Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

70 Postquam explicuimus quid, quod praesentiam ab aeterno in mensura aeternitatis, iuxta mentem Scripturae, et Patrum, dicendum sit: ac simul quomodo iuxta eorundem sententiam, aeternitas sit ratio cognoscendi praedicta futura; restat, ut quid, quod hoc ipsum sufficienti ratione probetur, explicemus. Divisimus autem hoc dubium a praecedenti, ut ita clarius, et distinctius procedamus § I. Adducitur prima sententia.

Prima sententia utramque tituli partem negat. Ita Scotus in 1. distinct. 38. quaest. 1. Durandus quaest. 3. Gabriel, Gregorius, Okamus, et Aureolus eadem distinct. 38. Suarez, lib. 1. de scientia futurorum absolutorum, cap. 7. Herveus, Hispalensis in 1. distinct. 38. Sylvester in constat. 1. part. quaest. 14. art. 16. Aegidius in defensorio D. Thom. ad hunc articulum, Valentia in praesenti, puncto 5. Vasquez disput. 64. Arrubal disp. 41. cap. 4. Herice disput. 6. cap. 4. Ex quibus octo ultimi authores etiam credunt, oppositam sententiam non esse de mente D. Thom. nec communem Patrum.

Sententia haec quoad secundam eius partem aperte sequitur ex priori. Quoad primam vero probatur primo. Quoniam nihil potest realiter, et physice coexistere alteri in aliqua duratione, nisi in se ipso eodem modo existat: at futura contingentia antequam sint in propria mensura, seu antequam quoad nos existant, non habent realiter, et physice existere in se: ergo nec habebunt coexistere aeternitati in eadem mensura, et duratione aeternitatis: ac proinde talis coexistentia non poterit sufficienti ratione suaderi. Haec ultima consequentia ex priori aperte patet. Prior vero ex utraque praemissa patet.

Minor autem etiam constat. Nam res creatae antequam sint in propria mensura, sunt in se ipsis vere, et realiter nihil: et ita nullo modo sunt existentes in se ipsis. Maior probatur. Quoniam coexistentia duorum in aliqua duratione supponit, quod eorum quodlibet habeat in se veram, realem, et physicam existentiam: alioqui, ut ex se patet, non poterunt ad invicem in aliqua duratione coexistere.

71 Nec refert, si dixeris, satis esse rem illam existere in superiori mensura, licet non sit in mensura propria, ut in praesenti contingit.

Nam contra hoc est, quod repugnat, aliquid existere physice, et realiter in mensura aliena, quin in se eodem modo sit ens reale, ut ex terminis ipsis constare videtur; ergo etiam id repugnabit, nisi etiam existat in mensura propria. Patet consequentia. Quia, quod aliquid ut in se ipso ens reale physice, et realiter, necessario involvit, quod existat in propria mensura. Nam sicut tunc realiter, et physice fit quando producitur in propria et adaequata mensura, et non antea, ita eodem modo est in se ens reale, quando existit in propria mensura, et non ante illam.

72 Confirmatur primo. Quia prius est rem aliquam existere in mensura, seu duratione propria, quam existere in aliena, et superexcedente; ergo nihil poterit existere in aliena mensura, quin habeat existentiam in sua propria, et adaequata mensura. Consequentia non indiget probatione: siquidem id, quod est posterius, necessario pendet a priori, ac subinde non potest esse sine illo. Antecedens autem probatur. Quoniam ideo res est in aliena, et superiori duratione, et mensura, quia est in duratione, et mensura propria: quandoquidem mensura, et duratio aliena, et superior, tantum ambit ex vi suae lineae durationes inferiores, quae sunt durationes propriae rerum, quae in eadem mensura superiori continentur. Et ideo prius est, aliquam rem esse in sua mensura propria, et adaequata, quam esse in mensura aliena, et superexcedente.

Confirmatur secundo. Nam quod non verificatur de rebus pro mensura propria, nequit de eisdem pro mensura aliena, et superexcedente, nimirum pro mensura aeternitatis verificari: ergo hoc ipso, quod res existere ab aeterno, non verificetur de illis pro mensura propria, non poterit verificari pro mensura aeternitatis. Consequentia patet. Antecedens autem probatur. Nam mensura communis non attingit res, nisi secundum conditionem, quae ipsis rebus competit: alioqui non attingeret illas prout sunt in se: et insuper mutaret conditiones illarum; cum tamen neutrum ex his duobus possit mensurae communi continenti mensuras inferiores, convenire. Sicut neutrum, proportione servata, potest convenire loco communi, nempe concavo coeli, collato cum locis particularibus ab ipso contentis, et ab eodem mensuratis, ergo, etc.

73 Secundo, et principaliter. Nam vel res creata existit ab aeterno in aeternitate per propriam existentiam creatam, vel non? Hoc secundum dici nequit: alioqui tantum esset in potentia Dei, et ita nullo modo posset verificari, quod actu, et formaliter existeret, atque adeo nec quod existeret in aeternitate. Si autem primum asseratur, ergo res illa hoc ipso, quod creata, non poterit non esse producta per aliquam actionem: et per consequens omnes res, quae in aliqua temporis differentia exsistunt, erunt ab aeterno productae, et creatae per veram, et realem actionem, cuius oppositum fides docet, ut patet ex illo Genes. 1. In principio creavit Deus caelum, et terram.

74 Nec refert, si occurras, hinc solum sequi, res ab aeterno esse productas in aliena mensura; nempe in aeternitate, et respectu Dei, non vero in mensura propria, et quoad nos: et licet hoc ultimum sit inconveniens, et contra fidem; non tamen illud prius.

Nam contra hoc est. Tum quod hoc ipso, quod res sit ab aeterno creata in aliena mensura, nempe in aeternitate, habet absolute, et simpliciter esse creatam: quia eo ipso actio Dei ab aeterno est terminata ad existentiam illius, quod nihil aliud est, quam proprie, absolute, et simpliciter creari. Constat autem, quod iuxta fidem, creaturae proprie, absolute, et simpliciter solum in tempore fuerunt creatae; tum etiam: quia existentia creata non producitur sine propria duratione, et mensura; quia haec duratio habet se ad instar proprietatis respectu propriae existentiae; ergo si ab aeterno est existentia creata, ab aeterno etiam erit duratio, et mensura propria illius: et per consequens, sicut in propria existentia essent ab aeterno, ita etiam in propria duratione.

75 Tertio probatur eadem sententia. Nam aeternitas non respicit eodem modo rem, dum actu exsistit, et dum habet esse praeteritum, vel futurum: at haec diversitas sita est in hoc, quod actu existentia respiciuntur ab aeternitate, ut praesentia sibi; futura vero, et praeterita, ut non sibi praesentia: ergo futura non erunt ab aeterno praesentia eidem aeternitati. Consequentia satis liquet. Minor videtur constare quia non videtur apparere, in quo alia praedicta diversitas consistat.

Maior autem suadetur, ex eo, quod res ipsa aliter inspicit aeternitatem, dum est praesens, et aliter, dum habet rationem futurae; siquidem dum est praesens, respicit illam per realem habitudinem verae, et realis coexistentiae; cum vero habet rationem praeteritae, et futurae non respicit eandem aeternitatem per respectum realem sed rationis; ergo e converso ipsa aeternitas aliter respicit rem creatam ut praesentem, quam ut futuram, vel ut praeteritam: quoniam diversitas unius relativa exigit diversitatem in termino, seu in correlativo.

76 Quarto. Quia alioqui daretur multitudo actu infinita, quae realiter, et physice esset actu, et simul praesens in aliqua duratione; hoc autem est impossibile; ergo, etc. Sequela probatur. Nam omnes cogitationes beatorum sunt infinitae; ergo si omnes illae sunt actu praesentes Deo physice, et realiter in mensura aeternitatis, secundum proprias existentias, dabitur multitudo infinita in actu, respectu alicuius durationis, nempe aeternitatis. Falsitas autem consequentis inde liquet. Nam ut N. Complutenses in lib. Physic. disp. 18. num. 57. ostendunt, ratio, propter quam repugnat infinita multitudo entium totalium, est, quia praedicta multitudo debet esse secundum aliquam speciem numeri, vel secundum proportionem, et similitudinem ad illam; et cum quilibet numerus sit multitudo facta, vel mensurata per unum, erit utique contra rationem numeri, vel multitudinis habentis proportionem, vel similitudinem cum illo, quod sit actu infinita; quippe cum rei actu mensuratae per unum ex illis multis, ex quibus constat, repugnet esse actu infinitam; atque adeo etiam repugnabit, hoc habere in propria duratione; at ratio ista videtur intentum convincere, etiamsi talis multitudo ponatur actu infinita in aeternitate; siquidem ibi debet conservare propriam rationem talis multitudinis; ergo, etc.

77 Quinto. Nam ex opposita sententia plura sequuntur absurda. Primum, quod eadem res bis producatur. Semel quidem in aeternitate, et ab aeterno; semel autem in tempore. Quia sicut nequit esse, quin producatur, ita nequit ab aeterno esse, nisi ab aeterno producatur; nec potest incipere esse in tempore, nisi etiam in tempore incipiat produci.

Secundum, quod de Antichristo posset in hoc instanti verificari, quod in hoc eodem instanti, et in quolibet alio nostri temporis est. Nam sicut bene sequitur: Antichristus est in aeternitate: ergo Antichristus est, ita etiam optime infertur: Antichristus in quolibet instanti temporis est in aeternitate ergo nunc, et in quolibet alio instanti nostri temporis est.

Tertium, res non posse creari, seu produci ex nihilo in tempore: siquidem iam praesupponuntur cum suo esse reali, et physico in aeternitate. Et ita non producerentur in tempore simpliciter ex nihilo; sed ad summum cum limitatione, nempe ex nihilo in tempore.

Quartum, Adamum, et Antichristum coexistere inter se ad invicem, si semel coexsistunt aeternitati. Nam sicut quae sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se; ita quae ab aeterno coexsistunt uni tertio coexsistent utique inter se.

Quintum, quod plures contradictoriae verificarentur de uno, et eodem in unica, et eadem duratione, nempe in eodem instanti aeternitatis; ut quod Antichristus est, et Antichristus non est, quod corrumpitur, et generatur, moritur, et exsistit: siquidem omnia haec convenirent Antichristo in aeternitate. Et ita si omnia haec ab aeterno conveniunt ei in mensura aeternitatis, verificabuntur simul de illo in eadem duratione praedictae contradictoriae: hoc autem videtur absurdum: siquidem praedicata ex se contradictoria, semper sunt incompossibilia, in quacunque duratione sint: ex eo, quod semper sunt ex se contradictoria.

78 Ultimo, quia alioqui tolleretur libertas arbitrii creati. Tum quia si actus liberi creati ab aeterno exsistunt in aeternitate, erunt utique ab aeterno producti in illa secundum omnes circumstantias, quas in suo tempore habebunt; ergo non erit modo in potestate liberi arbitrii aliquid facere, vel alio modo, quam factum sit in aeternitate; ac proinde nulla remanebit in eo libertas; tum etiam, quia futurum contingens, et liberum non est in aeternitate, nisi per idem esse, quod habiturum est in tempore: sed si in tempore haberet esse, antequam fieret a libero arbitrio, non esset contingens, neque liberum: ergo idem dicendum est, si habet esse in aeternitate, antequam a libero arbitrio producatur in tempore.

§ II. Proponitur, et explicatur vera sententia.

79 Dicendum tamen est sufficienti ratione probari futura contingentia absoluta fuisse ab aeterno, et esse nunc realiter, et physice praesentia Deo in mensura aeternitatis, et ratione huius praesentiae certo ab illo cognosci. Ita Ferrara 1. contra Gent. cap. 66. Corduba, quaest. 35. disp. 8. Capreolus in 1. dist. 38. quaest. 1. art. 2. et dist. 36. quaest. 1. art. 2. Ricardus in 1. dist. 38. quaest. 5. Caietan. Bannez, Ripa, Zanzardus, Zumel hic, Nazarius controv. 3. Navarrete controv. 52. Gonzalez disp. 43. sect. 3. Corneio disp. 1. dub. 3. Alvarez disp. 8. de auxiliis, Abulensis super Math. cap. 18. quaest. 36. Et ex Patribus Societatis Fonseca 6. Metaphys. cap. 2. quaest. 4. sect. 2. Christophorus Gil. tract. 10. de aeternitate cap. 16. Granado tract. 5. de scientia Dei disp. 3. sect. 2. Et hoc probabile putat Molina in praesenti disput. 13. licet disp. sequenti oppositum amplectatur. Et tandem communiter Sancti Patres, quos dub. praecedenti retulimus. Quia omnes illi vera ratione ducti praedictam praesentiam futurorum in aeternitate admittunt, et dicunt, ratione eiusdem praesentiae certo, et infallibiliter a Deo cognosci.

Caeterum quia haec assertio indiget explicatione, ideo supposita explicatione num. 35. et 40. adducta, amplius explicanda et deinde probanda erit.

80 Pro eius igitur explicatione notandum est primo, quod cum dicitur, futura contingentia fuisse ab aeterno, et esse nunc praesentia Deo, et aeternitati, involvuntur ibi, tum extrema coexistentia, tum etiam duratio, in qua coexsistunt, seu mensura, per quam mensuratur praedicta coexistentia. Sicut cum dicimus Petrum, et Paulum coextitisse heri, et coexistere nunc, involvuntur ibi Petrus, et Paulus ad invicem coexsistentes, et duratio, ac mensura, in qua coexsistunt, per quamque talis coexistentia mensuratur, scilicet dies externa, et instans praesens, seu dies externa pertinens usque ad instans praesens.

Extrema igitur huius coexistentiae, de qua in praesenti loquimur, sunt ex una parte Deus, ut est aeternus; ex alia vero futura contingentia. Duratio autem mensurans, non quidem solam veritatem propositionis, per quam enunciatur, praedicta futura coextitisse ab aeterno, et coexistere nunc Deo, et aeternitati, sed etiam coexistentiam extremorum, non est instans nostri temporis, aut reliqua instantia temporis imaginarii, quae nostro modo intelligendi, et iuxta ea, quae N. Complutenses in lib. Physic. disp. 29. num. 50. docent, intelliguntur ab aeterno praecessisse instans imaginarium, aut verum, quod nunc vere, vel imaginariae intelligitur existere; sed est ipsamet aeternitas, seu nunc illud indivisibile, et semper stans aeternitatis, quae est mensura formaliter indivisibilis, et omnino indeficiens, ac invariabilis.

Nam in hoc instanti nostri temporis, evidens est, non existere Antichristum: sicut etiam evidenter patet, quod in instantibus antecedentibus, sive veris, sive imaginariis, quae praecesserunt, nondum habuit existentiam; sed in ordine ad nostrum tempus incepturam esse eius existentiam in tempore illo futuro, pro quo revera exsistet. Unde de fide habemus, quod loquendo de productione rerum creaturarum, ut mensurata per nostrum tempus, tunc omnes creaturae inceperunt in tempore, ut constat ex illo Genes. 1. In principio creavit Deus caelum, et terram, et ex Concilio Nicaeno supra adducto. Et propterea, ut hoc ipsum denotetur, et ut omnis quoad hoc aequivocatio pellatur, addita est tam in titulo, quam in assertione particula illa: In mensura aeternitatis, ut denotetur quaenam sit duratio mensurans coexistentiam, et praesentiam hanc futurorum ad aeternitatem.

81 Ex quo fit, aeternitatem duplex munus in hac coexistentia subire. Unum quidem quatenus habet rationem extremi coexistentis, et simul durantis, cum futuris. Aliud vero quatenus habet rationem durationis mensurantis, tum veritatem propositionis; qua affirmatur praedicta coextistentia, tum etiam eandem coexistentiam. Sicut cum dicitur Petrum coexistere durationi primi mobilis, tunc duratio illa primi mobilis et habet munus extremi durantis simul cum Petro, et munus mensurae mensurantis talem coexistentiam.

Diximus durationem mensurantem, non quidem solam veritatem propositionis, sed etiam coexistentiam extremorum, non esse hoc instans nostri temporis, aut alia, quae idem instans praecesserunt: quoniam si loquamur de mensura mensurante solummodo veritatem propositionis, tunc haec propositio: Antichristus est praesens nunc in aeternitate, est vera, etiamsi illud nunc denotet instans praesens nostri temporis: ac proinde praedictum nunc poterit esse mensura illius sic sumptae. Nam facit hunc sensum, quod in hoc instanti nostri temporis est verum dicere, futura contingentia esse praesentia Deo in aeternitate, et ei in eadem mensura aeternitatis mensurante coexistentiam extremorum, coexistere.

82 Secundo notandum est, quod adhuc cum dicitur, futura contingentia fuisse, seu esse ab aeterno praesentia aeternitati in eadem mensura aeternitatis, et etiam nunc esse illi praesentia, ly nunc dicente aeternitatem, ut mensuram huius coexistentiae, potest hoc dupliciter intelligi. Primo quidem, quod ipsa futura contingentia exsistentia in sua propria duratione, nimirum pro tempore futuro, intelligantur secundum suam existentiam formaliter, aut virtualiter quasi extendi, et quasi retrotrahi, ita ut ab ea duratione, in qua habebunt esse, pertingant usque ad ipsam durationem aeternam a parte ante eiusdem aeternitatis. Secundo vero non ita, ut ipsa futura quasi extendantur, et (ut sic dicamus) retrotrahantur hoc modo; sed quia ipsa aeternitas, ex eo, quod est infinita in ratione durationis, ac proinde habet virtualiter omnem extensionem excogitabilem intra hanc lineam, extenditur virtualiter quantum necesse est, ut semper et ab aeterno, et absque successione ex parte aeternitatis, vel ex parte contactus pertingat usque ad ipsum futurum, et durationem eius pro ea temporis differentia futura, pro qua verificabitur, quod actu habeant esse, et ita modo dicto ambiat, et contineat omnia illa.

Eo proportionali modo, quo si daretur tempus ab aeterno, et hoc in aeternum a parte post duraret; tunc si per impossibile imaginaremur, quod praedictum tempus secundum omnes suas partes simul staret, simulque haberet illam extensionem formalem, oporteret, ut ab aeterno, et simul adhuc ex parte contactus pert ingeret ad Antichristum, et ad omnia praeterita, vel futura in infinitum a parte post, non quidem quia ipsa praeterita, aut futura quasi extenderentur, ita ut a sua duratione determinata, in qua sunt, retrotraherentur quantum necesse esset, ut inde usque ad omnem illam durationem infinitam a parte ante pert ingeret; sed quia tempus ipsum formaliter extenderetur; ita ut simul, et semel, et sine successione, etiam ex parte contactus pert ingeret ab aeterno usque in aeternum: et per consequens ad omnes res, et durationes intrinsecas earum, quae in tota illa latitudine inveniuntur, seu quae in quavis differentia temporis exsistunt.

83 Cum igitur dicimus, futura contingentia coexistere ab aeterno aeternitati in ipso nunc eiusdem aeternitatis, nolumus dari praedictam coexistentiam, ex eo, quod futura ipsa contingentia, quasi extendantur a sua temporis differentia, pro qua in tempore futuro exsistent, quantum satis sit ad hoc, ut pertingant ad durationem aeternam a parte ante aeternitatis, seu ad hoc, quod ut semper a parte ante coexistant illi; sed quia ipsa aeternitas ratione suae infinitatis, et virtualis extensionis extenditur ab aeterno quantum satis est, ad hoc, ut pertingat ad praedicta futura, et ambiat illa. Et ideo ad explicandam hanc praesentiam, et modum eius, communiter dicitur a Thomistis una cum D. Thom. omnia praeterita, et futura actu ambiri, contineri, et concludi in ipso nunc aeternitatis.

Et ratio huius modi philosophandi quoad hoc, est. Quoniam ad hoc, ut futura contingentia coexisterent aeternitati, priori modo, oportebat, ut ipsa in propria, et adaequata eorum duratione haberent existentiam durantem ab illa temporis differentia, in qua exsistent usque ad durationem infinitam a parte ante eiusdem aeternitatis, aut temporis imaginarii a parte ante infiniti, et e contra: atque adeo essent, et non essent futura. Sicut ad hoc, ut aeternitas hoc modo extendatur ab aeterno usque ad ipsa futura, desideratur, quod habeat in propria duratione existentiam, per quam ab aeterno usque ad talia futura pertingat. Et propterea quia aeternitas ratione suae infinitatis potest habere totam hanc durationem, inde est, ut futura possit coexistere ipsi ab aeterno in nunc eiusdem aeternitatis, et e contra.

84 Tertio pro maiori horum luce recolendum est in memoriam, et magis illustrandum id, quod num. 67. et 68. tetigimus, scilicet, quod cum dicitur, futura contingentia esse ab aeterno praesentia aeternitati in nunc eiusdem aeternitatis, ex eo, quod ipsa est virtualiter extensa, seu virtualiter habet partes durationis, nimirum praeteritum, praesens, et futurum; et ratione earum intra se concludit omnia illa, potest adhuc dupliciter intelligi. Vel ita ut aeternitas ratione omnium suarum partium, virtualiter talium attingat proxime, et immediate quodlibet futurum: vel ita ut non ratione omnium suarum partium virtualium id habeat, sed quod quatenus virtualiter continet, v. gr., durationem crastinam, coexistat ab aeterno diei futuro, et omnibus rebus, quae in ipso habitura sunt existentiam; licet modo, id est, in nunc nostri temporis illam non habeant; et quatenus virtualiter continet diem immediate sequentem post crastinum, et ea, quae nunc sunt futura, pro eodem die coexistant etiam ab aeterno ILLI. Sicut etiam secundum quod habet continere omnia tempora, quae praecesserunt usque ad instans praesens, coexistant semper ad omnia praeterita, ut infra magis explicabitur.

85 Cum ergo dicitur, futura contingentia coexistere semper, et ab aeterno Deo, et aeternitati in ipso nunc aeternitatis, ex eo, quod ipsa extenditur virtualiter quantum satis est, ad hoc, ut a propria duratione aeterna a parte ante pertingat usque ad durationem futurorum, non est sensus, quod ratione omnium partium virtualium suae durationis immediate, et proxime concludat, et intra se contineat quodlibet futurum, et durationem eius creatam; sed quod quatenus continet durationem illam, in qua erit Antichristus, ambit, et concludit illum, et sic de aliis temporis differentiis antecedentibus ad illam, sive veris, sive imaginariis.

Et ratio est manifesta. Quoniam tandiu durat in propria duratione res ambita, et conclusa ab aeternitate, quantum habet de virtuali extensione pars illa virtualis, ratione cuius proxime, et immediate aeternitas concludit, et ambit ipsam. Sicut tantum habet de duratione in propria mensura intrinseca, eadem res, quantum requiritur de extensione durationis formali in tempore primi mobilis, ad hoc, ut proxime intra se contineat, et ambiat ratione suarum partium eandem rem. Unde si Antichristus, v. gr., contineretur immediate, et proxime ab aeternitate ratione omnium suarum partium virtualium, oporteret, ut in sua propria duratione tantum duraret, quantum tota aeternitas: ac proinde esset ita formaliter extensus in ratione durantis, quantum aeternitas est virtualiter extensa secundum se totam. Quare cum Antichristus in sua propria mensura tantum duret a tempore futuro, in quo erit usque ad finem suae vitae, inde est, ut aeternitas non ambiat immediate, et proxime ipsum, nec coexistat illi, ut praesenti, et habenti existentiam, nisi quatenus continet totam illam durationem futuram, et non aliam.

86 Diximus, immediate, et proxime, quia licet ad hoc, ut aeternitas pertingat a sua infinita duratione a parte ante, usque ad durationem futuram Antichristi, et Antichristum ipsum, requiratur, ut pertingat etiam ad omnes temporis differentias antecedentes; non tamen ita, ut immediate, et proxime pertingat ad istam, quia pertingit ad illas; sed quia propter suam infinitatem, in ratione durationis formaliter indivisibilem, necesse erat ad hoc, ut pertingeret ad illam, quod ambiret omnes, quae illam antecedunt; quamvis immediate, et proxime solum ambiat differentiam temporis, in qua erit Antichristus, et existentiam eiusdem Antichristi, quia continet, et ambit praedictam temporis differentiam.

Unde optime dicunt Thomistae, dari in aeternitate plures, et diversos sinus virtualiter, et in uno quasi sinu esse actu, v. gr., Antichristum, et in alio Adamum, et sic de aliis, iuxta diversas temporum differentias, in quibus extiterunt, aut existent.

87 Ex quo sequitur amplior explicatio eorum, quae num. 68. intulimus, nempe quod ex qua parte futura contingentia tantum coexistunt aeternitati proxime, et immediate, quatenus habet illam quasi peculiarem sinum, correspondentem cuilibet eorum, seu secundum quod praecise continet illam peculiarem differentiam temporis, pro qua quoad nos existent, non est necesse ad hanc coexistentiam iam dictam, ut semper quoad nos existant, seu quod in sua propria, et adaequata mensura habeant, et simul habuerint semper existentiam, ut ex dictis constat. At ex quo capite aeternitas simul continet virtualiter, et actu, absque successione, et divisibilitate formali, tam illam differentiam temporis, quam omnes illas antecedentes, et subsequentes ad ipsam, necesse est, ut semper, et ab aeterno, ac sine successione, tam ex parte sui, quam ex parte actualis extensionis virtualis, seu contactus cum rebus, vel durationibus quoad nos futuris, extendatur ad actu ambiendas omnes illas, et ad concludendum eas in proprio quasi sinu, correspondente cuilibet illarum, et cuilibet rei mensuratae per illam durationem, contentam, et conclusam in eodem sinu.

Sicut, si annus ab initio sui esse haberet totam illam extensionem formalem, quam decursu temporis habet, et haec per impossibile pro toto illo anno semper staret, tunc ab initio sui esse ambiret actu omnia, quae fierent in decimo mense illius, ratione illius partis extensionis formalis, quae ei conveniret ex eodem decimo mense, cum aliis simul per impossibile stante: et ad hoc, ut idem annus ab initio sui esse illa ambiret, sat esset, ut illa in decimo mense, tanquam in mensura eisdem adaequata, haberent existentiam.

88 Ex quibus omnibus tandem fit, dubium hoc, et difficultatem illius non esse de solo nomine, ut aliqui ex adversariis volunt, sed de re. Nam licet omnes Doctores conveniant in hoc, quod Antichristus verbi gratia, non est praesens aeternitate in nunc nostri temporis, tanquam in mensura mensurante coexistentiam horum extremorum: et similiter quod eadem futura coexistant, absolute, et simpliciter loquendo in nunc aeternitatis, quia aeternitas est mensura aequivalens tempori duranti infinite, tam a parte ante, quam a parte post, et tota simul; et propterea sicut quodlibet futurum deberet existere in aliqua parte infiniti temporis (si esset) et coexistere illi, ita etiam debet esse in aeternitate, et habere coexistentiam ad illam, imo quia est formaliter indivisibilis, et tota simul, oportet, ut toti illi coexistant. Caeterum Patres, maxime vero D. Thom. volunt, quod haec coexistentia aeternitatis ad futura suerit semper, et ab aeterno absque successione aliqua, non solum ex parte aeternitatis, sed etiam ex parte contactus (ut sic dicamus) virtualis, seu coexistentiae actualis ad illa, et e contra. At adversarii id negant: et tantum dicunt, hanc coexistentiam non fuisse, aut esse ab aeterno, sed incepisse in tempore; non quidem propter successionem aeternitatis, et durationis eius, sed propter successionem, et limitationem rerum coexistentium ad ipsam, ac proinde propter successionem ipsius contactus, ex hac limitatione, et successione rerum creatarum praecise provenientem. Hos autem diversos dicendi modos, evidens est, non esse de solo nomine, aut voce, sed omnino de re.

§ III. Ratio prior, et fundamentalis verae sententiae.

89 Assertio sic explicata sequitur aperte, quod posteriorem eius partem ex priori. Nam hoc ipso, quod futurum contingens sit realiter, et physice praesens, habet certam, et determinatam cognoscibilitatem respectu eius, cui est praesens: et ratione huius praesentiae, potest certo ab illo cognosci: ergo hoc ipso, quod futura contingentia sint modo dicto praesentia aeternitati, et Deo ratione aeternitatis, poterunt ratione huius praesentiae, certo ab illo cognosci. Videantur tamen ea, quae num. 40. notavimus.

Quoad priorem vero partem probatur primo ratione fundamentali, quae iam tacta est in explicatione eiusdem assertionis, quaeque desumitur ex D. Thom. et ex aliis Sanctis Patribus, locis dub. praecedenti relatis: et potest ad hanc formam reduci. Quoniam aeternitas est duratio tota simul, et infinita in ratione durationis; ita ut simul, et semel aequivalent tempori infinito, tam a parte ante, quam a parte post: ergo simul, et semel, et ab aeterno coexistit in propria mensura eiusdem aeternitatis omnibus differentiis temporis futuris, et ambit, ac continet actu omnes illas, et cunctas res, quae in eisdem coextiterint. Antecedens quoad primam partem ex se liquet: alioqui esset in ea praeteritum, et futurum, atque adeo successio, et imperfectio mutabilitatis. Quoad secundam vero partem etiam constat. Quoniam quidquid est in Deo, debet esse infinitum intra propriam lineam; et per consequens simul, et semel aequivalere omnibus rebus creatis, spectantibus ad eandem lineam: ergo cum linea aeternitatis sit linea durationis, debebit esse infinita in hac ratione, et simul, ac semel aequivalere infinitae durationi temporis, tam a parte ante, quam a parte post, si hoc daretur; sicut posse dari, optime probant N. Complutens. in lib. Phys. disp. 29. num. 46. et deinceps.

90 Consequentia vero probatur. Quoniam si aeternitas non contineret simul, et semel, et ab aeterno omnes differentias temporis futuras, et cunctis rebus in eis existentibus, ab aeterno non coexisteret in eadem mensura aeternitatis, tunc non esset infinita in ratione durationis, et tota simul. Quoniam duratio, quae est tota simul, et infinita in ratione durationis, tam a parte ante, quam a parte post, debet semper, et ab aeterno ita virtualiter extendi, ut pertingat ad omnes differentias temporis, ambiens illas, et coexistens ab aeterno eisdem, et rebus in eis existentibus.

Sicut id, quod esset infinitum in ratione durationis non quidem ita ut tota simul, sed successive, et formaliter extensa esset, deberet non quidem simul, sed successive, et ratione partium futurarum ambire res futuras, et coexistere illis: et si hoc non habere, non esset infinita in ratione durationis successivae. Et similiter, ut nuper dicebamus, si per impossibile daretur, quod annus, v. gr., temporis primi mobilis haberet totam suam extensionem formalem simul, et semper stans, tunc ab initio eiusdem sui esse ambiret omnes differentias temporis existentis intrinsece in his rebus inferioribus, quae darentur in praedicto anno, essetque coexistens omnibus rebus, quae illo anno fierent. Et si hoc ei non competeret, eo ipso non haberet ab initio sui esse omnem illam extensionem formalem durationis semper stantem.

91 Confirmatur ratione D. Thom. locis citatis. Nam hoc ipso, quod aeternitas sit duratio infinite perfecta, et tota simul absque omni successione, debet esse mensura infinito, et immutabili modo mensurans omnes durationes creatas futuras, et quidquid in illis continetur: ergo semper, et ab aeterno, ac immutabili modo, debet omnes illas, et cuncta, quae in eis extiterint, mensurare, et actu continere, eisque coexistere.

Antecedens probatur. Nam etsi non quaevis duratio sit mensura alterius, et ita aevum Angeli licet habeat non parum uniformitatis, nihilominus non mensuret nostros motus, ex eo, quod ab eo non pendent; attamen duratio ex se uniformior, et a qua aliae durationes inferiores pendent, oportet, ut iuxta modum suum sit mensura illarum, et eorum, quae in ipsis continentur: ergo cum aeternitas non solum sit duratio uniformior aliis, sed infinite uniformior atque a Deo infinite perfecta, et immutabilis; et omnes aliae durationes ab ea pendeant, oportebit, ut sit mensura infinito, et immutabili modo omnia alia mensurans.

Consequentia vero probatur. Nam si non semper, et ab aeterno, ac immutabili modo mensuraret, ac contineret praedicta, sed aliquando inciperet mensurare aliqua, et ea desineret mensurare: et rursus mensuraret alia, et cessaret ab hac mensuratione, tunc esset in ea successio in ratione mensurae, et in ratione durationis, ratione cuius mensurat; et ita non mensuraret modo infinite perfecto et immutabili.

92 Occurrunt adversarii, tam ad rationem factam, quam ad eius confirmationem. Ad rationem quidem, quod ad hoc, ut aeternitas sit duratio infinita, et tota simul, non est necesse, ut semper, et ab aeterno coexistat omnibus differentiis temporum, et rebus in eis existentibus; sed satis est, quod quantum est de se possit coexistere illi: ac proinde, quod defectus huius coexistentiae non proveniat ex defectu aeternitatis, et infinitae durationis eius: sed ex defectu temporis, et rerum in eo existentium; quae, quia in tempore incipiunt existere, et in tempore etiam desinunt, propterea nequeunt ab aeterno eidem aeternitati coexistere.

Hoc autem explicant exemplo immensitatis: quae licet sit infinita intra suam lineam, nihilominus non replet loca futura, sed tantum existentia: non quidem ex defectu eius, sed ex defectu eorum: ex eo, quod usque dum sint existentia, non sunt capacia praedictae repletionis.

Ex quo etiam ad confirmationem respondent, aeternitatem esse quantum est de se mensuram immutabilem, quia licet nunc mensuret res praesentes, non vero futuras, et praetereuntibus illis, et existentibus istis, desinat mensurare esse illarum, et incipiat mensurare esse istarum: hoc tamen non est propter defectum, mutabilitatem, aut successionem aeternitatis, sed rerum creatarum, quae secundum suum esse fluunt, et ad invicem sibi ipsis succedunt; cum tamen aeternitas semper maneat fixa, et immobilis, ad eum sane proportionalem modum, quo arbor in fluvio fixa, semper manet immobilis, et successive coexsistit aquis fluentibus: et si esset mensura earum, mensuraret illas successive; quamvis hoc non proveniret ex fluxu arboris, sed aquarum.

93 Caeterum neutra ex his solutionibus satisfacit. Non quidem prior. Nam potius ex exemplo, quod pro se adducunt, et ex discrimine, quod intercedit inter immensitatem, et aeternitatem, satis efficaciter probatur, aeternitatem debere semper, et ab aeterno coexistere omni durationi futurae, et rebus in ea existentibus. Nam immensitas non est infinita in ratione durationis, sed solum in ratione immensitatis, et virtutis (ut sic dicamus) repletivae totius loci: et propterea ratione huius infinitatis cum praecisione sumptae, debet actu et simul replere omnia loca; non quidem futura, sed existentia, eaque contingere, quantumvis inter se sint distantia: et hoc ipso, quod ea simul non repleret, et contingeret, sequeretur, praedictam immensitatem non esse infinitam in ratione virtutis repletivae locorum: ergo quia aeternitas est infinita in ratione durationis, oportebit, ut simul, et semel contineat, et ambiat actu omnes differentias temporis, et cuncta, quae in eis fuerint; ac proinde quod ea ab aeterno quasi tangat, eisque coexistat, quantumvis res ipsae sint inter se secundum durationem distantes: ergo cum differentiae durationis, sive temporis nostri sint praeteritum, praesens, et futurum, debebit aeternitas actu, et ab aeterno ambire omnes has temporis differentias, et quidquid in eis continetur.

Alioqui si ratione suae virtualis extensionis non se extenderet ad praedicta, ita ut simul, et semel, atque adeo ab aeterno non pertingeret ad illa, et ea actu ambiret, ipsisque coexisteret, nequibit esse infinita in ratione durationis. Sicut etiam nequiret habere praedictam infinitatem, si non tribueret immensitati, ut ratione ipsius, secundum quod aeternitate mensuratur, coexisteret, et repleret loca futura; quia totum hoc pertinet ad immensitatem, non quidem cum praecisione sumptam, sed ut ad lineam aeternitatis spectat, quatenus ab illa, ut a propria mensura mensuratur.

94 Unde vis rationis D. Thom. consistit in hoc, quod sicut ante, et retro, sursum, et deorsum, propinquum, et remotum secundum locum, sunt differentiae intra lineam loci replebilis contentae, non vero praesens, praeteritum, et futurum; ita omnes differentiae temporis, scilicet praesens, praeteritum, et futurum, sunt differentiae ad lineam durationis pertinentes: ergo sicut quia immensitas cum praecisione sumpta, est infinita in ratione virtutis repletivae, non potest non actu, et simul replere, et tangere omnia praedicta loca, quantumvis inter se distentia, hoc ipso, quod existant; non vero hoc ipso, quod futura, aut praeterita sint, quia hae differentiae durationum non pertinent ad lineam immensitatis: ita ex eo, quod aeternitas est infinita in ratione durationis, non poterit non actu, et simul continere, et quasi contingere omnem durationem temporis, hoc ipso, quod sit praesens, praeterita, aut futura: quandoquidem unumquodque horum pertinet ad lineam durationis: sicut quivis locus existens spectat ad lineam immensitatis cum praecisione sumptae.

95 Confirmatur, et explicatur ex alio discrimine, quod versatur inter immensitatem, et aeternitatem. Nam proprium est durationis mensurantis aliquam rem, continere, et intra se concludere rem durantem in illa, maxime si sit duratio, et mensura superexcedens, et superior: at virtus repletiva loci non continet intra se locum, quem replet; sed potius ipsa est in illo: ergo cum aeternitas sit duratio infinita, et superexcedens, continebit intra se omnem rem creatam, et durantem: sicut quia immensitas est infinita in ratione virtutis repletivae, non continet intra se loca, quae replet; sed potius Deus, ut immensus, erit intime in rebus ab eo repletis: ergo cum unumquodque recipiatur, aut contineatur, ad modum recipientis, aut continentis, fiet inde tum quod res actu contentae in aeternitate, seu coexistentes ipsi, contineantur, et sint in illa ad modum aeternitatis, nempe omnino immutabiliter, et per consequens semper, et ab aeterno. Tum etiam, quod immensitas si non esset aeterna, tantum extenderetur ad replenda omnia loca, dum praecise existunt, atque adeo ad replenda ea temporaliter: sicut res, in quibus Deus intime ratione immensitatis imbuitur, solum in tempore habent, ut in propria, et adaequata mensura esse: quamvis, quia eadem immensitas aeternitate, tanquam per propriam mensuram mensuratur, debeat ratione eiusdem aeternitatis ab aeterno illa replere, et ea ambire, eisque coexistere. Sed de hoc discrimine, in tractatu de Angelis sermo redibit, et iuxta ibidem dicenda debet intelligi.

96 Ex quo etiam (ut id obiter dicamus)¹ manet impugnata alia solutio eiusdem rationis, nimirum, quod ad rationem durationis infinitae non est necesse, ut coexsistat semper rebus futuris, et omni futurae durationi; sed satis est, quod eminenter, et ab aeterno contineat earum perfectionem seclusis imperfectionibus: sicut in universum causa quaevis continet perfectionem sui effectus; cum tamen non propterea semper ei coexsistat.

Ex dictis igitur manet haec solutio impugnata. Nam sicut hoc ipso, quod scientia sit infinita intra lineam scientiae, et contineat eminenter perfectionem creaturarum sciendarum, non potest non intelligibili modo continere ab aeterno intra se easdem creaturas, sciendo quidquid in eis secundum proprium esse earum reperitur; et hoc non ob aliud, nisi quia ad lineam scientiae praedicta continentia pertinet: ita hoc ipso, quod aeternitas sit infinita in ratione durationis, et contineat eminenter in sua entitate, omnem durationem creatam seclusis imperfectionibus, debet insuper per modum mensurae extrinsecae, et superioris actu mensurantis, ambire ab aeterno, et quasi tangere durationem creatam aliquando futuram, et quidquid in ea fuerit: et per consequens debet etiam eisdem rebus ab aeterno coexistere: quia totum hoc ad lineam infinitae durationis pertinet, ut ostensum est.

97 Nec minus solutio, quam ad confirmationem rationis D. Thom. ex adversariis tradidimus, displicet. Nam in primis exemplum arboris immobiliter ex parte sua correspondentes aquis fluentibus, quod pro se adducunt, potest contra solutionem hanc retorqueri. Nam sicut si arbor illa esset ita formaliter extensa, quantum totus fluvius, tunc simul, et semel coexisteret eisdem aquis inter se fluentibus, ratione diversarum partium eiusdem arboris: et si arbor illa esset formaliter indivisibilis, et simul ac semel haberet tantum de virtuali extensione, quantum totus fluvius de formali, tunc simul, et semel coexisteret secundum se totam toti fluvio, et omnibus partibus eius, et quaelibet pars aequae contingeret totam arborem, licet una pars aequae non contingeret aliam: ita quia aeternitas continet simul, et semel, virtuali, et infinito modo totam extensionem temporis, tam praesentem, quam praeteritam, et futuram, poterit, et debebit simul, et semel atque adeo ab aeterno actu continere, et mensurare, ac coexistere cuivis parti temporis, dummodo re ipsa habitura sit aliquando existentiam.

Diximus, dummodo re ipsa habitura sit aliquam existentiam. Nam sicut per scientiam visionis non videntur actu nisi res quae aliquando extiturae sunt quia scientia haec supponit decretum de earum futuritione; ita aeternitas non continet, nec mensurat aut quasi tangit actu durationem creatam, nisi aliquando sit habitura existentiam; quia eodem modo supponit decretum efficax de rerum futuritione.

98 Deinde contra eandem solutionem urget, non posse inter se cohaerere, quod aeternitas admittat aliquam successionem in contractu, aut coexistentia ad res creatas durantes in aliqua differentia temporis, et quod haec successio proveniat ex respectu rerum creatarum, non vero ex defectu aeternitatis. Et ratio videtur aperta ex dictis. Nam tunc aliqua duratio, et mensura habet ex defectu sui non coexistere semper, et immutabili modo cum rebus creatis, easque praedicto modo tangere, quando licet ipsis non repugnet, ut facta suppositione suae futuritionis, semper, et immutabili modo sint ab aliqua superiori mensura, et duratione tangibiles, eique immutabiliter coexistant, nihilominus talis duratio non habet semper, et immutabili modo eas sic tangere, illisque coexistere: sed rebus creatis existentibus successive in aliqua differentia temporis, sive praesenti, sive praeterita, vel futura, non repugnet, ut semper, et ab aeterno sint immutabili modo tangibiles a duratione superiori, et eminentissima: ergo hoc ipso, quod duratio illa superior nempe aeternitas, non tangat semper, et immutabili modo illas, seu immutabiliter illis non coexstat, proveniet hoc ex defectu immutabilitatis eiusdem aeternitatis.

Maior non indiget probatione. Nam hoc ipso, quod rebus creatis, facta suppositione suae futuritionis, non repugnet ille contactus, et coexistentia immutabilis ad praedictam durationem superiorem, oportet ut si duratio haec non tangat, et coexistat illis semper, et immutabiliter, quod hoc proveniat ex defectu, et mutabilitate eiusdem aeternitatis. Hoc autem est contra adversarios, et contra id, quod num. 22. dicebant: sustinentes successionem hanc in contactu aeternitatis ad res creatas provenire ex respectu earum, non vero ex defectu aeternitatis.

Minor autem ex iis, quae nuper dicebamus, etiam constat. Quoniam hoc ipso, quod res aliquando habeat existentiam in aliqua differentia temporis, sive praesenti, sive praeterita, vel futura, est ex se semper, et immutabili modo tangibilis a duratione infinita, quae semper, et immutabili modo habet virtualiter esse infinite extensam in ratione durationis, atque adeo habet simul, et semel totam illam durationem quae est in omni duratione temporis, sive praesenti, sive praeterita, et futura: alioqui enim omnes istae differentiae temporis non continerentur intra lineam durationis, nec ipsa aeternitas esset infinite extensa virtualiter intra eandem lineam.

99 Confirmatur. Nam ideo intellectio divina semper, et ab aeterno, ac immutabili modo terminatur ad res existentes in aliqua differentia temporis hoc ipso, quod in aliqua earum existant, ita ut ibidem nec ex parte rerum, nec ex parte intellectionis sit aliqua successio in ordine ad praedictam terminationem, quia est intellectio aeternitate mensurata (quod quidem cum proportione de voluntate divina dicimus) et ideo si non mensuraretur aeternitate, non repugnaret, ut in tempore, et mutabiliter terminaretur ad illas: et hoc ipso, quod sic ad eas terminaretur, esset ibidem successiva ex parte utriusque extremi, scilicet intellectionis, verbi gratia, et rerum intellectarum: ergo potiori ratione aeternitas ipsa terminabitur in sua mensuratione ad easdem res existentes in aliqua differentia temporis modo quodam immutabili, atque adeo semper, et ab aeterno, et hoc ipso, quod ad illas hoc modo non terminatur, dabitur successio tum ex parte rerum creatarum, quam ex parte aeternitatis.

Antecedens videtur certum. Nam propterea noster intellectus terminatur ad res existentes in aliqua differentia temporis, quia non mensuratur aeternitate, tanquam propria, et adaequata mensura: et ita si per illam hoc modo mensuraretur, non admitteret aliquam successionem, aut mutabilitatem; siquidem aeternitas praesupponit, aut necessario includit immutabilitatem omnimodam. Et similiter hoc ipso, quod intellectus noster mutabiliter terminatur, intercedit ibidem successio, et mutabilitas ex parte utriusque extremi, scilicet ex parte nostri intellectus, et rerum intellectarum; alioqui enim sufficeret, ad hoc, ut intellectus in tempore, et mutabiliter terminaretur ad res intellectas, quod esset aliqua successio ex parte earum, licet non esset successio ex parte intellectus, et intellectionis: et ita posset divinus intellectus absque aliqua mutatione sui terminari in tempore ad res temporaliter existentes, cuius oppositum infra ostendemus. Consequentia vero probatur ex illo communi axiomatic: Propter quod unumquodque tale, et illud magis.

§ IV. Proponitur secunda ratio pro assertione.

100 Secunda vero fundamentalis ratio nostrae assertionis sumitur ex eodem Angelico Doctore locis cit. et in art. 15. huius quaest. potestque ad hanc formam reduci. Quoniam scientia Dei est invariabilis: ergo nullum futurum habet physice, et realiter rationem futuri respectu ipsius; ita ut ab aeterno non sit praesens, et physice coexistens illi: ergo cum non habeat hanc praesentiam in nunc nostri temporis,, habebit utique eam, ex eo, quod praedicta scientia aeternitate mensuratur, et respectu aeternitatis nullum futurum habet rationem futuri non coexistentis physice ab aeterno in ordine ad illam. Antecedens communiter admittitur a Theologis; quia alioqui in divina scientia esset aliqua imperfectio potentialitatis, et successionis.

Prima vero consequentia, in qua posterior innititur, ex antecedenti constat. Nam si Antichristus, verbi gratia, esset ab aeterno futurus physice, et realiter respectu divinae scientiae, non vero esset ei in nunc aeternitatis ab aeterno coexistens, sed solum temporaliter, et decursu temporis, tunc variaretur praedicta scientia. Nam ab aeterno cognovisset Antichristum, ut sibi futurum: et accedente eo tempore, quo esset sibi physice praesens, cessaret illa scientia, ut terminabatur ad ipsum, quatenus actu futurum, et inciperet alia, quae cognosceret ipsum, ut actu sibi praesentem in mensura aeternitatis; et per consequens esset intrinseca variatio in divina scientia.

101 Quam rationem desumpsit Ang. Doct. ex Aug. lib. 2. ad Simplician. quaest. 2. sub his verbis: Quid autem futurum est Deo, qui omnia supergreditur tempora? Si enim in scientia res ipsas habet, non sunt futurae, sed praesentes, ac per hoc non iam praescientia, sed scientia tantum dici potest. Si autem sicut in ordine temporalium creaturarum, ita et apud eum nondum sunt, quae futurae sunt, sed ea praevenit sciendo: bis ergo ea sentit, uno quidem modo secundum futurorum praescientiam: altero vero modo secundum praesentium scientiam. Aliquid ergo temporaliter accedit scientiae Dei, quod absurdissimum, atque falsissimum est.

Et autem haec ratio ita efficax, ut ea solummodo expensa facile corruat evasio adversariorum, dum inquirunt, non sequi hinc variationem in divina scientia, ex eo, quod Deus ab aeterno scivit, Antichristum esse futurum, praesentem, et praeteritum respectu aeternitatis, et suae scientiae; non quidem in una, et eadem differentia temporis, sed in diversis, ita ut ab aeterno sciat, quod ab aeternitate usque ad tempus nativitatis Antichristi est sibi futurus, et a nativitate usque ad mortem eius est eidem divinae scientiae, et aeternitati praesens, et a morte, et deinceps usque in infinitum, est etiam sibi praeteritus; ad eum proportionalem modum, quo iuxta nostram sententiam, non sequitur variatio in eadem scientia, ex eo, quod cognoscat eundem Antichristum ut nunc futurum nobis, et postea aliis praesentem, ac tandem ut praeteritum, respectu aliorum: quia totum hoc semper, et ab aeterno cognovit.

Ex dictis igitur, et ex sola aliquali expensione rationis D. Thom. haec solutio corruit. Nam in hoc, quod ab aeterno cognoverit Deus Antichristum esse sibi praesentem, praeteritum, et futurum in distinctis differentiis temporum, necessario involvitur, quod cognoscat, illum non esse sibi ab aeterno praesentem physice, et realiter in mensura aeternitatis, sed esse sibi futurum ab aeterno usque ad tempus nativitatis eius, et quod adveniente tali tempore, nequeat cognoscere esse tunc sibi futurum, alioqui cognitio illa esset falsa, sed quod tunc cognoscat esse sibi physice, et realiter praesentem in eadem mensura aeternitatis, non vero futurum, aut praeteritum: ergo adveniente praedicta nativitate desinet cognitio illa, qua cognoscebatur ut futurus: siquidem revera iam non est futurus, sed praesens: et incipiet alia, qua cognoscatur, ut tunc sibi praesens: et ita erit variatio in divina cognitione.

102 Confirmatur, et explicatur. Nam iuxta hanc solutionem Deus non habet modo hanc cognitionem, Antichristus est meae infinitae scientiae, et aeternitati physice, et realiter praesens, aliquoqui (ut modo dicebamus) divina scientia falleretur: bene tamen hanc, Antichristus est meae infinitae scientiae, et aeternitati futurus. Et deinde adveniente nativitate eiusdem Antichristi, Deus non potest habere cognitionem, qua iudicet, tunc esse sibi futurum, cum hoc sit omnino falsum; bene tamen hanc Antichristus est nunc meae infinitae scientiae, et aeternitati praesens cum tamen toto tempore antecedenti non potuerit habere praedictam cognitionem, qua iudicet, quod eo tempore habet sibi physice, et realiter coexistentem eundem Antichristum; ergo necesse erit, ut sit aliqua variatio in divina scientia: siquidem a tempore nativitatis Antichristi habet aliquam cognitionem, quam tamen ab aeterno non potuit habere.

103 Nec potest responderi admittendo, quod revera Deus ultra illam cognitionem, qua ab aeterno cognovit, Antichristum esse sibi in diversis differentiis temporum futurum, praeteritum, et praesentem, habet adveniente nativitate eiusdem Antichristi cognitionem istam: An- tichristus modo est meae infinitae scientiae, et aeternitati physice, et realiter praesens, et non futurus, aut praeteritus: Et adveniente morte illius habet istam: Modo Antichristus, nec est meae scientiae et aeternitati praesens, aut futurus, sed solum praeteritus. Caeterum hoc non provenit ex variabilitate, et mutatione divinae scientiae, sed solum ex variatione, et defectu obiecti.

Nam contra hoc est, tum quod haec solutio est expresse contra D. Thom. in hac quaest. art. 15. in solutione ad 2. ubi sic habet: Ex hoc tamen, quod scit, quod aliqua possunt esse, quae non sunt, vel etiam non esse, quae sunt, non sequitur, quod scientia sua sit variabilis, sed quod cognoscat rerum variabilitatem. Si tamen aliquid esset, quod prius Deus nescivisset, et postea sciret, esse eius scientia variabilis: sed hoc esse non potest: quia quidquid est, vel potest esse secundum aliquod tempus, Deus in aeterno suo scit. Et ideo ex hoc, quod ponitur aliquid esse secundum quodcunque tempus, oportet poni, quod ab aeterno sit scitum a Deo. Et ideo non debet concedi, quod Deus possit scire plura quam scit. Quia haec propositio implicat, quod ante nesciverit, et postea sciat.

Tum etiam, quod denominatio scientia non est denominatio extrinseca, sed intrinseca, et iuxta modum ipsius cognoscentis; atque adeo, modo statim explicando, mensurata aeternitate, ergo non poterit ex aliquo capite variari, sed omnia connotata, et obiecta, quae ad illam desiderantur, debent ex suppositione, quod aliquo modo ad illam concurrant, esse immutabilia, seu immutabiliter coexistere aeternitati, ut mensurae superiori, et excellenti.

104 Confirmatur, et explicatur, et simul tacita quaedam obiectio diluitur. Nam licet possit contingere, ut aliqua denominatio intrinseca, et immanens incipiat de novo absque variatione intrinseca eius, quod denominatur, sed solum per variationem obiecti, aut connotati alicuius, ex eo quod connotatum illud ad praedictam denominationem desiderabatur: ut iuxta probabilem sententiam contingit in speciebus Angelicis, quae ante existentiam alicuius individui non repraesentabant illud ut existens, sed tantum naturam specificam, sub qua continetur; bene tamen adveniente existentia eiusdem individui: et ita denominantur de novo intrinsece repraesentantes illud per solam variationem obiecti: attamen hoc ideo contingit, quia species illae sub illo expresso conceptu, et denominatione, sub qua concipiuntur, ut repraesentantes praedictum individuum, ut existens, non mensurantur quoad illud exercitium, adhuc secundum quod se tenet ex parte earum per eandem mensuram ita fixam, et immobilem, sicut mensurantur quoad suam entitatem intrinsecam sub expresso, et formalissimo conceptu, sub quo concipiuntur, ut repraesentantes eandem naturam, et individua eius ut possibilia. Nam secundum hanc posteriorem considerationem mensurantur aevo, non minus quam ipsa substantia Angelica, cum qua incipiunt, quamque semper, et inseparabiliter concomitantur; at secundum priorem considerationem mensurantur tempore Angelico. Et ita si secundum utramque considerationem eadem mensura mensurarentur, deberent, secundum utramque, eandem stabilitatem, et immobilitatem habere; ergo cum denominatio cognoscentis, secundum quod ex parte Dei terminatur, non solum in actu signato, sed in actu exercito ad creaturas, mensuretur aeternitate: hoc ipso, quod sit in Deo, oportet, ut semper sit fixa, et stabilis; ac proinde ab aeterno, et usque in aeternum perseverans; alioqui non mensuraretur aeternitate, ut propria, et adaequata illius mensura; et per consequens debet ab aeterno habere omnia connotata, quae ad hoc, ut denominatio illa ab aeterno exstat, desiderantur.

105 Confirmatur, et explicatur secundo. Nam licet possit contingere, quod aliqua denominatio intrinseca conveniat Deo ex tempore, non quidem quoad ea, quae in recto importat, sed quod id, quod adaequate dicit, ex eo, quod talis denominatio connotat aliquod obiectum creatum, prout est praesens in sua propria, et adaequata duratione, et ita nec praedicta denominatio quoad id, quod adaequate dicit, mensuratur per aeternitatem, tanquam per mensuram propriam, et adaequatam, nec etiam quoad id, quod ex parte Dei, et in actu exercito se tenet; attamen denominatio intrinseca, quae convenit Deo connotando rem creatam non secundum modum, secundum quem est in se ipsa, sed secundum modum, secundum quem est in Deo, non potest non per aeternitatem, ut per propriam mensuram mensurari, adhuc quoad id, quod ex parte Dei in actu exercito se tenet: at proprium est cognitionis, et denominationis cognoscentis, quod feratur ad res secundum modum ipsius cognoscentis, et secundum esse, quod habent in illo, quia cognitio sit per hoc, quod cognitum, modo alibi explicato, sit in cognoscente: ergo denominatio cognoscentis in Deo debet quoad actuale exercitium, prout se tenet ex parte Dei, mensurari aeternitate, tanquam per propriam mensuram, et omnia connotata ad illam desiderata esse fixa, et immobilia in aeternitate: et per consequens non potest Deus denuo in tempore cognoscere aliquid, quod antea non cognoscebat, nec esse physice, et realiter denuo praesens illi, quod antea non erat sic eidem praesens.

106 Minor cum utraque conseq. satis videtur constare. Maior autem quoad secundam partem, quia brevior, et facilior suasu est, sic ostenditur. Quia exercitium, quod est in aliquo circa rem aliquam secundum modum essendi, secundum quem est in ipso, debet mensurari, tanquam per propriam mensuram, per mensuram propriam exercentis: et in Deo non est alia mensura propria, et adaequata ipsi, nisi tantum aeternitas: atque ita omnia connotata extrinseca ad praedictum exercitium desiderata, debent esse stabilia, et fixa, et per eandem aeternitatem, ut per mensuram communem, et superexcedentem mensurari: alioqui enim praedictum exercitium, ut se tenet ex parte Dei, non posset (ut modo dicebamus) per aeternitatem, ut per mensuram propriam mensurari.

Quoad priorem vero partem eadem maior suadetur. Tum quia ad praedictam denominationem adaequate sumptam desideratur aliquid temporale, prout est in se ipso praesens in propria duratione: et ita sic considerata nequit aeternitate mensurari: sicut nec etiam potest per eandem mensurari, ut per mensuram propriam, et adaequatam, quod id, quod ex parte Dei, et in actu exercito se tenet. Quia ad hoc exercitium, sub conceptu talis requiritur praedictum connotatum, ut est praesens in sua temporis differentia: et ideo ad summum praedicta denominatio mensuratur per aeternitatem, tanquam per mensuram propriam, et adaequatam quoad entitatem divinam, ac proinde, et quoad id, quod ex parte Dei in actu signato se tenet.

Tum etiam: quia in relationibus Domini et Creatoris fundamentaliter sumptis, necnon in denominatione intrinseca, qua Verbum denominatur unitum humanitati, id cernitur. Nam sicut unitur per modum actus puri, ita se ipso est extremum unibile, et ipsa unio ex parte sui, ac proinde talis denominatio est illi intrinseca: licet quia talis unio connotat unionem humanitatis, prout est in propria duratione, ad Verbum, propterea exercitium praedictae unionis, adhuc prout se tenet ex parte Verbi, non mensuratur aeternitate, ut propria, et adaequata eius mensura: non quidem ex defectu Verbi, et entitatis unionis, eiusdem Verbi, sed ex defectu humanitatis, et unionis tenentis se ex parte illius, et terminatae ad ipsum Verbum.

107 Quae omnia eleganter tradidit D. Thom. art. 15. huius quaest. in solutione ad 1. ubi cum sibi obiecisset: Scientia relative dicitur ad scibile: sed ea, quae important relationem ad creaturam; dicuntur de Deo ex tempore, et variantur secundum varietatem creaturarum: ergo scientia Dei est variabilis secundum variationem creaturarum. Respondet in hunc modum: Dicendum, quod Dominus, Creator, et huiusmodi important relationem ad creaturas, secundum quod in se ipsis sunt: sed scientia Dei importat relationem ad creaturas, secundum quod sunt in Deo: quia secundum hoc est unumquodque intellectum in actu, quod est in intelligente: res autem creatae sunt in Deo invariabiliter, in se ipsis autem variabiliter. Vel aliter dicendum est, quod Dominus, Creator, et huiusmodi important relationes, quae consequuntur actus, qui intelliguntur terminari ad ipsas creaturas, secundum quod in se ipsis sunt. Et ideo huiusmodi relationes varie de Deo dicuntur, secundum variationem creaturarum. Sed scientia, et amor, et huiusmodi important relationes, quae consequuntur actus, qui intelliguntur in Deo esse. Et ideo invariabiliter praedicantur de Deo. Sed circa haec, et ut intelligatur id, quod de amore Sanctus Doctor docet, videantur ea, quae ipse infra quaest. 19. art. 7. docet, et nos ibidem notabimus.

108 Nec refert, si urges, quod ex hac doctrina potius videtur sequi, cognitionem illam, qua Deus cognoscit, nunc esse suae aeternitati, et cognitioni realiter, et physice praesens hoc universum, terminari ad illud prout est in se ipso, et ita cognitionem hanc intuitivam posse incipere in tempore, quoad actuale exercitium illius, etiam ex parte Dei, non quidem ex defectu sui, sed ex defectu connotati, nempe huius universi: quod solum in tempore habet esse.

Non itaque hoc refert. Nam sicut cum dicitur, res possibiles cognosci ab aeterno a Deo, secundum esse, quod habent in ipso, seu divinam cognitionem terminari ad illas, secundum modum ipsius cognoscentis, non est sensus, quod praedicta cognitio non habeat veluti transire ad cognoscendas easdem creaturas, quoad esse propriam illarum; sed quod cognoscens attingit res trahendo illas ad se; et ratio attingendi ipsas est esse, quod habent in cognoscente: ita cum e converso dicitur, quod creaturae existentes cognoscuntur a Deo intuitive, prout sunt in se ipsis, non est sensus, quod ratio cognoscendi illas sit esse, quod habent in se ipsis; sed quod cognitio habet veluti transire ad attingendas eas, quoad esse existentiae exercito, quod habent in se, et quod eisdem realiter, et physice coexsistit: quamvis necesse sit, ut cognoscens, nempe Deus trahat illas ad se, et habeant esse in illo: et ratio huius transitus, et cognitionis sit esse, quod habent in Deo: ac proinde debent invariabili modo trahi, et repraesentari in divina essentia: siquidem cognitum debet trahi, et esse in cognoscente secundum modum proprium ipsius cognoscentis: cumque esse existentiae rerum creatarum nequeat invariabiliter trahi, et repraesentari in eadem essentia, nisi invariabiliter, et fixe sit praesens, et hoc nequeat habere esse creatum in sua propria duratione, oportet ut in remedium huius detur aeternitas, et praesentia rerum creatarum fixa, et immobilis in eadem aeternitate, ut ita fixe, et immobiliter possint repraesentari in divina essentia; et cognitio illa perfici secundum modum cognoscentis, et esse; quod habet in ipso. Sed circa haec videantur ea, quae N. Complut. in lib. de Anima, disp. 21. quaest. 5. maxime vero num. 94. docent.

109 Ex quo tandem fit non esse alicuius roboris id, quod adversarii in priori solutione huius rationis num. 101. adducebant, nimirum quod sicut, iuxta nostram sententiam, Deus cognoscit ab aeterno Antichristum, ut nobis futurum, et ut praesentem iis, qui simul cum eo pro tempore futuro coextiterint, et nihilominus non inde sequitur variatio in divina scientia, ita licet Deus cognoscat Antichristum, ut sibi aliquando futurum, et non praesentem, et e contra, non inde colligitur aliqua variatio in eadem scientia.

Non itaque hoc alicuius est roboris. Quoniam iuxta nostram sententiam, futuritio Antichristi respectu nostri, et praesentia eiusdem respectu aliorum, semper, et immutabiliter est praesens respectu Dei: et ideo potest semper, et invariabiliter sciri a Deo. Caeterum iuxta modum dicendi adversariorum, et solutionem ab eis adhibitam, hoc ipso, quod Antichristus sit aliquando futurus respectu Dei, non vero praesens, habet praesentialitatem, et futuritionem variabiliter respectu ipsius, et propterea nequit invariabiliter sciri a Deo, ut ostensum est.

§ V. Respondetur fundamentis oppositae sententiae.

110 Ad primum constat ex dictis, quomodo ad hoc, ut aliquid sit praesens in aeternitate, ut in mensura, et duratione superexcedenti, et communi, satis sit, quod habeat existentiam in se ipso pro tempore futuro. Nam eo ipso aeternitas propter suam infinitam extensionem virtualem in ratione durationis, extenditur ad actu ambiendum, et quasi tangendum illud: et quia totam illam durationem simul, et ab aeterno habet, extenditur simul, et ab aeterno ad continendum, et coexistendum ipsi.

Unde ad formam argumenti distinguenda est maior: Nisi in se ipso eodem modo exstat, vel in tempore praesenti, vel saltim in futuro concedenda est, respectu durationis superexcedentis, qualis est aeternitas: Nisi in se ipso eodem modo exstat, praecise in tempore praesenti, neganda est, respectu eiusdem mensurae superexcedentis, seu respectu aeternitatis. Et deinde eodem proportionali modo distinguenda est minor: et si sensus sit, quod futura contingentia antequam sint in propria mensura, nec habent de praesenti, nec de futuro existere physice in se in eadem mensura, negari debet; secus vero si sensus fuerit, quod antequam sint in propria mensura, non habent de praesenti existere physice in se. Et ideo neganda est consequentia. Quia, ut nuper innuebamus, ut aliquid coexsistat ab aeterno aeternitati in nunc ipsius aeternitatis, satis est, quod exstat in aliqua temporis differentia. Per quod etiam ad probationem maioris, et minoris ibidem adductae satis constat.

111 Vel poterit aliis verbis ad formam eiusdem argumenti occurri, distinguendo eandem maiorem: Nisi in se seipso eodem modo exstat, vel in propria et adaequata duratione, vel in alia superexcedenti, nempe aeternitate, concedenda est: Nisi in se ipso eodem modo exstat, in propria mensura, negari debet. Et eodem proportionali modo distinguatur minor: Non habent realiter, et physice existere in se in propria, et adaequata duratione, concedatur: in aliena, et superexcedenti, videlicet in aeternitate, negetur. Et deinde negari debet consequentia. Nam futura eodem modo exsistunt, et coexsistunt aeternitati. Quia sicut non exsistunt in se in propria mensura, sed in mensura aeternitatis, ita non coexsistunt ipsi in sua ipsorum mensura, sed in mensura aeternitatis: quamvis, ut nuper dicebamus, satis sit ad hoc, ut res semper sit existens in aeternitate, quod ab aeterno habeat esse futurum: quia non est existens ab aeterno in aeternitate, nisi ratione illius existentiae, quam pro tempore futuro habebit: et non ratione alterius existentiae, quam antea habebat: siquidem, ut iam diximus, hoc ipso, quod pro tempore futuro habebit existentiam, aeternitas extenditur ab aeterno ad actu ambiendum rem illam, et ei ab aeterno coexistendum.

112 Quare solutio ibidem tradita, optima est. Et ad probationem patet ex dictis, quomodo distinguendum sit antecedens: Quin in se eodem modo sit ens reale, vel in tempore praesenti, vel in futuro, concedendum: Quin in se eodem modo sit ens reale, in tempore praesenti, negandum est, vel aliis verbis: Quin eodem modo sit in se ens reale, in propria, aut in aliena mensura, concedi poterit, in propria tantummodo mensura, de praesenti existente negari debet.

Et eodem proportionali modo distinguendum est consequens, iuxta priorem distinctionem: vel negari consequentia iuxta posteriorem, si consequens intelligatur de existentia in mensura propria pro solo tempore praesenti. Et ad probationem constat ex modo dictis, quomodo licet ad hoc, ut sit aliquid in se ens physice, et realiter, seu ad hoc ut habeat essentiam realem actualem, requiratur, quod exstat, et quod fiat; attamen ad hoc ut exstat in aliena mensura, virtualiter, et infinite extensa, satis est, quod in aliqua differentia temporis habeat praedictam realitatem, et actualitatem.

Per quod ad primam confirmationem satis constat. Quoniam antecedens est verum, si sensus illius sit, quod sit prius rem existere in mensura, seu duratione propria, vel in tempore praesenti, vel in futuro, quam existere in mensura aliena, et superexcedente: secus vero si sensus illius fuerit, quod prius sit, rem existere in mensura propria in tempore praesenti solummodo, quam existere in praedicta mensura superexcedente, ut ex dictis constat.

113 Ad secundam confirmationem respondetur, omnia praedicata convenientia rei in aeternitate, competere illi etiam in mensura propria, praeterquam praedicatum illud, in quo explicatur modus essendi rei in aeternitate. Nam cum modus iste sit diversus ab eo, qui convenit rei in propria mensura, non debet illi in sua propria mensura convenire. Et ita falsum est, rem in propria mensura esse ab aeterno, si ly in propria mensura importet durationem propriam rei mensurantem coexistentiam ipsius ad aeternitatem, quamvis possit esse verum, si solum per hoc significetur, rem cum propria mensura contineri ab aeterno in aeternitate: ex eo, quod aeternitas ratione suae infinitae durationis extenditur simul, et immutabiliter ad pertingendum omnem temporis differentiam, aliquando existentem, et quamcunque rem in illa contentam. Caeterum, quia haec propositio: Res in propria mensura est ab aeterno, reddit absolute prolata, iuxta communem concipiendi modum, priorem sensum, non vero posteriorem, ideo absolute neganda est.

Potestque hoc explicari exemplo sacrosancti Eucharistiae Sacramenti, in quo omnia praedicata convenientia Christo extra sacramentum, competunt eidem in sacramento, et e converso, praeter praedicata illa, in quibus importantur modi essendi in illo, vel extra ipsum: et ita extra sacramentum non est sub speciebus, nec in sacramento adest modo quantitativo.

114 Ad secundum bene respondetur ibidem, si tamen solutio illa iuxta modo dicta intelligatur. Et ad primam probationem in contrarium, negandum est antecedens. Quia res non habet absolute, et simpliciter, ac iuxta communem concipiendi modum esse, nisi dum existit in propria, et adaequata mensura. Sicut etiam non habet absolute, et simpliciter, ac iuxta eundem concipiendi modum creari, nisi dum fit in eadem mensura propria, et adaequata.

Ad secundam vero probationem constat ex dictis, concedendum esse antecedens, et primam conseq. in sensu iam insinuato, et distinguendum esse consequens secundae. Unde si sensus illius sit, quod sicut res in propria existentia sunt ab aeterno, ita etiam in propria duratione, ut in mensura mensurante coexistentiam illam cum aeternitate, neganda est conseq. Si vero sensus fuerit, quod sicut res cum propria existentia est ab aeterno in mensura aeternitatis, ita etiam cum propria duratione quia utrumque continetur in illa, concedenda erit consequentia.

115 Ad tertium concedenda est maior, iuxta ea, quae statim dicemus, et neganda minor. Quoniam diversitas, secundum quam aeternitas respicit rem, dum actu existit, et dum habet esse praeteritam, vel futuram, non consistit in hoc, quod haec respiciantur ab illa successive modo; ita ut futura respiciantur ab illa praecise, ut futura, seu praecise, ut aliquando non coexistentia, sed coextitura ipsi: quia, ut saepe diximus, aeternitas semper, et immutabili modo respicit praesentia, praeterita, et futura, et simul ac immutabiliter coexsistit omnibus istis, et omnia ista ipsi. Sed diversitas consistit in hoc, quod aeternitas quatenus virtualiter continet tempus, in quo Abraham. v. g., erat praesens, coexsistit ab aeterno illi, ut secundum suam existentiam est praesens: et quatenus continet tempus futurum, in quo Antichristus erit praesens, habet etiam ab aeterno coexistere ipsi. Sicut etiam, secundum quod praehabet tempus illud, praevium ad existentiam Abrahae, in quo verificabatur, non quidem quod Abraham erat, sed quod futurus erat, debet ab aeterno esse coexistens futuritio eiusdem Abrahae, seu determinationi causarum, ratione quarum erat futurus: et quatenus continet tempus subsequutum post vitam eiusdem Abrahae, non potest non coexistere praeteritioni illius; ita ut tam futuritio, quam praeteritio eodem modo, quo possunt habere esse, debeant immobiliter coexistere aeternitati.

116 Unde cum iuxta nostram sententiam dicitur, nihil esse futurum, aut praeteritum respectu aeternitatis, sed omnia esse praesentia illi, non est sensus, quod praeteritio, et futuritio rei eo modo, quo possunt habere esse, non sunt ab aeterno in illa, alioqui ipsa non contineret simul, et semel omnes differentias temporis, nempe praesens, praeteritum, et futurum: sed quod nihil est ei ab aeterno praesens praecise secundum statum futuritionis, ita ut non sit simul ei praesens secundum statum existentiae, et praesentialitatis (quod idem de praeteritione, proportione servata, dicimus) et ideo distinguendo in futuro, verbi gratia, duo illa tempora, quae disp. praeced. num. 116. diximus in illo includi, scilicet tempus praesens, in quo est futurum, et non habet esse, et tempus futurum, in quo verificabitur, quod habet esse, tunc non est dicendum, quod habet successive coexistere aeternitati; ita ut prius coexstat illi praecise secundum id, quod habet in tempore praesenti, in quo est futurum, scilicet secundum negationem existentiae, quam de praesenti habet, et determinationem ad essendum, quae ei in suis causis competit: non tamen tunc coexsistat eidem aeternitati secundum esse existentiae, quod pro tempore futuro habebit: et similiter adveniente tempore futuro, et existentia rei futurae, non coexsistat illi in ratione futuri, sed solum in ratione praesentis; sed asserendum est, quod in eadem mensura aeternitatis simul, et semel coexsistit ei, ut continenti diversa illa tempora, tam secundum id, quod praedictum futurum dicit pro tempore praesenti, in quo est futurum, et non habet in se ipso esse, sed tantum determinationem in causis ad essendum, quam secundum id, quod affert pro tempore futuro, in quo verificabitur, quod est praesens.

Quod idem cum proportione de praeterito includente duo alia tempora, nempe praesens, in quo non est, et praeteritum, in quo verificatum est de illo, quod est, dicendum existimamus. Et ideo iuxta hunc dicendi modum, illa relatio rationis, qua praeteritio Abrahae secundum id, quod de praesenti dicit, respicit aeternitatem, semper, et ab aeterno est ei suo modo in nunc aeternitatis praesens. Sicut relatio realis, quae pro tempore, pro quo erat praesens, ambitur ab eadem aeternitate, semper, et ab aeterno ab eadem ambitur.

117 Ad quartum respondetur, negando sequelam. Et ad probationem respondetur cum nostris Complutentibus in lib. Physic. disputat. 18. a num. 62. usque ad num. 65. esse discrimen inter res, quae coexistunt actu in sua propria, et adaequata mensura, et inter easdemmet, ut coexistunt praecise in aeternitate, tanquam in mensura superexcedente, et superiori. Nam ea, quae coexistunt in sua propria, et adaequata duratione, sunt simpliciter simul, et in actu: et ita implicat infinita multitudo, quae sit simul in actu in propria, et adaequata duratione. Caeterum ea, quae coexistunt in nunc aeternitatis, non oportet esse simpliciter, et absolute simul, sed cum addito, scilicet simultate in nunc aeternitatis. Quia res quantumvis essentialiter successivae, atque adeo, quae simpliciter loquendo, nequeunt esse simul, nihilominus possunt coexistere simul in aeternitate: ex eo, quod, ut saepe diximus, est mensura superior indivisibilis, et tota simul, ambiens ratione suae infinitae perfectionis, tam praeterita, quam praesentia, et futura. Et ideo possunt aliqua simpliciter manere infinita in potentia, et simul esse praesentia in aeternitate.

Quare ex hoc, quod tota illa multitudo cogitationum sit simul in aeternitate, non sequitur, quod sit actu infinita, aut quod actu contineatur in aliqua specie numeri, aut in aliqua specie multitudinis, habente proportionem, vel similitudinem cum speciebus numerorum; sed solum, quod detur infinita multitudo in potentia, quae in potentia sit in aliqua specie multitudinis: hoc autem nullum est inconveniens, ut bene explicant praedicti Patres Complutenses. Ex eo, quod cum dicitur, totam istam multitudinem infinitam in potentia esse in potentia in aliqua specie multitudinis, iam explicatae, non est sensus, quod haec potentia sit ad hoc, ut illa multitudo secundum se totam sit simul, et in actu in aliqua una specie numeri; sed tantum ad hoc, ut secundum aliquas ex illis cogitationibus sit actu in aliqua, vel in aliquibus speciebus numeri: ita tamen ut semper illae, ad quas actu pertinuerit, sint finitae, licet reliquae, quae tantum in potentia sunt species, quaeque fient actu tales, per hoc, quod sint multitudines mensuratae per unum, sint talis conditionis, ut quavis data, possit alia, et alia in infinitum dari. Ex quo, ut patet, nullum sequitur inconveniens, sed tantum, quod possit dari infinitum in potentia.

118 Ad quintum, quod ex variis absurdis ex nostra sententia illatis coalescit, negandum est ea ex illa sequi. Et ad primum absurdum negari debet antecedens. Quia sicut futurum non habet rationem praesentis, seu existentis in se respectu aeternitatis, nisi ratione illius existentiae, quam pro tempore futuro habebit, et non ratione alterius, quam ante habebat, ita non est necessarium, ut fiat alia actione, sed eademmet, quae pro tempore futuro erit praesens: ex eo, quod aeternitas ratione suae infinitae extensionis virtualis, quam totam simul habet, extenditur quantum satis est ad pertingendum semper, et ab aeterno usque ad talem actionem, et differentiam temporis, in qua continetur.

119 Et ad secundum absurdum, concedi potest antecedens, si ly In hoc instanti, et quolibet instanti nostri temporis, dicat instans mensurans veritatem propositionis praecise. Quia tunc tantum significatur; quod in quolibet instanti nostri temporis est verum, Antichristum existere semper aeternitati in ipsa mensura aeternitatis. Et ad hoc satis est, quod Antichristus ab aeterno sit futurus, seu quod aliquando existat in aliqua differentia temporis: nam eos ipso aeternitas ratione suae virtualis extensionis extendetur ad actu ambiendum illum. Caeterum idem antecedens negari debet, si ly In instanti, et in quolibet instanti nostri temporis, dicat instans mensurans coexistentiam aeternam Antichristi ad aeternitatem, ut ostensum est. Et ad probationem in contrarium negandum est antecedens. Quia non bene sequitur, Antichristus est in aeternitate: ergo Antichristus est: ex eo, quod ad hoc, ut sit in aeternitate, satis est, ut saepe diximus, quod in aliqua temporis differentia aliquando sit in se: ac proinde satis est, quod aliquando, id est, pro tempore futuro habeat existentiam: at, ut supra innuimus, per hoc, quod absolute, et simpliciter dicatur, Antichristum esse, innuitur secundum communem loquendi, et concipiendi modum, quod sit in se, in sua propria, et adaequata mensura de praesenti. Unde virtualiter ibidem arguitur ab amplo ad non amplum affirmative: ut si diceretur, Antichristus est, vel erit: ergo Antichristus est; siquidem ut Antichristus sit in aeternitate, satis est, quod sit modo in se existens, vel quod pro tempore futuro erit existens: et ad hoc, ut absolute, et simpliciter dicatur esse, requiritur, ut actu, et de praesenti habeat in se ipso, et in sua propria mensura, scilicet in nunc nostri temporis, suam existentiam.

120 Ad tertium absurdum, neganda est sequela. Et ad probationem dicendum est, quod licet res, quoad nos futurae, praesupponantur iam praesentes in aeternitate; non tamen fiunt in tempore ex illo esse, quod habent in aeternitate, tanquam ex termino a quo, quia est illudmet, quod pro tempore futuro habebunt: ex eo, quod aeternitas ratione suae virtualis, et infinitae extensionis, quam ab aeterno habet, extenditur quantum satis est, ut pertingat semper, ad quamlibet rem futuram pro tota aeternitate: constat autem nihil posse fieri ex se ipso, tanquam ex termino a quo: sed fiunt ex non esse, quod tam in tempore antecedenti, quam in aeternitate habent; quia, ut num. 116. tetigimus, sicut esse, quod Antichristus in tempore futuro habebit, est ab aeterno praesens in aeternitate, ut ambit illam differentiam temporis, non esse illius, quod modo habet, est etiam ab aeterno praesens eidem aeternitati, prout hanc temporis differentiam continet.

121 Ad quartum absurdum, neganda est etiam sequela, si intelligatur de coexistentia ad invicem Antichristi, et Adami in propria, et adaequata duratione cuiuslibet. Et ad probationem in contrarium dicendum est, quod sicut ea, quae identificantur cum uno tertio adaequate, taliter² ut quodlibet eorum cum illo habeat adaequate identificari, tunc identificantur inter se secundum proprias realitates, ita quae eodem modo coëxisterint adaequate uni tertio, coexistent inter se secundum proprias durationes. At Antichristus, et Adamus non coexistunt aeternitati adaequate, sed inadaequate, et tanquam mensurae superiori, et superexcedenti. Nam quilibet eorum coexistit illi, ut continenti proprium illius tempus; non vero ut continet tempus, in quo alius habuit, vel habebit esse: et propterea non oportet, ut coexistant inter se secundum proprias durationes, sed potius oppositum hinc sequitur.

Potestque id explicari exemplo lectionum vespertinae, et matutinae, quae sunt in eodem die; et tamen non coexistunt ad invicem secundum proprias durationes: quia non coexistunt adaequate illi diei, sed inadaequate, ac ratione diversarum partium formalium illius. Ita ergo similiter Adamus, et Antichristus coexistunt in aeternitate ratione diversarum partium virtualium contentarum in ipsa, et ideo non coexistunt inter se secundum proprias durationes.

122 Ad quintum absurdum, negari etiam debet sequela. Nam in primis illae duae propositiones, nimirum Antichristus est, et Antichristus non est, si ly est dicat esse in aeternitate, non verificantur ambae de Antichristo. Nam negativa est falsa: quia absolute negat, Antichristum esse in aeternitate: et ita negat esse in illa adhuc, secundum quod aeternitas continet tempus futurum, in quo verificabitur, quod Antichristus est in sua propria duratione: quia negatio illa est malignantis naturae, negans quidquid post se invenit. Et deinde reliquae propositiones ibidem adductae, nempe, quod Antichristus corrumpitur, et generatur, moritur, et existit, non sunt contradictoriae. Quia tantum faciunt hunc sensum, nempe quod generatio, et corruptio Antichristi sunt in aeternitate: et quod existentia illius est in aeternitate: et similiter non existentia: hoc autem nullum est inconveniens, quia neutrum istorum adaequate est in illa; sed quatenus continet diversa illa tempora, in quibus unum quodque eorum existit. Sicut non est inconveniens, quod si copula uniat pro toto anno, sicut unit pro tota aeternitate, tunc hae duae propositiones sint verae, Petrus est existens, Petrus non est existens, Petrus moritur, Petrus generatur. Quia nec mors, nec generatio, nec esse, nec non esse illius coexistunt adaequate eidem anno.

123 Ad ultimum absurdum, neganda est sequela. Et ad primam probationem concesso antecedenti, et prima consequentia intellecta in sensu composito, ut revera ibidem intelligitur, neganda est secunda, si consequens reddat sensum divisum, quamvis possit concedi, si reddat sensum compositum: alioqui eadem ratione probaretur, non esse modo in potestate liberi arbitrii aliquid facere, hoc ipso, quod Deus praeviderit ab aeterno actum illum ab eadem libertate creata faciendum. Sed circa haec videantur ea, quae dub. 2. disputationis praecedentis fere in simili diximus, necnon illa, quae circa sensum compositum, et divisum in tract. 4. disp. 10. num. 84. et deinceps dicemus.

Ad secundam vero probationem, concessa utraque praemissa, negari debet consequens. Et ratio disparitatis est. Nam si futurum contingens haberet esse in tempore, antequam produceretur a libero arbitrio, respectu illius se haberet mere passive, ut dixit Lutherus: quia solum reciperet actionem productam ab alio, et non a se ipso. Unde respectu illius non esset causa libera: hoc autem non sequitur ex hoc, quod futura contingentia, et libera habeant esse in aeternitate, antequam quoad nos producantur in tempore. Etenim sicut Deus intuetur in sua aeternitate actum nostrum liberum, qui futurus est tali tempore, ita etiam intuetur in eadem aeternitate causam liberam illius actus, libere illum producentem: quamvis respectu nostri temporis illa productio sit futura.