Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

1 Quia quaestio an est? caeteras alias ordine naturae praecedit, ideo in hac prima disputatione, quae circa Dei scientiam respectu futurorum absolutorum versatur, inquirimus de an est praedictae scientiae. Quia vero facilius est de divinis rebus explicare, quid non sint, aut quomodo non se habeant, quam quid sint, aut quomodo se habeant; ac proinde facilius est, circa Dei scientiam declarare, quaenam sint illa, in quibus non cognoscit certo praedicta futura, quam quae sint ea, in quibus ipsa certo attingit; propterea in hac eadem disputatione, qua circa faciliora divinae scientiae, scilicet circa an est ipsius, versatur, etiam de iis, in quibus Deus non cognoscit certo futura contingentia, sciscitamur. Quia autem inter futura contingentia potiora sunt futura absoluta, et D. Thom. de illis in hoc articulo ex professo agit, idcirco disputationem hanc de futuris contingentibus, non quibuscunque, sed de absolutis, excitamus. Et merito iis, quae circa scientiam Dei, respectu omnium futurorum contingentium dicenda sunt, plures damus disputationes, quia res haec valde fusa est, et quamplurima ea occurrunt dicenda; et ita maioris claritatis gratia, in variis disputationibus decidenda erat.

2 Quia ignorata natura futuri contingentis, et multiplicitate eius, nihil circa hanc, et sequentes disputationes dici potest; propterea primo loco dubium praesens excitamus. In eo autem unum supponimus, et duo inquirimus; a quibus tamen, quia facilia, et sine controversia sunt, breviter expediemur. Supponimus quidem tanquam certum de fide, dari futurum contingens, contra Lutherum, et alios asserentes, omnia necessario evenire. Quorum errorem referunt, et refutant D. Thom. quaest. 2. de Veritate art. 12. Palacios in 1. dist. 38. quaest. 2. Driedo de concordia liberi arbitrii cap. 1. Medina lib. 2. de recta in Deum fide cap. 2. Molina in praesenti, disp. 1. Castro de haeresibus, verbo fatum. Inquirimus vero quid sit, et quotuplex futurum contingens? Et quia tale futurum duo dicit, scilicet, esse futurum, et esse contingens, inde est, quod eius natura manifestius patebit, si istorum duorum essentia explicetur.

Est ergo futurum id, quod habet determinationem in suis causis, ad hoc, ut sit in aliquo determinato tempore, aut duratione, subsequente illud instans, pro quo dicitur esse futurum. Unde futurum, ut tale, distinguitur a re, quae modo existit, in hoc, quod haec dicit existentiam de praesenti; illud vero connotat negationem praedictae existentiae in se ipso, habitae in eo instanti, in quo dicitur esse futurum: a re vero praecise possibili secernitur in hoc, quod possibile, ut tale, non est determinatum ad hoc, ut sit in se ipso in aliquo certo, et determinato tempore.

3 Diximus autem illud esse futurum, quod habet determinationem in suis causis, ad hoc, ut sit in aliquo determinato tempore, etc. [non vero, quod erit in aliquo determinato tempore: quia ad rationem futuri satis est, et requiritur illud prius. Unde Aristot. 2. de Generatione textu 64. dixit: Quod futurus quis incedere, non incedet. Et D. Thom. 1. part. quaest. 19. art. 7. ad secundum, inquit: Multa sunt in virtute, et scientia, et voluntate divina, quae non continentur sub ordine causarum inferiorum, sicut resuscitatio Lazari. Unde aliquis respiciens ad causas inferiores dicere poterat, Lazarus non resurget, respiciens vero ad causam primam divinam poterat dicere, Lazarus resurget. Et utrumque horum Deus vult, scilicet, quod aliquid quandoque sit futurum secundum causam inferiorem, quod tamen non est futurum secundum causam superiorem: vel e contra. Idemque docuit de Veritate quaest. 12. art. 10. ad 7. ubi explicans testimonium illud, quod ex Aristot. nuper adduximus, inquit: Aliquid potest dici esse futurum, non solum ex hoc, quod ita erit, sed quia ita ordinatum est in causis suis, ut sic sit futurum. Sic enim medicus dicit: iste sanabitur, et iste morietur: et si aliter contingat, non falsum dixit: sic enim tunc futurum erat ex ordine causarum, quod tamen possibile est impediri: et tunc quod futurum erat, consequenter non erit futurum. Unde Philosophus dicit in 2. de Generatione: quod futurus quis incedere, non incedet.

Quare propter hanc rationem idem Ang. Doctor de Veritate quaest. 2. art. 12. ad 9. asseruit posse Deum scire, aliquid esse futurum, quod tamen nunquam erit: et ita ait: Deus cognoscit ordinem unius ad alterum: et sic cognoscit aliquid esse futurum respectu alterius. Sed sic non est inconveniens, quod ponatur, quod Deus scit aliquid esse futurum, quod nunquam erit, in quantum scilicet scit, aliquas causas ad aliquem effectum esse inclinatas, qui non producetur. Sed haec satis fuse infra in hac eadem disp. elucidabuntur.

Contingens autem est illud, quod potest esse, et non esse, attenta lege ordinaria. Et consulto additur haec ultima particula, quia bene stat, aliquid esse simpliciter necessarium, cuiusmodi est motus Solis, et nihilominus eius oppositum a Deo de potentia absoluta aliquando fieri posse. Per quod prima huius dubii pars satis patet.

4 Quoad secundum vero, scilicet quod multiplicitatem futuri contingentis, breviter dicendum est cum Jacobo Naldo quaestione de origine contingentium, Julio Sireno lib. 3. de fato cap. 5. Corduba in suo quaestionario, quaest. 55. dub. 1. et aliis, futurum contingens posse sumi dupliciter. Uno modo, pro eo, quod potest esse, et non esse respectu solius potentiae Dei, et hoc modo caeli, et Angeli habuerunt esse futura contingentia. Alio modo, pro eo, quod potest esse, et non esse respectu causae secundae. Et rursus hoc ultimum est duplex. Alterum procedens a causa, ab intrinseco determinata ad productionem effectus, impedibili tamen ab alia causa secunda: ut fructus arboris, ad quem virtus ipsius est determinata; potest tamen impediri vel a grandine, vel a gelu. Alterum est, quod est a causa libera, et indifferenti, cuiusmodi sunt actus liberi arbitrii: de quibus praecipue in his disputationibus agendum est.

Rursus tandem, huiusmodi futura contingentia libera, alia sunt absoluta, alia conditionata. Absoluta dicuntur, quae de facto erunt in aliqua differentia temporis, ut lectio crastina. Conditionata vero, quae quanquam nunquam extitura sunt, essent tamen, si aliqua conditio, nunquam ponenda, poneretur, ut conversio Tyri, et Sidonis, si Christus Dominus fecisset in eis virtutes, quas in Bethsaida et Corozain fecit.

Quia quaestionem an est? alias quaestiones praecedere debet; propterea primo loco, post explicationem naturae, et multiplicitatis futuri contingentis, in qua termini desiderati ad notitiam huius, et sequentium dubiorum declarati sunt, de an est? scientiae Dei respectu futurorum contingentium, et absolutorum dubitamus.

§ I. Sententia negans.

5 Partem negantem secuti sunt Commentator. 12. Metaphysic. text. 62. ut refert D. Thom. in 1. dist. 48. Quem errorem tribuunt Aristoteli, Clemens Alexand. lib. 1. Stromatum, et Gregor. Nyssenus lib. 8. suae Philosophiae: quamvis D. Thom. de Veritate, quaestione 2. art. 2. 3. et 4. eum a praedicto errore defendat. Idem etiam ex parte docuit Cicero libro 2. de Divinitate, et libro 2. de Natura Deorum. Quem refert D. August. libro 5. de Civitate Dei, cap. 9. dum dicit, quod licet Deus cognoscat futura contingentia, quae procedunt a causa naturali; non tamen ea, quae fiunt a causis liberis. Et tandem hunc eundem errorem tenuerunt Aegyptii: de quibus in Psalmo 93. Non videbit Dominus, nec intelliget Deus Jacob, facta nimirum libera, quae ab hominibus fiunt.

Probatur primo: quia alioqui vel scientia Dei esset fallibilis, vel futurum illud contingens, quod a Deo sciri dicitur, esset necessarium, seu non contingens: quod tamen, ut constat, est omnino falsum. Haec sequela satis liquet. Nam vel futurum illud contingens posset aliter evenire, vel non? Si primum, ergo scientia Dei falli potest: siquidem quod per illam scitur, potest non esse sicut scitur. Si secundum, ergo praedictum futurum erit omnino necessarium: siquidem non potest non esse futurum.

6 Confirmatur primo. Nam hoc ipso quod scientia Dei non sit fallibilis respectu alicuius obiecti, non potest aliter esse, ac est, seu non potest terminari ad obiectum aliter ac terminatur: ergo nec etiam eius obiectum potest aliter esse, quia hoc petit proportio, quae inter scientiam, et obiectum intercedere debet: ergo obiectum praedictae scientiae nequit esse futurum contingens: de cuius ratione est, ut possit aliter evenire.

Confirmatur secundo. Nam si Deus cognoscit futura contingentia, v. g. fletum amaruum D. Petri, non erit in potestate eiusdem D. Petri tollere hoc antecedens, nimirum: Quod Deus praesciverit illum fletum. Tum quia id ex se constare videtur. Tum etiam: quia scientia illa est aeterna; aeternum autem invariabile, et immutabile est: ergo neque erit in potestate D. Petri tollere consequens, nempe, quod sit de facto ploraturus; sed necessario plorabit: quandoquidem in bona consequentia, qui non potest tollere antecedens, non potest tollere consequens; alioqui posset quis efficere,, ut in legitima consequentia daretur antecedens verum, et falsum; et ita si consequens non potest D. Petrus tollere, quin Deus praesciverit suum fletum, non poterit tollere, quin talis fletus sequatur.

7 Secundo principaliter, et eadem via procedendo probatur hoc ipsum. In omni vera conditionali si antecedens est necessarium absolute, debet et consequens esse eodem modo necessarium, quia consequens semper sequitur antecedens, et ad necessarium, nunquam sequitur nisi necessarium; sicut ad verum, nunquam sequitur falsum, ut probatur Posteriorum textu 17. sed huiusmodi conditionalis, Sortes curret, si est praescitum a Deo, antecedens est necessarium absolute: ergo et consequens, nimirum, quod Sortes curret: ac proinde cum scientia Dei circa futura contingentia, nequit stare contingentia eorum. Minor, in qua est difficultas, probatur: quia omne praeteritum est necessarium: et ita non potest non esse praeteritum.

Confirmatur primo. Quia secundum Philosophum in lib. Priorum, ex maiori de necessitate, et minori de inesse, sequitur conclusio de necessitate: ergo si futura contingentia sciuntur a Deo, tunc ex hac maiori omnino necessaria, scilicet, Omne scitum a Deo, necesse est esse verum, et ex hac minori nimirum hoc futurum contingens, scilicet, Petrus curret, est scitum a Deo, sequetur haec conclusio necessaria, nempe, Ergo necesse erit, esse verum quod Petrus curret: ac proinde necesse erit, ipsum currere: alioqui non erit necessario verum, quod curret.

Confirmatur secundo. Nam scire Dei est ipsum esse eius: sed ipse non potest non esse: ergo non potest non scire, quod scit: ergo nequibit scire futura contingentia. Patet consequentia: quia haec sunt talis naturae, ut sicut possunt esse, et non esse, ita qui illa scit, potest ea scire, et non scire.

8 Tertio, Scientia debet esse de necessariis, quae non possunt aliter se habere, ut constat ex 1. Posteriorum cap. 2. sed futura contingentia hoc ipso, quod talia non sunt necessaria: ergo non possunt cadere sub obiecto scientiae summae necessariae, qualis est divina.

Confirmatur. Per medium necessarium non potest cognosci aliquid contingens, quia si medium est necessarium, et conclusio erit necessaria: sed Deus cognoscit omnia, quae scit, per medium necessarium, nempe per suam essentiam: ergo nequit aliquid contingens scire.

9 Ultimo. Quia si Deus certo sciret futura contingentia, tunc auferretur omnis humana providentia, et cura, ac sollicitudo, quam unusquisque debet habere de suis rebus, et praecipue de spirituali salute, contra illud secundae Petri 1. Salutare, ut per bona opera certam vestram vocationem faciatis. Probatur sequela. Nam prudenter posset dicere unusquisque apud se, aut Deus scit me consensurum vocationi, et habiturum dolorem de peccatis? aut scit non consensurum? si secundum, nunquam consentiam, quantumvis id ex parte mea praestare contendam: si vero scit primum, quomodocunque me geram, consentiam, etiamsi nullam diligentiam adhibeam, quia meus consensus est futurus; siquidem est a Deo praevisus: ergo possum otiose, ac voluptati vacare, et de mea conversione sollicitus non esse.

§ I. Vera, et catholica sententia.

10 Dicendum tamen est, Deum certo scire futura contingentia absoluta. Ita passim in Scriptura sacra, Psal. 138. Intellexisti cogitationes meas de longe: semitam meam, et funiculum meum investigasti: et omnes vias meas praevidisti. Daniel 13. Domine, qui nosti omnia, antequam fiant. Eccles. 23. Domino Deo, antequam crearentur, omnia sunt cognita. Quare Isaiae 41. speciali ratione tribuitur Deo, in signum suae divinitatis, quod sciat futura: unde dicitur: Annunciate quae ventura sunt et sciemus quia Dii estis vos. Et propterea Joann. 14. inquit Christus Dominus: Nunc dixi vobis prius quam fiat, ut cum factum fuerit, credatis: nimirum me esse Deum: cui soli convenit futura praenoscere. Quae testimonia de cognitione certa, et infallibili a Patribus, et universis Theologis intelliguntur.

Et deinde hoc ipsum confirmant omnes prophetiae, quae in sacra Scriptura continentur. Quia tota certitudo prophetiae in hac scientia, et cognitione certa Dei innititur: quandoquidem ideo creduntur, et revelantur a Prophetis, ut infallibilia, quia revelantur ut dicta a Deo tanquam certo futura; cum tamen non posset Deus ita illa praedicere, nisi eodem modo ea cognosceret. Unde optime Tertul. lib. 2. contra Marcionem dixit, quod praescientia Dei tot habet testes, quod sunt prophetiae. Tandem hoc ipsum docent Patres, ut nuper innuebamus. August. lib. 5. de Civit. Dei cap. 9. ubi contra Ciceronem, negantem Deo scientiam futurorum contingentium, a voluntate creata procedentium, invehitur, inquiens: Quod ut homines faceret liberos, fecit sacrilegos. Et ibidem loquens contra eundem Cicer. ait: Qui non est praescius omnium futurorum, non est utique Deus. Idem docet lib. 4. de Trinit. cap. 8. et similiter Fulgentius de fide ad Petrum cap. 31. et 32. Hieronym. Isaiae 41. et Ezechiel 2. Basilius Isaiae 3. Dionys. de divin. nominibus, cap. 9. Cyrill. lib. 9. cap. 10. in Johan. Nyssaenus lib. 8. cap. 4. Anselm. lib. de praescientia, et praedestinatione liberi arbit. c. 1. et D. Thom. in hoc art. et infra quaest. 86. art. 3. ac 4. in 1. dist. 38. art. 5. ibidemque ad Anibaldum 1. cont. Gent. cap. 67. de Verit. quaest. 2. art. 12. et quodlib. 12. quaest. 3. eandemque veritatem receperunt Philosophi, ut Seneca lib. de providentia, et Plutar. lib. de sapientia Aegyptiorum, et omnes fere nationes: quae ob hanc rationem summam venerationem divinis oraculis de futuris semper habuerunt.

11 Ratio autem prior, et fundamentalis huius veritatis, adducta est a D. Thom. loco citato ex 1. contra Gent. et locis disput. 5. num. 43. et 49. huius tractatus adductis; quae potest ad hanc formam reduci. Nam scientia Dei connotando voluntatem, seu scientia practica ipsius, est causa futuritionis omnium futurorum contingentium, ut ex ibidem dictis constat, et infra magis ostendetur: ergo non possunt non per eam praedicta futura contingentia certo sciri. Patet consequentia. Nam sicut calor non potest producere calorem, nisi calefaciendo; nec aqua potest causare frigus, nisi frige faciendo, ita nec scientia poterit esse causa futuritionis contingentium, nisi sciendo, ac proinde nisi certo cognoscendo.

12 Secunda ratio, quam idem Sanctus Doctor innuit, potest sub hac forma proponi. Nam certum est, Deum scire futura contingentia, dum in suo determinato tempore habent in se existentiam: ergo etiam certum erit, ea ab aeterno scivisse. Consequentia patet. Quoniam alioqui scientia Dei esset variabilis, ita ut posset pati additionem, vel diminutionem in tempore, et per consequens non esset infinite simplex, nec actus purissimus. Antecedens autem probatur. Tum quia in nobis pertinet ad perfectionem, scire contingentia quando sunt: ergo hoc non debet Deo denegari. Tum etiam: quia si Deus nesciret contingentia, adhuc quando sunt, non posset esse iudex actionum liberarum voluntatis creatae, ac proinde nec illis debitum praemium, aut poenam tribuere. Tum denique: quia futura contingentia, quamdiu sunt in se ipsis existentia, habent certam et determinatam entitatem, iuxta illud: Omne, quod est, quando est, necesse est esse: ergo eodem modo habent determinatam et necessariam scibilitatem: et sic poterunt tunc a Deo certo sciri.

§ III. Diluuntur argumenta initio adducta.

13 Ad primum, neganda est sequela. Et ad probationem, eligenda est prior pars illius dilemmatis; sed neganda est consequentia inde illata. Nam cum Deus illud futurum contingens, quod de facto erit, sciat eo modo, quo futurum est, et modus illius consistat in hoc, quod licet in suo determinato tempore habeat postea de facto existentiam, nihilominus poterit non habere illam; inde est, quod per hoc, quod praedictum futurum potuerit non existere, non fallatur, aut falli possit divina scientia, sed potius falleretur, aut fallibilis esset, si tale futurum non posset non esse aut si de facto non daretur.

14 Nec refert, si obiicias, quod si conversio, v. g. futura D. Petri, et eius fletus amarus re ipsa non daretur, tunc falleretur divina scientia, quae praecognovit praedictam conversionem: ergo si fletus ille potuit non esse, potuit utique praedicta scientia falli. Patet consequentia. Quia quod facit actus actu, facit potentia in potentia: ergo si data actuali omissione illius fletus, falleretur scientia Dei; fiet inde, quod si potest talis omissio dari, possit etiam divina scientia falli.

Respondetur enim, concedendo antecedens, et negando consequentiam. Quia, ut in tract. de Voluntate Dei disp. 10. num. 93. et 94. magis explicabimus, arguitur virtualiter ab una de sensu composito, et ab alia de sensu diviso, ad alteram de sensu composito: qui modus arguendi est vitiosus. Nam ibidem fit virtute hic syllogismus: Si conversio, v. g. D. Petri, et eius fletus amarus re ipsa non daretur, tunc falleretur divina scientia: at talis fletus potest non dari: ergo potest falli divina scientia: cumque ex his tribus propositionibus prima reddat sensum compositum, et secunda divisum, tertia vero compositum, ut loco citato explicabitur; fit inde, ut virtualiter arguatur ab una de sensu composito, et alia in diviso, ad alteram in sensu composito.

Et ad probationem in contrarium respondetur, concedendo antecedens, si intelligatur (ut re vera debet intelligi) de actu, et potentia ei correspondente, et negando consequentiam: quia in consequenti non ponitur propria potentia correspondens illi actui. Nam actus, qui ibi conditionaliter ponitur, est non fletus coniunctus cum divina scientia de futuritione fletus, et existentia illius pro tempore futuro, ac proinde coniunctus cum futuritione eiusdem fletus, et existentia eius tempore praedicto: at potentia, quae ibidem admittitur non est potentia ad ponendum non fletum coniunctum cum his omnibus, sed ad ponendum ipsum non fletum secundum se: et per consequens non ponitur propria potentia correspondens praedicto actui.

15 Manebitque haec solutio magis elucidanda, si notetur, quod semel supposita futuritione libera illius fletus, et determinatione adaequata omnium causarum in ordine ad ipsum, praescivit Deus: tum, quod erit talis fletus, non utcunque, sed libero modo; ac proinde, quod ita erit pro tempore, pro quo fuit, ut etiam potuerit esse omissio illius, quamvis de facto non erit: tum etiam, quod semel supposita omnimoda futuritione fletus ex parte determinationis omnium causarum, ac proinde quod in debito tempore reipsa sit, nequit componi, seu simul poni omissio illius. Et ita si adhuc facta suppositione, quod D. Petrus libere fleret, ac proinde, quod potest non flere, daretur, quod impossibile esset flere, vel quod non posset non flere, vel supposito, quod fleret, daretur simul omissio talis fletus; tunc in aliquo ex his eventibus, et non aliter falleretur actu, et in exercitio Deus: quia tunc tantum daretur actu, et in exercitio oppositum eius, quod Deus praescivit, ut intuenti constabit.

Unde ad hoc, ut detur potentia correspondens huic actui, nimirum Deum falli, requirebatur, ut posset contingere, vel quod impossibilis esset ille fletus, vel quod non posset non esse, vel quod facta suppositione illius, posset componi cum eo, ac proinde cum scientia Dei de tali fletu futuro, omissio ipsius: non vero sufficit, quod talis omissio possit esse, vel quod non facta suppositione praedicta fletus, et scientiae de illo, daretur actu praedicta omissio. Quare cum ad haec non detur, nec possit dari aliqua potentia, fit inde, ut in hac obiectione non arguatur ab actu ad potentiam ei correspondentem. Et ita ex eo, quod facta suppositione illius futuri, daretur omissio illius, ac proinde falleretur divina scientia, non recte colligitur posse falli ex possibilitate omissionis illius fletus; sed, ut nuper dicebamus, id tantum posset colligi, vel ex impossibilitate fletus, vel ex eo, quod non possit non esse, vel ex possibilitate compositionis praedictae omissionis cum fletu futuro; atque adeo cum scientia de illo: quia tantum ex his, vel ex eorum aliquo sequitur, scientiam Dei actu, et in exercitio fallendam.

16 Nec refert, si urgeas, non posse inter se cohaerere ea, quae in hac solutione diximus. Nam iuxta Aristotel. possibile dicitur illud, quo posito nullum sequitur impossibile: sed si D. Petrus non fleret de facto suum peccatum, sequeretur quoddam impossibile, nempe quod praescientia Dei circa illum fletum falleretur, ut nuper asserebamus: ergo non potest cum hoc cohaerere, omissionem praedicti fletus esse possibilem.

Respondetur enim, quod illa diffinitio rei possibilis, ab Aristot. tradita, debet intelligi, quoties possibilitati rei non est coniuncta infallibilis, et certa futuritio sui oppositi. Nam si haec coniungatur, non est admittendum, quod tale possibile ponatur in esse, ex eo, quod inde fieret coniungendam esse existentiam illius cum existentia sui oppositi: et ita in casu obiectionis, simul dandum esse fletum D. Petri, et omissionem illius, quod implicat. Unde quia posita praescientia praedicti fletus, est infallibile, et omnino certum, quod actu, et in exercitio talis fletus dabitur, ideo nunquam debet admitti, quod oppositum illius, scilicet non fletus de facto ponatur, quamvis absolute, et simpliciter sit possibilis.

17 Ad primam confirmationem respondetur, distinguendo antecedens: et si intelligatur de impotentia in sensu composito, et orta ex suppositione aliqua, seu ex hoc, quod Omne, quod est, quando est, necesse est esse, sive (quod in idem redit) de impotentia consequente, concedendum est; si vero intelligatur de impotentia in sensu divino, seu simpliciter tali, sive antecedente, negandum est. Et eodem proportionali modo distinguendum est consequens primae consequentiae. Et deinde debet negari secunda consequentia. Quia, ut esset legitima, requirebatur, ut antecedens, et similiter consequens primae consequentiae essent vera in posteriori sensu.

Explicatur hoc. Etenim ex hoc, quod scientia Dei non sit fallibilis, et terminetur ad aliquod futurum contingens, quod de facto erit, sciendo illud re ipsa habiturum existentiam, quamvis possit eam non habere, solum sequitur, quod non possit in sensu composito, seu simul scire non existentiam illius futuri, et per consequens nec scire possibilitatem sui oppositi in sensu composito: quia haec tantum requiruntur ad eius infallibilitatem, ut nuper dicebamus. Hinc tamen nullum infertur inconveniens. Quia non posse Deum scire ea, quae diximus, ortum habet ex sensu composito, et ex suppositione huius, quod est; quamlibet rem dum est, necesse est esse, et eius oppositum non esse cum ea componibile; seu (quod in idem redit) tantum est impossibilitas consequens, et orta ex existentia, tam divinae scientiae, quam futuri eventus: non vero praedicta impossibilitas est in sensu divino, seu non est impossibilitas absolute, et simpliciter talis, sive (quod in idem coincidit) non est impossibilitas antecedens, tam ex parte obiecti, quam ex parte scientiae, consistens in hoc, quod nulla facta suppositione divinae scientiae, aut futuritionis effectus, et existentiae eius respecta aeternitatis, nec obiectum potest aliter esse, nec divina scientia potuisset aliter terminari ad illud obiectum. Nam si haec impossibilitas esset impossibilitas antecedens, tunc per illam scientiam Dei non cognosceretur praedictum contingens quatenus tale: siquidem ad cognoscendum illud, ut contingens, non satis est cognosci habiturum existentiam pro tempore illo determinato, pro quo eam habiturum dicitur; sed quod simul cognoscatur, posse nihilominus eam non habere, et quod divina scientia in illo priori antequam terminetur ad futurum, et antequam supponatur futuritio effectus, et praescientia ipsius in aeternitate, potuerit non terminari ad illud, ut futurum.

18 Et ita ex hoc tantum habetur, futurum illud contingens in sensu composito futuritionis, et existentiae habitae pro tempore, pro quo eam habiturum dicitur, non posse aliter evenire, seu quod facta suppositione suae futuritionis, et existentiae, non possit potestate consequente non esse futurum: non tamen, quod absolute, et simpliciter, sive potestate antecedente, aut in sensu diviso, non possit non esse: at non hoc ultimum, sed illud prius ad rationem futuri contingentis desideratur. Sed de his videantur ea, quae in tract. de Volunt. Dei disp. 10. num. 84. et sequentib. dicemus: ubi sensus compositus, et divisus ex professo explicatur: et eo explicato, recteque intellecto, omnia haec satis patebunt.

Quae solutio desumitur ex D. Thom. tum de Verit. quaest. 6. art. 3. ad 10. et art. 4. ad 8. et quaest. 24. art. 1. ad 13. et 1. part. quaest. 19. art. 8. ad 1. et ad 3. necnon in 1. dist. 39. art. 1. ad 3. his verbis: Illud, quod est, necesse est esse dum est, absolute tamen quandoque non est necesse esse, ita et Deum scire, necessarium est dum scit, non tamen necesse est eum scire, nisi necessitate immutabilitatis, quae libertatem voluntatis non excludit, et haec libertas significatur cum dicitur, quod Deus potest hoc non scire. Tum etiam 1. cont. Gent. cap. 67. his verbis: Unumquodque; a Deo cognoscitur, sicut praesentialiter visum: sic necessarium erit, quod Deus cognoscit; sicut necessarium est, Socratem sedere ex hoc, quod sedere videtur.

19 Ad secundam confirmationem respondetur primo, distinguendo antecedens: Non erit in potestate D. Petri tollere hoc antecedens, nimirum quod Deus praesciverit illum fletum, potestate absoluta, et simul infallibilitatis, concedendum est: potestate praecise absoluta, quae est composibilis cum possibilitate infallibilitatis illius praescientiae, seu cum hoc, quod est esse infallibile, Deum praescire illum fletum, quamvis absolute possit eum non praescire, negandum est. Et eodem modo debet distingui prima pars consequentis: et deinde neganda omnino est consequentia quoad secundam eius partem.

Et ad probationem antecedentis, quatenus contra distinctionem datam pugnare potest, dicendum est, quod ex aeternitate divinae scientiae circa futuritionem illius fletus, solum potest colligi, quod hoc ipso, quod terminetur actu ad illum, debeat invariabiliter ad ipsum terminari: hoc autem tantum arguit, esse necessariam necessitate ex suppositione praesentialitatis; non tamen necessitate simpliciter; atque adeo hinc non fit, non terminari libere ad praedictum fletum. Sicut licet demus, quod actus liber, quo Deus voluit producere hoc universum, mensuretur etiam quoad terminationem per aeternitatem; non tamen inde fit esse necessarium necessitate simpliciter, et incomposibili cum libertate, sed solum necessitate secundum quid, et ex suppositione praesentialitatis. Qua solutio sumitur ex D. Thom. in 1. dist. 39. quaest. 1. art. 1. ad 1. et de Veritate quaest. 16. art. 3. ad 10. Ad probationem vero consequentia concedendum est antecedens, iuxta distinctionem datam. Et consequentia quoad ultima eius verba, scilicet: Non poterit tollere, quin talis fletus sequatur, neganda est, si intelligatur de potestate absoluta, et simpliciter tali.

20 Declaratur. Etenim licet D. Petrus non habuerit una cum potentia absoluta, et simpliciter tali, potentiam infallibilitatis ad tollendam praescientiam Dei circa suum fletum, seu (quod idem est) non potuerit facere, quod fuerit infallibile, Deum non praescire praedictum fletum, atque adeo non habuerit potentiam ad non flendum, quae sit incomposibilis cum scientia fletus actu futuri; attamen habuit praecise potentiam absolute, et simpliciter talem, ad tollendum praescientiam Dei circa suum fletum, ad hunc duntaxat sensum, quia nimirum potuit non habere fletum, qui si non esset, non praefuisset in Deo scientia fletus, sed potius omissio illius: et ideo fuit in eo potentia ad tollendum praedictam scientiam composibilis cum infallibilitate eiusdem divinae scientiae circa fletum, seu cum hoc, quod est, re ipsa, et de facto Deum praevidisse illum fletum; ita ut nunquam re ipsa, et actu verificetur, Deum absolute illum praevidere. Unde eodem etiam proportionali modo comparatur cum fletu futuro, qui est consequens illatum ex illo antecedenti, nimirum ex praescientia Dei. Nam licet non habeat potestatem absolutam, et simul infallibilitatis ad non flendum, quae quidem potentia est incomposibilis cum fletu; habet tamen potestatem praecise absolutam ad non flendum, quae composibilis est cum fletu infallibiliter futuro. Haec autem potestas satis est ad salvandam libertatem, et ad hoc, quod fletus ille futurus, maneat in ratione futuri contingentis.

21 Nec propterea regulae illae Dialecticorum, in hac confirmatione adductae, manent infirmatae. Non quidem prima. Quia iuxta hunc dicendi modum, parem potentiam, vel impotentiam ad tollendum antecedens, et consequens ponimus, ita ut in eo sensu, in quo potest tolli, vel non tolli antecedens, possit auferri, vel non auferri consequens. Sed nec secunda. Quia ad hoc, ut in bona consequentia non possit quis efficere, ut dato antecedenti vero, consequens sit falsum, satis est, ut consequens sit infallibiliter verum, seu (quod in idem redit) quod ita sit verum, ut de facto nunquam sit falsum: et ad hoc sufficit, quod praesens attinet, non esse in potestate D. Petri, potestate absoluta, et simul infallibilitatis, suus non fletus; sed quod sit ipsi impossibilis possibilitate infallibilitatis, et possibilis possibilitate absoluta, et composibili cum possibilitate infallibilitatis oppositi actus, scilicet fletus.

Diximus in idem redire, quod consequens ita sit verum, ut nunquam sit falsum, ac quod sit infallibiliter verum: quia hoc ipso, quod consequens sit actu verum, oportet, ut sit necessarium necessitate ex suppositione, et secundum quid, quatenus omne, quod est, quandiu est, ex suppositione, quod est, necesse est esse: constat autem, quod necessitas ex suppositione, vel secundum quid, aut in sensu composito existentiae rei, coincidit cum infallibilitate, et e converso.

22 Secundo ad eandem secundam confirmationem respondetur, quod regula illa: Qui non potest tollere antecedens, nec potest tollere consequens, intelligitur cum hac limitatione, nimirum dummodo antecedens sit necessarium, et necessario inferens consequens; non vero si propria causalitas antecedentis consistat in hoc, quod inferat libere illud consequens; seu in hoc, quod faciat, quod praedictum consequens libere causetur: tunc enim ablatio antecedentis non est necessaria ad hoc, ut possit auferri consequens; sed sicut positio illius desideratur ad hoc, ut consequens libere fiat, et inferatur, ita ad hoc, ut possit non subsequi. Quare cum ex scientia illa, qua Deus praescivit, fletum Divi Petri futurum libere, inferatur hoc consequens, scilicet fletus eiusdem Divi Petri, et proprius effectus illius scientiae sit facere, quod D. Petrus libere fleat; inde est, quod ad hoc, ut possit tolli illud consequens, non sit necesse posse auferri praedictum antecedens, nempe scientiam Dei circa illud.

Adde quod, ut bene notavit D. Thom. in praesenti in solutione ad secundum, et innuit in 1. dist. 39. quaest. 1. art. 1. ad quartum, quando in antecedente ponitur aliquid verbum designans actum animae: qui non potest tollere antecedens, non potest tollere consequens, ut substat illi antecedenti; bene tamen potest tollere illud absolute. Unde quia in hoc antecedenti, Deus scivit Petrum fleturum, illud verbum scivit designat actum animae; propterea qui non potest tollere praedictum antecedens, nequit auferre consequens, scilicet Petrus flebit, ut stat sub illo antecedenti. Quia vero stat sub illo, ut est praesens in aeternitate, ideo non potest tollere illud, ut est praesens, et ex suppositione praesentialitatis; bene tamen absolute: et sic manet libertas. Tum quia necessitas ex suppositione praesentialitatis non tollit libertatem. Tum etiam: quia non posse tollere consequens illud, ut subest praedicto antecedenti, seu ut infertur ex illo, tantum est, non posse tollere illud in sensu composito, id est, componendo, seu faciendo, quod sint simul scientia Dei de illo fletu, et quod talis fletus non sit; non vero, quod absolute, et simpliciter non possit non poni praedictus non fletus. Quia, ut nuper dicebamus, illud antecedens, nimirum scientia Dei, tantum infert, quod non componatur, nec componi possit cum non fletu; non tamen, quod ille non fletus non possit non esse, sed potius infert possibilitatem illius.

23 Ad secundum, concedenda est maior, et neganda minor. Et ad probationem respondetur, antecedens illius propositionis, Sortes curret, si est praescitum, non esse revera de praeterito, licet extrema specie, et secundum voces, de praeterito videatur, ut optime notavit D. Thom. in 1. sentent. dist. 39. art. 1. ad 1. inquiens: Actus divinae scientiae nunquam transit in praeteritum, sed semper est in actu: et ideo semper manet in libertate divinae voluntatis. Sicut ob eandem rationem, de Veritate quaest. 6. art. 3. ad 10. loquens de praedestinatione, ait: Absolute loquendo, Deus potest unumquemque praedestinare, vel non praedestinare, aut praedestinasse, vel non praedestinasse; quia actus praedestinationis, cum mensuretur aeternitate, nunquam cadit in praeteritum, sicut nunquam est futurus. Unde semper consideratur, ut egrediens a voluntate per modum libertatis. Tamen ex suppositione hoc efficitur impossibile: non enim potest non praedestinare, supposito, quod praedestinaverit, vel e converso. Et art. 4. ad 8. asserit, idem esse intelligendum de praescientia. Adde, quod ex iis, quae ad secundam confirmationem argumenti praecedentis diximus, satis hoc secundum argumentum manet solutum, ut intuenti patebit.

Ad primam confirmationem constat ex dictis, quomodo ex necessitate alicuius, vel aliquarum praemissarum, non sequatur necessitas in consequenti, nisi in quantum subest, et infertur ex antecedenti: et quomodo ex illis praemissis, solum sequatur hoc consequens, scilicet Petrus curret, si est scitum a Deo, esse verum: non quidem necessitate absoluta, sed ut subest antecedenti, id est, prout est praesens in aeternitate, et ratione illius praesentiae, ac proinde sola necessitate ex suppositione, quae non tollit libertatem.

Adde (ut bene notavit D. Thom. de Verit. quaest. 2. art. 12 ad 4.) quod cum dicitur, omne scitum a Deo necesse est esse verum, dupliciter potest intelligi: vel ita ut sit de dicto, vel ita ut sit de re. Si sit de dicto, tunc est composita, et vera: et reddit hunc sensum, quod non potest simul esse, ut Deus sciat aliquid, et id non sit. Si vero sit de re, sic est divisa, et falsa: quia est sensus, quod id, quod est scitum a Deo, est necessarium, et habet veritatem necessariam. Quod, ut constat, est aperte falsum: siquidem res, quae a Deo sunt scitae, non propter hoc necessario eveniunt. Unde ex illa maiori posita in hac confirmatione, et ex minori statim subsumpta, solum sequitur esse necessario verum in sensu composito, quod Petrus curret, si est scitum a Deo, id est, non posse componi scientiam Dei de cursu Petri cum non cursu illius, non vero in sensu diviso. At ad libertatem satis est, Petrum posse non currere in sensu diviso, ut tract. 4. disp. 10. num. 84. dicemus.

Ad secundam confirmationem patet ex dicendis tract. 4. disp. 7. num. 47. et deinceps.

24 Ad tertium, satis esse ad scientiam, ut id, quod per illam scitur, sit necessarium necessitate ex suppositione praesentialitatis, iuxta illud axioma: Omne, quod est, quando est, necesse est esse: at futura contingentia attinguntur a Deo, quatenus sunt praesentia in aeternitate, ut D. Thom. in praesenti art. docet, et disp. 8. num. 40. et deinceps dicemus: ubi etiam explicabimus, quomodo in futuris contingentibus absolutis, in idem redeat, videri in decreto, et ex suppositione illius, et videri ut praesentia in aeternitate: et per consequens in idem etiam coincidat, esse necessaria necessitate ex suppositione praesentialitatis, et necessitate ex suppositione decreti divini.

Ad confirmationem respondetur cum eodem Angelico Doctore de Veritat. quaest. 2. art. 12. ad 12. his verbis: Duplex est cognitionis medium. Unum, quod est medium demonstrationis: et hoc oportet esse proportionatum conclusioni, ut, eo posito, conclusio ponatur: et tale medium cognoscendi, non est Deus respectu contingentium. Aliud medium cognitionis est, quod est similitudo rei cognitae: et tale medium cognitionis, est divina essentia: non tamen est adaequatum, et proportionatum alicui; etsi sit proprium singulorum.

Adde, quod essentia divina secundum se, non est medium cognoscendi determinatae futurae contingentia, nisi ut praesupponit decretum liberum Dei. Unde medium cognoscendi, non est necessarium, ut opponitur libero, sed potius illud includit.

25 Ad ultimum respondet optime sapientissimus Mag. Corneio, 1. tom. in 1. part. tract. 1. circa quaest. 14. art. 13. disp. 1. dub. 2. num. 6. negando sequelam. Quia licet certum sit, Deum scire futurum esse, ut de tuis peccatis efficaciter doleas; attamen cum Deus non sciat hoc excludendo tuam diligentiam, et sollicitudinem, sed mediante illa, evidenter sequitur, sollicitudinem tuam frustraneam non esse, sed potius omnino requisitam, ut eveniat, quod non aliter, quam illa mediante praecognitum est fore. Sicut etiam in humanis stulta est similis argumentatio: aut Deus praescivit me sumpturum hodie cibum, aut praescivit non sumpturum? Si praescivit sumpturum, non est cur diligens sim, nec faciam, quod in me est, ut sumam, quia certo erit: si vero praescivit non sumpturum, quidquid faciam, non sumam, quia scientia Dei est infallibilis: otiosus ergo sim; nec est cur curem de sumendo cibo. Cuius ratio est eadem. Nam licet certum sit te sumpturum cibum, eo quod est a Deo praecognitum; tamen quia non praescivit Deus, nisi mediante tua cura, ac diligentia libere apposita, stulte non vis apponere illam.

Et certe idem argumentum potest fieri, etiam si Deus per impossibile praescius non esset futurorum. Nam de facto, et in re, seclusa Dei praescientia, aut iste effectus est futurus? aut non est futurus? si est futurus, ergo importunae, et superfluae sunt diligentiae, et curae hominum, quia etiam sine illis erit futurus: si vero futurus non est, nihil proderunt diligentiae nostrae, ut eveniant, quantumcunque efficaciter fiant: ergo non est cur solliciti simus, et diligentes in rebus nostris, sed omnia fato, et fortunae relinquamus. Invalida namque est, stulta ista consequentia: quia ex suppositione, quod talis effectus sit futurus, non est futurus, nisi cum dependentia ab his mediis.

26 Semel explicato an est scientiae divinae circa futura contingentia, seu libera absoluta, statim pulsat animum inquirere, quomodo Deus habeat scientiam illorum? et ideo ad hoc exacte explicandum, tam hoc, quam sequentia dubia huius disputationis excitantur.

In hoc autem dubio aliquid ut certum supponimus, et aliquid in controversiam vocamus. Supponimus enim cum D. Thom. in praesenti, et quaest. sequenti, necnon de Verit. quaest. 2. art. 7. ad 6. et quaest. 3. art. 6. et 1. cont. Gent. cap. 66. quem sequuntur Capreolus in 1. distinct. 38. quaest. 1. art. 2. ad argumenta Scoti, Cajet. Zumel, Bannez, Nazarius, Gonzalez, Ripa, et communiter eius discipuli, et alii plures, Deum certo cognoscere futura contingentia absoluta per suam essentiam, et ideas. Quia divina essentia, ut habet rationem speciei intelligibilis, et ideae, ut sunt exemplaria omnium creaturarum, sunt infinite perfecta in ratione repraesentandi: et propterea unumquodque ex his in genere suo potest, saltim si determinetur per decretum divinae voluntatis, repraesentare quamlibet creaturam, sive existentem, sive futuram. Et ita poterunt deservire divino intellectui, per modum artificis operanti in ordine ad praedictam cognitionem. Vocamus autem in controversiam, an divina essentia, ut habet rationem speciei intelligibilis, divinaeque ideae habeant hoc munus antecedenter ad decretum, quo Deus decernit, ut praedicta futura contingentia sint in aliqua differentia temporis? atque adeo an scientia Dei certo sciat illa per suam essentiam, et divinas ideas antecedenter ad tale decretum?

§ I. Opinio affirmans.

27 Partem affirmantem tuentur Aegidius Romanus in 1. dist. 38. quaest. 1. art. 2. in corpore circa finem, et quaest. 2. art. 1. Henricus relatus a Corduba lib. 1. quaestion. quaest. 55. dub. 8. favet D. Bonavent. in 1. dist. 39. art. 2. quaest. 3. Pro qua sententia possent referri Suarez, Molina, et alii; sed eorum placita, quia involvunt speciales difficultates, proponemus dubiis sequentibus.

Probatur primo, testimonio D. Thom. in hoc art. ubi inquit, Deum certo scire futura contingentia, non solum ea ratione, qua habet rationes rerum apud se praesentes, nempe ideas, sed etiam quia sunt ipsi praesentia: ergo sentit, ipsum scire praedicta futura contingentia per suam essentiam, et divinas ideas; et non utcunque, sed antecedenter ad suum decretum liberum. Patet conseq. Quia ultra illum modum sciendi futura contingentia, seu libera, quatenus sunt ipsi praesentia, ac proinde ratione decreti, per quod sunt coexistentes Deo in aeternitate, admittit alium, scilicet quatenus habet apud se rationes omnium rerum, et per consequens non ratione decreti, seu dependenter ab eo, sed antecedenter ad ipsum.

28 Secundo. Nam essentia divina, et ideae antecedenter ad decretum liberum, sunt infinitae in repraesentando; ergo in illo priori repraesentabunt futura contingentia, et per consequens antecedenter ad decretum poterit Deus per suam essentiam, et ideas certo illa cognoscere. Haec ultima conseq. patet ex priori. Quoniam quidquid repraesentatur intellectui Dei per divinam essentiam, et ideas antecedenter ad divinum decretum, potest in illo priori certo ab eo cognosci, ut inductive constat. Prima vero conseq. ex antecedenti liquet. Tum quia alioqui essentia, et ideae divinae non essent infinitae in repraesentando: siquidem non extenderentur ad futura contingentia. Tum etiam, quia alias variaretur earum repraesentatio: quandoquidem post decretum repraesentarent aliquid, quod antea non repraesentabant. Antecedens autem est satis perspicuum. Quia cum essentia, et ideae divinae sint infinitae perfectae intra suam lineam, illa quidem in ratione speciei intelligibilis, istae vero in ratione idearum, oportet, ut sint infinitae in ratione repraesentativarum: quippe cum esse repraesentativum, licet diverso modo, ad lineam utriusque pertineat.

Confirmatur. Quia essentiae, vel ideis divinis non potest accrescere aliqua perfectio ex decreto: ergo cum certum sit, quod post decretum repraesentant futura contingentia, debet etiam esse certum, quod ante illud, ea, et eorum veritatem repraesentant: et per consequens, Deum posse per suam essentiam, et ideas in illo priori habere scientiam praedictorum futurorum. Antecedens videtur certum. Nam sicut decretum liberum ex se non affert perfectionem, ex eo, quod illa perfectio esset libera, et per consequens aliqua perfectio, quae est in Deo, et est Deus, posset non esse in illo, nec esse Deus, ita neque ex decreto potest essentiae, et ideis divinis ulla perfectio accrescere. Prima vero consequentia ex antecedenti constat. Quoniam repraesentare obiecta pertinet ad perfectionem essentiae divinae, ut habet rationem speciei intelligibilis, et idearum: ergo si non potest illi accrescere aliqua perfectio ratione decreti, fit inde, ut si post decretum repraesentat illa, quod etiam ante decretum ab ea repraesentabantur.

29 Tertio. Nam ideae divinae, ut formalissime habent rationem idearum, et exemplarium, non sunt, nisi respectu creaturarum futurarum: ergo in illis, mediante tamen essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, poterit Deus antecedenter ad decretum, scire futura contingentia absoluta. Antecedens videtur expressum Divi Thomae quaest. sequenti art. 3. in corpore, et ad secundum. Consequentia vero patet. Quia idea est forma necessaria, et non libera. Tum quia est unum ex divinis attributis: attributa autem divina sunt perfectiones necessario convenientes Deo. Tum etiam: quia non est utcunque attributum, sed intellectuale, et ad intellectum pertinens: attributa autem intellectualia ex se sunt priora attributis voluntatis, et multo magis decretis ab eadem voluntate procedentibus: et per consequens non sunt dependentia ab illis: nec ab eis habent esse liberum; ergo si idea, quatenus talis, est respectu futurorum, repraesentabit illa per modum formae naturalis, et naturaliter ante divinum decretum: et per consequens poterit Deus in illis, mediante divina essentia, tanquam specie intelligibili, cognoscere omnia futura ante tale decretum.

30 Quarto. Nam si per impossibile Deus non esset libere volens futura contingentia, sed essent a casu respectu illius, vel quia producerentur a sola causa secunda independenter a prima, vel quia fierent ab alio Deo, nihilominus haberet scientiam illorum: ergo signum est, scientiam, quam Deus habet futurorum contingentium, non pendere ab eius decreto libero, sed posse illa cognoscere in sua essentia, et divinis ideis antecedenter ad tale decretum. Consequentia videtur certa. Antecedens autem probatur. Quia cum dato praedicto impossibili, esset adhuc divina scientia infinita, non posset non terminari ad illa futura contingentia: siquidem haberent veritatem scibilem, et per consequens attingibilem a scientia infinitae perfectionis, qualis tunc esset scientia Dei.

§ II. Ex mente D. Thomae dubii nodus dissolvitur.

31 Dicendum tamen est, Deum non posse scire futura contingentia absoluta per suam essentiam (ut habet rationem speciei intelligibilis) et ideas antecedenter ad decretum liberum, et efficax suae voluntatis, in eo existens. Ita D. Thom. de Verit. quaest. 3. art 6. his verbis: Idea potest esse eius, quod nec est, nec erit, nec fuit; non tamen eodem modo sicut est eorum, quae sunt, vel fuerunt, vel erunt: quia ad ea, quae sunt, vel fuerunt, vel erunt producenda, determinatur ex proposito divinae voluntatis: non autem ad ea, quae sunt, nec erunt, nec fuerunt. Et sic huiusmodi habent quodammodo ideas indeterminatas. Ubi, ut vides, iuxta mentem Angelici Doctoris, ideae divinae non repraesentant determinate futura contingentia, nisi determinentur per propositum, seu decretum efficax divinae voluntatis; atque adeo nec poterunt per scientiam Dei certo, et determinate ante tale propositum sciri: cumque essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu creaturarum, commensuretur sibi ipsi, ut est obiectum, vel idea, ut saepe docet Sanctus Doctor, fit inde, ut iuxta ipsius mentem, eadem essentia, ut habet rationem speciei intelligibilis, non repraesentet determinate praedicta futura ante praedictum propositum, et decretum efficax divinae voluntatis.

Idem etiam docet Sanctus Doctor in 1. distinct. 39. quaest. 1. art. 2. ad 1. Ubi loquens de scientia futurorum, inquit: Sicut ipsum scire est subiectum libertati voluntatis, ita et idea, secundum quod ad ipsam terminatur actus divinae scientiae, sicut scientia artificis ad formam artificiati, quam excogitat: et ideo similis est ratio de idea, et de actu sciendi. Sicut enim non potest poni, quod actus sciendi sit in eo, et quod non fuerit, ita non potest designari, quod idea sit in eo, et non fuerit: tamen respectu utriusque potest designari libertas voluntatis. Ubi, ut vides, tam scientia futurorum, quam ideae illorum dicuntur esse subiecta libertati voluntatis divinae, ac proinde nec scientia terminabitur ad praedicta futura, nec ideae ulla certo repraesentabunt scienti, nisi cum subiectione, et (ut sic dicamus) dependenter a decreto libero, et efficaci divinae libertatis.

Et tandem hoc ipsum innuit in 1. dist. 36. quaest. 2. art. 13. et alibi saepe.

Unde Sanctum Doctorem sequuntur Capreolus in 1. dist. 38. quaest. 1. art. 2. Cajet. in praesenti § ad secundum autem, et reliqua negatur antecedens, quod est radix omnium. Et quaest. 15. art. 3. Zumel tom. 3. opusculorum fol. 24. § ex dictis colligo. Bannez ad hunc articulum, Gaspar Ram. relectione 2. de infallibilitate cognitionis divinae circa futura absoluta assertione 4. fol. 39. Alvarez de auxiliis divinae gratiae disp. 14. et in responsionibus ad obiecta adversus concordiam liberi arbitrii cum divina praescientia cap. 1. 2. et 5. Henrig. lib. ult. de fine hominis cap. 4. num. 2. Ledesma lib. 2. de auxiliis disp. 2. in 2. part. illius, Guillielmus Estius in 1. disp. 41. § 7. Leonardus Coquaeus Doctor Parisiensis loco infra disp. 10. dub. 8. num. 128. referendo, Nazar. controversia 1. et 2. Gonzalez disp. 43. 44. et 45. Ripa in hoc art. Corneio in praesenti disp. 2. dub. 1. et communiter discipuli D. Thomae, et alii quamplurimi, quos infra disp. 10. a num. 126. usque ad 131. referemus.

32 Ratio fundamentalis huius assertionis tacta est a D. Thom. locis citatis, et potest ad hanc formam reduci. Quoniam essentia Dei, ut habet rationem speciei intelligibilis, aut ideae, non repraesentant creaturas, sive futura contingentia, ut actu, et in exercitio existunt in aliqua differentia temporis, nisi determinentur per propositum divinae voluntatis: ergo Deus nequibit per illas scire futura contingentia, antecedenter ad praedictum decretum. Consequentia patet. Quoniam nihil potest per illas a Deo cognosci, nisi per easdem repraesentetur: ergo si in illo priori, antequam determinentur per decretum efficax divinae voluntatis, non repraesentant futura contingentia, ut in actu exercito existentia in aliqua differentia temporis, neque poterit per eas divina scientia ad praedicta futura, in illo priori terminari. Antecedens autem etiam constat. Quoniam essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, vel ut est idea, et rationes rerum, antequam determinetur per propositum divinae voluntatis, repraesentat omnino naturaliter, et necessario: quandoquidem quidquid est in Deo ante omnem liberam determinationem suae voluntatis, est omnino necessarium, ita ut nec possit, nec potuerit aliter se habere: ergo repraesentatio illa, tantum potest esse respectu obiectorum necessariorum, et quae nec possunt, nec potuerunt aliter se habere: ac proinde nequibunt per illam futura contingentia, quae non habent esse necessarium, sed possunt aliter se habere, repraesentari.

33 Confirmatur ratione desumpta ex D. Thom. locis citatis disp. 7. num. 96. et deinceps, et disp. 8. num. 12. huius tractatus. Nam futura contingentia, antecedenter ad decretum divinae voluntatis, non habent rationem futurorum: ergo antecedenter ad illud non possunt per essentiam, aut ideas divinas repraesentari ut futura: ac per consequens, nec per divinam scientiam attingi certo, ut talia. Haec ultima conseq. ex priori patet. Unde D. August. lib. 1. de Anima, et eius origine cap. 12. Ipsa (inquit) exinanitur praescientia omnino, si quod praescitur non erit: Quomodo enim dicitur praesciri futurum, quod non est futurum? Quod etiam docet lib. de praedestinatione Sanctorum c. 4. Prior vero consequentia ex antecedenti constat. Nam sicut antecedenter ad divinam potentiam nihil potest repraesentari, ut possibile, quia cuncta possibilia habent esse talia ab illa, ut a primo fonte, et radice possibilitatis eorum, ita quia omnia futura contingentia habent rationem futurorum a decreto divinae voluntatis, ut a primo fonte, et radice suae futuritionis (modo tamen alibi explicato supra) idcirco non poterunt repraesentari, ut futura, antecedenter ad praedictum decretum.

Antecedens autem probatur. Quia nulla res creata habet ex natura sua, et ex propriis terminis existere in aliqua differentia temporis. Nam existere hoc modo, solum est proprium divinae essentiae: de cuius conceptum est, quod sit ipsum existere. Nec deinde potest aliqua res creata se ipsam ad statum futuritionis transferre; siquidem quandiu est sub statu possibilitatis, nihil est in se: et ita nequit aliquam causalitatem erga se ipsam exercere. Ac tandem licet habeat aliquam aliam causam secundam suae futuritionis; attamen ut re ipsa, et complete sit futura, debet effectus iste in causam primam reduci: ergo cum causa prima non intelligatur causare ante actum suae voluntatis, siquidem Deus ad extra est agens liberum, fit inde, ut nulla res futura, et per consequens nullum futurum contingens, habeat suam futuritionem ante decretum divinae voluntatis.

Diximus, decretum liberum Dei esse primam radicem futuritionis creaturarum, modo tamen alibi explicato, ut ista melius cohaererent cum iis, quae supra disp. 5. huius tract. num. 43. et deinceps asseruimus. Nam licet, ut ibidem ostendimus, potentia immediate executiva sit scientia practica Dei: quia tamen haec, ut actu influit in ordine ad productionem futuram alicuius creaturae, praesupponit liberam intentionem, et applicationem divinae voluntatis circa rem illam futuram, ratione cuius scientia Dei applicatur ad praedictam productionem illius, propterea futuritio cuiusvis effectus creati tribuitur decreto libero divinae voluntatis, ut primo fonti, et principio, non quidem immediate executivo, sed initiativo illius futuritionis.

§ III. Multiplex solutio adversariorum, et eversio earum.

34 Multipliciter posset ad hanc rationem responderi ex sententia adversariorum. Primo quidem, quod ad hoc, ut futura repraesententur libere ex parte obiecti per essentiam Dei, et ideas, satis est veritas obiectiva, quam habent antecedenter ad decretum. Sed de solutione ista plura dicemus infra in hac disp. dub. 6.

Deinde posset aliter, tam ad rationem, quam ad eius confirmationem occurri. Ad rationem quidem, convincere, quod ante propositum divinae voluntatis, ut futurum, non possunt per essentiam divinam, aut ideas repraesentari futura contingentia: non tamen ante praedictum propositum, ut formaliter existens in Deo. Quia satis est, ut tale propositum, seu decretum, in sequenti signo habeat existentiam, ad hoc, ut dependenter ab illo, et per ordinem ad ipsum repraesententur libere praedicta futura: ita ut si in sequenti signo Deus habuerit decretum creandi mundum, aut quod aliqua actio libera, a voluntate creata exerceatur, tunc in signo antecedenti repraesentetur per divinam essentiam, et eius ideas mundus ut futurus, aut actio libera illa, ut futura. Si vero in eodem signo Deus decreverit non creare mundum, aut quod actio illa libera non exerceatur, tunc in signo antecedenti, haec duo ut futura repraesententur.

35 Ad confirmationem vero potest etiam ex praedicta doctrina occurri, satis esse ad hoc, ut futura contingentia absolute, et creata habeant esse futura antecedenter ad decretum exercitum divinae voluntatis, atque adeo possint repraesentari ut futura, quod in illo priori sit futurum decretum illud, per quod in sequenti signo Deus futuritionem eorundem decerneret. Nam hoc ipso, quod decretum creandi mundum sit in illo signo futurum, non potest non mundus habere aliquid amplius, quam rationem possibilis: quandoquidem ad hoc satis erat possibilitas illius decreti; cumque id, quod immediate additur possibilitati in ordine ad essendum, tantum possit esse futuritio; consequens est, ut mundus in illo signo dicatur futurus dependenter a futuritione praedicti decreti.

Sed quamvis haec solutio satis manebit impugnata ex iis, quae dubio sequenti, num. 48. et deinceps dicemus: ostendentes liberum decretum Dei nec posse habere rationem futuri, nec in illo signo, antequam Deus intelligatur decernere, seu ante primum actum liberum suae voluntatis, posse per divinam essentiam certo repraesentari, aut cognosci; nihilominus potest pro nunc breviter, efficaciter tamen impugnari. Quoniam futurum contingens habet rationem futuri a divina voluntate, tanquam a causa efficiente illius futuritionis. Tum quia id constat ex dictis. Tum etiam: quia ab eadem causa efficiente habet res, quod sit futura, et quod sit actu, et in exercitio existens: et nihil creatum est existens, nisi mediante decreto divinae voluntatis: ergo repugnat, futurum contingens in illo priori habere rationem futuri, et quod eius causa efficiens, scilicet divinum decretum, non sit in eodem signo existens: ac proinde antequam tale decretum existat in Deo, nequibit creatura aliqua repraesentari per divinam essentiam, aut ideas, ut futura.

Haec ultima conseq. patet ex dictis, et ex priori. Prima vero etiam constat. Tum quia causa efficiens in hoc distinguitur a causa formali, vel materiali, quia istae non petunt ex vi suae lineae indispensabiliter, et necessario, quod existant, ad hoc, ut causent; secus vero causa efficiens, ut N. Complut. in lib. Phys. disp. 3. num. 62. expendunt: et ideo communiter a Philosophis dicitur, causam efficientem non causare, nisi secundum quod est in actu. Tum etiam: quia idcirco effectus modo praesens non potest fieri ab Antichristo, vel a quavis alia causa creata statim futura, quia Antichristus, vel res illa futura non est existens.

36 Confirmatur, et explicatur. Nam ex eo, quod creaturae possibiles habent rationem possibilium a divina omnipotentia, tanquam a causa, sive ratione a priori suae possibilitatis, propterea non possunt esse possibiles, usque dum omnipotentia habeat suam essentiam actualem: et ita in illo priori antequam intelligatur omnipotentia, nondum intelliguntur creaturae possibiles in ratione possibilium: ergo hoc ipso, quod decretum liberum Dei sit primus fons, et origo futuritionis creaturarum, nequibunt istae habere suam futuritionem, antequam praedictum decretum habeat suum esse actuale: alioqui effectus in actu, scilicet futuritio illa, non praesupponeret suam causam in actu.

Ex quo etiam manet impugnata quaedam evasio, ab aliquibus ex iunioribus adducta, nimirum, quod ex vi futuritionis decreti, in sequenti signo ponendi, saltim sequitur, ut id, quod, medio illo, est habiturum existentiam, habeat saltim futuritionem suae futuritionis in signo antecedenti, in quo tale decretum dicitur futurum. Nam sicut futuritio effectus provenit a decreto, ut existenti, ita futuritio futuritionis illius provenit ab eodem decreto, ut futuro: siquidem, ut in praecedenti solutione dicebatur, per hoc, quod decretum de productione mundi non solum sit possibile, sed futurum, non habet mundus praecise esse possibile, sed insuper aliquid aliud, maioremque accessum ad existentiam, quam ea, quae sunt pure possibilia: cumque non habeat existentiam, aut futuritionem, non potest aliquid aliud habere, per quod magis accedat ad existentiam, nisi tantum futuritionis suae, ut intuenti constabit. Hoc autem satis erit ad hoc, ut res illa repraesentetur per divinam essentiam, et ideas, tanquam habitura futuritionem, ut ex se patet; imo ut futura: quia in illa futuritione suae futuritionis habet sufficientem determinationem ad hoc, ut sciatur, statim esse futuram.

Ex dictis igitur evasio haec satis manet impugnata. Quia ex eis sufficienter constat, impossibilem esse hanc futuritionem futuritionis; siquidem haec futuritio futuritionis debet reduci in Deum, tanquam in primam causam efficientem illius, ac proinde in divinum decretum: ergo cum causa efficiens nequeat causare, usque dum existat, et hoc ipso, quod praedictum decretum existat, iam res per illud praefinita habeat determinate esse futurum, consequens est, ut praedictum decretum nunquam possit causare futuritionem futuritionis, sed esse futurum rerum futurarum; atque adeo, quod possibile immediate debeat coniungi cum sua futuritione, vel non futuritione: et per consequens, quod nulla res habeat futuritionem suae futuritionis.

37 Nec refert, si ad omnia fere, quae huc usque diximus, respondeas, quod rem esse futuram, non est effectus aliquis in rerum natura existens: et ita non est necesse, ut assignetur illi aliqua causa efficiens, quae ad praedictum effectum supponatur existere.

Non itaque hoc refert: quoniam licet daremus praedictum effectum non requirere causam efficientem, nihilominus non potest non desiderare causam formalem extrinsecam rei futurae, et intrinsecam alteri, quae praesupponatur existens. Et ratio est aperta. Nam licet esse futurum, non sit aliquod esse reale intrinsecum conveniens intrinsece rei futurae, prout habet esse in se ipsa; est tamen vera, et realis denominatio extrinseca, proveniens illi ab actu libero divinae voluntatis, ut num. 33. probatum est: ergo repugnat, vere, et realiter convenire illi praedictam denominationem extrinsecam, nisi vere, et realiter decretum divinum de illius futuritione, a quo vere, et realiter denominatur futurum, habeat esse actu. Sicut repugnaret, pariter vere, et realiter denominari extrinsece visum, nisi a visione, quae vere, realiter, et actu esset.

38 Deinde falsum est, quod rem esse futuram, non pendeat a decreto Dei, tanquam a prima causa efficienti illius futuritionis. Cuius duplex potest reddi ratio. Prima quidem. Quia omnis veritas, quae non est talis per essentiam, atque adeo nec est ipse Deus, debet esse talis per participationem: ac proinde si fuerit veritas determinata rei liberae, et quae potuit aliter esse, debet esse talis mediante divina voluntate libera: ratione cuius effectus indifferenter ad esse, et non esse, habent determinari, et habere determinatam veritatem, ex eo, quod ipsa est primum indifferens, primumque se determinans.

Secunda vero. Quia sicut possibilitas creaturarum, prout est effectus extrinsecus divinae potentiae, et realis denominatio ab ea, ut a causa formali extrinseca proveniens, debet oriri ab eadem omnipotentia, ut a prima causa efficiente illius possibilitatis; ita esse futurum, quod est effectus extrinsecus, et denominatio extrinseca, procedens a decreto libero Dei, ut a causa formali extrinseca, debet provenire ab eodem decreto, ut a primo efficiente.

39 Potestque haec posterior ratio explicari: ex eo, quod quemadmodum forma, quae per modum causae formalis extrinsecae, et modo explicato, tribuit aliquem effectum dependenter ab alio, ut a causa efficiente; tunc id, quod est causa efficiens formae, ut denominantis, causat etiam efficienter effectum consurgentem ex extrinseca denominatione, et ex eo, quod denominatur (ut patet in denominationibus extrinsecis visibilis, et visi. Nam ex eo, quod denominatio visibilis provenit a potentia visiva, ut a causa formali extrinseca, ideo causa efficiens potentiae visivae est etiam causa efficiens praedictae denominationis, et effectus. Et similiter, quia esse visum est denominatio, et effectus extrinsecus visionis, propterea visus effective causans visionem, est etiam causa praedicti dicti effectus) ita forma, quae independenter ab alio, ut a causa efficiente, tribuit per modum causae formalis extrinsecae aliquem effectum extrinsecum, habet etiam esse primam causam efficientem illius: quia cuivis effectui habenti veram causam formalem extrinsecam, debet correspondere causa efficiens illius; quae in praedicto eventu non potest esse alia, quam eadem causa formalis extrinseca: siquidem, ut supponimus, tribuit suum effectum independenter ab alia, tanquam a causa efficiente. Unde Deus ex eo praecise, quod est omnipotens, absque aliquo alio ad id desiderato ex parte sui, est vera causa efficiens possibilitatis creaturarum, coalescentis ex non repugnantia ex parte illarum, et ex reali illa denominatione extrinseca, ab eadem omnipotentia proveniente: quia esse possibile creaturarum non petit aliquam aliam causalitatem, actionem, aut passionem. Et similiter ex hoc praecise, quod sit libere volens futuritionem alicuius rei, habet ratione illius decreti esse veram causam efficientem praedictae futuritionis, consurgentis ex illa denominatione extrinseca, et ex possibilitate praesupposita. Cui quidem causalitati efficienti minime obstat, quod forma extrinsece denominans, sit increata: quia bene potest Deus esse causa efficiens effectus totalis, coalescentis ex forma, et ex materia ei substracta, quin sit causa formae, sive denominationis illius extrinsecae secundum id, quod de formali importat. Sicut Pater aeternus potest esse principium productivum Verbi divini, quin producat essentiam divinam, quae est terminus formalis illius productionis. Et similiter Deus est causa efficiens Christi Domini, coalescentis ex personalitate Verbi et humanitate, et tamen nequit esse causa personalitatis.

§ IV. Fit obviam argumentis primae sententiae.

40 Ad primum respondetur, sensum illius testimonii D. Thom. tantum esse, Deum non solum scire futura contingentia, prout repraesentantur in ideis divinis, quatenus sunt rationes rerum, id est, prout repraesentant illa secundum suam essentiam, seu secundum suum esse possibile; sed etiam quia eius intuitus fertur supra illa, ut sunt actu, et in exercitio existentia

in nunc aeternitatis. Esse autem hanc mentem D. Thom. inde constat. Quoniam familiare est apud ipsum, ut per ideas, quatenus sunt rationes rerum, intelligat easdem ideas, ut praecise influunt ad cognitionem essentiarum rerum possibilium.

41 Ad secundum, concesso antecedenti, neganda est utraque consequentia. Et ad primam probationem prioris, in qua innititur posterior, neganda est sequela. Quia ad infinitatem illius repraesentationis, satis est, quod repraesentent omnia contingentia, sicut antecedenter ad decretum Dei de illorum futuritione non habent esse futurum, ita nec possunt antecedenter ad illud repraesentari ut futura. Ad secundam vero probationem, neganda est sequela, si proprie, et in rigore loquendum est. Quia variatio repraesentationis proprie sumpta, denotat, quod prius fuerit repraesentatio alicuius, et postea desierit esse: quod tamen in divina essentia, aut ideis mensuratis aeternitate reperiri nequit. Caeterum cum hoc stat, quod essentia divina, accedente decreto repraesentet futurum contingens, quod antea non repraesentabat: non quidem ex defectu ipsius, sed ex defectu obiecti, quod pro illo priori, sicut non habebat rationem futuri, ita neque ut futurum habebat esse repraesentabile: et ita hoc ipso, quod in sequenti signo habeat rationem futuri, repraesentabitur ut tale a divina essentia, et ideis absque earum variatione.

Ad confirmationem, concesso antecedenti, debet negari consequentia, et ad probationem, concedatur etiam antecedens, et negetur consequentia. Quia quod essentia divina, et ideae non repraesentent ante decretum futura contingentia, non oritur ex defectu perfectionis, sed ex defectu obiecti, quod requirit ad sui futuritionem, ac proinde ad hoc, ut repraesentet, quod praecedat praedictum decretum, et per consequens idem etiam oritur ex defectu determinationis, illius perfectionis, quae in divina essentia praeexistebat. Nam perfectio illa indifferens erat ad repraesentandum futuritionem, vel non futuritionem rei contingentis, iuxta praescriptum divinae voluntatis. Et ita hoc ipso, quod accedat praedictum decretum de futuritione, repraesentatur futuritio: sicut si loco illius accederet decretum de non futuritione, tunc repraesentaretur non futuritio eiusdem. Quomodo autem decretum liberum Dei dicat, vel non dicat perfectionem, et quomodo ex eo, quod aliquod decretum adsit, vel absit a Deo, non colligatur aliqua variatio intrinseca in ipso Deo, in tractatu de Voluntate Dei art. 3. fusius explicabitur.

42 Ad tertium respondetur, ideas posse inter alias acceptiones sumi dupliciter: scilicet vel in actu primo, id est, prout praecise sunt principia practica intra suam lineam, potentia concurrere ad productionem creaturarum, vel in actu secundo, id est, ut actu influunt una cum decreto, et scientia practica Dei, in ordine ad actualem productionem earundem creaturarum: etsi secundo modo considerentur, tunc tantum sunt respectu rerum futurarum. At secundum istam considerationem supponunt decretum efficax divinae voluntatis, licet secundum priorem considerationem illud non supponant: sed solum repraesentent res, ut possibiles. Unde ad formam argumenti, concesso antecedenti de ideis in actu secundo sumptis, neganda est consequentia. Et ad probationem debet negari antecedens de eisdem ideis in actu secundo. Quia licet idea sit attributum intellectuale, tamen ut in actu secundo influit una cum scientia, et voluntate, in ordine ad actualem productionem creaturarum, potest non minus, quam ipsa scientia, quasi dependere ab actuali decreto, quatenus non nisi determinata per divinum decretum influit: ex eo, quod Deus, ut est agens ad extra, debet operari libere.

43 Ad quartum dicendum est, quod illo impossibili dato, Deus non cognosceret tale futurum: ex eo, quod in eo eventu non contineretur in sua essentia, tanquam in causa. Et ita nequiret cognoscere illud in ea, tanquam in medio cognito: ac proinde nec ulla ratione ipsum attingere, ne si aliter illud sciret, acciperet scientiam a rebus, scilicet ab ipso futuro. Quod quidem perfectioni divini intellectus repugnat, ut ex supra dictis satis constat.

44 Decisio huius dubii tacta est in praecedenti: et propterea, ut ea, quae ibidem insinuata sunt, magis explicentur, illud post dubium praecedens statim excitamus.

§ I. Proponitur prior sententia.

Partem affirmativam tuentur Suarez lib. 2. de scientia Dei, cap. 8. num. 6. et 11. Fonseca 3. tom. suae Metaph. lib. 6. cap. 2. quaest. 4. sect. 10. § Sed quaerat aliquis. Favet Cabrera 3. part. quaest. 1. art. 3. num. 393.

Probatur primo. Nam Deus pro illo signo rationis, antequam intelligatur habere decretum liberum, comprehendit suam essentiam, et voluntatem: ergo scit, quid sua voluntas in sequenti signo volitura sit: ergo in illis decretis futuris cognoscet certo futura contingentia. Haec ultima consequentia patet ex priori. Quia non stat, Deum certo cognoscere decretum de futuritione alicuius rei, quin eodem modo cognoscat rem illam futuram esse. Prima vero consequentia ex antecedenti videtur perspicua. Quoniam hoc ipso, quod illa cognitio sit comprehensiva, debet esse omnibus modis perfectissima; ac proinde debet extendi ad omnem veritatem: ergo per illam scietur, quid divina voluntas in sequenti signo sit volitura, circa productionem, v. g. huius mundi, vel alterius. Antecedens autem probatur. Nam ex illa cognitione, secundum ea, quae ipsi conveniunt in praedicto signo, procedit Verbum divinum; siquidem prius est, illud procedere, quam quod sit decretum de productione creaturarum: ergo talis cognitio pro illo priori est comprehensiva: alioqui Verbum non procederet ex comprehensione essentiae, atque adeo nec ex perfectissima cognitione illius.

Confirmatur, et explicatur ex discrimine, quod intercedit inter comprehensionem, qua Angelus se, et suam voluntatem comprehendit, et comprehensionem divinae essentiae, et attributorum. Nam cum illa non sit infinite perfecta, non est necesse, ut se extendat ad actus liberos eiusdem Angeli: quia non habent necessariam connexionem cum illo. At cum comprehensio divinae essentiae sit cognitio infinite perfecta, inde est, ut licet ex quo capite decreta libera non habent connexionem necessariam cum essentia, non debeant in illo priori, in quo praecedunt se ipsa ut existentia, cognosci; bene tamen ex quo capite praedicta cognitio petit, ad hoc, ut sit comprehensiva, quod sit infinite perfecta: et per consequens exigit, ut se extendat ad omnem veritatem sive praesentem, sive futuram, etc.: et per consequens exigit, ut se extendat ad omnem veritatem sive praesentem, sive futuram, etc.

45 Secundo. Quoniam decreta libera Dei in illo signo, in quo scientia Dei praecedit ipsa, non intelliguntur esse actu praesentia in seipsis, sed tantum futura: ergo scientur a Deo ut futura: ergo in ipsis scitis scientur etiam futura contingentia, quae per illa decernuntur. Haec ultima consequentia ex prima aperte videtur sequi. Prima vero ex antecedenti. Quia quidquid habet aliquem modum essendi, sive possibilitatis, sive futuritionis, aut praesentiae, pro aliquo priori, debet pro eodem sciri a Deo: alioqui eius scientia non esset infinite perfecta: siquidem aliquod esset scibile, ad quod non se extenderetur. Antecedens autem quoad primam partem videtur certum. Nam cum subsequantur ad scientiam Dei, a qua diriguntur, et sint posteriora in collatione ad illam, atque adeo sint in sequenti signo, oportet, ut in illo signo, in quo scientia praecedit illa, non intelligantur esse praesentia in se ipsis. Ex quo etiam idem antecedens quoad secundam partem liquet. Nam cum in sequenti signo sint habitura existentiam, licet pro signo antecedenti illam non habeant, non possunt non in eodem signo antecedenti esse futura: siquidem de omni eo, quod in aliquo signo non est, et postea est habiturum existentiam, recte enunciatur in tempore, aut signo antecedenti, quod est futurum.

46 Tertio probatur hoc ipsum, et simul confirmatur argumentum praecedens. Nam in illo signo, in quo Deus antecedit ad sua decreta libera, v. gr. ad decretum creandi hoc universum, est falsa haec propositio, Deus non decernet in sequenti signo creare hoc universum: et eius contradictoria, scilicet, Deus decernet in sequenti signo creare hoc universum, est vera: ergo praedictum decretum habebit in signo antecedenti rationem futuri: et per consequens in eodem signo scietur a Deo, et in eo scito, scietur etiam creatio huius universi. Haec ultima consequentia ex se, et ex iam dictis satis constat.

Prima vero ex antecedenti constat. Quia non posset in signo antecedenti esse vera illa propositio, scilicet, Deus decernet in sequenti signo creare hoc universum, nisi decretum sit in eodem signo antecedenti futurum. siquidem idem est, aliquid in aliquo signo antecedenti esse futurum, et quod in signo, aut duratione sequenti erit. Antecedens autem quoad primam partem satis constat. Nam cum in sequenti signo Deus decreverit creare hoc universum, non potuit non esse falsa illa propositio, Deus non decernet in sequenti signo creare hoc universum. Ex quo etiam idem antecedens, quoad secundam partem probatur. Tum quia ex duabus contradictoriis, quoties una est falsa, alia debet esse vera. Tum etiam: quia cum in sequenti signo Deus habeat praedictum decretum, fit inde, ut illa enunciatio, quae hoc ipsum affirmatur, debeat esse vera.

47 Potestque hoc ipsum confirmari, et explicari. Nam haec disiunctiva, nimirum, Decretum creandi mundum erit, vel non erit in signo sequenti, non potest non pro omni signo antecedenti esse vera: ergo etiam haec, Deus in sequenti signo habebit decretum creandi mundum, erit eodem modo vera. Antecedens videtur certum ex illo principio, lumine naturae noto, scilicet: quolibet esse, vel non esse, seu de quolibet, necessario affirmari alteram partem contradictionis. Consequentia vero probatur. Nam veritas propositionis disiunctivae pendet ex veritate alicuius partis: ergo cum altera pars praedictae propositionis, scilicet, Deus non habebit in signo sequenti decretum creandi mundum, sit falsa, quia de fide est certum, illud habuisse, oportet, ut illa altera propositio, videlicet, Deus in sequenti signo habebit decretum creandi mundum, sit vera.

§ II. Vera Angelici Doctoris sententia, et primum eius fundamentum.

48 Dicendum tamen est, divina decreta non habere rationem futurorum: atque adeo Deum non cognoscere certo futura contingentia in praedictis decretis, ut futuris. Ita Angelicus Doctor, de Veritate, quaest. 6. art. 3. ad 10. ubi loquens de praedestinatione includente, sive connotante propositum divinae voluntatis, sic inquit: Absolute loquendo, Deus potest unumquemque praedestinare, vel non praedestinare: aut praedestinasse, vel non praedestinasse — quia actus praedestinationis, cum mensuretur aeternitate, nunquam cadit in praeteritum: sicut nunquam est futurus. Unde semper consideratur, ut egrediens a voluntate per modum libertatis. In quibus verbis, ut vides, negatur praedestinationi concernenti propositum efficax voluntatis Dei, ratio praeteritionis, aut futuritionis: et solum ei conciditur ratio praesentialitatis: ac proinde in ea, aut eius decreto futuro nequibunt, iuxta mentem S. Doctoris, futura contingentia cognosci.

Quod etiam idem Sanctus Praeceptor docuit: tum ubi proxime art. 4. ad 8. tum in 1. sent. dist. 39. quaest. 1. art. 1. ad 1. ubi sermonem faciens de scientia visionis, concernente decretum voluntatis, inquit: Actus divinae scientiae nunquam transit in praeteritum; sed semper est in actu: et ideo semper manet in libertate divinae voluntatis; ac subinde nec poterit esse futurus: siquidem, quod potest esse futurum, potest eodem proportionali modo transire in praeteritum. Tum deinde in hoc art. et infra quaest. 88. art. 3. et 4. et 1. cont. Gent. cap. 67. necnon de Verit. quaest. 2. art. 12. et quodlib. 12. quaest. 3. ac tandem in omnibus aliis locis, in quibus docet, futura contingentia non posse cognosci certo a Deo, prout sunt in suis causis indifferentibus. Nam si decreta libera Dei sunt futura, et ut talia cognoscuntur certo a Deo, deberent in sua (ut sic dicamus) causa, seu in Voluntate Dei, ut libera, et indifferens est, quasi in actu primo, et ex comprehensione ipsius cognosci, ut opposita sententia docet, et ex statim dicendis patebit.

Unde S. Doctorem sequuntur communiter eius discipuli, Capreol. in 1. dist. 38. quaest. 1. Cajet. Bannez, ac Ripa in praesenti, Ledesina lib. de auxiliis divinae gratiae, disp. 2. de scientia futurorum conting. dub. 6. in 2. difficultate illius, fol. 585. Nazarius in praesenti controversia 1. conclus. 5. Gonzalez disp. 45. sect. 5. Gaspar Ram. relectione 3. de infallibilitate scientiae divinae circa conditionaliter futura, fol. 59. columna 2. Machin. quaest. 14. art. 13. disput. 27. sect. 1. Petrus de Corneio, tom. 1. in 1. part. tract. 1. circa quaest. 14. art. 13. disp. 2. dub. 2. Alvarez lib. de auxiliis divinae gratiae disput. 7. et lib. 1. responsionum cap. 1. num. 12. Doctissimus Dominus Alfonsus Curiel, in quibusdam manuscriptis super tertiam part. quaest. 11. art. 1. quae ultimo anno vitae suae, eodem dictante nos excepimus. Et ex Patribus Societatis, Arrubal in commentariis huius articuli disput. 47. cap. 4. num. 13. Vazquez in hac 1. part. disp. 65. cap. 4. Molina disp. 17. Granado tract. 4. disp. 1. sect. 3. num. 15. Herice tomo 1. in 1. part. disp. 7. cap. 9. ac tandem plures alii, quos disp. 10. a num. 126. usque ad num. 131. contra scientiam conditionatam referemus.

49 Ratio autem prior, et fundamentalis huius assertionis tacta est a D. Thom. loco citato ex quaest. de Verit. quam etiam insinuat in hoc art. potestque sub hac forma proponi. Quoniam actus liberi Dei mensurantur aeternitate, ut propria, et adaequata eorum mensura: ergo repugnat habere rationem futurorum: ac proinde etiam repugnabit, ut in eis sic a Deo cognitis per modum futurorum, certo cognoscantur, seu sciantur futura contingentia, quae per ipsos decernuntur. Antecedens non indiget probatione: quandoquidem praedicti actus, quippe increati, debent durare duratione increata, tanquam mensura propria ipsorum: constat autem nullam aliam esse durationem increatam, praeter aeternitatem. Prima vero consequentia ex antecedenti videtur perspicua. Quia sicut de ratione aeternitatis est, ut sit unicum nunc semper praesens, quia est duratio infinita, tam a parte ante, quam a parte post complectens, et virtualiter continens omnem aliam durationem, et durationum signa; ita de ratione eius, quod mensuratur aeternitate est, ut semper, et in quocunque signo sit praesens, et nunquam habeat rationem futuri. Ex quo etiam secunda consequentia satis constat. Quoniam id, quod nullo modo habet rationem futuri, nequit ulla ratione certo cognosci a Deo, ut futurum: alioqui divina scientia falleretur: et per consequens neque in eo signo cognito poterunt futura contingentia sciri.

50 Confirmatur, et explicatur ratione ex eodem S. Doctore desumpta. Nam id, quod est aeternum aeternitate increata, nequit transire in praeteritum, alioqui non esset aeternum, siquidem id, quod transit in praeteritum quatenus tale non ambit, adhuc quantum est de se omne tempus, cuius oppositum petit id, quod rationem aeterni habet; ergo neque etiam poterit esse futurum. Patet consequentia. Tum, quia id, quod est futurum, potest transire in praeteritum. Tum etiam: quia eadem ratione non esset aeternum: siquidem hoc ipso, quod quod esset futurum, iam secundum suum esse essentiae actuale, non esset praesens omni durationi, et omnibus eius signis.

Confirmatur, et explicatur secundo ratione, quam innuit idem S. Doctor. Quoniam repugnat aliquid esse immensum, et quod, quantum est ex se, non sit praesens omnibus, et quibuscunque locis, et indivisibilibus eorum quovis modo consideratis, et similiter, aliquid esse infinitum in ratione, v. g., luminis, seu virtutis cognoscitivae, et quod in aliquo signo non ambiat actu omne cognoscibile in eodem signo, ut ex se constat: ergo etiam repugnabit, esse aliquid aeternum aeternitate increata, et quod in aliquo signo non sit actu praesens, saltim quantum est de se, cuivis aliae rei duranti aut potenti durare, seu quod non ambiat actu quamlibet durationem excogitabilem creatam, aut quodlibet eius signum. Patet consequentia. Quoniam duratio increata, et id, quod per illam, tanquam per mensuram sibi propriam durat, non est minus infinitum in ratione durationis, sive rei durantis, quam immensitas, aut virtus cognoscitiva increata intra suas lineas: ergo sicut propter rationem infinitatis in ratione immensi, aut in ratione virtutis cognoscitivae, non potest non Deus, quantum est ex se, esse praesens omni loco, et omni indivisibili illius; et similiter nequit non actu extendi in omni signo ad omne cognoscibile in illo, ita id, quod fuerit infinitum in ratione durationis, debebit actu esse praesens omni aliae durationi, et durationis signo, necnon quamvis creatam durationem, quolvisque eius signum actu ambire: et per consequens nequibit esse futurum: quia quod futurum est, non potest secundum hanc rationem esse actu praesens cuivis aliae durationi, et durationis signo, ut ex terminis ipsis patet.

§ III. Obiectiones contra primum D. Thomae fundamentum, et solutio earum.

51 Caeterum haec ratio D. Thom. non placet Francisco Suarez: et ita contra eam obiicit primo. Nam licet decretum Dei sit in se aeternum, et actu praesens, tamen cognosci potest quasi independenter ab actuali praesentia illius, quod quidem explicatur optime per hanc hypothesin. Nempe, quod si per impossibile illud decretum non esset aeternum, sed in tempore sequenti Deus illud habiturus esset; nihilominus semper cognovisset, suam voluntatem praedictum decretum quasi elicituram: ergo etiam si nunc sit aeternum, erit etiam cognoscibile ad modum futuri, et independenter ab actuali praesentia: quia hoc solum denotatur per hoc, quod dicitur, cognosci prius ratione ut futurum.

52 Secundo. Nam licet divinum decretum liberum mensuretur aeternitate, tanquam mensura sibi proportionata, nihilominus prius ratione intelligimus, Deum scire voluntatem suam, quatenus est potens ad hoc, ut libere velit, quam ut actu volens hoc, vel illud obiectum: ergo pariter poterit, non obstante, quod voluntas, et velle divinum sint aeterna, prius ratione percipere illam, ut volituram, quam ut actu volentem. Consequentia patet. Tum ex paritate rationis. Tum etiam: quia indivisibilitas, et infinitas instantis aeternitatis repugnat divisioni diversorum signorum realium, et quod non ambiat actu illa; non vero repugnat divisioni diversorum signorum, seu instantium per rationem: ergo sicut propter hanc rationem potest Deus prius ratione, quam cognoscat suum decretum actuale, cognoscere suam voluntatem, ut potentem velle, non obstante, quod utrumque mensuraretur aeternitate, ita propter eandem poterit etiam prius ratione, quam attingat praedictum decretum, ut actu habitum, attingere illud, ut habendum, seu ut futurum.

53 Confirmatur, et explicatur primo. Quoniam, quod liberum decretum Dei sit aeternum, non obest, quin cognoscatur, ut possibile; alioqui esse non posset: ergo neque etiam oberit, quin sit futurum, et ut tale cognoscatur a Deo. Patet consequentia. Quia possibile magis distat ab actuali esse, et praesentia, quam futurum: ergo si decretum esse aeternum, non tollit illam maiorem distantiam, nec tollet hanc minorem; sed utraque cum aeternitate cohaerebit, dummodo in eodem instanti reali haec omnia inveniantur.

Confirmatur, et explicatur secundo. Nam si Angelus ab aeterno crearetur a Deo, libere illum amans, tunc praedictus amor Angelicus posset a Deo cognosci, non solum ut praesens, sed etiam ut futurus, id est, ut habiturus existentiam in illo signo posteriori: quia re vera in illo signo subsecuto ad essentiam Angeli, illam habiturus est: ergo quod decretum Dei sit aeternum, non obstabit quominus eodem proportionali modo, circa illud philosophemur: siquidem illud decretum habiturum est existentiam, quasi dependenter a divina voluntate, atque adeo in posteriori signo ad illam subsecuto.

54 Tertio contra eandem rationem potest obiici. Nam aeternitas prius ratione competit divinae essentiae, et perfectionibus eius necessariis, quam decretis liberis: ergo in illo priori non intelliguntur decreta libera, ut actu durantia, non obstante, quod re ipsa, et correspondenter ad reale instans temporis veri, vel imaginarii semper durent. Antecedens videtur certum. Tum quia aeternitas convenit necessario perfectionibus necessariis; at decretis liberis non nisi libere; constat autem ea, quae sunt necessaria, priora, et intimiora esse, quam libera. Tum etiam: quia prius ratione Deus est omnipotens, v. g. quam libere volens creationem mundi: siquidem volitio creandi mundum supponit eius omnipotentiam. Consequentia vero ex antecedenti constat. Quoniam in illo priori, in quo aeternitas intelligitur competere prius perfectionibus necessariis, non intelligitur competere decretis liberis: siquidem haec tantum existunt in sequenti posteriori, ergo in illo priori antecedenti non intelliguntur praedicta decreta, ut actu durantia.

Confirmatur. Quoniam inquirimus hic non de futuritione formali, sed tantum de futuritione fundamentali respectu intellectus nostri, considerantis cum fundamento in re, diversa signa, aliud quidem futuritionis, aliud vero existentiae, an nimirum recte, et cum fundamento intelligamus, quod dantur haec duo signa respectu decreti divini? et quod Deus in priori illo futuritionis signo, certo cognoscit illud, antequam percipiat ipsum, ut existens? sed ad hoc sufficit, quod esse, et aeternitas posterius conveniat decretis liberis, quam attributis, quia eo ipso in illo priori antecedenti possumus intelligere, quod Deus cognoscit, quod in posteriori signo erunt praedicta decreta, licet in illo priori non sint: ergo, etc.

55 Quarto tandem obiici potest. Quia non obstante, quod decreta libera sint aeterna, nihilominus possunt comparari per modum intentionis, et electionis, et propterea dicimus, dari in Deo intentionem finis, et electionem mediorum: ergo eo ipso unum decretum habebit esse futurum ratione alterius. Patet conseq. quia electio et natura sua habet esse futuram rationem intentionis; et efficax intentio finis infert efficacem futuritionem mediorum.

56 Sed haec non multum urgent. Unde ad primam ex his obiectionibus, negandum est antecedens, Unde ad primam ex his obiectionibus, negandum est antecedens, intellectum de decreto respectu: cognoscentis illud quidditative, et quatenus est in se, ut in Deo contingit. Quare conditionalis illa, in hac prima obiectione adducta, falsa est, ut ex dicendis dub. 6. magis constabit.. Quare conditionalis illa, in hac prima obiectione adducta, falsa est, ut ex dicendis dub. 6. magis constabit.

57 Ad secundam negandum est antecedens, si intelligatur de prioritate rationis in quo, et cum fundamento in re: secus tamen si intelligatur, vel de prioritate rationis a quo, tam ex parte scientiae, quam ex parte obiecti, sive illa sit virtualis, sive eminentialis, vel de prioritate rationis in quo absque fundamento in re, et praecise ex parte nostri modi concipiendi. Et deinde eodem fere modo distinguendum est consequens, et concedenda est consequentia de prioritate rationis a quo iam dicta; non vero de prioritate rationis in quo. Et ad primam probationem eiusdem consequentiae patet ex dictis, servari paritatem inter antecedens, et consequens. Ad secundam vero probationem dicendum est, quod licet divisio diversorum signorum secundum rationem, non habentium inter se ordinem prioritatis, et posterioritatis in quo secundum rationem, sed solum a quo, non obstet indivisibilitati, et infinitati aeternitatis, et rei aeternae; bene tamen divisio praedictorum signorum, si habeant inter se ordinem prioritatis, et posterioritatis in quo adhuc secundum rationem cum fundamento in re, id est, licet non obstet indivisibilitati, et infinitati aeternitatis, et rei aeternae, quod aliquid mensuratum per illam pendeat, seu quasi pendeat secundum rationem, cum fundamento tamen in rebus, ab aliquo existente in Deo, et mensurato etiam aeternitate, sive haec quasi dependentia sit virtualis, sive solum eminentialis: ac proinde nec sit contra rationem rei aeternae prioritas, et posterioritas a quo secundum rationem, fundatam tamen in rebus: siquidem haec quasi dependentia fundat, quantum est de se, talem ordinem prioris, et posterioris. Attamen obstat indivisibilitati, et infinitati aeternitatis, et rei aeternae, quod cum fundamento in re possit in aliquo signo concipi, ut non existens: quia eo ipso non erit infinita in ratione durantis, ut ostensum est. Et ita licet possit cum fundamento in re concipi, ut ut quasi pendens ab alio, si tamen tunc concipiatur, ut petit concipi, debet intelligi una cum alio, et cum eo semper, et in quovis signo existens.

58 Explicatur hoc. Etenim licet prius prioritate rationis in quo intelligamus Deum scire voluntatem suam, quatenus habet vim ad libere volendum, quam ut actu volentem hoc, vel illud obiectum; haec tamen prioritas tantum est prioritas in quo rationis absque fundamento in re, et solum se tenens ex parte nostri modi concipiendi, et significandi. Nam cum scientia, quam Deus de sua voluntate, et volitione libera habet, sit scientia rei prout est in se, ac subinde scientia rei existentis pro quolibet signo rationis in quo fundato in rebus, ex eo, quod est scientia voluntatis, et volitionis habentium pro mensura sibi propria aeternitatem, oportet, ut divina scientia attingat hoc ipsum: nec possit cum fundamento in re concipere voluntatem suam esse priorem prioritate rationis in quo iam dicta, quam suam volitionem liberam: et per consequens, quod obiectum hoc non possit praebere nobis fundamentum ad hoc, ut prius in quo adhuc secundum rationem possimus concipere voluntatem, ut habentem vim ad volendum, quam actu volentem. Quamvis quia volitio quodammodo pendet, aut quasi pendet a voluntate, propterea scientia de voluntate sit, tam ex parte ipsius scientiae, quam ex parte obiecti prior prioritate a quo, sive virtuali, sive eminentiali, quam scientia de volitione libera.

59 Diximus, sive virtuali, sive eminentiali, ut abstrahamus ab illa quaestione, nimirum an scientia Dei prout terminatur ad divinam voluntatem, virtualiter distinguatur a se ipsa, ut terminatur ad liberam volitionem? an vero eademmet scientia ratione suae eminentiae, et absque aliqua distinctione virtuali terminetur ad utrumque? ex eo, quod licet aequivaleat diversis actibus sciendi creatis, non tamen isti pertinent ad distinctam lineam, quod tamen ad distinctionem virtualem scientiae divinae requirebatur: et similiter an volitio libera, et voluntas divina distinguantur virtualiter, necne? Nam si scientia necessaria Dei de sua voluntate, et scientia libera de libera volitione, virtualiter distinctae sint, tunc ex parte scientiae erit prioritas a quo virtualis, seu cum fundamento in re, inter illa; secus tamen si non sint hoc modo distinctae. Nam tunc tantum erit prioritas eminentialis, id est, eminentia quaedam, quae aequivaleat diversis actibus sciendi creatis, habentibus inter se prioritatem a quo, qui tamen ad eandem lineam pertineant. Sicut si volitio libera, et voluntas Dei distinguantur inter se virtualiter, tunc erit ex parte obiecti divinae scientiae prioritas a quo virtualis inter voluntatem, et praedictam volitionem; secus tamen si non sit talis distinctio, sed solum eminentia, ratione cuius aequivalet rebus pertinentibus ad eandem lineam; tunc enim tantum erit in ea in sensu explicato, prioritas eminentialis ex parte obiecti. Nunquam tamen ibidem prioritas in quo, etiam secundum rationem fundamentalem in rebus, debet admitti. Quia praedicta divisio signorum in quo, secundum rationem, tollit infinitatem aeternitatis, et rei durantis per illam, ut explicatum est. Et propterea D. Thom. loco citato loquens de praedestinatione, et de modo concipiendi, quem ipsa petit, et fundat, dixit: Quod semper consideratur, ut egrediens a voluntate per modum libertatis: ac proinde non ut egressa, aut egressura, sed per modum rei praesentis: quae nihil aliud per modum prioris prioritate in quo, iam dicta, praesupponit.

60 Nec obest, si urgeas, quod Verbum divinum non procedit ex cognitione actuum liberorum Dei, ut D. Thom. et eius discipuli communiter docent, et in tractatu de Trinitate latius dicemus: ergo in illo signo rationis, in quo Pater aeternus intelligitur, se ipsum, et divinam essentiam comprehendere, non cognoscit praedictos actus. Patet consequentia. Quia si in eo signo rationis cognosceret illos, non esset cur Verbum non procederet ex cognitione eorum, ac proinde ex cognitione creaturarum futurarum, sicut procedit ex cognitione divinae essentiae, et attributorum eius, necnon creaturarum possibilium, ex eo, quod omnia haec in illo priori simul cognoscuntur.

Non itaque hoc refert. Quoniam, concesso antecedenti, neganda est consequentia. Et ad probationem negandum est antecedens. Quia cum Verbum divinum sit ens omnibus modis necessarium, duo requirit ex parte cognitionis, a qua procedit. Primum quidem, quod talis cognitio sit in eodem signo, in quo praedictum Verbum intelligitur procedere; alioqui non posset ex illa cognitione procedere. Secundum vero, quod sit de obiecto omnino necessario, non vero libero; ac proinde, quod sit cognitio simpliciter necessaria: quod quidem deest divinae cognitioni, ut terminatur ad actus liberos ipsius Dei. Et ita praedicti actus, et eorum cognitio sunt ibi concomitanter in eodem signo in quo adhuc secundum rationem: non quidem propter processionem Verbi, sed quia licet potuerint non esse, supposito tamen, quod sint, debent mensurari aeternitate: et per consequens in omni signo in quo cum fundamento in re, debent esse praesentes.

61 Ad primam confirmationem, negandum est antecedens, intellectum de possibilitate, proprie, et in rigore dicta. Nam ad hanc requiritur, ut id, quod possibile dicitur, sit effectus divinae potentiae, habens veram sui causam, quod tamen actibus liberis, qui identificantur cum Deo, minime competit. Secus tamen si intelligatur de possibilitate, prout tantum dicit, ut id, quod possibile est, non repugnet esse, sive habeat veram sui causam, sive tantum rationem a priori, sive tandem ex se sit absque dependentia, aut quasi dependentia ab alio, sive tanquam a causa, sive tanquam a ratione a priori. Et propterea divina essentia hoc ipso, quod ex se, et independenter ab alio, ut a causa, vel ut a ratione a priori existat, debet esse quid ex se non repugnans.

Adde, quod etiam ex alio capite haec confirmatio non convincit intentum. Quia praeterquam quod antecedens est falsum, etiam consequentia debeat negari. Et ad probationem eius, quatenus contra dicta potest aliqualiter adduci, respondetur, quod licet possibile proprie, et in rigore sumptum distet magis, secundum communes leges ab actualitate essendi, quam futurum, quatenus non transit ad esse, nisi mediante futuritione; attamen per divinam potentiam id non est necesse, ut puta si aliquis Angelus a Deo ab aeterno crearetur; quia tunc a possibilitate transiret immediate ad esse, non mediante futuritione, ut alibi diximus. Et similiter ea, quae non sunt proprie possibilia, ut divina attributa sunt possibilia, seu non implicantia ut sint, et una cum hoc non repugnantia habent immediate esse actuale existentiae, absque eo, quod praecedat, aut mediet futuritio. Caeterum inter futuritionem rei, et esse actuale existentiae debet mediare vel aliqua realis duratio, si haec futuritio sit formaliter talis, vel aliquod signum rationis in quo cum fundamento in re, si talis futuritio fingatur esse solum virtualis; quorum quodlibet cum eo, quod est aeternum, pugnat, ut dictum est.

62 Per quod etiam satis patet, tum ad secundam confirmationem. Nam antecedens est falsum, et eius probatio solum convincit de posterioritate a quo: non tamen in quo, etiam secundum rationem cum fundamento in re. Tum etiam ad tertiam obiectionem. Quoniam antecedens solum est verum de prioritate a quo: et ita negari debet consequentia. Quia arguitur de prioritate a quo secundum rationem, ad prioritatem in quo, etiam secundum rationem, fundatam tamen in rebus. Qui modus arguendi nihil valet; nec eius probatio aliquid aliud praeter prioritatem a quo convincit. Tum deinde ad confirmationem eiusdem tertiae obiectionis. Quia adhuc data maiori, neganda est minor, intellecta de prioritate a quo. Et ad probationem dicendum est, quod ut daretur futuritio illa fundamentalis, requirebatur, quod actus liber, ut futurus praecederet, secundum aliquod signum in quo rationis, seipsum ut actu praesentem; cuius oppositum contingere diximus.

63 Ad quartam, concesso antecedenti, neganda est consequentia. Et ad probationem negandum est antecedens, universaliter intellectum. Quia ad rationem electionis mediorum satis est, quod sit posterior posterioritate a quo, intentione: non tamen est necesse, ut sit posterior, quam illa, posterioritate in quo: et ita tam intentio, quam electio sunt ab aeterno in Deo, et utraque habet esse ab aeterno praesens; taliter ut neutra antecedat aliam prioritate in quo cum fundamento in re; sed solum electio habeat esse posterior posterioritate a quo, sive virtuali, sive eminentiali, quam intentio.

§ IV. Examinatur secundum fundamentum pro D. Thomae sententia.

64 Secundum, et principale fundamentum assertionis insinuatur ab eodem Angel. Doct. ubi supra, et potest sub hac forma proponi: nam si decreta libera divinae voluntatis habent rationem futurorum, tunc in illo signo, in quo praeintelliguntur futura, erit voluntas Dei determinata ad habenda in sequenti signo decreta illa, quae sunt futura, et ad non habenda ea, quae non sunt futura: ergo eo ipso laederetur libertas divinae voluntatis. Quare cum hoc hoc admitti nequeat, ut ex se patet, fit inde, ut praedicta decreta nec habeant rationem futurorum, nec ut talia possint a Deo cognosci. Antecedens videtur perspicuum. Nam id, quod est futurum, hoc ipso, quod tale, habet determinationem ad essendum; sicut id, quod non est praecise possibile, sed insuper habet esse non futurum, oportet, ut eo ipso habeat determinationem ad non essendum, ut ex se, et ex iis, quae in tract. de Volunt. Dei disp. 5. dub. 3. dicemus, amplius constabit: ergo si ex his divinis decretis liberis quaedam sunt futura, quaedam vero non, consequens erit, ut voluntas Dei in illo signo antecedenti, in quo praesupponitur ad omnia sua decreta, praeintelligatur determinata ad habenda illa, quae in eo signo sunt futura, et non habenda ea, quae non sunt futura.

Prima vero consequentia ex antecedenti constat. Nam cum haec determinatio divinae voluntatis praesupponatur ad omnia decreta libera ipsius, oportet, ut sit determinatio antecedens, et simpliciter necessitans, tollensque libertatem: quandoquidem quidquid Deo competit ante omnem actum liberum suae voluntatis, convenit ei necessario, et absque libertate. Et propterea quia cognitio divinae essentiae, et creaturarum possibilium, necnon et amor, quo Deus se ipsum amat, competunt ipsi ante omnem determinationem liberam suae voluntatis, idcirco haec omnia conveniunt ipsi omnino necessario, et Deus ipse per determinationem antecedentem est determinatus ad illa habenda.

65 Confirmatur. Nam hoc ipso, quod Deus certo sciat, in quam partem sit inclinanda eius voluntas, antequam detur electio libera ipsius, oportet, ut talis scientia sit independens a praedicta electione, seu decreto libero, tam quod substantiam, quam quod modum: quandoquidem id, quod est prius, non pendet a posteriori: ergo intellectus divinus habens praedictam scientiam certam, et infallibilem, non proponeret suae voluntati indeterminate, et indifferenter utramque partem, sed alteram tantum, nimirum illam, in quam sciret, suam voluntatem esse determinandam: ac proinde voluntas non maneret cum sufficiente indifferentia formali ad eligendam utramque partem, sed eam solummodo, quae per intellectum ei proposita est. Haec ultima consequentia ex priori aperte sequitur. Quoniam nequit dari indifferentia formalis ex parte voluntatis, quin detur indifferentia radicalis ex parte intellectus: ex eo, quod indifferenter, et indeterminate utramque partem proponit. Prima vero consequentia ex antecedenti constat. Quia nequit in divino intellectu esse simul scientia infallibilis de futura electione alterius partis, et iudicium, quo moveat, et dirigat cum indifferentia ex parte sua ad eligendam quamcunque ex illis.

66 Occurrunt adversarii, tam ad hanc rationem, quam ad eius confirmationem. Ad rationem quidem, quod licet determinatio, quae convenit divinae voluntati ante omne decretum in ipsa existens, et simul non orta ex suppositione futuritionis eorundem decretorum, sit determinatio antecedens, et tollens libertatem, ut in exemplis in hac ratione adductis cernere licet; non tamen determinatio, quae oritur ex praesentia decreti, vel futuritione ipsius, ut in praesenti contingit: quia haec tantum est determinatio ex suppositione futuritionis, quae non tollit libertatem, sicut nec suppositio praesentialitatis.

Ex quo ad confirmationem respondent, quod sicut Christus Dominus per scientiam beatam cognovit, quid sua voluntas infallibiliter volitura erat: et similiter D. Petrus ex revelatione Christi praecognovit, futuram esse infallibiliter suam trinam negationem, et nihilominus nec Christi, nec D. Petri libertas vel ex parte intellectus, vel ex parte ipsius voluntatis laesa fuit; ita licet Deus praevideat infallibilitatem futuritionis sui decreti, verbi gratia, creandi mundum, non propterea eius libertas manebit laesa. Et ratio est eadem utrobique. Quia non praevidentur haec futura, nisi eo modo, quo futura sunt, scilicet libere: et prius est, quod habeant praedictam futuritionem liberam, quam quod videantur. Unde ex hoc, quod praevideantur libere futura, tantum abest, quod tollatur libertas divinae voluntatis, et per consequens indifferentia iudicii, quod potius hinc praedicta libertas colligitur.

67 Sed contra. Nam in hac solutione videtur involvi aperta implicatio; scilicet divinam voluntatem solum esse determinatam ad habendum decretum, verbi gratia, de creatione mundi ex suppositione futuritionis ipsius, atque adeo solum esse (ut sic dicamus) infallibilitatam ad illud, non vero simpliciter necessitatam: et ex alia parte hanc necessitatem esse necessitatem simpliciter, et ex natura intrinseca ipsius voluntatis, non vero ex aliqua suppositione consequenti. Quia vero illud prius ex praedicta solutione satis constat, ideo hoc posterius sic ostendemus.

Nam hoc, quod est, divinam voluntatem in illo priori ante decretum creandi mundum esse determinatam ad habendum illud, ita ut in sensu composito huius determinationis nequeat habere actum oppositum, non potest provenire ex suppositione praesentialitatis talis decreti, neque ex suppositione futuritionis ipsius: ergo signum est, provenire ex determinatione, et necessitate absoluta divinae voluntatis; non vero ex necessitate secundum quid, et ex suppositione; ac proinde hoc ipso, quod praedictum decretum praevideatur, ut futurum non praevidebitur, ut solum infallibiliter, et libere, sed ut necessario, et cum omnimoda determinatione, tam ex parte intellectus, quam voluntatis divinae, futurum.

Haec ultima consequentia ex priori aperte constat. Prior vero ex antecedenti. Quoniam omnis determinatio cuiusvis voluntatis, quae non oritur ex aliqua suppositione divini decreti vel praesentis, vel saltim futuri, est omnino antecedens, et tollens libertatem: quandoquidem principium indifferens, ut tale, non habet ex se ipso determinatum ad unam potius partem, quam ad aliam infallibiliter habendam, nisi superaddatur aliqua suppositio, quae in praesenti, ut intuenti patet, non potest esse alia, nisi vel praesentialitas divini decreti, vel futuritio ipsius. Antecedens autem quoad primam partem constat. Quia iuxta oppositam sententiam, in illo priori non habet decretum illud rationem praesentis, sed tantum futuri: ergo divina voluntas non potest praeintelligi determinata ex suppositione decreti, ut praesentis.

68 Quoad secundam vero partem idem antecedens probatur. Quoniam hoc, quod est divinam voluntatem in illo priori esse determinatam ad libere volendum creationem huius mundi, est aliqua ratio realis, in ea actu, et in exercitio existens, et habens se ad instar affectionis ipsius; et ita ratione illius habet, quasi dicere actu, et in exercitio peculiarem (ut sic dicamus) habitudinem ad hoc universum, quam non dicit ad aliud universum, siquidem ratione huius determinationis, quasi respicit universum hoc per modum futuri, secus vero aliud: ergo talis determinatio petet in Deo aliquam rationem a priori, a qua active, aut quasi active procedat: ergo repugnabit rationem a priori praedictae determinationis, esse futuritionem eiusdem decreti.

Patet haec ultima consequentia. Quoniam id, quod est ratio a priori activa, aut quasi activa alterius, debet in illo priori, in quo quasi causat, esse existens, et praesens per veram, et realem existentiam, vel saltim debet habere esse essentiae actualis, prout esse essentiae actualis distinguitur ab esse essentiae futurae, ut inductive constat: at futurum, ut tale, non existit, nec habet suum esse essentiae actualis, prout esse essentiae actualis distinguitur ab esse essentiae futurae: ergo ex eo, ut tali, nequit provenire illa determinatio actualis, et in rerum natura existens, qua divina voluntas praeintelligitur determinata ad futuritionem huius decreti potius, quam alterius, ita ut in sensu composito nequeat oppositum decretum habere.

69 Confirmatur, et explicatur. Quoniam iuxta hunc dicendi modum, non solum tribuitur divinae voluntati id, quod communiter omnes Theologi docent, scilicet esse indifferentem ad hoc, ut terminetur ad istud obiectum potius, quam ad illud; et ad hanc indifferentiam esse illi satis, ad hoc, ut in exercitio habeat hanc terminationem, seu exercitium suae voluntatis magis, quam illud; sed etiam quod ante actualem terminationem, seu volitionem sit determinata ad volendum potius, v. g. creationem huius mundi, quam alterius: ergo cum haec determinatio non possit provenire ex suppositione futuritionis talis decreti, ut ostensum est, debet aliunde, scilicet ex natura ipsius voluntatis oriri: ergo eo ipso voluntas non manebit indifferens ad utrumlibet, sed omnino necessitata.

Antecedens quoad primam partem patet. Quoad secundam vero etiam constat. Quoniam hoc ipso, quod decretum de creatione mundi sit infallibiliter futurum, non potest non voluntas divina in sensu composito illud habere: ac proinde non potest non habere aliquam determinationem ad habendum ipsum. Prima vero consequentia ex antecedenti, et ex iam dictis constat. Secunda autem etiam patet. Quoniam id, quod est indifferens ad utrumlibet, ita ut quantum est ex se possit componi cum quolibet, nequit ex se ipso praecise esse magis determinatum ad unam partem potius, quam ad aliam infallibiliter habendam: ergo si divina voluntas ex se ipsa est determinata ad infallibiliter habendum decretum de creatione mundi, non potest manere cum indifferentia, et libertate ad illud non habendum.

70 Confirmatur tandem, et explicatur hoc ipsum. Quoniam haec suppositio, et determinatio futuritionis, si vera, et non ficta omnino est, nequit convenire divino decreto secundum esse, quod habet in illo priori in se ipso: ergo debet ei convenire secundum esse, quod habet in suo principio, aut quasi principio, scilicet in divina voluntate: ergo praedicta voluntas erit ex se ipsa determinata ad futuritionem illius decreti; et nullo modo indifferens. Antecedens patet: quia quod est futurum, quamdiu futurum est, non habet esse in se ipso. Prima vero consequentia ex antecedenti constat. Quoniam quaevis determinatio vera, et non omnino ficta, debet convenire rei secundum aliquod verum, et reale esse, quod habeat, ex eo, quod determinatio est modus rei: ac subinde vera determinatio, et non omnino ficta debet esse modus rei secundum verum, et reale esse: ergo cum res tantum possit habere esse in se ipsa, vel in suo principio, aut quasi principio, oportet, ut conveniat illi, ut habet esse aliquo ex his modis: atque adeo, quod competat ei, ut est in suo quasi principio, si semel nequit ei convenire secundum esse, quod habet in se ipsa, ut in praesenti contingit.

Ex quo etiam secunda consequentia satis constat. Quoniam decretum, ut est in divina voluntate tanquam in principio (ut sic loquamur) quasi elicitive ipsius, tantum dicit eandem voluntatem secundum ea, quae ex se, et ab intrinseco habet: ergo si ut est ibidem, habet determinationem ad essendum, fiet inde, ut divina voluntas ex se ipsa sit determinata ad hoc, ut illud (ut sic dicamus) quasi eliciat; et per consequens, quod ex se ipsa non sit indifferens ad utrumlibet; nec quantum est ex se possit componi cum quovis decreto, cuius oppositum ad libertatem desideratur. Et ita habetur id, quod initio huius impugnationis dicebamus, scilicet ex una parte hanc determinationem esse ex suppositione futuritionis, ut praedicta solutio innuebat; et ex alia esse determinationem simpliciter, et ortam ex natura ipsius voluntatis. Caeterum de hac confirmatione infra in hac eadem disp. num. 115. usque ad num. 122. sermo redibit; ubi magis expendetur, et solutiones, quae in favorem eius adducentur, impugnabuntur.

71 Nec id, quod solutio haec pro se adducebat de Christo Domino, et de Beato Petro, illi prodest, sed potius obest. Quia quod actus liberi v. g. Christi Domini, et D. Petri fuerint infallibiliter futuri, ortum habuit ex suppositione divini decreti actu existentis in Deo; cuius effectus fuit facere, ut essent infallibiliter, et libere futuri. Quia praedictum decretum hoc ipso, quod sit actu in Deo, est prima radix, et causa efficiens futuritionis liberae rei, quae per illud, ut libere facienda, decernitur. Et ita talis futuritio, et determinatio ad illam, non habuit ortum ex determinatione proveniente ex sola natura voluntatis creatae, sed ex suppositione iam dicta: ac proinde potuit cohaerere cum nativa, et intrinseca indifferentia, et libertate ipsius (quod idem fuit, cum proportione, de trina negatione D. Petri collata cum decreto permissivo, efficaci tamen, quod Deus circa illam habuit, dicendum). Sicut propter oppositam rationem non poterit cohaerere cum divina libertate aliqua determinatio ad futuritionem infallibilem alicuius decreti: siquidem, ut ostensum est, non est unde praedicta determinatio oriatur, nisi ex natura ipsius voluntatis, atque adeo, nisi tollatur indifferentia ipsius.

§ V. Respondetur fundamentis prioris sententiae.

72 Ad primum, negandum est suppositum antecedentis, quod ibidem supponi innuitur, nimirum dari aliquod signum rationis, in quo Deus comprehendat suam essentiam, et non intelligat, aut habeat sua decreta libera. Quia haec signa rationis in quo, non debent distingui respectu divini intellectus cognoscentis se ipsum, prout est in se, et unico, ac eodem simplicissimo intuitu mensurato aeternitate, cuncta attingentis; imo nec cum fundamento in ipso Deo, debent distingui praedicta signa respectu intellectus nostri, dum cognoscet modum, quo Deus se ipsum comprehendit, ut ostensum est. Quamvis inter praedictam comprehensionem, et decretum liberum sit sua prioritas a quo iam dicta.

Unde neganda est prima consequentia, proprie, et formaliter intellecta. Quia ex illo antecedenti, in sensu explicato, solum sequitur Deum scire quid sua voluntas tunc velit; non vero quid in sequenti signo in quo volitura sit. Quoniam ad hoc requirebatur multiplicitas signorum in quo secundum rationem respectu divini intellectus, ac proinde, quod volitio illa haberet rationem futurae. Ad illud vero satis est, quod in illo priori in quo habeat esse praesens, et intelligatur ut praesens volitio illa, quam Deus de facto habuit; quamvis sit posterior posterioritate praecise a quo, quam cognitio comprehensiva Dei. Et ad probationem eiusdem consequentiae patet ex dictis, concedendum esse antecedens, et primam consequentiam, sed negandam secundam; quandoquidem non est verum Deum in sequenti signo in quo, adhuc secundum rationem, aliquid voliturum, sed solum in illo eodem signo in quo velle de praesenti. Et ita ex eo, quod cognitio illa sit comprehensiva, et perfectissima, non sequitur, per illam cognoscendum esse, quid voluntas divina in sequenti signo sit volitura. Quare falsum est id, quod in probatione antecedentis, huius argumenti innuitur: scilicet Verbum divinum procedere ex cognitione Dei, prout in aliquo signo in quo, adhuc secundum rationem, praesupponitur ad decreta libera, ut supra in hoc dubio tactum est.

Per quod etiam ad confirmationem satis patet. Quia non negamus, quod cognitio comprehensiva Dei se extendat ad actus liberos ipsius, sed quod se extendat ad illos ut futuros: ex eo, quod non habent rationem futurorum. Utrum autem praedicta comprehensiva cognitio debeat illos attingere praecise, quia comprehensiva, et quia ad rationem divinae comprehensionis id requiritur, vel ex aliquo alio capite? alia quaestio est, quae ad solutionem huius confirmationis parum refert.

73 Ad secundum, negandum est antecedens, et ad probationem quod priorem partem patet ex dictis, decreta libera non subsequi ad scientiam Dei, subsecutione posterioritatis in quo, adhuc secundum rationem, sed solum posterioritatis a quo iam explicatae. Et ita in illo signo in quo, intelliguntur esse praesentia in se ipsis una cum divina scientia. Per quod etiam ad secundam partem probationis eiusdem antecedentis patet, negandum esse decreta illa pro sequenti signo esse habitura existentiam, et pro signo antecedenti illam non habere: quia nulla est prioritas in quo, adhuc secundum rationem cum fundamento in re inter ea, quae aeternitate, ut mensura propria mensurantur.

74 Ad tertium, negandum est suppositum antecedentis, si intelligatur de signo rationis in quo, ita ut Deus in praedicto signo antecedat ad sua decreta. Si vero intelligatur de signo rationis a quo, tunc admisso supposito antecedentis, negandum est ipsum antecedens, si fiat sermo (ut in praesenti dubio fit) de veritate determinata in illo signo, in ordine ad intellectum divinum (de veritate enim ipsius in ordine ad nostrum intellectum, aut de veritate obiectiva utcunque, in dubio 6. huius disputationis latius dicemus). Ratio autem, ob quam praedictum antecedens negatur, constat ex dictis. Quia cum verbum decernet, aut non decernet significet de futuro, et actus divinae voluntatis, quo Deus determinatur, sit ei in omni signo in quo adhuc secundum rationem praesens, ex eo, quod mensuratur aeternitate, ac proinde respectu divini intellectus nunquam sit futurus, oportet, ut respectu eiusdem intellectus, semper sit falsa illa propositio de futuro, Deus decernet: et semper sit vera eius contradictoria, nimirum, Deus de futuro non decernet. Ad probationem vero antecedentis constat ex dictis.

Ad confirmationem, transeat antecedens, et negetur consequentia. Et ad probationem, transeat etiam pro nunc antecedens, sed negari debet consequentia. Quia in ea supponitur, illam alteram propositionem, nimirum, Deus non habebit in signo sequenti decretum creandi mundum, esse falsam; cum tamen sit vera, si intelligatur (ut debet intelligi) in ordine ad intellectum divinum, de quo modo loquimur: quandoquidem, ut nuper dicebamus, actus liber Dei, tam secundum rem, quam secundum rationem suam, seu secundum suum modum concipiendi, semper est illi praesens, et nunquam futurus. Et ita in ordine ad praedictum intellectum, semper enunciabitur falso, quod decretum de creatione mundi erit in sequenti signo: et semper enunciabitur vere, quod in sequenti signo non erit, quia semper, et in quocunque signo est.

75 Pro tituli intelligentia notandum est, quod hoc ipso, quod in eo fiat sermo de cognitione divina, ante decretum suae voluntatis, non loquimur de causis secundis, ut determinatis, et completis per praemotionem, et praedeterminationem efficacem, ad operandum id, quod futurum dicitur. Nam cum haec praedeterminatio (de cuius possibilitate, aut necessitate in praesenti non agimus, ut omni ex parte decreto Sanctissimi Domini nostri Pauli V. pareamus) esset effectus decreti efficacis divinae voluntatis, et per consequens posterior illo, certum est, quod cum loquimur de cognitione futurorum contingentium in comprehensione causarum secundarum, antecedenter ad divinum decretum, nequeunt nomine praedictarum causarum intelligi talis praemotio, aut causa secundae, ut completae per illam: sed tantum ipsaemet causae secundae, consideratae secundum se, et secundum alias conditiones praerequisitas ad operandum.

Consulto autem in titulo innuimus, in eo fieri sermonem de futuris contingentibus absolutis, aliquo modo pendentibus a libertate creata, ut denotetur fieri sermonem vel de actibus liberis, qui eliciuntur a voluntate, vel de aliis effectibus, qui ab illa possunt libere imperari, vel impediri.

§ I. Proponitur prior sententia.

76 Partem affirmantem tuentur Durandus in 1. dist. 38. quaest. 3. num. 9. Thom. de Argentina in 2. dist. 40. art. 1. quatenus inquiunt, Deum cognoscere futura contingentia libera in suis causis proximis, non quidem nude sumptis, sed ut applicatis, hic, et nunc, cum hoc iudicio, hoc obiecto, hac inclinatione, et istis circumstantiis: quamvis isti authores confuse loquantur, non determinando, aut inter circumstantias, et determinationes numerent decretum divinae voluntatis, et praemotionem efficacem. Clarius autem eandem sententiam docuit Molina in praesenti, disp. 14. concl. 1. ratione 2. et disp. 2. § iuxta ea ergo, quem sequitur Martinus Becanus tomo 1. summae Theologicae cap. 10. quaest. 9.

Probatur primo. Quoniam Angelus cognoscit coniecturaliter, et valde probabiliter praedicta futura in comprehensione voluntatis creatae, et reliquarum causarum, ac circumstantiarum occurrentium: ergo Deus attinget illa certo, et infallibiliter hoc ipso, quod omnia praedicta comprehendat. Antecedens ex se constat, et communiter recipitur a Theologis. Consequentia autem probatur. Nam cum cognitio, qua Deus comprehendit causas proximas, et circumstantias occurrentes, praerequisitas ad productionem horum futurorum contingentium, sit infinite perfectior, quam cognitio, qua Angelus haec omnia comprehendit, consequens est, ut si cognitio Angeli respectu praedictorum futurorum, tantum sit intra limites cognitionis valde probabilis, tunc cognitio divina protendatur extra limites cognitionis probabilis, et pertingat ad hoc, ut sit certa, et infallibilis cognitio eorundem.

Confirmatur, et explicatur. Quoniam cognitio Angeli respectu causarum secundarum, et circumstantiarum concurrentium ad futuritionem praedictorum contingentium, tantum est comprehensio, non vero supercomprehensio: secus vero cognitio Dei supercomprehendentis omnia praedicta; ergo sicut per cognitionem Angelicam comprehendentem praedictas causas cum suis circumstantiis, cognoscuntur sub ratione possibilium quaevis futura contingentia ab ipsis dimanantia, ita per supercomprehensionem Dei infinite excedentem hanc comprehensionem, attingentur praedicta futura sub ratione futurorum. Patet consequentia. Quoniam per supercomprehensionem infinite excedentem alicuius causae, amplius debet de ea cognosci, quam per solam comprehensionem: ergo si per hanc attingitur, tam ipsa causa secundum suam essentiam, quam omnes effectus possibiles in ea contenti, non poterunt non per supercomprehensionem sciri etiam effectus futuri eiusdem: siquidem nihil aliud restat praeter hos effectus, quod possit per hanc cognitionem attingi, quod non attingatur per puram comprehensionem.

77 Secundo. Nam sicut effectus naturalis habet dependentiam a causa naturali, ita liber, et contingens a causa libera, et contingente: ergo sicut hoc ipso, quod Deus comprehendat causam naturalem, non potest non certo scire effectum naturaliter futurum, licet causa illa queat ab extrinseco, et naturaliter impediri, ita comprehendendo causam liberam, et contingentem, sciet certo effectum liberum, et contingentem inde futurum. Antecedens non indiget probatione. Consequentia vero etiam constat. Nam sicut causa naturali infallibiliter proditurus est effectus naturalis, si non impediatur, ita a causa contingente, et libera, infallibiliter procedet effectus contingens, et liber, si eodem proportionali modo non fuerit impedita.

§ II. Divi Thomae sententia magis placet.

78 Dicendum tamen est, Deum non cognoscere certo praedicta futura in comprehensione causarum proximarum, et circumstantiarum occurrentium, antecedenter ad divinum decretum. Ita D. Thom. de malo quaest. 16. art. 7. his verbis: In causis suis sunt aliqua futura tripliciter. Uno modo secundum potentiam tantum: quae scilicet aequaliter possunt esse, vel non esse, quae dicuntur contingentia ad utrumlibet. Quaedam vero sunt in causis suis, non solum secundum potentiam, sed secundum causam activam, quae non potest impediri a suo effectu: et dicuntur ex necessitate contingere. Quaedam vero sunt in causis suis, et secundum potentiam, et secundum rationem causae activae: quae tamen potest impediri a suo effectu: et ista dicuntur contingere in pluribus. Quia vero unumquodque cognoscitur secundum quod est in actu, non autem secundum quod est in potentia, ut dicitur 9. Metaphys. inde est, quod ea, quae sunt ad utrumlibet, non possunt praecognosci in suis causis determinate, sed sub disiunctione, utpote quia erunt, vel non erunt: sic enim habent veritatem. Ea vero, quae sunt in causis suis, ut ex necessitate ab eis provenientia, possunt per certitudinem cognosci in causis suis. Ea vero, quae contingunt, ut in pluribus, possunt cognosci in causis suis non per omnimodam certitudinem, sed per coniecturalem quamdam cognitionem. Eandem distinctionem ponit 1. sententiarum dist. 38. quaest. 1. art. 5. ubi sic inquit: Sciendum est igitur, quod antequam res sit, non habet esse, nisi in causis suis; sed causae quaedam sunt, ex quibus necessario sequitur effectus, quae impediri non possunt, et in istis causis habet causatum esse certum, et determinatum: adeo quod potest ibi demonstrative sciri, sicut est ortus Solis, et eclipsis, et huiusmodi. Quaedam autem sunt causae, ex quibus consequuntur effectus, ut in maiori parte, sed tamen deficiunt in minori parte. Unde in istis causis effectus futuri non habent certitudinem absolutam, sed quandam, in quantum sunt magis determinatae causae ad unum, quam ad aliud: et ideo per istas causas potest accipi scientia coniecturalis de futuris, quae tanto magis erit certa, quanto causae sunt magis determinatae ad unum; sicut est cognitio Medici de sanitate, et morte futura, et iudicium Astrologi de ventis, et pluviis futuris. Sed quaedam causae sunt, quae se habent ad utrumque, et in istis causis effectus de futuro nullam habent certitudinem, vel determinationem; et ideo contingentia ad utrumlibet in causis suis nullo modo cognosci possunt. Idem etiam docuit in hoc articulo, his verbis: Alio modo potest considerari contingens, ut est in causa sua; et sic consideratur, ut futurum, et ut contingens nondum determinatum ad unum; quia causa contingens se habet ad opposita. Et sic contingens non subditur per certitudinem alicui cognitioni. Unde quicunque cognoscit effectum contingentem in causa sua tantum, non habet de eo, nisi coniecturalem cognitionem. Et tandem hoc ipsum tuetur Sanctus Doctor 1. contra Gentes, cap. 66. et 67. et in hac 1. part. quaest. 57. art. 4. et quaest. 86. art. 4. necnon 2. 2. quaest. 171. art. 6. ad 2. et alibi saepe.

Unde Sanctum Doctorem sequuntur Capreolus in 1. distinct. 38. quaestione 1. art. 2. conclusione 1. Ferrara 1. contra Gent. capit. 66. Caietanus in praesenti § quoad secundum, Bannez, Nazarius, Gonzalez, Ripa, Machin. ad praesentem articulum, Gaspar Ram. relectione 2. de praescientia futurorum absolutorum, Scotus, et Okamus cum sectatoribus in 1. distinct. 38. quaest. 1. Curiel lib. 2. controvers. disputat. 4. a num. 134. Alvarez lib. 1. Responsionum cap. 5. Ledesma lib. de auxiliis disputat. 2. affin. de scientia futurorum contingent. dub. 2. Corneio tomo 1. in 1. part. tract. 1. circa quaest. 14. art. 3. disp. 2. dub. 3. Arrubal in praesenti disput. 42. Herice tract. 1. disput. 6. cap. 2. num. 14. et 30. ubi etiam pro hac sententia universam Societatis scholam,, exceptis Molina, et Martino Becano, refert. Et tandem nostrum Collegium Complut. lib. 2. Perihermen. a num. 6. usque in finem.

79 Ratio autem fundamentalis assertionis desumitur ex D. Thom. locis citatis, potestque sub hac forma proponi. Quoniam causa libera quantumvis coniuncta cum omnibus circumstantiis, et dispositionibus antecedentibus ad decretum liberum Dei, semper manet indifferens ad utrumlibet: ergo ex vi comprehensionis ipsius non potest certo, et determinate cognosci futurum contingens, vel ab ea eliciendum, quod talis est actus liber ipsius, vel ab ea pendens, et ab aliis causis secundis immediate, seu proxime producendum. Antecedens supponimus ut certum, et communiter admittitur a Philosophis, et Theologis; alioqui praedicta futura, non essent futura contingentia, de quibus loquimur; siquidem non penderent a causa libera, ut tali. Consequentia vero quoad 1. part. probatur. Quoniam in causa indifferente ad utrumlibet, v. g. ad amandum, vel non amandum, aut odio habendum, et ex vi comprehensionis ipsius, non potest certo cognosci quod infallibiliter, et determinate amabit, non vero odio habebit. Sicut in causa determinata ad unam partem, nempe ad amorem, non potest certo cognosci, quod indifferenter, et indeterminate amabit, aut non amabit; sed quod determinate amabit.

Ex quo etiam eadem consequentia quoad secundam partem constat. Quoniam hoc ipso, quod futurum contingens, immediate, sive proxime producendum ab aliis causis, pendeat etiam a voluntate libera, ut indifferente ad utrumlibet, non potest ex hoc capite magis certo cognosci, ex vi comprehensionis praedictae voluntatis, quam futura contingentia libera, quae ab eadem immediate eliciuntur: ergo sicut haec nequeunt ex vi comprehensionis voluntatis certo cognosci, nec illa poterunt ex vi comprehensionis suarum causarum, a quibus immediate producuntur, et eiusdem voluntatis, a qua etiam pendent, certo attingi.

80 Nec refert, si cum Molina dixeris ex hac ratione recte convinci, non scire praedicta futura contingentia ex vi solius comprehensionis causarum secundarum; non tamen ex vi supercomprehensionis. Quoniam, ut num. 76. innuebatur, supercomprehensio causarum extenditur ratione suae eminentiae ad omnes effectus, etiam futuros, sicut comprehensio ad possibiles.

Non itaque hoc refert. Quoniam haec solutio ex sola extensione rationis factae corruit. Nam effectus non potest cognosci in suis causis, et ex vi supercomprehensionis illarum, nisi eo modo, quo continetur in illis: at futura contingentia collata praecise cum suis causis secundis antecedenter ad divinum decretum, non continentur in eis, ut determinate futura, sed ut indifferentia ad hoc ut sint, et non sint: ergo ex vi praedictae supercomprehensionis non poterunt cognosci ut determinate futura, sed ut indifferentia ad hoc, ut habeant, vel non habeant esse. Consequentia videtur perspicua. Minor autem etiam liquet. Quoniam, ut nuper dicebamus, causa indifferens ad utrumlibet, et non magis determinata ad infallibiliter amandum, v. gr. quam ad odio habendum, non potest continere, ut determinate, et infallibiliter futurum, amorem potius, quam odium: et ita amor non potest in ea, sic sumpta contineri ut determinate, et infallibiliter futurus, sed ut indifferenter, et indeterminate futurus. Maior vero etiam constat. Quia quantumvis causa supercomprehendatur, non potest ex ea elici id, quod in ipsa non continetur; et propterea quantumvis comprehendatur planta, nequit ex ea praecise sumpta cognosci possibilitas equi, aut leonis, ex eo, quod in ipsa non praehabentur; ergo si futurum contingens, ut determinate, et infallibiliter futurum non continetur in suis causis proximis, praecise, et in sensu iam dicto sumptis, sed tantum ut indifferenter, et ut determinate futurum, seu ut est indifferens ad hoc, ut sit, vel non sit, nequibit ex vi talis supercomprehensionis cognosci, ut determinate, et infallibiliter futurum, sed solum indifferens ad hoc, ut habeat, vel non habeat esse: alioqui talis supercomprehensio non solum non haberet rationem talis, verum neque etiam rationem comprehensionis causae: siquidem non attingeret causas, nec suos effectus eo modo, quo sunt in illis.

81 Confirmatur, et explicatur primo. Nam vel ista supercomprehensio dicit excessum perfectionis ex parte cognoscentis duntaxat, non vero ex parte rei cognitae, supra puram comprehensionem? vel dicit supra illam excessum perfectionis ex parte ipsius rei cognitae, ita ut extendatur supercomprehensio ad aliquid tenens se ex parte rei cognitae, et in ea cognoscibile, ad quod non se extendit comprehensio? Si primum dicatur, ergo illa supercomprehensio non distinguetur a comprehensione in hoc, quod supercomprehensio aliquid attingat de re comprehensa, aut in ea contantum, quod non attingat comprehensio; sed solum in hoc, quod illa clariori, et perfectiori modo ex parte sua, quam res comprehensa petit, comprehendit ipsam, secus vero ista: alioqui, ut ex terminis ipsis constat, excessus praedictus non esset ex parte cognoscentis duntaxat, sed etiam ex parte rei cognitae. Secundum autem dici nequit: alioqui voluntas creata a solo Deo comprehendi posset: siquidem ad comprehensionem desideratur, ut nihil rei comprehensae lateat cognoscentem, id est, ut neque ipsa, neque aliquid eius, nec tandem quidpiam in ea contentum, et in ipsa cognoscibile lateat comprehendentem, ut ex dictis in tract. de Visione Dei constat. Et ita, si futuritio determinata actus liberi humanae voluntatis lateat intellectum creatum, non potentem cognoscere in ipsa voluntate, quid sit determinate volitura; cum tamen hoc sit in ea cognoscibile, et solum pateat intellectui divino, consequens erit, ut praedicta voluntas a solo intellectu Dei comprehendi possit.

82 Confirmatur, et explicatur secundo. Quoniam excessus iste infinitus supercomprehensionis non desideratur ex parte ipsius rei cognitae ad perfectissimam illius comprehensionem, sed solum ex parte cognoscentis: ergo nihil amplius per illam cognoscetur de re comprehensa, quam cognosceretur per puram comprehensionem: ac proinde si per istam nequeunt futura contingentia cognosci ex vi comprehensionis suarum causarum, modo dicto sumptarum, neque etiam per supercomprehensionem. Antecedens videtur perspicuum. Quia intellectus divinus comprehendit perfectissime essentiam Dei ex parte rei comprehensae, alioqui non esset tantus in ratione cognoscentis, quanta est divina essentia in ratione cognoscibilis; et tamen non supercomprehendit illam, nec excedit ex parte sui ipsam.

Prima vero consequentia, ex qua secunda aperte sequitur, etiam constat. Quoniam hoc ipso, quod praedictus excessus non desideretur ex parte rei comprehensae ad perfectissimam comprehensionem, signum est, ipsam in ratione cognoscibilis ex parte sua adaequari cum comprehensione non habente praedictum excessum; ita ut ex se non sit amplius cognoscibilis, nec aliquis modus, aut formalitas, vel continentia sit in ea, quae per puram, et perfectissimam comprehensionem non attingatur: atque adeo ex iis, quae in ipsa continentur, nihil amplius per quamlibet supercomprehensionem cognoscetur, quam cognosceretur per puram comprehensionem: alioqui comprehensio non adaequaret illam, quoad cognoscibilitatem ex parte sua se tenentem, id est, quoad omnia, quae in ea in ratione cognoscibilis continentur.

83 Accedit pro maiori impugnatione huius solutionis a Molina adhibitae, non recte eam cohaerere cum iis, quae idem Molina docet. Nimirum Deum in comprehensione suae voluntatis non cognoscere determinationes liberas ipsius: et nihilominus in comprehensione voluntatis creatae cognoscere actus liberos, qui ab ea eliciendi sunt. Haec autem duo inter se non cohaerere inde constat. Tum quia licet Deus supercomprehendat voluntatem creatam, non vero voluntatem suam: attamen illa, ut supercomprehensa, non est perfectius cognita, quam voluntas divina, ut tantum comprehensa; alioqui absolute, et simpliciter loquendo perfectius cognosceretur a Deo voluntas creata, quae est obiectum remotius, quam voluntas divina, quae est obiectum propinquius, et immediatius divinae essentiae, quod (ut constat), est aperte falsum: ergo si illa cognitio, ut terminata ad divinam voluntatem, et ut est eius comprehensio, nequit certo attingere in ea decreta libera ipsius, nequibit etiam ut terminata ad voluntatem creatam, et ut est supercomprehensio illius, certo attingere actus liberos futuros eiusdem: vel si ad hos potest certo terminari etiam ad illa.

Patet consequentia. Quia scire, vel non scire quidquid continetur aliquo modo in causa, pertinet ad perfectionem cognitionis: et ita si cognitio terminata ad divinam voluntatem, et ad voluntatem creatam, est eiusdem perfectionis, ut est comprehensio unius, et supercomprehensio alterius, consequens erit, ut si ex vi illius, ut supercomprehensio, certo attinguntur actus liberi voluntatis creatae, quod etiam ex vi illius, ut comprehensio, certo sciantur decreta libera divinae voluntatis.

84 Tum etiam: quoniam hoc ipso, quod non sciatur determinatio voluntatis Dei, sciri nequit in voluntate creata, ut in causa determinatio futura ipsius: ergo, si Deus ante suam determinationem liberam non cognoscit eandem determinationem, nequibit etiam attingere determinationem voluntatis creatae. Consequentia videtur perspicua. Antecedens autem etiam patet. Quoniam voluntas creata nequit se sine determinatione voluntatis divinae determinare, seu esse causa suae determinationis; maxime, quia determinatio eius provenit ex determinatione voluntatis Dei: et ita nequibit sciri praedicta determinatio voluntatis creatae ex vi cognitionis eiusdem voluntatis, ut causae illius, quin cognoscatur determinatio voluntatis divinae.

Confirmatur, et explicatur haec eadem probatio. Nam quoties effectus habet dependentiam a duabus causis per se, oportet ad hoc, ut cognoscatur in sua causa, ut determinate, et simpliciter futurus, cognosci determinationem utriusque causae; alioqui non penderet per se ab utraque: ergo hoc ipso, quod Deus tunc non attingat decretum suae voluntatis in ordine ad aliquem effectum voluntatis creatae nequibit eius futuritionem certo in eadem causa creata attingere: quandoquidem futuritio illius, tam a determinatione suae divinae voluntatis, quam voluntatis creatae pendet.

§ III. Occurritur argumentis primae sententiae.

85 Ad primum, concesso antecedenti, neganda est consequentia. Et ad probationem dicendum est, quod ex excessu infinito divinae cognitionis supra cognitionem Angelicam, non recte colligitur Deum certo scire futuritionem determinatam praedictorum contingentium in comprehensione suarum causarum secundarum, antecedenter ad divinum decretum, si semel Angelus coniecturaliter, et valde probabiliter in praedictis causis eam attingit. Quoniam talem futurum non est certo cognoscibile, tanquam infallibiliter futurum, in suis causis sic sumptis: et ita non pertinet ad infinitam perfectionem divinae cognitionis, quod illud, ut infallibiliter futurum attingat; sed solum quod maiori in infinitum claritate percipiat eius indifferentiam ad esse, et non esse, ita ut omnino sciat, tam indifferentiam, quam gradum, seu (ut sic loquamur) tantitatem indifferentiae, quam habet ad hoc, ut sit, vel non sit.

Neque hinc fiet, ut bene notavit Alvarez lib. 2. de auxiliis disput. 15. dari in Deo proprie loquendo cognitionem coniecturalem. Nam dupliciter potest cognitio alicuius esse coniecturalis. Primo ex parte ipsius cognitionis, et in ordine ad cognoscentem, qui coniecturis ducitur ad proferendum iudicium de futuritione determinata alicuius rei: sicut Medicus ex aliquibus signis iudicat coniecturaliter de infirmitate futura. Secundo ex parte obiecti cogniti, ut quando aliquis cognoscit habitudinem, quam habent causae ad suos effectus, qui ex eisdem regulariter proveniunt; non tamen praedictis coniecturis ductus, videat eos determinate futuros; sed solum evidenter cognoscit esse talem propensionem in causis, ut soleant, ut in plurimum, aut frequenter sic evenire. Quare cum prior illa cognitio, quippe cui potest subesse falsum, non sit in Deo, maxime quia ipse certo scit nihil esse determinate, et complete futurum, nisi post decretum suae voluntatis, et dependenter ab eo; bene tamen posterior: ex eo, quod ad perfectionem divinae scientiae pertinet, ut unumquodque pro meritis suis sciat, atque adeo quod id, quod est regulariter futurum, certo sciat sic esse futurum: inde est, ut non sit in eo scientia coniecturalis proprie, et absolute loquendo, quia haec sic sumpta stat pro cognitione coniecturali priori modo; non vero pro cognitione coniecturali modo posteriori.

86 Ad confirmationem, transeat antecedens, et negetur consequentia. Ad probationem vero negandum est antecedens. Quia totus iste excessus tenet se ex parte cognoscentis, ut dictum est. Et ita nihil cognoscitur ex parte rei cognitae per supercomprehensionem, quod non cognoscatur per comprehensionem: ac proinde nec illud ipsum, quod cognoscitur, ut possibile a comprehendente, scilicet actus liberi, debet cognosci ut futurum a supercomprehendente, si tantum attendatur ad causas secundas praedictorum futurorum contingentium, modo dicto sumptas; sed solum cognoscuntur, ut possibiles, quamvis cum infinita maiori claritate ex parte supercomprehendentis.

87 Ad secundum, transeat etiam antecedens, et negetur similiter consequentia. Et ad probationem respondetur esse disparem rationem. Nam causa necessaria praesupponitur determinata ad effectum futurum: et ideo ipsa cognita, necnon et aliis causis necessariis, quae alias poterant impedire eius influxum, quaeque etiam sunt determinatae ad illud, v. gr. non impediendum, potest etiam effectus cognosci, ut determinatus futurus, saltim quantum est ex parte causarum secundarum. At causae liberae non sunt determinatae ad illum producendum, si sumantur eo modo, quo in praesenti eas accipimus: nec etiam est determinatum, quod non sunt, v. g. impediendae; sed hoc etiam est in se contingens, et liberum: et ita in earum comprehensione, aut supercomprehensione nequibit sciri, quod suus effectus est infallibiliter, et determinate futurus.

88 Sensus tituli est, an futura contingentia absoluta, antecedenter ad divinum decretum habeant certam determinationem suae futuritionis, et ita habeant sufficientem veritatem, et certitudinem obiectivam, ratione cuius possint certo a Deo cognosci? Dubium autem hoc alii aliis verbis excitant, inquirentes: an Deus certo cognoscat praedicta futura in veritate, aut falsitate determinata propositionum, quae de ipsis formari possunt? Sed uterque modus in idem coincidit. Quia hoc ipso quod praedictae propositiones, quae de ipsis formari possunt, certo cognoscantur a Deo ut determinate verae, aut determinate falsae antecedenter ad divinum decretum, oportet, ut etiam significatum earum, scilicet futuritio eiusdem futuri, cognoscatur ab illo: siquidem repugnat, certo cognosci veritatem huius praepositionis, nempe, Antichristus erit, quin cognoscatur certo suum significatum, scilicet, futuritio eiusdem Antichristi. Et ita si praedictae praepositiones habeant certam veritatem obiectivam respectu divini intellectus, et ratione huius certo attingantur a Deo, non potest non hoc ipsum de praedictis futuris affirmari. Caeterum, ut titulus dubii adhuc melius intelligatur, notanda sunt ea, quae num. 100. et 101. asseremus.

§ I. Sententia affirmans.

89 Partem affirmativam tuentur Suarez opusculo de scientia Dei futurorum contingentium lib. 2. cap. 2. num. 3. et sequentibus, et cap. 7. num. 15. et 16. Vazquez in praesenti disp. 66. cap. 2. Hic tract. 1. disp. 6. cap. 7.¹ referens pro ea Conimbricenses Boethium, Jandunum, Burleum, Tartaretum, Alensem, Scotum, Okam. Gabr. Marsil. Maiorem, Ricardum, et Cordubam, et plures alios: quamvis, an omnes hi sint in hac sententia, postea a nobis discutietur. Benedictus Pereyrus lib. 16. Commentar. in Genes. super cap. 11. disp. 7. § illud.

Probatur primo. Quoniam futurum contingens ex suppositione suae verae futuritionis habet certam, et necessariam determinationem ad essendum, etiam ante decreta divinae voluntatis: ergo eo ipso habebit adhuc antecedenter ad ea sufficientem certitudinem, et veritatem obiectivam, ratione cuius possit certo a Deo cognosci. Consequentia videtur certa. Antecedens autem ostenditur testimonio August. tomo 6. lib. 20. contra Faustum, cap. 4. his verbis: Tam non possunt futura non fieri, quam non fuisse facta praeterita. Anselmi lib. de concordia praescientiae, et praedestinationis gratiae cum libero arbitrio cap. 1. asserentis: Rem vero futuram necesse est esse futuram; quoniam futurum esse nequit, et non futurum. Unde secundum Augustinum, sicut praeteritum ex suppositione suae praeteritionis habet etiam independenter a divino decreto, certam, et necessariam determinationem, ratione cuius non potest non esse praeteritum, ita etiam futurum, ex suppositione suae futuritionis habebit eodem proportionali modo certam, et necessariam determinationem, ratione cuius determinate, et necessario erit. Et similiter secundum Anselmum, sicut in omni signo, etiam illo, quod antecedit divinum decretum, nihil potest esse simul futurum, et non futurum, ita etiam in omni signo, futurum ex suppositione suae futuritionis erit necessario futurum, ne in aliquo signo, ut innuit Anselmus, possit aliquid esse simul futurum, et non futurum.

90 Secundo. Nam adveniente tempore, in quo futurum absolutum, et contingens habebit iam existentiam, ut adveniente die crastino, in quo lectio cras futura, erit existens, tunc praedicta lectio nequit esse indeterminata ad hoc, ut sit, vel non sit, ita ut sit quasi suspensa inter utrumque; quia hoc pugnat cum illo primo principio, nimirum necessarium esse, ut de quolibet re verificetur altera pars contradictionis: neque potest simul esse, et non esse; sed necessario debet, adveniente die crastino, vel determinate habere esse, vel determinate habere non esse: quia oppositum huius contradicit alteri primo principio, nempe nihil posse simul esse, et non esse: ergo similiter in quovis signo antecedenti nequit praedicta lectio esse indeterminata ad fore, vel non fore pro tali die, ita ut sit, quasi suspensa inter utrumque: neque etiam poterit habere simul futuritionem, et non futuritionem, sed determinate habebit vel esse futuram, vel non esse futuram pro eodem die: et consequenter ratione huius certae, et determinatae futuritionis, certo, et determinate cognoscetur a Deo.

Haec ultima consequentia ex priori constat. Prima vero liquet. Tum quia oppositum etiam pugnaret cum illis duobus primis principiis iam dictis. Tum etiam: quia illud ipsum, quod cras erit praesens, prius in quolibet signo antecedenti habet esse futurum, siquidem in quolibet verum est, quod cras erit: ergo si lectio crastina habebit cras esse, verbi gratia determinate praesens, etiam in quolibet signo habebat esse determinate futuram. Tum denique: quia cum futuritio lectionis crastinae dicatur talis per ordinem ad esse, quod cras habebit: et similiter determinatio talis futuritionis competat ei per ordinem ad determinatum esse, quod tunc acquiret, consequens est, ut si crastino die habuerit determinate esse, non vero non esse, quod in omni duratione antecedente, et in quovis signo habebit determinatam futuritionem. Sicut quia ratio non futuri, et determinatio eius accipitur per ordinem ad non esse, quod res habebit pro eo tempore, pro quo dicitur esse non futura, propterea si in eo tempore determinate habuerit non esse, etiam in omni duratione, et signo antecedenti habebit esse non futurum.

91 Confirmatur. Nam hoc ipso, quod Adamus praeterierit, potest nunc per ordinem ad illud tempus, in quo esse habuit, verificari, quod in praedicto tempore extitit, quamvis de facto nihil sit: ergo etiam per ordinem ad tempus futurum, in quo Antichristus erit, poterit verificari in omni signo antecedenti, quod habebit existentiam. Antecedens communiter recipitur a Theologis, et Philosophis. Consequentia vero ex paritate rationis constat. Si enim, quod aliquod in tempore praeterito fuerit, quamvis nunc nihil sit, satis est ad verificandum pro nunc, quod pro illo tempore antecedenti fuerit, cur quod in tempore sequenti res habitura sit existentiam, non sufficiet ad verificandum in quovis signo antecedenti, quod pro praedicto tempore futuro extitura est.

92 Tertio. Nam in illo priori signo rationis antequam intelligatur aliquod decretum divinae voluntatis, una ex his propositionibus de futuro contingenti, nimirum Antichristus erit, Antichristus non erit, habet determinatam veritatem, vel falsitatem; ergo in eodem priori certo, et determinate attinget Deus, quaenam ex praedictis propositionibus sit vera: et consequenter utrum Antichristus sit futurus, vel non sit futurus. Secunda consequentia ex prima aperte sequitur, ut ex modo dictis constat. Prima vero ex antecedenti. Nam cum divina cognitio sit infinita intra suam lineam, oportet, ut hoc ipso, quod aliquod obiectum in aliquo signo sit certo cognoscibile, quod pro eodem certo attingat illud; alioqui non esset infinita in ratione cognitionis: siquidem non extenderetur ad cognoscendum certo quidquid certo cognoscibile est. Antecedens autem probatur. Quoniam adhuc in eo signo rationis praedicta propositio, scilicet Antichristus erit, contradictorie opponitur cum hac, Antichristus non erit: ergo altera illarum est determinate vera, et altera determinate falsa: quandoquidem de ratione contradictoriarum est, quod altera sit determinate vera, et altera sit determinate falsa.

Confirmatur. Nam haec disiunctiva, Antichristus erit, vel non erit, est pro omni signo vera, et necessaria, ut ex terminis ipsis constat: ergo altera pars eius erit vera: ergo illa, et consequenter eius veritas obiectiva, certo cognoscetur a Deo, ante suum decretum. Haec ultima consequentia patet ex priori. Prior vero ex antecedenti. Quoniam ad veritatem disiunctivae desideratur, quod altera pars sit vera: sicut ad veritatem copulativae requiritur, ut utraque pars veritatem contineat.

93 Quarto. Quoniam propositionem aliquam esse determinate veram, vel falsam, nihil est aliud, quam esse determinate conformem, vel difformem rei significatae per ipsam; sed in illo signo antecedenti ad decreta libera Dei, haec propositio, Antichristus erit, habet esse conformem rei significatae: ergo, etc. Minor probatur. Nam tunc aliqua propositio est conformis rei significatae per ipsam, quando ita se res habet sicut per praedictam propositionem enunciatur: hoc autem in praesenti contingit: siquidem enunciatur de Antichristo, quod pro tempore futuro erit: et hoc ita erit, sicque res se habebit.

Confirmatur, et explicatur primo. Nam si propter aliquam rationem praedicta propositio non esset conformis suo obiecto ante divinum decretum, maxime quia ante illud non sunt determinatae causae ad illius productionem, atque adeo nec habet esse futurum; at haec ratio est nulla: ergo, etc. Maior videtur certa. Minor autem probatur. Quia per praedictam propositionem non enunciatur, quod causae sunt determinatae, alioqui talis propositio esset de praesenti, et non de futuro; sed tantum enunciatur, quod res illa pro tempore futuro erit: ergo licet causae non sint determinatae, attamen si pro tempore futuro res illa extiterit, tunc praedicta propositio erit vera, et conformis suo obiecto.

94 Confirmatur, et explicatur secundo. Quia omni propositioni de futuro contingenti correspondet sua de inesse determinata vere, vel determinate falsa: ergo quaevis propositio de praedictis futuris habebit pro quocunque signo determinatam veritatem, vel falsitatem. Consequentia videtur certa. Nam veritas, vel falsitas propositionis de futuro regulanda est per propositionem de inesse; ita ut illa propositio de futuro sit vera, cui aliquando correspondet una de inesse, quae similiter sit vera: et illa sit falsa, quae nunquam est habitura unam de inesse veram. Antecedens autem probatur. Nam adveniente tempore, in quo praelicitur aliquid futurum, verbi gratia, quod Antichristus erit, non potest non esse determinate vera haec propositio, Antichristus est, vel haec eadem esse determinate falsa, et altera ei opposita, nempe, Antichristus non est, esse determinate vera: ergo cuilibet propositioni de futuro contingenti debet necessario correspondere sua de inesse, quae sit determinate vera, vel determinate falsa.

Confirmatur tertio. Quoniam, ut docet Aristot. 6. Metaphys. verum, et falsum respectu propositionis sunt immediate contraria, sicut sanum, et aegrum respectu animalis; sed inter contraria immediata, in nullo signo datur medium, alioqui non esset immediate contraria: ergo in quocunque signo rationis quaelibet propositio de futuro contingenti, erit determinate vera, vel determinate falsa: et per consequens veritas eius obiectiva, seu obiecti in illa reducentis, erit certo a Deo cognita.

95 Quinto. Quoniam significare verum, vel falsum, est de conceptu quidditativo propositionis, vel saltim proprietas illius, ut constat ex definitione, quam de ea Arist. in lib. Perihermenias tradit: ergo cum haec propositio, Antichristus erit, etiam pro signo antecedenti ad decreta libera Dei habeat rationem propositionis, siquidem constat subiecto, praedicato, et copula, et aliquid determinate affirmant, consequens erit, quod debeat esse determinate vera, vel determinate falsa: siquidem passio inseparabiliter manat ab essentia.

Confirmatur primo. Nam si ante determinationem divinae voluntatis nihil habet rationem futuri, fiet inde, quod si loquamur de Deo in illo signo antecedenti ad sua decreta, tunc iudicabit nullum effectum contingenter esse in illo signo futurum, atque adeo propositionem negativam, quae id significat, esse determinate veram, et affirmativam falsam: siquidem eius obiectum est futuritio rei contingentis a Deo actu decreta, quae tamen in illo signo non est.

Confirmatur secundo. Quoniam si propter aliquam rationem propositio negativa de futuro, verbi gratia: Antichristus non erit, non esset tunc determinate, sed indeterminate falsa, maxime quia ante decretum, neque est futuritio, neque non futuritio (ut sic dicamus) positiva Antichristi, id est, non habet aliquid positivum, ratione cuius ei repugnet futuritio; sed haec ratio est nulla: ergo, etc. Maior patet infra, et minor probatur. Quoniam hoc ipso, quod non habeat positivam futuritionem, et hoc sit obiectum talis propositionis, erit falsum, quod erit: sicut et verum, quod non erit: siquidem ad hoc, ut sit verum, quod erit, requiritur, quod habeat futuritionem: et ut sit falsum, satis est, quod illam non habeat. Sicut ad hoc, ut in illo signo sit falsum, Antichristum esse sufficit, quod tunc non sit: et ut esset verum, requirebatur tunc esse.

§ II. Vera Aristot. et Divi Thomae sententia.

96 Dicendum tamen est, futura contingentia in illo signo antecedenti ad decreta libera Dei non habere determinatam, et infallibilem futuritionem, aut determinatam, et infallibilem non futuritionem: atque adeo nec habere determinatam veritatem obiectivam in ratione futurorum, in qua possint certo cognosci, nec propositiones de eisdem formatas, esse in illo signo determinate veras, aut determinate falsas. Ita Aristot. 1. de Interpretatione cap. 8. ubi loquens de futuris contingentibus, quatenus talibus, et de eisdem dum continentur in suis causis indifferentibus, antequam, salva earum indifferentia, determinentur ad productionem praedictorum futurorum, ac proinde loquens implicite, et virtute de illis, ut praecedunt efficax decretum Dei, quo causae praedictae determinantur: et ut explicaret quomodo in propositionibus contradictentibus de illis verificetur id, quod ante docuerat, scilicet in contradictoriis oppositis alteram partem esse veram, et alteram falsam, ita in ipso capitis exordio inquit: In iis igitur, quae sunt, et fuerunt, necesse est affirmationem, vel negationem, veram, vel falsam esse: et paucis interpositis, in quibus id explicat, addit: In singularibus autem, atque futuris non similiter sese res habet.

Quae verba post assignatas plures divisiones propositionis, sic D. Thom. lect. 13. explicat: His igitur enunciationis differentiis consideratis, non similiter se habet iudicium de veritate, et falsitate in omnibus. Unde Philosophus dicit, quod in propositionibus de praesenti, et de praeterito, necesse est, quod affirmatio, vel negatio, determinate sit vera, vel falsa, etc. Sed in singularibus, et futuris est quaedam dissimilitudo. Nam in praeteritis et praesentibus, necesse est, quod altera oppositarum determinate sit vera, et altera falsa in quacunque materia; sed in singularibus quae sunt de futuro, hoc non est necesse, quod una sit determinate vera, et altera falsa. Et hoc quidem dicitur, quantum ad materiam contingentem.

97 Idem etiam docuit Philosophus in eodem cap. ubi postquam dixit, praedicta futura modo dicto sumpta, nullam habere determinationem infallibilem ad hoc, ut determinate sint, vel determinate non sint, statim colligit, propositiones de illo efformatas, nec esse determinate veras, nec determinate falsas, his verbis: Quare quoniam similiter orationes verae sunt, quemadmodum et res, manifestum est, quoniam quaecunque sic se habent, ut ad utrumlibet sint, et contraria ipsorum contingant, necesse est similiter se habere et contradictionem. Quod contingit in iis, quae non semper sunt, et non semper non sunt. Horum enim necesse est alteram partem contradictionis veram esse, vel falsam; non tamen hoc vel illud, sed utrumlibet: et magis quidem alteram veram, non tamen iam veram, vel falsam.

Quod testimonium exponit Angelicus Doctor loco citato, his verbis: Dicit ergo primo, quod, quia hoc modo se habent orationes enunciativae ad veritatem, sicut et res ad esse, vel non esse, quia ex eo, quod res est, vel non est, oratio est vera, vel falsa; consequens est, quod in omnibus rebus, quae ita se habent, ut sint ad utrumlibet, et quaecunque ita se habent, quod contradictoria eorum qualitercunque contingere possunt, sive aequaliter, sive alterum, ut in pluribus, ex necessitate sequitur, quod etiam similiter se habeat contradictio enunciationum. Et exponit consequenter, quae sint illae res, quarum contradictoria contingere queant: et dicit huiusmodi esse, quae neque semper sunt necessaria, neque semper non sunt sicut impossibilia, sed quandoque sunt, et quandoque non sunt. Et ulterius manifestat quomodo similiter se habeat in contradictionis enunciationibus: et dicit, quod harum enunciationum, quae sunt de contingentibus, necesse est, quod sub disiunctione, altera pars contradictionis sit vera, vel falsa; non tamen haec, vel illa determinate, sed se habet ad utrumlibet. Et si contingat, quod altera pars contradictionis magis sit vera, sicut accidit in contingentibus, quae sunt ut in pluribus: non tamen ex hoc necesse est, quod ex necessitate, altera earum determinate sit vera, vel falsa.

98 Idem etiam docuit Angelicus Doctor in 1. sent. dist. 38. quaest. 1. art. 5. ad 2. his verbis: Futurum contingens non est determinate verum antequam fiat, quia non habet causas determinatas. Et quaest. 16. de malo, articulo 7. inquit: Quia unumquodque cognoscitur secundum quod est in actu, non autem secundum quod est in potentia, ut dicitur 9. Metaphysic. inde est, quod ea, quae sunt ad utrumlibet, non possunt praecognosci in suis causis determinate, sed sub disiunctione, utpote quia erunt, vel non erunt: sic enim habent veritatem. Et deinde in hac 1. part. quaest. 16. art. 7. ad 3. inquiens: Illud, quod nunc est, ex eo futurum fuit, antequam esset, quia in causa sua erat ut fieret. Unde sublata causa non esset futurum illud fieri sola autem prima causa est aeterna. Unde ex hoc non requiritur, quod ea, quae sunt, semper fuerit verum, ea futura esse, nisi quatenus in causa sempiterna fuit, ut essent futura: quae quidem causa solus Deus est. Et tandem quaest. 2. de Verit. art. 12. ad 1. et 9. necnon in praesenti art. his verbis: Contingens aliquod potest dupliciter considerari. Uno modo in seipso, secundum quod iam in actu est: et sic non consideratur ut futurum, sed ut praesens: neque ad utrumlibet contingens, sed ut determinatum ad unum: et propter hoc sic infallibiliter subdi potest certae cognitioni, utpote sensui visus, sicut cum video Sortem sedere. Alio modo potest considerari contingens, ut est in sua causa. Et sic consideratur ut futurum, et ut contingens, nondum determinatum ad unum: quia causa contingens se habet ad opposita. Et sic contingens non subditur per certitudinem alicui cognitioni. Ubi, ut vides, futuro contingenti, ut tali, seu comparato cum suis causis, ut indifferentibus, et indeterminatis, non tribuit, quod sit certo cognoscibile, sed solum coniecturaliter; atque adeo quod ante determinationem divini decreti, ratione cuius causae determinantur, non habeat certam, et determinatam veritatem: nec propositiones de ipso efformatae, sint certo, et determinate verae, aut certo, et determinate falsae. Et tandem quoties D. Thom. agit de cognitione futurorum contingentium absolutorum, nullam in eis reperit determinationem obiectivam ratione cuius sint certo a Deo scibilia, praeter eam, quam habent ex praesentia in aeternitate: quae ortum habet ex efficaci decreto Dei circa illorum productionem, ut intuenti omnia loca D. Thom. in quibus de hac re agit, constabit.

99 Unde tam Aristotelem, quam D. Thomam sequuntur Capreolus in 1. dist. 38. quaest. 1. art. 2. conclusione 1. et sequentibus, Ferrara 1. contra Gent. cap. 67. Cajet. Bannez, Ripa, Nazarius, Gonzalez in hoc art. Nunno 3. part. quaest. 62. art. 5. quaest. 2. ad 12. Ledesma lib. de divinis auxiliis disputat. 2. de scientia futurorum contingentium fol. 632. ubi etiam fol. 626. refert Alfonsum Curiel retractasse in Catholicis manuscriptis ad quaestionem 11. tertiae partis, sententiam, quam ut probabiliorem docuerat in libro 1. controversiarum controversia 7. articulo 4. in principio, scilicet Deum cognoscere futura contingentia, ante determinationem suae voluntatis, et propositiones de illis, ante praedictum decretum esse determinate veras, vel determinate falsas: quae quidem manuscripta apud nos sunt; nosque in ipso in ultimo suae vitae in anno primaria cathedra huius almae Salmanticae Universitatis illa dictante, audivimus, et manu nostra scripsimus. Alvarez lib. 2. de auxil. disput. 7. num. 13. et disput. 13. per totam. Gaspar Ram. in lib. de divinis praedefinitionibus, relectione 2. folio 38. favet Aestius in prima distinctione 39. § 7. Petrus Corneio tomo 1. in 1. part. tract. 1. circa quaest. 14. art. 13. disput. 2. dub. 4. idque communiter iuniores discipuli D. Thom. tuentur. Et tandem ex aliis hanc eandem sententiam sequuntur Scotus in 1. dist. 39. quaest. 1. 2. et 3. § viso de contingentia: ubi docet, quod propositiones de futuro contingenti ante actum divinae voluntatis non sunt determinate verae, sed quasi neutrae; voluntas vero divina eligens unamquamque partem, facit illas determinate veras, et ex tunc certo cognosci a Deo, Ricardus distinct. 38. art. 1. quaest. 5. Durandus ibidem quaest. 3. Leonardus Coquaeus infra disput. 10. num. 28. referendus, Fonseca lib. 4. Metaphysic. cap. 7. in explanatione textus, et 3. institut. cap. 6. Henriquez tom. 2. lib. de ultimo fine hominis cap. 4. Bellarm. tomo 2. de gratia, et liber. arbit. cap. 4. et 15. Toletus ad cap. 8. Perihermen. quatenus quatuor isti Doctores affirmant propositiones de futuro contingenti, neque esse determinate veras, nec determinate falsas. Et tandem plures alii, quos contra scientiam conditionatam disp. 10. num. 126. et deinceps referemus.

100 Caeterum, ut praedicta assertio melius intelligatur, et ea, quae circa illam dicentur, magis cohaereant cum iis, quae circa divina decreta supra dubio 4. diximus, oportet eam explicare. Etenim in ea nolumus, quod futura contingentia, absolute, et simpliciter loquendo, non habeant, tam secundum se, quam in ordine ad divinum intellectum, determinatam, et infallibilem futuritionem pro quovis signo rationis, ac proinde, nec quod propositiones de illis enunciatae, non sint per ordinem ad eundem intellectum determinate verae, aut determinate falsae; sed potius oppositum sentimus, quamvis id oriatur ex diversa radice in nostra, et in adversariorum sententia.

Nam in adversariorum sententia provenit ex eo, quod sibi persuadent, praedicta futura habere veritatem obiectivam ortam ex futuro eventu; et hanc praecedere in aliquo signo rationis liberam, et efficaccem determinationem divinae voluntatis. In nostra vero ex eo, quod divinum decretum de eorum determinata, et infallibili futuritione, vel determinata, et infallibili non futuritione debet esse pro quocunque signo in quo adhuc secundum rationem, iuxta ea, quae numero 49. et deinceps, huius disputationis diximus, ita ut non possit cum fundamento in re dari aliquod signum in quo praevium ad praedictum decretum; et ideo ratione talis decreti habebunt futura contingentia determinatam futuritionem, seu non futuritionem pro quocunque signo. Unde semper negandum est suppositum illud, quod in omnibus argumentis contrariae sententiae supponitur, scilicet quod in illo signo antequam Deus decernat de futuritione creaturarum, habeant futura contingentia determinatam, et infallibilem futuritionem, seu quod propositiones de illis enunciatae sunt determinatae verae, seu determinatae falsae; quia revera non est admittendum praedictum suppositum, scilicet praedicta prioritas in quo adhuc secundum rationem cum fundamento in re, propter illa, quae loco citato diximus.

101 Caeterum hoc non obstante assertio firmiter tenenda est: et divinum decretum, vel decretum efficax de eorum futuritione, non habere certam, et infallibilem futuritionem, aut certam, et infallibilem non futuritionem: atque adeo non determinatam, et infallibilem veritatem obiectivam, ratione cuius possint certo a Deo cognosci. Tum quia, adhuc dato hoc impossibili, quod decreta Dei essent posteriora in aliquo signo in quo secundum rationem cum fundamento in re, quam caetera alia, quae in Deo reperiuntur, tunc futura contingentia in illo signo rationis nullam haberent certam, et infallibilem futuritionem, nec propositiones de illis enunciatae, essent, adhuc per ordinem ad intellectum divinum, determinatae, et infallibiliter verae, aut determinatae, et infallibiliter falsae.

Tum etiam: quia possumus loqui de divina scientia circa futura contingentia, vel secundum quod est in Deo ipso, et per ordinem ad eius intellectum, vel secundum quod imperfecte ex parte nostri modi concipiendi a nobis concipitur, quatenus per abstractionem pure praecisivam concipimus eam, nihil concipiendo de efficaci determinatione Dei circa futura contingentia. Sic autem loquendo de illa, et de futuris contingentibus secundum id, quod praecise habent, quatenus obiiciuntur expresse huic conceptui, tunc talia futura, nec habent determinatam, et infallibilem futuritionem, aut determinatam, et infallibilem non futuritionem: nec divina scientia potest ad illa certo extendi, nec propositiones saltim aliae contradictoriae, de illis enunciatae, sunt respectu illius sic sumptae, determinate, et infallibiliter verae, nec determinate, aut infallibiliter falsae. Et propterea aliquando in hoc dubio loquemur de divinis decretis, ac si per impossibile non essent in illo primo signo existentia: quamvis non propterea tribuimus illis rationem futurorum, propter illa, quae supra innuimus.

§ III. Aristotelica, et Thomistica doctrina ratione fulcitur.

102 Rationem autem primam, et fundamentalem assertionis tradidit Aristot. loco citato. Eam autem ad hanc formam, et sub his fere verbis reduxit D. Thom. lect. 13. Quia si omnis affirmatio, vel negatio in singularibus, vel futuris esset pro omni signo determinate vera, vel falsa, atque adeo futura contingentia pro quovis signo, haberent determinatam futuritionem, vel determinatam non futuritionem, tunc necesse esset, quod omnis affirmans, vel negans pro quovis signo, determinate dicat verum, vel falsum: ergo necesse esset omnia determinate esse, vel non esse: et consequenter cuncta ex necessitate evenirent, tollereturque contingentia, et indifferentia ad utrumlibet. Probatur consequentia. Quia si aliquid esset ad utrumlibet, similiter se haberet hoc ad fieri, vel non fieri, et non magis ad unum, quam ad alterum: et ita non esset necesse, ut omnis affirmans, vel negans diceret determinate veritatem, vel determinate falsitatem.

103 Confirmatur, et explicatur ratione desumpta ex eodem Angelico Doctore, quam nos supra tetigimus. Nam si futura contingentia haberent determinatam futuritionem ante decretum efficax divinae voluntatis, atque adeo propositiones de illis efformatae, essent in illo priori, seu independenter a divino decreto prius existenti, determinate verae, vel determinate falsae, tunc praedicta futura haberent rationem futurorum ex natura rei, et ab intrinseco: et similiter propositiones iam dictae essent eodem modo ex natura rei, et omnino necessario verae: ergo eo ipso tolleretur contingentia rerum, et indifferentia ad utrumlibet. Consequentia patet. Quia eatenus potest manere contingentia rerum, quatenus futura contingentia non necessario, et ex natura rei; sed contingenter, sive libere habent rationem futurorum, et propositiones de ipsis enunciatae, non sunt ex natura rei, et necessario verae. Antecedens autem probatur. Quoniam quidquid convenit rebus antecedenter ad decretum liberum divinae voluntatis, quae est prima, et universalissima radix totius libertatis, aut contingentiae, non convenit illis libere, vel contingenter; sed ex natura rei, et omnino necessario. Sicut quod convenit eisdem dependenter ab eodem decreto, et ratione illius, non potest non contingenter, et libere eisdem competere.

104 Confirmatur secundo alia ratione, quam tradidit etiam idem Aristot. loco citato, et eam sub hac forma proposuit, et explicuit D. Thom. lect. 13. his verbis: Si enim similiter se habet veritas, et falsitas in praesentibus, et futuris, sequitur, ut quidquid verum est de praesenti, ante fuerit verum de futuro eo modo, quo est verum de praesenti: sed determinate nunc est verum dicere de aliquo singulari, quod est album: ergo primo, id est, antequam illud fieret album, erat verum dicere, quoniam hoc erit album. Sed eadem ratio videtur esse in propinquo, et in remoto: ergo si ante unum diem verum fuit dicere, quod hoc erit album, sequitur, quod semper fuit verum dicere de quolibet eorum, quae facta sunt, quod erit. Si autem semper est verum dicere de praesenti, quoniam est, vel de futuro, quod erit, non potest hoc non esse, vel non futurum esse. Cuius consequentiae ratio patet. Quia ista duo sunt incompossibilia, quod aliquid vere dicatur esse, et quod non sit. Nam hoc includitur in significatione veri, ut sit id, quod dicitur. Si ergo ponitur verum esse id, quod dicitur de praesenti, vel de futuro, non potest esse, quin illud sit praesens, vel futurum. Sed quod non potest non fieri, idem significat cum eo, quod est impossibile non fieri. Et quod impossibile est non fieri, idem significat cum eo, quod est necesse fieri, ut in secundo plenius dicetur. Sequitur ergo ex praemissis, quod omnia quae futura sunt, necesse est fieri. Ex quo sequitur ulterius, quod nihil sit, neque ad utrumlibet, neque a casu, quia illud, quod accidit a casu, non est ex necessitate, sed ut in paucioribus.

105 Nec refert, si cum adversariis occurras ex hac ratione, et eius confirmationibus non sequi, tolli contingentiam a rebus. Quia nec futura contingentia habent antecedenter ad divinum decretum determinatam futuritionem, quae ex natura rei, et omnino necessario, sed solum facta aliqua suppositione, et necessario secundum quid, eis conveniat. Et similiter, nec propositiones illae habent determinatam veritatem, aut falsitatem per se, et ex natura rei, sed per accidens, et ex suppositione eventus pro tempore futuro; quatenus enunciata de Petro pro quovis signo hac propositione, scilicet quod cras peccabit, necesse est, quod adveniente die crastino, vel determinate peccet, vel determinate non peccet. Et ita ex suppositione, quod pro die crastino peccet, et ratione praedictae suppositionis, erit contingenter, et infallibiliter verum pro quovis signo antecedenti, quod peccabit: ac proinde etiam peccatum illius habebit determinatam futuritionem, quae tantum est necessaria secundum quid, et ex suppositione, quae non opponitur contingentiae, et libertati.

Non itaque hoc refert. Nam haec solutio satis manet impugnata ex iis, quae supra in hac disp. a num. 67. usque ad num. 72. adduximus: ubi ostendimus, tum quod determinata, et realis futuritio rei futurae est verus, et realis effectus realiter extrinseca, petente veram, et realem causam efficientem, ac proinde vere, et realiter existentem: et ita non posse provenire praecise ex eventu futuro, seu ex esse obiectivo illius: siquidem quamdiu futurum habet rationem futuri, non existit: et per consequens si talis futuritio determinata non provenit ex determinatione divinae voluntatis praeexistenti, non est unde libere, et contingenter proveniat. Et ideo oportebit, ut sit necessaria, et ex naturis rerum ortum ducat. Maxime quia, ut ibidem ostendimus, divinum decretum non potest vel realiter, vel cum fundamento in re habere rationem futuri. Et ita quidquid non habuerit esse futurum dependenter ab eo ut existente, non potest habere rationem futuri cum aliqua dependentia ab ipso decreto: et per consequens erit futurum per se, et ex natura rei, ac omnino necessario. Tum etiam: quia si illa suppositio ponitur per se, et necessario, non potest non tolli contingentia a rebus, ut ex se constat: si autem non per se, et ab intrinseco, sed aliunde ponitur, non potest non poni mediante divino decreto, quod est prima radix totius suppositionis, quae non necessario, sed libere ponitur.

106 Quibus accedit primo, quod eventus ille, verbi gratia, peccati crastini, non solum non habet in signo antecedenti ad divinum decretum, veram existentiam; verum etiam neque habet verum, et determinatum esse reale obiectivum, ut in hoc eodem dubio, a num. 115. usque ad num. 122. ostendemus: et ita nequit inde determinatio aliqua ullo modo realis in praedictum futurum refundi.

Accedit secundo, non bene ex hoc, quod die crastino existet peccatum Petri, colligi, quod pro quovis signo antecedenti habebat determinatam futuritionem, aut propositiones de ipso enunciatae, erant determinate verae. Quia arguitur a sensu composito ad divisum: et ita non valet. Petrus ut cras compositus cum suo peccato tunc praesenti, non potest non in sensu composito habere illud, et esse determinatus ad ipsum: ergo in sensu diviso, et ut praesupponitur ad praedictum peccatum, habet determinationem, et necessitatem aliquam ad illud habendum; sed potius sequitur, quod habet indeterminationem, et indifferentiam ad praedictum peccatum.

107 Accedit tertio. Quia alioqui eadem ratione colligeretur, futurum contingens habere determinatam futuritionem antecedenter ad productionem Verbi divini, et propositiones de illo enunciatas, esse vel determinate veras, vel determinate falsas; imo in illo signo antecedenti ad suam possibilitatem esse determinate futurum: ac proinde simul esse determinate futurum, ut supponitur, et non determinate futurum: siquidem nihil potest esse determinate futurum antequam sit possibile. Sequela quod utramque partem patet. Quoniam si ex eo, quod de peccato crastino Petri verificabitur cras, quod revera est, infertur, quod toto tempore antecedenti, et adhuc in illo signo, quod antecedit divinum decretum, est verum, Petrum cras peccaturum; eadem ratione erit verum, adhuc in illo signo antecedenti ad productionem Verbi divini, praedictum Petrum peccaturum: siquidem protolata tunc tali propositione, correspondet illi sua de inesse pro tempore importato per copulam: quod idem cum proportione de eadem propositione enunciata in illo priori, in quo divina essentia praecedit suam omnipotentiam, atque adeo possibilitatem creaturarum, dicimus.

Falsitas autem consequentis quoad secundam partem satis constat. Quoad primam vero etiam patet. Quoniam cum Verbum divinum sit causa futuritionis creaturarum, ex eo, quod opera Trinitatis ad extra sunt indivisa, non potest praesupponi futuritio creaturarum, nec veritas enunciationum de tali futuritione antecedenter ad productionem Verbi: alioqui effectus praecederet suam causam, quod implicat.

§ IV. Eadem veritas ratione alia stabilitur.

108 Secunda vero, et non minus fundamentalis ratio desumitur ex D. Thom. art. 5. et 6. huius quaestionis, et ex pluribus aliis locis, potestque sub hac forma proponi. Quia antecedenter ad omne decretum liberum divinae voluntatis, creaturae non habent in Deo esse futurum determinate, et infallibiliter: ergo implicat, quod antecedenter ad tale decretum repraesententur a divina essentia ut certo futurae, et consequenter, quod ut tales ab ipso Deo cognoscantur. Haec ultima consequentia aperte sequitur ex prima, cum Deus non cognoscat, nisi ea, quae in sua essentia repraesentantur. Prima autem ex antecedenti. Nam divina essentia non repraesentat res secundum aliquod esse determinatum, et infallibile, nisi praecontineat illas secundum praedictum esse: ex eo, quod omnes creaturas cognoscit in se ipso, tanquam in causa.

Antecedens autem probatur ex iis, quae in hac disp. num. 33. deinceps diximus. Quia sicut creaturae non habent esse possibile, nisi ratione divinae essentiae, tanquam a ratione a priori, et ita ex eo, sunt possibiles, quia Deus potest illas producere; ita multo potiori ratione non habent esse determinate, et infallibiliter futuras ex se ipsis, sed ex eo, quod Deus actu decrevit eas producere, alioqui ipsae essent sibi primae causae, determinatae, et infalibilis futuritionis: ergo antecedenter ad divinum decretum non habebunt in Deo rationem futurarum, determinate, et infallibiliter talium.

109 Confirmatur, et explicatur ex eodem Sancto Doctore, supponendo tamen prius, tum futurum, et possibile comparari inter se per modum superioris, et inferioris, quatenus omne futurum est possibile; non tamen e contra, tum etiam fundamentum possibilitatis esse divinam potentiam. Quae duo adeo sunt perspicua, ut probatione non indigeant: ex eis autem sequens deducitur confirmatio. Nam possibile est indifferens ad hoc, ut sit futurum, et non futurum absolute: eius ratio, quatenus est futurum, sita est in determinatione, seu contradictione possibilitatis: ergo primum fundamentum futuritionis habebit rationem primi contrahentis, et determinantis primum fundamentum possibilitatis, scilicet divinam omnipotentiam: ergo cum lumine naturali constet, primum determinativum omnipotentiae Dei esse divinam voluntatem, oportebit, ut primum determinans possibile ad rationem futuri sit eadem voluntas, seu divinum decretum: et re-

110 Nec refert, si cum adversariis occurras primo. Satis esse ad hoc, ut futura contineantur, et repraesententur in divina essentia antecedenter ad eius decretum actu existens, quod praedictum decretum in illo priori habeat rationem futuri; ex eo, quod in signo statim sequenti Deus habebit illud. Nam haec solutio satis impugnata manet ex iis, quae supra num. 48. et deinceps huius disputationis diximus.

Nec etiam, si secundo cum aliis ex adversariis occurras, sufficere ad hoc, ut futura contingentia contineantur determinate in divina essentia, quod Deus decreverit, vel sit paratus ad tribuenda auxilia sufficientia ad illorum productionem, et quod re ipsa postea eventus subsequatur, absque eo, quod Deus efficaciter praediffiniat, et decernat praedictum eventum.

Non igitur hoc refert. Quia quod ratio futuri contingentis non desumatur ex praesentialitate rei contingentis, quae postea in tempore futuro est; ita ut ista non sit satis ad hoc, ut pro quovis signo et antecedenter ad divinum decretum, res sit futura, satis constat ex dictis. Et deinde, quod esse Deum paratum ad tribuenda auxilia sufficientia, non sit satis ad hoc, ut ex vi illius voluntatis, habeant futura determinate rationem futurorum, etiam liquet. Quandoquidem ex vi illius voluntatis manet effectus indifferens ad fore, et non fore: ita ut non sit infallibile, ipsum fore: et per consequens ex vi huius nec certo, et determinate in divina essentia eorum futuritio continebitur; nec certo, et determinate cognoscetur.

Accedit, quod, ut in tractatu de Voluntate Dei latius dicemus, divina voluntas est efficacissima, et cuncta antequam fiant, vel fieri intelligantur, praediffiniuntur ab ipsa: ita ut nunquam subsequatur eventus pro tempore futuro, nec subsequendus intelligatur, nisi Deus prius illum, non solum (ut sic dicamus) sufficienter, sed etiam efficaciter praefinierit: alioqui eius efficacitas non esset universalissima, ut dubio sequenti magis expendemus: siquidem ante illius efficacem causalitatem, omnia futura haberent rationem futurorum.

111 Nec tandem obstet, si cum eisdem occurras, quod non ideo futura absoluta dicuntur antecedenter ad divinum decretum efficax, et praediffinitivum habere sufficientem veritatem, et determinationem obiectivam, et ratione ipsius certo a Deo cognosci, quia revera quatenus futura absoluta sunt, habeant determinatam futuritionem ante praedictum decretum (et ideo Suarez novissime in prolog. 2. ante librum de gratia, saepe docet futurum absolutum non habere esse determinatum, ante decretum Dei absolutum existens in illo: et conqueritur de iis, qui sibi oppositum imponunt) sed idcirco dici, habere ante praedictum decretum determinatam futuritionem obiectivam, quia ipsamet futura, quae in signo sequenti erunt absolute futura post praedictum decretum, habent praesupponi ad se ipsa, in statu conditionato, et in eo statu habent determinatam futuritionem, et veritatem obiectivam, ac conditionatam: et ita ratione illius attingit Deus, quid voluntas creata sit volitura, si in tali, vel tali occasione, cum his, vel illis circumstantiis collocaretur. Et hoc ipso, quod Deus praevidens ipsam in tali occasione, et circumstantiis consensuram, vult, eam in illa occasione, et circumstantiis collocare: vult etiam efficaciter eius consensum. Et talis consensus mediante praedicta voluntate efficaci transit de futuro conditionato in absolutum, et ut talis a Deo certo cognoscitur.

Non ergo hoc obest. Nam in primis, qua ratione nequit futurum absolutum habere determinatam, et infallibilem futuritionem ante decretum efficax divinae voluntatis, et per consequens nec a Deo certo sciri, eadem debet etiam dici, futura conditionata carere determinata, et infallibili futuritione ante decretum efficax, et conditionatum (modo tamen disp. 9. huius tractatus num. 63. et deinceps explicando) divinae voluntatis: maxime quia, ut nuper dicebamus, divina voluntas est adeo efficax, et universalis, ut salvis propriis naturis cuiusque rei, cuncta futura, vel non futura debeat iuxta conditionem illorum, sive absolutam, sive conditionatam, efficaciter praefinire.

112 Deinde. Quoniam ex hac solutione aperte videtur sequi, non esse solidum fundamentum illud, in quo Suarez, et alii oppositae sententiae sectatores innituntur, scilicet ideo futura contingentia posse certo a Deo cognosci in veritate eorum obiectiva, antecedenter ad decretum efficax, actu existens in Deo, quia propositiones de illis enunciatae sunt contradictoriae pro quovis signo: et ita debet in quocunque signo una earum esse vera, et altera falsa. Nam ex hoc fundamento aperte sequitur, quod etiam futura absoluta, ut talia, habeant determinatam futuritionem, et certo possint a Deo cognosci, antequam efficaciter decernat eorum futuritionem: siquidem antequam extat tale decretum in Deo, possunt efformari duae contradictoriae circa praedictum futurum: ac proinde una earum pro quovis signo debet esse determinate vera, et altera falsa. Imo et hinc sequitur veritatem absolutam praedictorum futurorum non subsequi ad veritatem conditionatam eorundem, ut haec solutio intendebat: et per consequens, nec quoad esse, nec quoad cognosci pendere ab illa; quandoquidem adhuc in eo signo veritatis conditionatae, et in signis antecedentibus ad illam, et ad divinam omnipotentiam propositiones enunciatae de futuris absolutis, deberent habere, iuxta oppositam sententiam, rationem contradictoriarum, ut num. 107. ostendimus: et ita una debet esse determinate vera, et altera determinate falsa. Unde (ut ita querelae Francisci Suarez fiat satis) nec nos, nec nostrae, seu, ut melius loquamur, Angelicae sententiae sectatores afferimus, praedictum Patrem Suarez docuisse futura absoluta habere absolutam, et infallibilem futuritionem ante divinum decretum efficax, existens in Deo: sed quod hoc ex fundamento potissimo suae sententiae de veritate, vel falsitate determinata duarum contradictoriarum pro quovis signo, aperte videtur sequi.

113 Adde primo: quod iuxta hunc dicendi modum, prius erit determinatio in causa secunda respectu alicuius actus in particulari, quam determinatio causae primae circa illum actum: siquidem iuxta illum, prius Deus videt voluntatem creatam efficaciter consensuram, si ponatur in tali occasione, et circumstantiis, quam quod ipse efficaciter velit praedictum consensum: atque adeo prius erit futurus per ordinem ad causam secundam, quam per ordinem ad primam: hoc autem repugnat. Tum propter ea, quae infra in hoc eodem tract. disp. 8. num. 16, et deinceps dicemus. Tum etiam: quia alioqui divina voluntas non esse prima, et universalissima causa extrahens quamcunque rem possibilem, aliquando quomodolibet futuram ab statu purae possibilitatis ad statum futuritionis. Maxime quia, ut ex dictis in hac eadem disp. num. 48. constat, decreta divinae voluntatis non possunt habere rationem futurorum: et ideo nihil potest esse futurum ratione divini decreti, nisi sit futurum ratione eiusdem, ut actu existentis.

114 Adde secundo, ex hoc dicendi modo inferri, Deum expectare quid voluntas nostra sit futura, ut ipse statuat, cum illa determinate concurrere: et per consequens nos eligi ab ipso ad fidem, et bona supernaturalia ex praescientia conditionata nostri consensus futuri, tanquam ex causa motiva. Hoc autem videtur esse contra Concilium Arausicanum II. Canon. 25. et contra D. August. lib. de praedestinatione Sanctorum cap. 18. super illa verba Apostoli: Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus Sancti: Ubi Augustin. inquit: Non quia futuri eramus, sed ut essemus. Sequela probatur. Quoniam iuxta hunc dicendi modum, Deus non vult determinate concurrere ad consensum bonum voluntatis creatae, usque dum videat illam consensuram, si in tali occasione, et circumstantiis collocetur, et propterea Deus vult determinate concurrere ad actum bonum cum illa, quia vidit ipsam consensuram. Et sic si videret eam non consensuram, nulla ratione vellet concurrere cum ea in ordine ad consensum: sed eo ipso, quod collocaret praedictam voluntatem in illa occasione, cum praedictis circumstantiis, vellet non concurrere cum ipsa in ordine ad consensum, ex eo, quod praevidit eandem non consensuram. Sed de hoc iterum in hoc eodem tractatu sermo ex professo redibit; nam in praesenti totum volumus id, quod in hac solutione innuitur, breviter impugnare.

§ V. Ultima ratio pro vera Divi Thomae sententia.

115 Tertiam, et ultimam rationem assertionis adduxit D. Thom. 1. Periherm. lect. 13. his verbis: Cum verum hoc significet, ut dicatur aliquid esse, quod est, hoc modo est aliquid verum, quo habet esse. Cum autem aliquid est in praesenti, habet esse in se ipso: et ideo vere potest dici de eo, quod est: sed quandiu aliquid est futurum, nondum est in se ipso, est autem aliqualiter in sua causa. Quod quidem contingit tripliciter. Uno modo, ut sic sit in sua causa, ut ex necessitate ex ea proveniat, et tunc determinate habet esse in sua causa, unde determinate potest dici de eo, quod erit. Alio modo aliquid est in sua causa, ut quae habet inclinationem ad suum effectum, quae tamen impediri potest. Unde et hoc determinatum est in sua causa, sed mutabiliter, et sic de hoc vere dici potest, hoc erit, sed non per omnimodam certitudinem. Tertio aliquid est in sua causa pure in potentia, quae etiam non magis est determinata ad unum, quam ad aliud. Unde relinquitur, quod nullo modo potest de aliquo eorum determinate dici de eo, quod sit, vel non sit.

Confirmatur, et explicatur primo. Quia modi habendi esse reale, ac proinde esse reale determinatum, et infallibile, tantum sunt habere illud vel in se ipso, vel in sua causa vere, et realiter productiva illius: sed futura contingentia ante decretum efficax divinae voluntatis, in ea existens, nec habent praedictum esse in se ipsis, ut ex se constat, quandoquidem non existunt antequam Deus decernat concurrere ad eorum productionem, nec illud habent in sua causa; siquidem ante decretum efficax divinae voluntatis, causae secundae, necnon et prima non sunt determinatae, et (ut sic dicamus) infallibilitatae ad determinatam, et infallibilem productionem talium futurorum, sed sunt indifferentes ad utrumlibet: ergo futurum contingens non poterit ante praedictum decretum habere realem determinatam, et infallibilem futuritionem, ratione cuius possit certo, et infallibiliter a Deo cognosci: et per consequens nec propositiones de illo enunciatae, erunt pro quovis signo determinate verae, vel determinate falsae. Minor cum consequentia videntur perspicuae. Maior autem etiam constat. Quoniam ideo ens rationis non habet esse verum, et reale, et per consequens nec verum et reale esse determinatum, et infallibile, quia nec habet illud vere, et realiter in se ipso, ex eo, quod vere, et realiter est in se nihil, nec illud habet in sua causa, quae vere, et realiter sit causa productiva illius, tanquam veri, et realis effectus.

116 Declaratur amplius vis huius argumenti praenotando praeteritum, praesens, et futurum partim convenire, et partim differre inter se. Conveniunt quidem in hoc, quod est dici de rebus secundum tempus praesens: quia sicut praesens nunc habet rationem praesentis, sic similiter praeteritum nunc habet rationem praeteriti: non autem in eo tempore, quo antea erat: quoniam tunc praesens dicebatur. Et similiter futurum modo appellatur futurum, non autem postea in tempore futuro, dum existentiam habebit: tunc namque praesens erit. Differunt autem in hoc, quod id, quod est praesens, solum dicit existentiam praesentem. Et quod est praeteritum, affert praesentem negationem existentiae, qua gaudebat, quando praesens erat. Et futurum etiam importat negationem actualis existentiae, qua res pro tempore futuro gaudebit, seu ad quam pro tempore futuro habendam, est determinatum. Et ita aliquid dicitur praesens, ex eo, quod habet existentiam: et praeteritum, ex eo, quod caret existentia, per quam antea extitit: et futurum, ex eo, quod non habet existentiam, quam modo insinuato habiturum est. Hinc ergo maior explicatio praecedentis rationis desumitur. Nam sicut praesens, in quantum praesens, dicitur necessarium, quia nunc est determinatum, ipsum habere existentiam: et praeteritum, quia nunc etiam est determinatum, ipsum habuisse existentiam, qua modo caret, ita etiam futurum, in quantum futurum, dicitur aliquo modo necessarium, quia nunc est aliquo modo determinatum, ipsum habiturum existentiam, quam non habet, et consequenter vel erit hoc determinatum in ipso futuro, vel in sua causa: et cum neutrum dici possit in futuro contingenti, propter rationem factam, si consideretur ante liberam, et efficacem determinationem divinae voluntatis, consequens erit, ut ante illam non habeat determinatam futuritionem, seu (quod idem est, quod praesens attinet) infallibilem determinationem ad essendum pro tempore futuro, ratione cuius possit certo, et infallibiliter, salva tamen ipsius contingentia, a Deo cognosci.

117 Nec refert, si communem, et saepe inculcatam solutionem adversariorum adhibeas, nimirum futura contingentia in illo priori antecedenter ad divinum decretum, non habere determinationem, et infallibilitatem vel in se ipsis, vel in determinatione suarum causarum secundum esse exercitum, et in exercitio existens; bene tamen secundum esse obiectivum, et in actu signato, eo modo, quo essentiae reales per modum essentiae dicuntur habere esse obiectivum reale, quia dicunt ordinem ad realem existentiam. Unde hoc ipso, quod lectio, v. g., futura pro die crastino, habeat cras determinate, v. g., quod sit, oportet, ut in quovis signo antecedenti habeat praedicta lectio determinatam futuritionem per ordinem ad existentiam determinatam, quae illi, crastino die conveniet, tanquam per obiectum tribuens praedictam determinationem: et per consequens praedicta lectio in esse obiectivo habebit verum esse, quod intra hanc lineam sit reale.

Non itaque hoc refert. Nam in primis solutio haec satis manet impugnata ex dictis, tam in hoc dub. quam in dubiis praecedentibus. Deinde. Quia solutio ista est contra testimonia Augustini, et Anselmi pro sententia adversariorum num. 89. adducta: in eis namque dicitur, futurum habere hanc necessitatem ex suppositione, qua est futurum; sicut praeteritum habet eam ex suppositione, qua est praeteritum: et praesens ex suppositione, qua est praesens: ergo sicut in praesenti, et praeterito haec necessitas est modus, seu determinatio eorum secundum esse reale a parte rei, aut secundum realem negationem eius, quod fuit, et non secundum esse obiectivum, ita et in futuro.

118 Praeterea. Nam vel illud esse obiectivum consistit in eo, quod est esse obiectum actu terminans cognitionem certam, et infallibilem, aut significationem propositionis determinatae veritatis, vel in eo, quod est esse fundamentum aptum ad terminandum. Primum non asseritur ab authoribus oppositae sententiae, neque asseri ab aliquo potest. Quoniam per hoc, quod aliquid praecise habeat esse actu cognitum, non infertur habere verum esse reale obiectivum, prout praedictum esse distinguitur ab ente rationis: siquidem etiam ens rationis habet esse actu cognitum ab intellectu.

Si autem dicatur secundum, sequitur illud esse obiectivum non esse distinctum ab esse reali, quod convenit futuro a parte rei: atque adeo non distingui, vel ab eo esse, quod habet in se ipso, vel ab eo, quod habet in sua causa. Probatur consequentia. Quia id, secundum quod ipsum futurum dicitur formaliter aptum, et proportionatum, ut ita noscatur, et significetur, pertinet formaliter ad ordinem obiecti: ac proinde debet fundari in aliquo pertinente ad ordinem rei; ita ut non stet, illud, secundum praedictam rationem spectantem ad ordinem obiecti, esse actu aliquid reale, nisi fundetur in aliquo pertinente ad ordinem rei; alioqui non posset fundare rationem illam obiectivam actu realem: at id, quod pertinet ad ordinem rei, non potest esse actu aliquid reale, nisi vel secundum esse, quod actu habet in se ipso, vel secundum esse, quo actu gaudet in sua causa, ut constat: ergo nec praedictum futurum poterit secundum esse obiectivum esse actu aliquid reale, nisi vel habeat actu esse in se ipso secundum suam entitatem, vel habeat esse actu in causa prima, ratione determinationis illius ad ipsum producendum.

Maxime quia cum illud esse entitativum pertinens ad ordinem rei, in quo fundatur esse obiectivum reale, non possit esse esse essentiae solum (alias futurum ex sua essentia, et natura esset futurum) erit esse existentiae: et per consequens esse existentiae, quod sit actu aliquid reale ac subinde quod conveniat eidem futuro, vel in se ipso existentialiter, vel in sua causa: siquidem his duobus modis tantummodo potest aliquid actu existere.

Adde, quod licet esse verum, et reale obiectivum non dicat expresse sub hac praecisione ordinem ad suas causas, nec petat, quod in actu exercito sit existens; nihilominus in quovis signo, in quo habet esse verum reale obiectivum, debet secundum illud esse praecontineri in suis causis; ergo licet in illo priori, in quo futura contingentia antecedunt decretum efficax divinae voluntatis, possint habere esse reale obiectivum indifferens ad utrumlibet, ita ut non magis sit determinatum ad unam partem, quam ad aliam, vel esse reale obiectivum, et futurum futuritione fallibili, ac proinde non omnino determinata: non tamen esse reale obiectivum, et futurum futuritione determinata, seu (quod idem est, quod praesens attinet) futuritione infallibili.

119 Consequentia aperte videtur sequi ex antecedenti. Quoniam praedicta futura ante determinationem efficacem divinae voluntatis habent in suis causis secundis, ut contentis realiter in eadem omnipotentia, esse indifferens ad utrumlibet: et possunt habere maiorem determinationem in illis in ordine ad suam futuritionem, ex eo, quod sint magis propensae ad producendum, quam ad non producendum illud; non tamen ante praedictum decretum continetur eorum futuritio infallibiliter in eisdem causis; quandoquidem divinum decretum est id, quod ultimate determinat; et (ut sic loquamur) infallibilitat eas ad infallibilem eorundem futuritionem: et ad hoc, ut ipsa, prout sunt in praedictis causis, habeant esse determinate, et infallibiliter futurum: ergo si ad hoc, ut aliquid habeat verum, determinatum, et infallibile esse reale, adhuc secundum esse obiectivum requiritur, quod pro illo eodem priori habeat praedictum esse in suis causis, quamvis non id exprimatur, plane fiet, quod futura contingentia non habeant praedictum esse infallibilis, et determinatae futuritionis ante determinationem infallibilem suarum causarum, ac proinde divinae voluntatis; bene tamen esse reale obiectivum ad utrumlibet indifferens, vel futurum determinate determinatione fallibili, seu non potente fundare certam cognoscibilitatem.

120 Antecedens autem probatur. Tum quia praedicta futura in eodem signo, in quo habent esse reale obiectivum per modum essentiae, non qualitercunque, sed praescindentis ab ordine ad existentiam in determinato tempore futuram, debent praecontineri in sua causa, et habere esse in illa, nimirum esse possibile; quia praedictum esse obiectivum sub hac praecisione tantum, petit pro fundamento praecontineri in sua causa praedicto modo. Et similiter idemmet futurum, ut est indifferens ad utrumlibet, cum aliqua tamen determinatione ad hanc potius partem, quam ad illam, licet non omnino infallibili secundum esse reale obiectivum, debet pro eodem priori sic praecontineri in sua causa ad hoc, ut praedictum esse obiectivum sit verum, et reale: ergo similiter ad hoc, ut idem futurum secundum praedictum esse obiectivum habeat longe maiorem determinationem ad essendum, quam ad non essendum, seu habeat determinationem infallibilem ad essendum potius, quam ad non essendum, necesse erit, ut pro eodem priori habeat esse determinatum, et infallibile in sua causa, secundum esse reale exercitum praedictae causae, sicut id petit in aliis duobus statibus; siquidem praedictum esse non minus est reale intra lineam obiectivi, quam esse futurum fallibiliter, aut esse possibile.

Et ita si esse reale obiectivum ipsius secundum praedictos duos status, petit praedictam continentiam, et determinationem in sua causa, licet id non explicet, idem etiam erit dicendum de esse reali obiectivo infallibilis futuritionis ipsius. Maxime quia, ut in tractat. de Voluntate Dei disputat. 10. num. 78. et sequentibus expendemus, determinatio causarum proveniens a decreto efficaci, quo Deus statuit concurrere cum causis liberis, servata earum natura, non tollit, sed potius ponit indifferentiam, et libertatem per modum actus secundi: atque adeo non obest contingentiae actuum libere futurorum.

Tum etiam: quia cum quodlibet esse reale obiectivum debeat intrinsece includere, quod sit tale per participationem, vel essentialem, seu quod sit creatum, vel increatum, quamvis id non exprimat, oportet, ut pro quovis signo revera habeat esse esse in se ipso, ut in essentia divina, quae est ens per essentiam, contingit: vel sine entis per participationem ab alio: et per consequens in eo contineatur, tanquam in causa, habeatque esse in illo, quamvis id tunc non exprimatur: alioqui sicut subterfugeret rationem vel entis creati, et contenti, habentisque esse in sua causa, vel rationem entis per essentiam, ita subterfugeret rationem entis realis.

121 Confirmatur. Quoniam, quod lectio crastina sit determinate futura pro die v. g., hodierna, ita ut vere, et realiter sit infallibilis futuritio eius determinata potius, quam non futuritio, atque adeo praedicta determinatio secundum esse obiectivum sit hodie vera, et realis, non potest provenire ex eo praecise, quod die crastino verificabitur, quod existentia, et actualitas praedictae lectionis revera est: ergo debet provenire ex eo, quod praedicta futuritio potius, quam non futuritio habeat esse determinatum in suis causis pro die hodierna, seu habeat esse exercitum verum, et reale earum. Consequentia videtur perspicua. Quia non est unde habeat esse reale obiectivum, seu ubi praedictum esse fundetur, nisi vel in esse existentiae, seu actualitatis, et praesentialitatis, quam pro die crastino habebit, vel in praedicta determinatione, et esse, quod in suis causis habent.

Antecedens autem probatur, et explicatur, ex discrimine, quod intercedit inter actualitatem essentiae, et existentiae, collatam cum instanti praesenti, et instantibus succedentibus ad illam, et inter eandem comparatam cum instantibus praecedentibus. Nam per praedictam actualitatem tam pro instanti praesenti, quam pro instantibus succedentibus ad ipsam, extrahitur res ab indifferentia, et indeterminatione causarum, et collocatur in statu certo, et determinato ad alteram partem, nempe in statu, in quo habet esse actu in se ipsa: et ideo pro his instantibus, queunt praedictae actualitates esse ei ratio determinationis ad alteram partem. Caeterum pro instantibus praecedentibus non habent praedictae actualitates extrahere rem extra causarum indifferentiam, nec tribuere ei, ut habeat esse in se ipsa, sed prorsus eam sinunt in virtute causarum, quae est indifferens ad utramque partem: et propterea nequeunt esse ipsi ratio determinationis ad alteram partem. Et deinde quia praedictae actualitates sunt posteriores quam res considerata pro instantibus praecedentibus, et priores in aliquo genere causae, quam ipsa, ut habet esse pro instantibus sequentibus, idcirco poterunt esse ei causa determinationis pro instantibus sequentibus; secus vero pro praecedentibus, ex eo, quod causa semper debet aliquo modo praeire suum effectum.

§ VI. Primum, et secundum argumentum, necnon et eius confirmatio in favorem primae sententiae adducta diluuntur.

122 Ad primum respondetur, negando antecedens. Ad cuius probationem ut respondeamus, praemittenda est doctrina quaedam D. Thom. 1. part. quaest. 19. art. 7. ad 2. nempe posse aliquid tripliciter dici futurum. Primo quidem in ordine ad solas causas secundas, non vero ad primam: quo pacto mors Ezechiae praedicta est Isaiae 38. ut futura: quia attendendo ad causas secundas, scilicet ad morbum, quo laborabat, erat necessario futura, ut exponit etiam idem Angelicus Doctor 2. 2. quaest. 171. art. 2. ad 2. Deinde dicitur aliquid futurum ex ordine ad solam causam primam, non vero ad causas secundas, ut contingit in resurrectione Lazari, et caeteris operibus miraculosis. Ultimo per ordinem ad omnes causas, scilicet primam, et secundas, ut Antichristus, et similia.

Ex quibus futurum primo modo non est futurum absolute, et complete: quia deest illi id, quod potissime desideratur ad futuritionem absolutam, et completam, nimirum efficax decretum divinae voluntatis circa eius existentiam pro tempore futuro, quamvis aliquo modo habeat coniunctum decretum eiusdem voluntatis Dei, non quidem eo modo, quo futura secundi, et posterioris generis, sed quatenus utrumque istorum Deus vult: nempe quod aliquid quandoque sit futurum secundum causam inferiorem, id est, secundum inclinationem, et determinationem praedictae causae; quod tamen non sit futurum secundum causam superiorem.

123 Hinc ergo ad praedictam probationem respondetur, Augustinum, et Anselmum loqui de futuris secundo, et tertio modo sumptis, ac proinde de eisdem non ut praecise conceptis ante determinationem efficacem divinae voluntatis, sed ut praefinitis per praedictum decretum. Sic autem sumpta habent ex suppositione suae futuritionis infallibilem determinationem ad essendum: siquidem ex suppositione divini decreti efficacis circa futuritionem alicuius rei pro aliquo determinato tempore, necesse, seu (ut melius loquamur) infallibile est, praedictum futurum habere esse pro praedicto tempore futuro; non autem loquuntur de futuris priori modo ex tribus enumeratis. Nam haec quantumvis supponantur futura, nunquam de facto habebunt existentiam, neque intelliguntur complete futura, ac proinde nec re ipsa, et de facto habitura existentiam, hoc ipso, quod divinum decretum efficax circa illa desit.

Esse autem hanc expressam mentem Augustini aperte constabit legenti totum illud cap. 4. sicut etiam idem de Anselmo intuenti illum, notum erit. Tum quia loquitur de futuro, quod a Deo praescitur esse futurum: et iuxta eius sententiam ibidem, praescientia futurorum in Deo praesupponit voluntatem, ut sunt futura. Tum etiam: quia paulo inferius explicans, quomodo haec futura ex voluntate Dei habeant ista duo, scilicet et esse futura, et fieri libere a voluntate, ita inquit: Quoniam quod Deus vult, non potest non esse, cum vult hominis voluntatem nulla cogi, vel prohiberi necessitate ad volendum, vel ad non volendum; et vult effectum sequi voluntatem, tunc necesse est, voluntatem esse liberam, et esse quod vult.

Tum denique: quia postea ibidem dicit totam hanc necessitatem convenire futuris liberis, non ut sunt in tempore futura, sed ut sunt praesentia secundum esse reale in aeternitate: et constat nihil habere hanc praesentiam in aeternitate, sicut neque esse reale, nisi ex determinatione divinae voluntatis. Eius verba sunt: Quidquid de iis, quae libero fiunt arbitrio, vel ut necessarium sacra Scriptura pronunciat, secundum aeternitatem loquitur, in qua praesens est omne verum immutabiliter, non secundum tempus, in quo non semper sunt voluntates, et actiones nostrae; et sicut dum non sunt, non est necesse, eas esse, ita saepe non est necesse, ut aliquando sint.

124 Ad illud autem, quod ad expensionem utriusque testimonii ibidem primo loco additum est, scilicet quod sicut praeteritum ex suppositione suae praeteritionis habet etiam independenter a divino decreto, certam, et necessariam determinationem, ratione cuius non potest non esse praeteritum, ita etiam futurum, ex suppositione suae futuritionis habebit eodem proportionali modo, certam, et necessariam determinationem, ratione cuius determinate, et necessario erit satis constat ex dictis, si loquamur de futuris secundo, et posteriori modo sumptis, quae habent adiunctam efficacem determinationem divinae voluntatis, et ut sic concipiantur. Haec enim licet ex suppositione suae futuritionis necessario necessitate secundum quid, sive infallibiliter erunt, semper tamen in eis involvitur, et supponitur dependentia a divino decreto, etiam in ordine ad quemcunque intellectum; alioqui non conciperentur ut complete futura.

Si autem fiat sermo de futuris priori modo acceptis, tunc optima est solutio, quam adhibet Curiel lib. primo controversiarum controversia septima, in caput 4. Sapientiae articulo tertio num. 65. nimirum dupliciter posse explicari hanc suppositionem, sive potius illationem effectus contingentis ex ipsa suppositione. Primo quidem sic: Quod futurum est, supposito quod futurum sit, necessario erit. Secundo autem hoc modo: Quod futurum est, supposito quod futurum sit, necessario est futurum. Est autem discrimen non parvum inter hos duos modos explanationi illationem effectus ex suppositione. Quia in priori per illa verba, necessario erit, significatur id, quod dicitur futurum, supposito quod sit futurum, esse determinate, et necessario habiturum suum esse praesens in tempore, pro quo dicitur esse futurum. In posteriori vero significatur: id, quod dicitur esse futurum, supposito, quod sit futurum, habere necessario modum essendi futurum, prout distinguitur a modo esse possibilis, et praeteriti.

125 Cum ergo dicimus futura primo ex illis tribus modis num. 122. relatis sumpta, non esse ex suppositione suae futuritionis necessario futura, et similiter adhuc ex suppositione praedictae futuritionis, non reperiri in propositionibus de praedicto futuro necessitatem ex suppositione, non loquimur de eis, quando illatio effectus ex suppositione explicatur posteriori modo ex his duobus nuper recensitis. Quia tunc effectus non est aliquid futurum pro tempore futuro, sed aliquid praesens, scilicet modus essendi praesens, ratione cuius aliquid dicitur futurum: qui, ut diximus, consistit in quadam determinatione, terminatione, et inclinatione causarum ad eius productionem: et ita ex suppositione, quod effectus futurus habeat pro aliquo tempore hoc esse determinatum, et impedibile, ac proinde non infallibile, in suis causis proximis, non potest non quantum est ex vi praedictarum causarum, et cum eisdem circumstantiis, ac pro praedicto tempore, illud habere. Sed loquimur de eis quando illatio explicatur priori modo. Nam tunc etiam facta suppositione suae futuritionis convenientis illi ratione determinationis impedibilis, et non infallibilis suarum causarum proximarum, non bene sequitur, quod praedicta futura pro tempore futuro necessario erunt de facto existentia.

126 Ratio vero, propter quam tunc ex suppositione non inferatur necessario effectus, sicut infertur in praesentibus, et praeteritis, est manifesta ex modo dictis. Quia tunc suppositio futuritionis non est quid determinatum immutabiliter in ordine ad hoc, ut futurum habeat esse praesens in tempore, pro quo dicitur futurum; sed est quaedam determinatio, et inclinatio causarum simpliciter indifferens, et adhuc in sensu composito impedibilis: at vero suppositio praesentialitatis, et praeteritionis est quid determinatum omnino ad hoc, ut res habeat esse in tempore praesenti, vel habuerit in praeterito suum esse praesens. Per quae ad id, quod ibidem pro expensione testimonii Anselmi additum est, satis constat.

127 Ad secundum, concesso antecedenti, neganda est consequentia. Quia arguitur a sensu composito ad divisum: sicut non valet: In tempore futuro erit necessarium ex duobus actibus immediate oppositis, et repugnantibus, alterum eorum distincte, et in particulari inhaerere subiecto capaci: ergo etiam in tempore praesenti est necessarium, potentiam in tali subiecto esse distincte, et in particulari ad alterum illorum actuum tantum, et non ad utrumque. Et ratio in utroque casu est eadem. Quia nimirum sumitur argumentum ex incompossibilitate actuum, al incompossibilitatem ex parte potentiae, quod est argumentum a sensu composito ad divisum.

Et ad primam probationem, negandum est antecedens. Quia licet adveniente tempore, pro quo res dicitur futura, non possit manere suspensa inter esse, et non esse, seu manere cum indifferentia ad utrumque; sed tunc de ea verificabitur, quod habet, vel determinate esse, vel determinate non esse; nihilominus in tempore antecedenti, in quo res de praesenti habet futuritionem, bene potest antecedenter ad divinum decretum convenire illi futuritio contingens cum indifferentia ad utrumlibet, ex eo, quod habet futuritionem impedibilem, seu non infallibilem.

Ad secundam vero probationem, negandum est antecedens in sensu iam num. 101. dicto, scilicet per ordinem ad nostros conceptus absque fundamento in re. Et ad probationem ibidem involutam constat ex nuper dictis, et ex statim dicendis amplius patebit. Unde licet illudmet, quod est futurum complete, id est, post determinationem efficacem divinae voluntatis, qua decernit, ut pro tempore futuro sit, ac proinde post determinationem aliarum causarum, habeat postea esse existens: et e converso id, quod postea est existens, fuerit prius futurum pro omni signo in quo rationis, cum fundamento tamen in rebus, quia semper ibi involvitur decretum efficax divinae voluntatis: attamen si id, quod dicitur futurum, consideretur ante praedictam determinationem divinae voluntatis, seu ea non concepta, tunc quantum est ex vi illius conceptus, ut est sub hac praecisione, non habet unde sumatur infallibilis illius determinatio ad essendum.

128 Caeterum, quando consideratur ut praesens, habet unde sumatur praedicta determinatio, scilicet ex ipsa praesentialitate, quae dum est, ex suppositione, quod est, non est indifferens ad essendum, et non essendum: sicut futurum contingens ante determinationem efficacem divinae voluntatis, circa eius existentiam pro tempore futuro, est indifferens ad habendam, vel non habendam existentiam pro tali tempore; ita ut re ipsa de facto multoties illam non habeat, ex eo, quod Deus in signo sequenti intelligitur decernere, quod non sit, seu (ut melius loquamur) ex eo, quod decretum de non esse illius, quod antea praeerat, et non intelligebatur ex nostro imperfecto modo concipiendi, iam nunc intelligitur esse.

Ad ultimam probationem dicendum est, quod ante decretum efficax divinae voluntatis, nullum futurum contingens dicit determinatum, et infallibilem ordinem ad esse potius, quam ad non esse: quia ordo iste determinatus, et infallibilis non potest pertingere ad esse rei pro tempore futuro, nisi fiat transitus per determinationem causarum, maxime vero per determinationem, et decretum efficax divinae voluntatis, ita ut nisi mediantibus praedictis determinationibus, nequeat dari praedictus respectus: per quem res percipiat, v. gr., esse potius, quam non esse, ut infallibiliter habendum.

Ad confirmationem patet, tum ex iis, quae nuper in solutione ad primum; tum etiam ex illis, quae in ultima ratione pro assertione a num. 119. usque ad num. 122. asseruimus.

§ VII. Tertium argumentum primae sententiae solvitur.

129 Quia vero solutio huius argumenti doctrinam satis notandam continet, idcirco in peculiari § illam proponimus. Ad tertium ergo principale bene respondent Curiel controversia citata art. 3. a num. 84. usque ad 88. et Corneio ubi supra num. 45. et 46. negando antecedens. Quoniam licet ex duabus propositionibus, quae re ipsa, et in quovis instanti reali sunt contradictoriae, necesse sit alteram verificari a parte rei de qualibet re, ac proinde esse determinate veram, non tamen est necessarium, quod intelligatur verificari in quocunque signo rationis.

Potestque hoc explicari sequenti exemplo. Nam sicut ex his duabus propositionibus de praedicto contradictorio, Petrus est albus, Petrus est non albus, necesse est, ut una earum in quovis instanti reali sit, absolute et simpliciter loquendo, determinate vera, et altera falsa; non tamen pro quovis signo, aut reduplicatione: et ita pro illo signo rationis, in quo Petrus praecise concipitur secundum sua praedicata essentialia, neutrum convenit illi: quia essentialiter nec est albus, nec est non albus: ita ex his duabus propositionibus pro quovis instanti reali contradictoriis, scilicet Divus Petrus ter negabit Christum, Divus Petrus ter non negabit Christum, una earum, nempe affirmativa, pro quovis etiam instanti reali est determinate vera; sed tunc iam exstitit decretum de permissione talis negationis: ex eo, quod tale decretum est ab aeterno: et ideo nulla duratio realis potest illud praecedere, imo nec aliquod signum rationis in quo cum fundamento in re, ut num. 48. dicebamus. Caeterum neutra debet verificari pro quolibet signo rationis praevio, in sensu num. 101. explicato, ad efficacem determinationem Dei, ut ex dictis constat.

Et ad probationem in contrarium, dicendum est, propositiones illas in eo signo, neque esse propositiones formaliter, neque earum terminos, formaliter significare, sed tantum materialiter, quatenus termini earum sunt alias impositi ad significandum: ac proinde neque ibi reperiri veram contradictionem, quae non nisi in propositionibus formaliter talibus invenitur. Cuius ratio est. Quia, ut docet Divus Thomas supra quaest. 13. art. 1. in principio, voces, quae sunt formaliter significativae, debent esse signa conceptuum, qui sunt in intellectu: alioqui voces Psittaci essent formaliter significativae, et non tantum materialiter. Cum ergo a nullo intellectu etiam divino, antecedenter ad decreta libera Dei, possit aliqui determinate concipi circa futuritionem, vel non futuritionem Antichristi, ut ostensum est: ideo propositiones illae non possunt esse signa conceptuum, et consequenter nec formaliter significativae, nec contradictoriae. Quamvis cum hoc stet (ut ita tacita quaedam obiectio dissolvatur) quod propositio disiunctiva affirmans, Antichristum fore, vel non fore, sit vera propositio, propter illa, quae ex Aristot. et D. Thom. supra diximus.

130 Secundo respondetur, negando antecedens. Et ad probationem, quod lex contradictoriarum est, quod una sit vera, et altera falsa determinate formaliter; non tamen determinate materialiter, id est, quod de facto nunquam utraque sit vera, nec utraque falsa, sed una tantum: ut si una est vera, altera sit falsa. Quod vero in individuo ista sit vera determinate prae alia, id non efficit contradictio, sed causarum determinatio, praesertim divina. Imo (ut melius loquamur) ideo provenit ex contradictione, quod una sit vera, et altera falsa determinate formaliter, id est, quod haec, vel illa sit vera, et rursus quod haec, vel illa sit falsa, quia divina voluntas licet non sit in signo antecedenti determinata, ad habendum determinate decretum de creatione mundi, vel ad habendum determinate decretum de non creando illum; attamen in eodem signo est determinata ad habendum unum, vel alterum vage: ex eo, quod, ut in tract. de Voluntate Dei disp. 5. num. 73. dicemus, non potest manere suspensa.

Unde sicut cum dicitur, quod ad videndum requiritur oculus, talis propositio est vera de oculo determinate, non quidem materialiter, sed formaliter sumpto, id est, non de oculo dextro, vel sinistro determinato; sed de oculo, sive dextro, sive sinistro, secundum quam rationem sumitur oculus determinate formaliter, et determinate de illo verificatur, quod requiritur ad videndum; ita cum dicitur, quod una ex contradictoriis debet esse determinate vera, et altera determinate falsa, debet intelligi de illis determinate formaliter, non vero determinate materialiter, ut explicatum est.

131 Tertio tandem respondetur cum Aristot. et D. Thom. notando, quod cum dicitur neutram ex propositionibus de futuro contingentibus esse determinate veram, aut determinate falsam antecedenter ad divinum decretum, tunc particula illa determinate potest dupliciter sumi, scilicet ut modificans propositionem, de qua est sermo; vel ut modificans veritatem, et falsitatem, quae ei attribuitur. Et cum sumitur priori modo, sensus est: neutram determinate, id est, sumptam per se, et in particulari, esse veram, aut falsam; sed alteram earum sub disiunctione continere veritatem, aut falsitatem. Cum vero sumitur posteriori modo, sensus est: neutram earum per se sumptam esse determinate, id est, immutabiliter, et necessario, seu infallibiliter veram; sed alteram earum sub disiunctione. Inter hos autem duos sensus, est magnum discrimen. Nam iuxta priorem, negatur cuivis harum propositionum per se sumptae veritas, aut falsitas. At iuxta posteriorem, solum negatur eis determinata, hoc est immutabilis, et necessaria, seu infallibilis veritas, aut falsitas.

132 Hinc ergo ad argumentum respondetur, negando antecedens, si intelligatur de determinata veritate, prout dicit veritatem inevitabilem, seu infallibilem; secus vero si intelligatur de veritate mutabili, seu fallibili. Nam cum futurum contingens ante determinationem efficacem divinae voluntatis habeat aliquam determinationem in suis causis, quatenus sunt aliquo modo inclinatae ad illius productionem, licet non complete, ex eo, quod in illo priori deest determinatio efficax Dei, inde est, ut ratione praedictae inclinationis sit verum, quod erit: et ex eo, quod deest decretum efficax, per quod tantummodo redditur infallibilis futuritio alicuius rei, nequeat esse infallibiliter verum, quod praedictum futurum erit. Ac tandem, quia divina voluntas ante suum decretum est indifferens ad hoc, ut velit, vel nolit efficaciter futuritionem praedicti futuri, quod quantum est ex vi inclinationis causarum iam explicatae, habiturum erat existentiam; consequens est, ut veritas propositionis de tali futuro sit variabilis non solum in potentia, sed etiam in actu. Nam si Deus in signo (ut sic dicamus) sequenti decernat non futuritionem efficacem praedicti futuri, tunc propositio illa, quae in priori antecedenti erat vera, transit in falsam, imo et in falsam infallibiliter, et ita prius tantum erat vera veritate fallibili, et mutabili.

133 Nec contra hoc vim habet probatio ibidem adducta. Nam lex contradictoriarum de futuro contingenti, et pro quocunque signo consideratarum, non est, quod quaevis earum determinate sumpta, sit determinate, seu infallibiliter vera, aut determinate, seu infallibiliter falsa; sed satis est, quod una earum determinate formaliter, et in sensu in secunda solutione assignato sit infallibiliter vera: vel quod quaevis earum determinate, seu in particulari sumpta, habeat in particulari esse veram, aut in particulari esse falsam; quamvis non veritate infallibili, et immutabili, adhuc ex suppositione, v. gr., suae veritatis, sed veritate mutabili, et fallibili.

Esse autem hanc solutionem satis consonam Aristoteli, et Divo Thomae locis citatis, patet ex iis, quae ex eisdem retulimus: maxime vero ex ratione, quam adduximus, nimirum, quod si propositiones de futuro contingenti essent (ut volunt adversarii) determinate verae, tunc tolleretur contingentia, et cuncta evenirent necessario. Haec autem ratio solum probat, si sunt verae veritate infallibili, non autem veritate fallibili, contingente, et mutabili, ut intuenti constabit.

134 Nec refert, si obiicias, ex his duabus solutionibus duas posteriores coincidere: ergo, etc. Antecedens probatur.

Nam cum in secunda dicitur, unam illarum propositionum determinate formaliter, non vero determinate materialiter esse veram: tantum fit sermo de veritate infallibili; non vero de veritate fallibili, et evitabili iam explicata: siquidem decretum Dei efficax, et infallibile, ex cuius defectu pro illo signo non intelligitur, illam propositionem esse veram, vel non est radix veritatis propositionis de futuro, vel solum potest esse radix veritatis infallibilis: ergo cum in posteriori solutione solum negatur veritas infallibilis alicuius ex illis propositionibus sumpta determinate materialiter, seu, ut est, v. g., determinate propositio affirmans, quod D. Petrus ter negabit Christum, consequens est, ut secunda, et tertia solutio coincidant.

Respondetur enim, negando antecedens. Et ad probationem dicendum est, in secunda solutione ita negari praedictae propositioni sumptae determinate materialiter, quod in illo priori ante decretum habeat, verbi gratia, determinatam veritatem infallibilem; ut non curetur, an habeat determinatam veritatem fallibilem, sed potius supponatur, non habere illam: ex eo, quod ut in calce huius dubii dicemus, haec secunda solutio debet accommodari propositionibus de futuro, quae versantur circa illa contingentia, quae non habent sufficienter determinationem adhuc fallibilem in suis causis, ad hoc, ut potius sint, quam non sint: et tamen praedictae propositiones de futuro versantur circa illa, absque eo, quod sint determinate verae, aut determinate falsae. Quia, ut iam dice­mus, non enunciant de illis hanc determinationem, sed quod pro tempore futuro habebunt existentiam. Et ideo sicut praedicta contingentia in illo priori habent praecise hoc, quod est esse indifferentia, ad hoc, ut praedicto tempore sint, vel non sint: ita propositio enuncians de illis, quod pro eodem tempore habebunt, v. g., esse, est tantum indifferens ad hoc, ut sit vera, vel falsa.

Caeterum iuxta ultimam solutionem, ita negatur cuivis ex illis propositionibus per se, et in particulari, seu determinate materialiter sumptae, quod habeat determinatam, et infallibilem veritatem, ut admittatur, vel positive permittatur, quod habeat veritatem fallibilem, et evitabilem: siquidem in eadem solutione expresse asseritur, quod ad propositiones contradictorias desideratur, vel quod quaevis earum determinate formaliter sumpta, sit infallibiliter vera, vel quod quaevis earum determinate materialiter accepta, habeat veritatem fallibilem. Et ita haec ultima solutio, quod id, quod addit supra secundam, est, ut citato loco dicemus, peculiariter applicanda illis contingentibus, quae habent determinationem fallibilem in suis causis ad hoc, ut sint, licet non habeant determinationem infallibilem in illis ex defectu decreti efficacis, et infallibilis Dei, quae determinatur, quod una ex illis propositionibus in particulari, et determinate, ac signate accepta, v. gr., affirmativa, sit determinate, et infallibiliter vera.

135 Ad confirmationem patet ex dictis, quomodo ad veritatem illius disiunctivae satis sit, quod una ex illis propositionibus formaliter sumpta, sit determinate vera; vel quod sit determinate, id est in particulari vera veritate fallibili, licet non infallibili. Unde sicut disiunctiva est necessaria, si constet ex partibus incompossibilibus, licet neutra earum sit necessaria, ita tota disiunctiva est vera veritate determinata, et insuper infallibili, licet neutra pars sit determinate vera: quia ambae partes sunt incompossibiles in falsitate.

§ VIII. Fit obviam caeteris argumentis pro prima sententia allatis.

136 Ad quartum respondetur primo, concedendo maiorem, et negando minorem, ex eo, quod illa propositio pro eo signo antecedenti ad decretum, solum materialiter, non vero formaliter habet rationem propositionis, et voces illae, aut termini nihil formaliter significant, ut iam diximus. Et ad probationem dicendum est, nihil referre, quod re ipsa, ita forte (ut sic dicamus) postea contingat, ut res sic disponantur, quod in sequenti signo detur decretum, ratione cuius pro tempore futuro verificetur, Antichristum esse. Quia haec concomitantia, et dispositio materialiter contingit, non vero formaliter: sicut si Psittacus proferret illam propositionem, tunc solum materialiter esset ibidem propositio, aut conformitas, ac proinde solum materialiter continget respectu praedictae propositionis, quod ita res postea disponantur, ut revera verificetur pro tempore futuro, quod Antichristus est. Unde ad hoc, ut aliqua propositio de futuro contingenti sit formaliter propositio pro aliquo priori², et pro eodem sit formaliter conformis cum suo obiecto, requiritur, ut pro illo priori suum obiectum habeat determinate rationem futuri in determinatione suarum causarum, praesertim primae: quia si hoc non adsit, non erit ratio, propter quam respiciat illud, ut formaliter futurum, ac proinde sit formaliter conformis ei.

137 Secundo respondetur, concedendo etiam maiorem, et negando minorem, intellectam de conformitate determinata; secus vero si de conformitate indeterminata intelligatur. Et ratio est. Nam ad hoc, ut aliud sit conforme alteri, oportet ut illud alterum habeat esse, et quod habeat illud sicut de illo enunciatur. Quare cum ante determinationem efficacem divinae voluntatis non habeant creaturae determinate esse futurum, nec determinate esse non futurum, positive (ut sic dicamus) sumptum, ut infra explicabimus, quamvis debeant esse futura, vel non futura, consequens est, ut nulla ex illis propositionibus de futuro contingenti materialiter sumpta, seu nulla in particulari sit in illo signo determinate conformis, vel determinate difformis suo obiecto: siquidem in eo obiectum illarum, nec habet esse determinate futurum, nec esse determinate non futurum, quamvis sit determinatum ad habendum unum, vel alterum.

Et ad probationem in contrarium dicendum est, nihil referre, quod res ita postea disponantur, ut pro tempore futuro, et ratione decreti in signo sequenti existentis, verificetur Antichristum esse, ad hoc, ut propositio illa sit in omni signo antecedenti conformis suo obiecto, seu ad hoc, ut obiectum ita sit, sicut de illo enunciatur; sed requiritur, ut si enunciatur in aliquo signo aliquid conveniens illi pro tempore futuro, quod ex tunc, seu ex vi illius signi ita sit pro tempore futuro, sicut per illam propositionem enunciatur: alioqui non erit in eo signo conformis suo obiecto.

138 Et ratio est aperta. Nam sicut quod res ita postea disponantur, ut pro tempore futuro verificetur, Antichristum esse, non sufficit ad hoc, ut Antichristus revera habeat, pro signo antecedenti ad decretum Dei, rationem futuri determinati, ut constat ex iis, quae pro assertione diximus; sed requiritur in eo signo aliquid praesens, in quo fundetur talis determinatio, ita neque ad hoc, ut propositio id affirmans sit vera, et conformis tali obiecto potius, quam difformis eidem: quia non stat, hanc propositionem de futuro contingenti, nempe Antichristus erit, esse determinate conformem suo obiecto, et Antichristum non habere rationem futuri determinate.

Unde prima radix, et regula veritatis, et conformitatis praedictarum propositionum est decretum efficax divinae voluntatis, ita quidem ut si praedictum decretum sit de futuritione, tunc propositio affirmans sit determinate conformis: si autem fuerit de non futuritione, talis propositio erit difformis. Et tandem si in aliquo signo non adsit decretum de futuritione, vel de positiva (ut sic dicamus) non futuritione tunc praedicta propositio, nec habet esse determinate conformem, nec determinate difformem, et per consequens, nec determinate veram, nec determinate falsam: sed tantum non conformem, aut non difformem, seu non determinate veram, aut non determinate falsam.

Quare ad formam probationis praedictae minoris distinguenda est maior: Quando ita se res habet in illo signo, et ex vi illius signi, in quo enunciatur, transeat: Quando non ita se habet in illo signo, et ex vi illius signi, negatur. Et eodem proportionali modo distinguenda est minor. Et ad probationem ibidem involutam dicendum est, quod licet enuncietur de Antichristo, quod pro tempore futuro erit; enunciatur tamen ex vi illius signi, seu in illo signo antecedenti ad decretum: et tamen ex vi illius signi, aut eorum, quae tale signum infert, non ita se res habet, ut habebit, ac proinde neque in eo signo tale res se habet pro tempore futuro.

139 Nec refert, si urgeas, tum quod non recte sequitur, ex eo, quod pro illo signo, nec Antichristus, verbi gratia, sit determinate futurus, nec determinate non futurus per non futuritionem (ut sic dicamus) positivam (de qua in praesenti fit sermo, ut statim magis explicabitur) quod propositio negativa, nempe, Antichristus non erit, non sit determinate vera, et affirmativa falsa. Quoniam hoc ipso, quod non habeat positivam futuritionem, erat falsum, quod erit; sicut et veram, quod non erit: siquidem ut sit verum, quod erit, requiritur, quod habeat futuritionem: et ut sit falsum, satis est, quod illam non habeat. Sicut ad hoc, ut in illo signo sit falsum, Antichristum esse, sat est, tunc non esse: et ut esset verum, requirebatur, ut tunc esset.

Tum etiam; saltim ex dictis sequi, esse veram praedictam propositionem ante divinum decretum, si sic formetur: Licet in hoc signo ante decretum non sit aliquid ratione cuius Antichristus erit pro tempore futuro; attamen revera erit ratione eorum, quae postea dabuntur. Patet sequela. Nam ad veritatem huius propositionis, tantum abest, quod desideretur decretum, quod potius si tale decretum esset, ac proinde ratione eius Antichristus determinaretur ad essendum, tunc non esset vera.

Non itaque haec referunt. Nam ad primam probationem constabit num. 148. Ad secundam vero, respondetur, praedictam propositionem esse chimericam, et constare ex dictis repugnantibus, atque adeo se ipsam destruere. Nam ex quo capite dicitur, in eo signo non esse aliquid, ratione cuius Antichristus erit pro tempore futuro, supponitur existentiam Antichristi pro tempore futuro non esse in eo signo, adhuc secundum esse obiectivum: atque adeo neque exercere rationem obiecti respectu praedictae propositionis. Quia, ut esset in illo signo secundum esse obiectivum, et exerceret rationem obiecti, requirebatur ut esset in eodem signo aliquid, ratione cuius haberet tunc illud esse reale obiectivum determinatum: et per consequens ibidem innuitur, talem propositionem non esse determinate veram: siquidem propositio determinate vera, et cuius obiectum debent esse in eodem signo. Sicut in universum res inter se aliquo modo conformes, vel difformes in aliquo signo, debent supponi cum esse in illo, et habere aliquo modo conformitatem, vel difformitatem in praedicto esse. At ex quo capite dicitur, Antichristum habiturum existentiam pro tempore futuro, desideratur ad hoc, ut sit verum, esse simul in eo signo propositionem illam, et existentiam Antichristi secundum esse reale obiectivum ipsius: et ita esse tunc aliquid, ratione cuius talis existentia pro eodem tempore futuro erit. Sed haec amplius in solutione ad priorem confirmationem huius argumenti elucidabuntur.

140 Tertio respondetur, concedendo maiorem, et negando minorem de conformitate inevitabili, et infallibili; secus vero de conformitate fallibili, et evitabili. Nec amplius convincit probatio. Nam ante divinum decretum, ad summum fallibiliter potest verificari, quod pro tempore futuro erit Antichristus: quandoquidem ante praedictum decretum, integrum fuit Deo decernere, quod non existeret pro praedicto tempore. Et si hoc in sequenti signo decrevisset, tunc iam illa propositio, in signo antecedenti ad summum fallibiliter vera propter maiorem inclinationem causarum, post ea, seu in signo sequenti esset falsa. Et ita solum sequitur, quod ante praedictum decretum dabatur conformitas fallibilis praedictae propositionis ad suum obiectum: et per consequens, quod illa propositio determinate sumpta, non erat determinate vera veritate infallibili, sed fallibili.

Diximus, Quod illa propositio determinate sumpta, non erat determinate vera veritate infallibili: quia sumpta praedicta propositione indeterminate, vel sumpta veritate determinate, id est, pro veritate, vel falsitate indeterminate, tunc potest esse proportionato modo infallibilis.

141 Ad primam confirmationem, neganda est minor. Ad probationem concedendum est, determinationem causarum de praesenti, et causatam per decretum efficax divinae voluntatis, non esse id, quod enunciatur de subiecto, ac proinde nec esse obiectum conformitatis illius propositionis de futuro: esse tamen primam radicem, et primum requisitum, primamque regulam talis conformitatis, propter rationes pro assertione factas. Et ita nisi adsit praedictum decretum, non poterit ulla ratione esse vera, et determinata conformitas, aut determinata difformitas inter illam, et suum obiectum.

Potestque hoc explicari exemplo intellectionis, et volitionis liberae. Nam in intellectio proponens obiectum cum indifferentia, est radix, et requisitum, et (ut sic dicamus) prima regula libertatis, quae est in volitione liberi obiecti propositi; et tamen cognitio illa indifferenter sic proponens obiectum, non est radix, et regula volitionis liberae per modum obiecti voliti ab ipsa, sed est quid omnino praerequisitum ad hoc, ut obiectum illud sit volitum secundum suam bonitatem. Ita ergo efficax decretum Dei non est radix, et regula conformitatis propositionis de futuro cum suo obiecto, tanquam aliquid necessario enunciatum per illam: et per consequens nec tanquam obiectum conformitatis, sed tanquam quid omnino requisitum, et per modum primae radicis praedictae conformitatis: quae hoc ipso quod creata, et per accidens, non potest non ortum ducere a divino decreto transferente futurum illud a statu possibili, vel futuri fallibilis, ad statum infallibilis futuritionis.

142 Nec refert, si obiicias, quod si efficax decretum divinae voluntatis desideratur ad veritatem propositionis affirmativae de futuro contingenti, tunc hoc ipso, quod decretum desit, propositio affirmativa de praedicto futuro erit falsa: siquidem deest illi primum requisitum, primaque radix suae conformitatis et veritatis: sicut hoc ipso, quod desit intellectio proponens obiectum cum indifferentia, debet volitio habere oppositum libertatis, scilicet necessitatem.

Respondetur enim, inde ad summum colligi, praedictam propositionem esse non veram, et non conformem, ex eo, quod deest primum requisitum conformitatis et veritatis; non tamen esse positivae difformem, seu falsam: nam verum, et falsum respectu cuiusvis propositionis, non sunt contraria immediate opposita: et ita potest dari medium, scilicet non verum, et non falsum.

Nec exemplum adductum obest, sed potius prodest. Nam sicut deficiente omnino intellectione proponente obiectum cum indifferentia, tunc si loco illius non subrogetur alia intellectio proponens ipsum cum determinatione, et necessitate non datur volitio necessaria, neque etiam volitio libera; si vero ponatur intellectio proponens illud cum determinatione, e necessitate, tunc dabitur volitio necessaria: ita in illo priori antequam sit decretum divinae voluntatis de futuritione Antichristi, propositio affirmans de illo quod erit, licet non habeat determinatam veritatem, et conformitatem; non tamen habebit difformitatem, quae est contraria opposita conformitati, ac proinde tantum erit non conformis, seu non vera, et non difformis, seu non falsa, non tamen conformis, vel difformis, vera, vel falsa. Si autem fuisset in signo sequenti decretum de non futuritione eiusdem Antichristi, tunc propositio illa in eo signo posteriori esset difformis. Sic ut quia Deus habuit decretum de futuritione illius, propterea post praedictum decretum talis propositio est determinate vera.

143 Et licet per ea, quae nunc diximus, satis hoc explicatum maneat, nihilominus addi potest, quod sicut necessitas, et libertas sunt immediate oppositae respectu actus voluntatis, absolute, et pro quavis duratione reali existentis, et ita nequit absolute, et in aliquo instanti reali dari volitio, quae non sit vel determinate necessaria, vel determinate libera, non tamen pro quocunque signo, et sub quavis praecisione; et ideo satis probabile est, quod eademmet volitio secundum substantiam potest transire de necessaria ad liberam, et e contra, atque adeo, quod in illo priori, in quo consideratur secundum sua essentialia praecise, nec est determinate libera, nec determinate necessaria, quamvis possit verificari de eadem, quod est non libera, seu non necessaria, quatenus per hoc significatur nondum habere necessitatem, aut libertatem: ita ergo cum proportione respectu propositionis de futuro contingenti philosophandum est, quatenus haec pro omni duratione reali debet esse vel determinate vera, vel determinate falsa, non tamen pro omni signo rationis, et antecedenter ad decretum. Quia tunc, et sub praedicta praecisione, tantum est non conformis, aut non difformis, ex eo, quod non datur obiectum pro illo priori, cui conformetur, aut difformetur: atque adeo tantum erit non vera, vel non falsa, quatenus pro praedicto signo nondum habet veritatem, aut falsitatem.

Sicut hoc ipsum, cum debita tamen proportione, de quavis propositione, sive de praesenti, sive de praeterito, aut de futuro dicendum est, si praedicta propositio consideretur in illo signo, in quo praecedit ad suam proprietatem, scilicet ad veritatem, vel falsitatem. Tunc enim non est formaliter vera, aut formaliter falsa, nec formaliter conformis, aut formaliter difformis; sed tantum nondum vera, seu nondum conformis; et nondum falsa, seu nondum difformis. Quae omnia in propositionibus iam dictis potiori ratione debent admitti, quam in exemplo illo de volitione, potente transire de necessaria in liberam, et e contra; absque eo quod secundum suam substantiam mutetur: ex eo, quod est longe certior assertio nostra, quam doctrina illa contenta in praedicto exemplo.

144 Ad secundam confirmationem respondetur ex dictis, propositionem de inesse non esse regulam, et mensuram veritatis propositionis de futuro enunciatae pro omni signo, nisi adsit primum illud praerequisitum, et fons conformitatis unius propositionis cum altera, scilicet determinatio efficax divinae voluntatis. Et ideo in illo signo priori, in sensu supra explicato, ante possibilitatem Antichristi non erat futuritio illius, ut supra ostendimus, et ex se constat: et nihilominus pro tempore futuro est vera propositio de inesse ei correspondens, scilicet quod Antichristus est.

Ad tertiam confirmationem patet ex dictis, quomodo verum, vel falsum determinate, et immutabiliter sint contraria immediate respectu propositionis pro quocunque instanti reali, non vero pro quocunque signo rationis.

145 Ad ultimum constat etiam ex dictis, quomodo ad rationem propositionis satis sit, vel esse in signo antecedenti ad divinum decretum indeterminate veram aut falsam; vel esse fallibiliter, et in particulari veram, aut fallibiliter, et in particulari falsam, aut tandem in quacunque duratione reali, et per consequens stante decreto Dei esse determinate, et infallibiliter veram, aut determinate, et infallibiliter falsam.

146 Nec refert, si obiicias, quod licet propositio in communi possit esse vera, vel falsa indeterminate; attamen hoc ipso, quod sit haec propositio in individuo, necesse est, ut habeat determinate veritatem, aut determinate falsitatem. Quia quoties aliqua passio sub disiunctione, et indeterminate convenit alicui essentiae in communi, toties convenit determinate individuis contentis sub illa, ut patet in numero, cui sumpto in communi convenit saltim per modum proprietatis, quod sit par, vel impar indeterminate, et sub disiunctione: et tamen cuilibet numero in particulari debet competere, quod sit determinate par, vel determinate impar.

Respondetur enim, negando antecedens. Et ad probationem dicendum est, eam esse veram in proprietatibus absolutis, ut in exemplo allato contingit; non vero in proprietatibus respectivis, qualis est significare verum, vel falsum. Nam proprietas ista convenit propositioni de futuro contingenti per ordinem ad suum obiectum, scilicet futurum: et ita quia hoc pro illo signo rationis non habet determinate fore, nec determinate non fore, sed tantum habet indeterminate, quod erit, vel indeterminate, quod non erit; ex eo, quod divina voluntas est determinata pro illo priori ad habendum aliquem actum vage, et indeterminate sumptum, quo decernat fore, vel non fore, v. g. Antichristi; propterea haec propositio Antichristus erit, pro illo priori, et in individuo sumpta, habet significare veritatem, vel falsitatem indeterminate, non tamen determinate.

Adde, quod iuxta priorem illam solutionem num. 129. adductam, propositio praedicta in illo priori non est formaliter propositio, nec constat subiecto, copula, et praedicato formaliter talibus, ut ibidem explicatum est.

147 Ad confirmationem primam respondet Curiel controversia citata num. 86. non futurum sumi duobus modis. Primo negative pro eo, quod non habet modum essendi futuri, quamvis possit illum habere, ut contingit in possibili: quod quidem non habet omnia requisita, ut sit futurum, et potest ea habere. Secundo contrarie pro eo, quod importat aliquid repugnans modo essendi futuri: ut id, quod est possibile fieri, et Deus decrevit non esse faciendum, habet aliquid, ratione cuius repugnat ipsi esse futurum. Quando ergo dicitur de aliquo non esse futurum, quia consideratur antecedenter ad determinationem divinae voluntatis de eius productione, sumitur non futurum priori modo. Quando vero in propositione negativa opposita affirmativae negatur esse futurum, sumitur posteriori modo. Et sicut non valet argumentum a negatione alicuius requisiti, ut aliquid sit futurum, ad positionem alicuius repugnantis, ut sit futurum; ita neque valebit argumentum, quo ex cognitione alicuius sub ratione non futuri priori modo, colligitur esse non futurum modo posteriori.

Caeterum in hac solutione, nisi amplius explicetur, non videtur omnino animus quiescere. Nam si praecise sistitur in hoc, quod sumpto non futuro positive, et contrarie, nihil potest esse non futurum, nisi post decretum, consequens erit, ut antecedenter ad divinum decretum sint falsae omnes propositiones negativae contrariae de futuro contingenti: sicut etiam propter eandem rationem erunt falsae omnes affirmativae de eodem futuro: siquidem, nec futuritio, nec positiva non futuritio possunt esse, iuxta nostram sententiam, ante divinum decretum, sed debent subsequi ad illud: at hoc non est concedendum propter ea, quae num. 141. et 142. diximus: ergo, etc.

Unde ad confirmationem hanc respondetur ex dictis loco citato, eam non convincere intentum. Quia decretum praesens divinae voluntatis non est obiectum illius propositionis, sed solum est primum requisitum, primaque fontalis ratio conformitatis cum obiecto, et ipsius obiecti, necnon et illius praedicati, quod de subiecto per illam enunciatur, scilicet existentiae pro tempore futuro. Et similiter secunda confirmatio intentum non convincit, eo quod obiectum illius propositionis negativae, scilicet Antichristus non erit, nequaquam est non futuritio negativa eiusdem Antichristi; sed illud, quod modo insinuavimus, et loco citato magis explicuimus.

148 Ex quo etiam patet ad illud, quod in fine huius confirmationis adducitur, scilicet quod sicut ad hoc, ut sit falsum in illo signo antecedenti ad decretum, quod Antichristus est, sufficit, ut in illo signo non sit: quia ad veritatem requirebatur, ut esset, ita ad hoc, ut sit in eodem signo falsum, quod erit, sufficiet, quod non habeat positivam futuritionem: siquidem haec futuritio ad eius veritatem requirebatur. Ex dictis igitur ad hoc patet. Quoniam respectu illius propositionis affirmativae in illo signo enunciatae, nempe Antichristus est, habet rationem obiecti enunciati esse illius pro illo signo: et non esse eiusdem, secundum eam rationem, secundum quam in eo signo dari potest, habet rationem obiecti propositionis negativae, tanquam duo inter se immediate opposita. Et ideo sicut si in illo signo daretur esse Antichristi, mensuraret utramque propositionem reddendo unam (scilicet affirmativam) veram, et aliam (nempe negativam) falsam, ita hoc idem de non esse, quod pro eodem signo datur, cum proportione dicendum est.

Caeterum, obiectum alterius propositionis, scilicet Antichristus erit, non est determinata, et positiva futuritio, quae Antichristo in illo signo rationis ante decretum conveniat. Nam haec nihil est aliud, quam quod de praesenti, et in eo signo habeat esse determinatum in suis causis, et praesertim in prima; sed quod pro tempore futuro, positive erit, sicut et obiectum propositionis negativae est, quod pro tempore futuro positive (ut sic dicamus) non erit: ex eo, quod pro sequenti signo erit decretum, quo Deus decernat, illud habiturum, vel non habiturum existentiam pro praedicto tempore. Quare cum ex vi signi antecedentis, seu in praedicto signo, nec sit hoc obiectum, nempe, quod Antichristus pro tempore futuro erit, neque hoc, quod non erit, modo dicto explicatum, inde est, ut praedicta propositio ex defectu obiecti, et per consequens ex defectu regulae mensurantis, nec sit determinate vera, nec determinate falsa, quamvis sit non vera, et non falsa.

149 Unde ad falsificandam aliquam ex his propositionibus determinate sumptam, vel ad verificandam illam, non sat est, quod Antichristus in illo signo ante divinum decretum sit non futurus negative, id est non habeat ea, quae requiruntur ad futuritionem, quamvis nihil habeat, ratione cuius ei repugnet existentia pro tempore futuro. Quia obiectum praedictarum propositionum, tantum est, quod pro tempore futuro habebit Antichristus, quod positive existat, vel quod positive, et in sensu dicto non existat; et ita licet praedicta propositio non habeat esse positive conformem, aut difformem suo obiecto, nisi dependenter a divino decreto; non tamen propterea ante illud, seu ex hoc, quod non intelligatur divinum decretum, erit ex vi, et rigore sermonis falsa.

Diximus: Ex vi, et rigore sermonis: quia si redderet alium sensum, qui tamen non est proprius illius ex vi, et rigore sermonis, scilicet, quod causae sunt determinatae ad hoc, ut praedictum futurum pro tempore futuro sit, vel quod habeat esse determinatum in suis causis, ratione cuius in tempore futuro erit, tunc propositio affirmativa erit falsa, sicut et negativa, eodem proportionali modo explicata, veritatem continebit; at praedictae propositiones sic exposita potius sunt ex vi, et rigore sermonis propositiones de praesenti, quam de futuro.

150 Sed in calce huius dubii forte inquires. Quaenam ex illis tribus solutionibus, quibus plura ex argumentis contrariae sententiae dissolvimus, sit aliis praeeligenda. Respondetur ex iis, quae supra innuimus, quod loquendo de propositionibus enunciantibus, ante decretum Dei efficax, quod aliquid erit, ad quod tamen nulla est determinatio etiam impedibilis in suis causis, ac proinde nec res illa, de qua enunciatur, quod erit, habet futuritionem in illis ratione maioris inclinationis, quae in eis sit in ordine ad productionem, quam ad non productionem talis rei, tunc prima, et secunda solutio est eligenda. Si autem loquamur de propositionibus enunciantibus ante praedictum decretum, quod aliquid erit, ad quod quidem producendum causae sunt sufficienter determinatae, licet talis determinatio sit impedibilis, tunc eligenda est posterior solutio.