam ut radicaliter praehabita dicit rationem quamdam identificatam cum materia, determinantem illam, et veluti disponentem ipsam, non solum ad receptionem puram formae substantialis, sed etiam ad praecontinendam illam, ut est haec: ac proinde est prior absolute, et simpliciter ipsa forma substantiali, et receptione illius, etiam absolute sumptis; si tamen ut sunt quid singulare considerentur. Caeterum ipsamet quantitas secundum suum esse formale, et ut actu habita, distinguitur realiter a materia, recipiturque in toto, et disponit, et determinat ad formam, ut hanc, non quidem ut absolute, sed ut connaturaliter recipiendam: siquidem per divinam potentiam potest absolute sine illa recipi: et ita est posterior receptio illius in genere causae materialis pure receptivae: imo, et simpliciter est posterior receptione formae: quia, ut sic non reddit materiam individuam, sed supponit eamdem individuam ratione praecontinentiae radicalis praedictae quantitatis.

126 Diximus, quantitatem, ut radicaliter praehabita, esse rationem quamdam veluti disponentem materiam non solum ad receptionem formae substantialis, sed etiam ad praecontinendam illam, ut est haec, quia cum quantitas, ut praecontenta non distinguatur a materia, ac proinde, nec a praecontinentia formae substantialis in eadem materia, non potest esse propria dispositio ad praedictam praecontinentiam: siquidem dispositio proprie sumpta, involvit distinctionem, saltim ex natura rei, inter illam, et rem dispositam, et in ordine, ad quod disponit. Et ita praedicta quantitas, ut praecontenta, solum habet veluti disponere ad praecontinentiam formae substantialis, quatenus facta collatione inter materiam, ut exprimit praecontinentiam huius quantitatis, et ut expresse affert praecontinentiam huius numero formae substantialis, tunc materia intelligitur determinari per priorem illam rationem inadequatam ad habendam hanc posteriorem. Et ita ratio illa prior reddit materiam ultimate, et proxime capacem ad habendam hanc ultimam rationem: ac proinde, quod hoc quodammodo analogatur cum dispositione proprie tali, quae reddit subiectum ultimate capax ad habendum aliquid aliud.

127 Nec refert si urges, quod materia non praehabet hanc numero quantitatem, nisi, ut formam secundam, scilicet, ut formam accidentalem: ergo prius praehabet in se hanc numero formam substantialem, quae est actus primus. Patet consequentia: quia praehabitio formae secundae, ut talis, necessario praesupponit praehabitionem primae formae, nempe substantialis.

Non igitur hoc refert. Quia licet quantitas in sui ratione imbibat, quod sit forma secunda, scilicet accidentalis, non tamen haec est adaequata eius ratio: quia quatenus est forma secunda, ut secunda dicit se ipsam, ut pendentem a forma prima nempe substantiali, et eam praesupponenten. At caeterum est non esse adaequatam rationem quantitatis, quod habeat praedictam dependentiam, sed insuper habet suam peculiarem rationem, secundum quam habet esse primam dispositionem, et determinationem materiae, et esse ex se ipsa quodammodo individuum: ac proinde esse id, a quo materia ipsa, necnon et forma substantialis pendent. Unde eadem quantitas, ut est forma secunda receptibilis secundario, et post formam substantialem in materia, praecontinetur in eadem materia posterius natura, quam forma substantialis. Quia secundum hanc rationem non attenditur, si formalissime loquamur ad eamdem quantitatem, ut est prima dispositio, et determinatio materiae, et ut est ex se quodammodo individua; sed ad eamdem, ut adhuc secundum suam ultimam rationem (inadaequatam tamen) est forma secunda susceptibilis in materia post primam. Caeterum praedicta quantitas, ut secundum aliam rationem suam inadaequatam, et convenientem etiam ei secundum suam ultimam rationem, est prima dispositio, et determinatio materiae, et ex se est quodammodo individua, praecontinetur in eadem materia, prius quam haec numero forma substantialis, ut dictum est.

128 Potestque hoc explicari exemplo contritionis, et gratiae sanctificantis, si conferantur cum Deo, ut per modum primae causae illas praecontinet. Nam contritio, ut est dispositio ad gratiam, ut iustificantem omnino animam, prius praecontinetur in Deo, quam eademmet gratia, ut omnino iustificans, et tribuens consortium divinae naturae per modum naturae, et in esse quieto: quamvis eademmet contritio, ut formata, et terminata, ac tandem, ut meritoria de condigno merci aeternae, sit posterius praecontenta, quam eademmet gratia, ut habet rationem naturae, formans contritionem, et tribuens ei praedictam condignitatem.

Ad confirmationem constat etiam ex insinuatis a nostris Complut., in libro Physicorum, disput. 10, num. 23 et 28, concedendum esse antecedens. Caeterum neganda est ea consequentia. Siquidem, ut nuper dicebamus, ex eo respicit materia hanc numero formam substantialem, potius, quam aliam, quia ipsa materia est haec, et non illa, et hoc habet ex praecontinentia, qua praecontinet hanc potius quantitatem, quam illam. Unde in illo priori, in quo intelligitur materia praecontinere hanc numero quantitatem, nihil concipiendo de praecontinentia huius numero formae substantialis, non concipitur materia cum habitudine ad hanc numero quantitatem, licet concipiatur, ut connexa cum illa. Quia quantitas licet sit capax praecontinentiae passivae iam dictae, non tamen terminandi per se primo habitudinem materiae ad illam: ex eo, quod habitudo substantialis materiae, ut habitudo illius est, debet per se primo terminari ad aliquid proprii praedicamenti.

Et ad probationem eiusdem consequentiae dicendum est, eam ad summum esse verum in effectibus, qui ex se sunt capaces terminandi per se primo habitudinem suae causae ad ipsos, quod in praesenti non contingit, propter illa, quae loco citato ex libro Physicorum nostrum Collegium Complut. optime docuit. Quomodo autem aliquid possit esse connexum, cum alio, aut praecontinentum in illo absque eo, quod absolute, vel in aliquo priori loquendo, non sit habitudo causae ad illum? Jam in lib. Physic., disp. 23, num. 17, a nostro Collegio Complut. explicatum est.

129 Caeterum, quia duae illae posteriores probationes antecedentis huius confirmationis possunt retorqueri ad probandum, non praecontineri in materia hanc numero quantitatem, prius quam hanc numero formam: ex eo, quod ea, quae sunt proprii generis, et praedicamenti substantiae, quippe, quae sunt intimiora, videntur esse prius in materia, quam ea, quae sunt extranea, et extranei praedicamenti, ac proinde prius praecontinendam esse in materia hanc numero formam substantialem; quam hanc numero quantitatem: et similiter cum haec quantitas praecontinatur propter formam ipsam substantialem, et ut determinatio ad illam, videtur prius praecontinendam esse ipsam formam: ideo ad primam ex his probationibus, quatenus sic contra nostram sententiam urgeri possunt, occurrendum est ex dictis, prioritatem, vel posterioritatem in praedicta praecontinentia non attendi penes hoc. quod ea, quae praecontinentur, sint secundum suum esse formale intimiora, vel non intimiora: quia omnia, ut praecontenta, et ut ad lineam praecontentorum, ut talium spectant, identificantur cum ipsa materia praecontinente, et ad genus substantiae spectant: sed saltim inter alia attendi penes hoc, quod unum ex praecontentis sit ex se, et secundum suum esse formale determinatio, et dispositio prima ad aliud: nam tunc praecontinens absque anteriori continentia talis determinationis, non poterit aliud praecontinere. Et ita quia quantitas ex se est determinatio materiae ad hanc formam, et praecontinentia quantitatis est suo modo determinatio ad praecontinendam formam, propterea illa debet prius, quam haec praecontineri.

Ad secundam vero probationem respondetur, nihil obesse, quod hae duae praecontinentiae, nempe huius quantitatis potius, quam alterius, et huius formae substantialis, potius quam illius in materia, sint inter se ratione distinctae: et quod ita inter se comparentur, ut praecontinentia huius numero quantitatis potius, quam alterius quodammodo ordinetur ad praecontinentiam huius numero formae substantialis. Quia hinc ad summum sequitur praedictam praecontinentiam huius numero formae substantialis esse aliquo modo quasi priorem in in genere causae, aut quasi causae finalis, quam praecontinentia huius numero quantitatis, non vero in genere causae materialis.

§ IV. Occurritur secundo argumento eiusdem sententiae.

130 Ad secundum principale concedenda est maior, quoad posteriorem eius partem, scilicet, materiam, ut praecontinentem hanc numero quantitatem interminatam, esse primam radicem individuationis. Quia quantitas, ut terminata, supponit totum compositum iam individuum: ex eo, quod non intelligitur terminata, nisi, ut est quodammodo effectus formae substantialis iam receptae in materia. Et propterea, ut docuit D. Thomas, opusc. 70, eadem quantitas, ut terminata, quodammodo individuatur a se ipsa, ut praeintellecta in materia, secundum, quod non intelligitur terminata.

Hoc autem melius intelligetur, si notetur, quod nomine quantitatis interminatae, non intelligitur quantitas, quae re ipsa nullum habeat terminum, ac proinde sit infinita; sed intelligitur quantitas quatenus non intelligitur terminata, et quasi formata per formam substantialem, quae est terminus, et complementum eius; sed intelligitur praecedere ad illam. Nam sicut contritio, v. g., quia est dispositio ad gratiam, non intelligitur esse formata, et terminata, nisi quatenus est posterior ipsa, et ut intelligitur esse prior, non concipitur terminata, et formata, quia terminus, et complementum dispositionis est forma, ad quam disponit: ita quia quantitas est dispositio ad formam substantialem, non intelligitur terminata, nec (ut sic dicamus) formata, nisi postquam intelligitur forma substantialis, et per eam intelligitur terminari, compleri, et veluti informari. Et propterea D. Thom. in 4, dist. 11, quaest. 1, art. 1, quaestiuncula 3, ad quartum dixit: Dimensio, quae praeintelligitur ante formam substantialem in materia, non habet esse completum: quia non est dimensio terminata: terminatio enim dimensionis est per formam.

131 Unde, sicut quantitas in illo priori, in quo secundum suum esse formale praeintelligitur ante formam substantialem in materia (id est praesupponitur disponere, et determinare materiam, antequam intelligatur forma ipsa, modo alibi dicto recepta in ipsa) habet simul hoc speciale, ut non intelligatur habere certam tantitatem, nec figuram, quamvis re ipsa illam habeat: quia in illo priori, et in illo genere causae non curatur, an habeat, vel non habeat terminum: ex eo, quod illa prioritas, et illud genus causae itatis tantum est prioritas, et genus causalitatis dispositivae tenentis se ex parte materiae; non vero est prioritas causalitatis formae substantialis, a qua illa dispositio, scilicet quantitas habet certam tantitatem (id est, illam, quae intra latitudinem maximi, quod sic ab illa numero forma substantiali, attentis omnibus circumstantiis petiti, ei debetur) ita quantitas, ut in illo priori praecontenta, non intelligitur praecontineri sub certo termino, et figura; sed ab hoc per praecisionem pure praescisivam praescinditur: et tantum curatur de praecontinentia huius quantitatis potius, quam illius, ratione cuius materia ipsa determinatur ad hanc numero formam, potius, quam ad illam, et habet esse individuum, et radicem totius individuationis. Per quae ad omnia, quae in argumento adducuntur, satis patet.

Ex quo etiam fit, nihil obesse id, quod iunior quidam obiicit, scilicet quantitatem terminatam, et interminatam, esse realiter unam et eamdem: ergo sicut illa supponit totum compositum individuum, ita, et haec siquidem utraque est essentialiter accidens.

Respondetur enim ex dictis, quod licet eadem realiter sit quantitas, quae est terminata, et interminata, attamen in diverso genere causae est prior, et posterior ipsa forma substantiali, et ratione huius prioritatis, et posterioritatis dicitur terminata, vel interminata. Sicut etiam ratione huius prioritatis, et posterioritatis, quam secundum suum esse formale habet collata cum forma, ortum habet, ut prius, vel posterius praecontineatur in materia, quam ipsa forma, ut explicatum est. Unde non inconvenit, imo est necessarium, quod in illo priori, in quo non consideratur terminata, sed interminata, non supponat substantiam individuam: bene tamen quando consideratur terminata: ex eo, quod tunc est posterior illa.

Adde quod, ut dicebamus, quantitas, ut interminata, est quodammodo ex se individua, ita ut ipsamet, ut terminata, quodammodo individuetur a se, ut interminata. Et ita secundum, quod interminata, non supponit totum substantiale individuum, sed est radix modo dicto, id est, ut praecontenta in materia individuationis eiusdem compositi.

132 Nec tandem refert, si obiicias, Divum Thomam opusculo de principio individuationis dixisse, materiam signatam quantitate determinata, esse principium individuationis.

Non itaque hoc refert. Nam aliud est quantitas determinata, aliud vero terminata. Quantitas enim determinata dicit quantitatem, ut hanc numero, et non illam, non curando an sit terminata, et completa per formam substantialem, nec an habeat hanc tantitatem, vel illam: et sic est principium individuationis, quatenus in materia praecontenta. Quantitas vero terminata dicit eamdem, ut posteriorem natura, quam forma substantialis, per quam terminatur, et formatur: et similiter involvit secundum hanc rationem, quod habeat certam tantitatem, v. g., bicubitam: et sic sumpta non est principium individuationis.

Esse autem has duas rationes quantitatis aliquo modo distinctas, inde liquet. Quoniam manente quantitate invariata, quod esse determinatam, id est, quod esse hanc, et non illam, potest variari, quod hoc, quod est esse actu terminatam, et completam per formam substantialem: ut si, vel ab illa separetur per divinam potentiam, vel si varietur praecise, quod tantitatem et figuram: ut si vivens, v. g., paululum augeatur secundum eamdem numero quantitatem, vel paululum secundum eam mutet figuram.

§ V. Fit satis ultimo argumento eiusdem sententiae.

133 Ad tertium negandum est antecedens. Et ad probationem concesso antecedenti, neganda est consequentia, quoad secundam partem. Quia superest aliud, ratione cuius materia praecontineat hanc numero quantitatem, potius, quam illam, scilicet pura, et nuda potentialitas materiae: connotando tamen, si compositum illud fiat per generationem, quod in tempore immediate antecedenti praecesserint hae numero dispositiones, et non aliae: ac proinde, quod fuerint introductae ab hoc potius agente, quam ab illo, et in hoc tempore, in istoque composito corrumpendo, et non illo: si vero fiat per creationem, quod subdatur Deo actu creanti per actus infinitos sui intellectus, et voluntatis, ut virtualiter, et eminenter continet hoc compositum, potius, quam illud. Nam his positis connotatis, habet materia tale (ut si dicamus) ingenium, ut se ipsa absque aliquo alio intrinseco in esse entis ei superaddito, praehabeat hanc potius quantitatem, quam illam. Quia hoc ipso, quod determinetur per has dispositiones antecedentes, et non illas, ac proinde introductas in hoc composito corrumpendo, et non in alio, atque ab hoc agente in hoc tempore, etc., cum quibus haec quantitas denuo introducenda habet naturalem connexionem: datur sufficiens connotatum, ad hoc ut ipsamet materia, absque aliquo alio ei addito in esse entis, praehabeat hanc potius quantitatem, quam illam. Sed de his videantur ea, quae in lib. de Generat., disp. 2, num. 87 et seq. nostri Complut. dicunt.

Potestque hoc amplius elucidari exemplo relationis paternitatis in Petro residentis: quae, ut in Logica, disput. 14, num. 92 et 93, et in lib. de Generat., disput. 4, num. 167, nostri Complutens. optime docent, terminatur quantum est ex se ad omnes filios ab eodem Petro generatos: et posita generatione primi filii, et non alterius, terminatur ad illum, potius, quam ad alium: et rursus pereunte hoc, et advenienti in eodem instanti alia generatione secundi filii, terminatur tunc absque additione alicuius alterius intrinseci ei in esse entis superadditi, ad secundum filium: ex eo, quod ponitur novum hoc connotatum: et sic de aliis. Et similiter species Angelica repraesentat existentiam exercitam huius singularis, potius, quam alterius: quam tamen antea non repraesentabat, licet ei in esse entis nihil superaddatur, sed solum ponatur novum illud connotatum productionis, et exercitii existentiae eiusdem singularis repraesentati. Et tandem eadem materia prima nunc appetit appetitu desiderii has potius formas, quam illas, eas nimirum, quas numquam recepit, potest tamen eas recipere: nunc vero appetit illas appetitu complacentiae, et non desiderii, nimirum dum eas actu habet, cum tamen ad haec solum sit necessarium, ut nova connotata ei superaddantur, ut ex dictis in libro Physicorum, disp. 3, num. 94, a nostris Complut. constat.

134 Ex quo etiam fit, nihil obesse id, quod iunior quidam obiicit; scilicet, quod si dispositiones antecedentes determinant ad ad praecontinendam, et postea habendam hanc potius quantitatem, quam illam, fiet inde, quod radix individuationis potius erunt praedictae dispositiones, saltim una cum aliis iam recensitis, et determinantibus, quam quantitas denuo producenda, et in illo priori naturae praehabita. Sicut facta collatione inter ipsam quantitatem, quae alias subsequitur ad formam generandam, et inter formam ipsam, propterea quantitas modo dicto considerata, est potiori iure radix individuationis, quia determinat materiam ad eamdem formam substantialem.

Respondetur enim ex dictis negando sequelam. Tum, quia dispositiones antecedentes una cum aliis recensitis, solum pro connotato importantur: quantitas autem subsequens, si consideretur, ut praehabita in materia, affertur in recto: quia est ipsamet materia, ut determinata ad hanc numero formam, absque additione alicuius novae realitatis inhaerentis in ipsa. Constat autem ex dictis primam radicem individuationis substantiae materialis, debere esse, saltim in recto, puram, et nudam potentiam irreceptibilem in alio, ut in subiecto, nec involventem formam ipsam, ut receptam, cuius oppositum tam in dispositionibus, quam in aliis recensitis invenitur. Tum etiam: quia omnia praedicta solum extrinsece determinant materiam, non autem intrinsece, sicut quantitas, ut praehabita: cum tamen prima radix individuationis debeat esse materia, ut intrinsece determinata, ut ex iis, quae toties innuimus, satis liquet. Tum deinde: quia determinatio, quae fit per quantitatem subsequentem ut praehabitam, est de se permanens, et in facto esse; non tamen, quae fit per alia enumerata: at determinatio per se, et in recto petita a prima radice individuationis debet esse huius posterioris conditionis, ut ita determinatio sit proportionata cum re, ad quam determinat, et radix individuationis recte congruat cum individuo ipso substantiali, et individuatione eius ex se permanenti, ac in facto esse. Tum denique: quia cum caeterae dispositiones non sint ex se quodammodo individuae; secus tamen quantitas, inde est, ut materia congruentius reddatur determinata, et individua, ac individuationis radix, per hoc, quod subditur, modo dicto, quantitati, quam per hoc, quod aliis rebus subdatur. Et ita si quae alia ad talem individuationem, et individuationis totius compositi radicem suo modo desiderantur, non influent eo modo, quo quantitas, ut praehabita, sed alio inferiori: quatenus nimirum sunt connotatum requisitum ad praehabitionem huius quantitatis potius, quam alterius; ac proinde hoc modo eidem quantitati deserviunt.

135 Nec tandem obstet, si urgeas, quod materia prima secundum se, tantum est una unitate negativa, ut constat ex iis, quae in libro Physicorum, disp. 3, a num. 27 usque ad num. 45, nostri Complut. docent: ergo nisi ei aliquid addatur in recto, nequibit esse una unitate positiva. Sicut si relatio paternitatis residens in Petro, tantum haberet vim negativam extendendi se ad plures filios, id est, nihil haberet unde extenderetur ad illos; cum tamen in ea nihil esset ratione, cuius talis extensio ei repugnaret, tunc non posset extendi ad respiciendum positive filium denuo genitum ab eodem Petro, nisi ei aliquid in recto adderetur.

Non igitur hoc obstet. Quoniam hoc est proprium (ut sic loquamur) ingenium materiae (ut patet ex iis, quae in libro de Generatione, disp. 2, num. 89, nostri Complutens. optime dicunt) quod in actu signato habeat quidquid ex parte recti requiritur ad unitatem positivam numericam, secundum quam est radix huius individui substantialis potius, quam alterius, id est, habeat omnem realitatem in esse entis in recto desideratam ad rectum unitatis positivae numericae, secundum, quam materia habet esse radicem huius potius individui substantialis, quam alterius; licet hoc non sit ibidem in actu exercito, et sub conceptu recti, id est, licet hoc non sit ibidem exercens rationem recti, ac proinde, nec sub conceptu recti nisi ponatur in obliquo, et modo dicto id, quod pro connotato desideratur, seu aliquod ex praelictis connotatis, quae num. 133 huius dubii recensuimus. Nam ad hoc, ut realitas illa materiae, habens quidquid in esse entis desideratur in recto ad suam unitatem numericam iam dictam, exerceat rationem recti, requiritur praedictum connotatum: sicut etiam tale connotatum desideratur ad hoc, ut sit ibidem sub conceptu recti: quia rectum sub conceptu recti debet afferre tuum obliquum, seu connotatum. Unde materia prima ex se dicitur una unitate negativa: quia ex se praecise sumpta non est nexa cum tali connotato: et ita eo ipso, quod praedictum connotatum ponatur, habebit materia hoc exercitium, et rationem recti sub conceptu recti unitatis positivae, et radicis individuationis totius compositi.

136 Cur autem (ut sic loquamur) ingenium, materiae attribuimus, constat ex ratione nuper facta, scilicet quia materia est una numero negative: ex eo, quod non magis est connexa cum hac numero quantitate, quam cum illa. Quare cum posito connotato iam dicto, tunc ipsamet absque additione aliqua in esse entis sit in recto magis connexa cum hac quantitate, quam cum illa, inde est ut ipsa ex se habeat quidquid ad talem unitatem positivam ex parte illius, quod alias est habiturum rationem recti, sub conceptu recti desideratur.

Potestque hoc amplius elucidari ex eo, quod unitas positiva, individualis tamen materiae, debet esse unitas purae potentiae, et primi subiecti irreceptibilis in alio, ut ex dictis liquet. Et ita non potest in recto importare aliquid materiae superadditum in esse entis: quia hoc non posset non habere rationem actus recepti in ipsa materia, quod quidem eo ipso non esset idoneum ad rationem recti talis unitatis, ut supra asserebamus: ac proinde quidquid in esse entis desideratur ad rationem illius, quod futurum est rectum respectu unitatis praedictae, debet semper praecedere in materia, non quidem ita, ut sit ibi semper sub conceptu recti, et exercens rationem unitatis positivae, quae est radix individuationis huius compositi substantialis potius, quam alterius, v. g., Petri; sed ita, ut detur semper ibidem in actu signato. Quia, ut innuebamus, ad praedictum exercitium, et ad conceptum recti sub ratione recti desideratur aliquod ex duobus illis connotatis iam recensitis.

Diximus multoties, quod materiae non est addendum aliquid intrinsecum in esse entis, quod antea ibidem, et modo explicato non praeesset: quia licet nihil ei addatur intra hanc lineam; bene tamen intra lineam recti sub conceptu recti: ad hunc dumtaxat sensum, quod nimirum ei addatur, ut modo habeat rationem recti sub conceptu recti, sive recti in actu exercito; non tamen antea: licet ad hoc non sit necessarium, nisi, quod addatur aliquod ex praelictis duobus connotatis num. 133 recensitis. Quia eo ipso potentialitas materiae manet determinata, et sub conceptu recti huius unitatis positivae potius, quam alterius: ex eo, quod linea recti sub conceptu recti non petit indispensabiliter ulteriorem aliam additionem, ad hoc, ut rectum sub conceptu recti denuo dicatur esse, denuoque exerceri.

Possuntque omnia ista amplius explicari. Tum exemplis relationis paternitatis speciei Angelicae, et appetitus materiae primae, num. 133 huius dubii adductis, in quibus hoc proportionali modo philosophandum est. Tum etiam exemplo alio altiori, nempe potentiae generativae in divinis: quae in recto dicit divinam essentiam et in obliquo Paternitatem. Et licet praedicta essentia secundum se, habeat quidquid in esse entis in recto desideratur ad rectum potentiae generativae; non tamen secundum se praecise exercet rationem recti, nec est in Patre sub conceptu recti, nisi addatur obliquum, et connotatum illius, nempe relatio Paternitatis: et propterea ex defectu huius connotati non habet essentia divina in Filio rationem potentiae generativae. Unde quamvis addita Paternitate nihil addatur essentiae, quod tribuat ei aliquid in esse entis in recto desideratum, ad hoc ut habeat rationem recti respectu potentiae generativae: additur tamen ei in recto aliquid, quod pertineat ad lineam recti, quatenus per hoc praecise denotatur, addi ei, quod habeat rationem recti sub conceptu recti, sive recti in actu exercito. Quia conceptus recti sub conceptu recti, sive recti in actu exercito, debet afferre secum in recto, quod dicat habitudinem ad aliud, ut ad id, quod ab eo in obliquo importatur: sive habere connexionem cum illo, tanquam cum aliquo importato per modum connotati: quamvis haec habitudo, sive connexio in esse entis nihil sit aliud, nullamve aliam realitatem, seu formalitatem dicat, praeter essentiam divinam secundum suum esse absolutum sumptam, et relationem Paternitatis: alioqui esset in Deo aliqua alia formalitas, aut realitas in esse entis requisita ad rationem potentiae generativae. Cuius oppositum ex Divo Thoma in tract. de Trinitate, dicemus.

§ VI. Corollaria notatu digna, et ad concilianda plura loca Divi Thomae non parum necessaria adducuntur.

137 Ex dictis in tota hac disputatione satis clare deducitur, quomodo concilianda sint plura loca Divi Thomae circa principium individuationis substantiae materialis, quae primo aspectu inter se pugnare videntur; cum tamen re ipsa mirabili nexu inter se cohaereant. Quae licet in discursu totius huius disput., eo ordine, quo necessitas urgebat, a nobis explicata sint, placuit tamen in gratiam Sancti Doctoris, et ut certo constet quomodo ipsamet Divi Thomae mentem plane, et perspicue, quod cuncta secuti simus, omnia illa simul in hoc § colligere, et veram eorum intelligentiam simul proponere.

Ex dictis ergo in primis colligitur, quid sibi velit Sanctus Doctor, dum aliquando absolute asserit, materiam esse primum principium, et radicem individuationis, ut 1 part., quaest. 54, art. 3 ad secundum, et pluribus aliis locis, quae habentur in tabula aurea verbo individuum, num. 25, imo opusc. 32, inquit, materiam solam esse principium individuationis. Aliquando vero inquit, materiam primam, et quantitatem dimensivam, esse principium individuationis praedictae, ut 3 part., quaest. 77, art. 2, et in 4, dist. 12, quaest. 1, art. 1, quaestiuncula 3 ad 3, et alibi saepe.

Nam in prioribus locis loquitur de primo principio individuationis, quod intra lineam illius principii est omnino primum, licet ex se non sit omnino sufficiens, ut a num. 94 usque ad 98 explicuimus: in posterioribus vero de principio primo, et ex se omnino sufficienti intra latitudinem primi principii praedictae individuationis, ut ibidem innuimus; ita tamen, ut non loquatur de quantitate utcunque, sed ut praehabita in materia, ut num. 86 et 116 diximus.

138 Adde: posse etiam Sanctum Doctorem aliter explicari, idque non parum ad ipsius mentem. Nam in prioribus testimoniis loquitur de primo principio individuationis, cui individuatio ipsa, quod esse incommunicabile, sive, quod esse indivisum in se ultima divisione, per quam iam accommodationem, et attributionem absolute tribuitur; quamvis revera a quantitate, ut praecontenta radicaliter in materia proveniat, ut a num. 91 usque ad num. 94 ostendimus. In ultimis vero de principio individuationis, cui eadem individuatio, quod esse divisum ultima divisione, a quovis alio, eodem proportionali modo attribuenda est, ut ibidem diximus.

Vel tandem in primis locis, solum vult Doctor Angelicus, materiam solam esse in recto primum principium individuationis, quamvis quantitas, iuxta ea, quae in posterioribus testimoniis docet, in obliquo desideretur, non quidem habita, sed petita, et in sequenti signo, quantum est ex vi causarum secundarum, licet non omnino indispensabiliter subsequenda, ut a num. 133 usque ad 135 explicuimus.

139 Secundo deducitur, quomodo intelligendus sit idem Sanctus Doctor, dum semel inquit, materiam quantitate signatam, seu ut subest dimensionibus non esse principium individuationis, ac proinde, nec quantitatem ipsam eamdem signantem; sed tantum esse signum inseparabile ipsius, et principium, quod cognosci, et demonstrari respectu eiusdem individuationis, quia quantitas ex eo, quod accidens, non causat subiectum suum, ut opusc. 32, cap. 3, et opusc. de Principio individuationis: semel vero, imo multoties vult, materiam signatam, esse re ipsa primum, et fontale principium individuationis quod esse, ut opusc. de Ente et Essentia, et opusc. 70, quaest. 4, art. 2, in corpore, et in solutionibus argumentorum, necnon et in aliis locis quae a num. 43 usque ad 48 adduximus.

Ex dictis igitur haec duo inter se valde cohaerere constat. Nam materia signata quantitate, diversimode tamen accepta, est, et non est primum principium individuationis, quod esse, et quod cognosci. Nam ipsa, ut signata quantitate, quatenus per hanc signationem significatur ipsamet, ut praehabens per modum radicis, et fundamenti hanc potius quantitatem, quam illam, atque adeo praedicta quantitas, non ut habita, nec ut sumitur per modum causae formalis intrinsecae, seu actu inhaerentis, sed, ut praehabita, et radicaliter contenta, est prima radix individuationis, quod esse, ut num. 86 et a num 116 usque ad num. 137 explicatum est. Caeterum eademmet materia signata quantitate, ut per hoc significatur materia ipsa, ut actu, et in exercitio habens quantitatem, et ab eadem actu informata, non est primum principium individuationis quod esse, sed quod demonstrari, et cognosci, et quod hoc, quod est dependere a certis circumstantiis, a loco, etc., ut ibidem, et a num. 74 usque ad 86 diximus, et per consequens quantitas ipsa secundum hanc rationem erit tantum hoc modo principium individuationis, ut loco citato explicuimus.

140 Tertio colligitur, quomodo concilianda sint loca illa eiusdem S. Praeceptoris, in quorum aliquibus velle videtur dimensiones interminatas, atque adeo materiam eis signatam, non vero dimensiones terminatas, nec materiam, ut eis signatur, esse primum principium individuationis, ut opusc. 70, quaest. 4, art. 2, in aliis vero dimensiones determinatas, et materiam eis signatam, esse primam individuationis radicem, ut opusc. 29, in fine illius, et alibi.

Respondetur enim ex dictis, dimensiones esse interminatas, dicere dimensiones, ut non intelligantur completae, et terminatae per formam, quae est earum terminus, et complementum, atque adeo, ut non praecontinentur in eadem forma, nec sunt quid posterius ipsa, sed, ut praeeunt eamdem secundum praecontinentiam in materia, secundum quam rationem non intelliguntur pro illo priori terminatae, nec habentes certam mensuram, et figuram. At per dimensiones determinatas, intelligit eamdem quantitatem, ut est singulare quoddam determinatum, id est, ut est haec numero quantitas, et non illa, non curando de illa terminatione per formam nuper explicata. Constat autem nullam esse contradictionem in hoc, quod quantitas illo modo interminata, et hoc modo determinata, sit prima radix individuationis, ut num. 131 ostensum est, imo id esse necessarium constat ex iis, quae a num. 130 usque ad num. 133 asseruimus. Si quidem hoc ipso, quod materia sit prima radix individuationis, oportet, quod quantitas, ut ad rationem praedictae radicis concurrit, sumatur, ut pendens, et ut praehabita a materia, non vero, ut pendens, et ut praehabita ab ipsa forma, alioqui individuationis radix non in materiam, sed in praedictam formam esset primo reducenda, cuius oppositum ostensum est.

141 Quarto infertur, quomodo intelligendus sit Sanctus Doctor, dum aliquando videtur velle, substantiam materialem individuam non posse separari a quantitate: aliquando vero, quod possit. Nam in testimoniis id negantibus loquitur de potentia ordinaria, in affirmantibus vero de absoluta: vel in illis sermonem facit de quantitate, ut radicaliter praehabita, in his de eadem, ut actu habita: vel in illis de substantia materiali, ut est individua individuatione sensibili, in his autem secundum, quod praecise est individua, secundum ea, quae ad eius individuationem absolute sumptam desiderantur, ut a num. 87 usque ad num. 90 tetigimus. Per quae omnia optime plura alia testimonia D. Thomae facile conciliantur.

Ultimo, ex dictis deducitur, sententiam nostram, quam in praecedentibus dubiis circa primam radicem individuationis substantiae materialis, ac proinde formae substantialis explicuimus, esse ipsam sententiam, et mentem Angelici Praeceptoris: quandoquidem secundum eam, ut a nobis declarata est, optime consonant, et mirabili nexu inter se cohaerent omnia dicta eiusdem Sancti Doctoris, imo loca. et testimonia ipsa, quae prima facie videbantur inter se pugnare, eamdem elucident: atque adeo illam caeteris aliis sententiis hucusque relatis praeferendam esse constat.