Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Postquam mentem D. Thom. examinavimus, et iuxta eam vidimus nullam dari speciem intelligibilem creatam, in ordine ad claram Dei visionem, ac proinde essentiam divinam uniri in ratione speciei intelligibilis cum intellectu beati, dicamus oportet quid circa hoc, praescindendo ab authoritatibus, et testimoniis D. Thom. et solum ad rem ipsam attendendo, dicendum sit.

§ I. Proponitur prior sententia.

25 Prima sententia negat, Deum uniri in ratione speciei intelligibilis cum intellectu beati, ac proinde affirmat dari de facto speciem intelligibilem impressam, et creatam, in ordine ad visionem ipsius per essentiam. Haec est Aureoli apud Capre. in 4. dist. 49. quaest. 5. artic. 2. Vazq. in praesenti disp. 43. cap. 6. quamvis diverso fundamento ductus, refert pro ea Ricardum in 3. dist. 14. art. 1. quaest. 3.

Probatur primo. Nam potissima causalitas speciei intelligibilis est in genere causae formalis: sed Deus nequit supplere hoc genus causae: ergo neque uniri cum intellectu beati in ratione speciei intelligibilis: ac proinde danda erit species intelligibilis creata, per quam uniatur. Minor cum utraque conseq. ex se constant. Maior etiam liquet. Quoniam praecipuum munus speciei intelligibilis est determinare intellectum, et tribuere speciem intellectioni, ad quam deservit: haec autem duo ad genus causae formalis spectant.

26 Secundo. De ratione speciei intelligibilis est, quod constituat intellectum in actu primo, tribuatque illi virtutem ad operandum: sed hoc nequit praestari ab essentia divina, nisi per intrinsecam informationem; ergo cum hoc illi repugnet, nequit uniri per modum speciei intelligibilis. Maior quoad 1. part. satis constat. Quoniam intellectus secundum se, et praecise sumptus, est pura potentia in genere intelligibili, et reducitur ad actum per speciem intelligibilem. Quoad 2. vero part. patet ex prima. Quoniam cum unumquodque operetur secundum, quod est in actu, consequens est, ut si species constituit intellectum in actu, quod det illi virtutem ad operandum, et intelligendum. Min. vero etiam constat. Nam si essentia divina non unitur intrinsece, atque adeo per informationem, manebit intellectus intrinsece, sicut antea, ac proinde, sicut antea non erat intrinsece constitutus in actu, nec cum virtute ad operandum, ita nec postea.

27 Confirmatur primo. Nam essentia divina nequit se habere per modum potentiae respectu visionis beatificae: ergo neque potest constituere intellectum in actu primo. Antecedens est evidens. Quia talis potentialitas pugnat cum infinita actualitate essentiae Dei. Consequ. vero etiam patet. Quia actus primus est in potentia ad actum secundum, et per illum perficitur.

Confirmatur secundo. Quoniam essentia divina se ipsa nequit praestare aliquem effectum formalem intellectui beati: ergo, nec constituere illum in actu primo, ac proinde, nec uniri eidem in ratione speciei intelligibilis. Haec ultima conseq. patet ex dictis. Prima vero etiam constat. Quia nihil potest constituere aliud in actu, quin tribuat illi aliquem effectum formalem. Antecedens vero probatur. Nam ille effectus nequit esse pure increatus, quippe incipiens in tempore; neque pure creatus, quandoquidem involvit essentiam divinam, ut formam, a qua procedit; nec mixtus ex creato, et increato, quia illud esse creatum, quoad admisceretur, nec esset quid substantiale, siquidem esse substantiale nequit tribui intellectui, cum sit accidens; nec etiam quid accidentale, alias daretur aliquod accidens medians inter essentiam divinam, et intellectum, ratione cuius Deus clare videretur, et ita videretur, et non videretur immediate, ut ex supradictis, et infra dicendis constabit: ergo, etc.

28 Tertio. Ex unione speciei intelligibilis cum intellectu debet aliquid per se unum resultare: sed ex essentia divina, et intellectu beati nequit hoc unum resultare: ergo essentia divina non poterit cum eo uniri per modum speciei intelligibilis. Conseq. est satis perspicua. Minor vero videtur aperta. Quoniam ex essentia divina, et intellectu non potest coalescere una substantia, aut unum accidens, ut ex se constat: ergo, etc. Maior vero etiam patet. Nam ex pura potentia in aliquo ordine, et ex actu eiusdem ordinis non potest non resultare unum per se, ut in materia, et forma substantiali videre licet; ergo cum intellectus sit pura potentia in ordine intelligibili, et species impressa sit proprius actus huius ordinis, fiet inde, ut ex utroque debeat unum per se coalescere.

29 Confirmatur. Nam si essentia divina uniretur in ratione speciei cum intellectu creato, et ex utroque aliquid resultaret, non posset non fieri per novam aliquam actionem; sed haec repugnat: ergo, etc. Maior patet: quia novus effectus ex unione plurium resultans debet fieri per novam actionem, etsi unum extremum sit increatum, ut in mysterio Incarnationis constat.

Minor vero etiam liquet. Quia haec actio non potest esse actio productiva intellectus, quippe quae est inferioris ordinis, nec actio productiva luminis gloriae: quia sicut productio luminis fidei nequit esse productio, aut unio specierum intelligibilium, quae ad credendum desiderantur, ita nec productio luminis gloriae potest esse actio productiva unionis essentiae divinae, aut alicuius tertii ex hac unione resultantis. Nec tandem potest esse aliqua alia actio terminata ad totum illud coniunctum: nam in hoc coniuncto tantum reperitur ipsa essentia divina, et unio eius cum intellectu, ac tandem intellectus cum lumine gloriae: at nulla potest esse actio producens divinam essentiam, cum ipsa ex se sit improducibilis, nec unionem eius, quia haec non est distincta ab eadem essentia, ex eo, quod essentia est extremum unibile per modum actus purissimi, atque adeo est res unibilis, et unio sui; nec tandem producens intellectum, aut lumen, ita ut haec actio habeat necessariam connexionem cum altera comparte huius coniuncti, scilicet cum essentia divina, et eius unione, propter ea, quae nuper dicebamus: ergo nec poterit dari aliqua actio terminata ad praedictum coniunctum: quandoquidem nulla actio producit aliquod totum, seu coniunctum, nisi producat quidquid est in eo, vel aliquid eius, cum quo caetera alia sint necessario connexa.

30 Quarto. Species intelligibilis debet recipi in intellectu: sed Deus nequit in illo recipi; ergo neque uniri cum eodem per modum praedictae speciei. Conseq. est evidens. Maior vero patet. Quia species intelligibilis habet se per modum formae respectu intellectus creati: forma autem debet recipi in eo, cuius est forma. Minor autem etiam constat. Tum quia essentia divina est forma totalis, et per se subsistens, cui proinde repugnat recipi in alio. Tum etiam: quia alioqui eadem essentia limitaretur per intellectum creatum: quoniam forma receptibilis in subiecto finitur, et limitatur per illud, ut ex mente D. Thom. ostendunt nostri Complut. 3. Phys. disp. de infinito.

31 Nec satis erit, si dixeris, quod licet forma naturalis debeat recipi, inhaerere, aut intrinsece informare id, cuius est forma; secus tamen forma intelligibilis, ut patet in essentia Angeli, quae est forma intelligibilis respectu proprii intellectus, non tamen ipsi inhaeret, aut illum intrinsece informat. Unde speciei, seu formae intelligibili accidit, quod sit substantia, vel accidens, et satis est illi, ut dicat unionem in esse intelligibili cum intellectu seclusis imperfectionibus, ac proinde sine inhaerentia, et intrinseca informatione: et ita, licet Deus nequeat uniri in ratione formae naturalis cum intellectu beati; bene tamen in ratione formae intelligibilis.

Nam contra hoc est, quod repugnat uniri aliquid per modum formae intelligibilis, quin ibidem admisceatur unio eiusdem in esse entitativo, et naturali; ergo si semel Deus nequit uniri cum intellectu beati per modum formae naturalis, et in esse entitativo, nequibit uniri cum eodem intelligibiliter. Conseq. est evidens. Antecedens vero probatur inductive. Nam in unione essentiae divinae per modum speciei intelligibilis cum suo intellectu, imbibitur maior alia unio in esse esse naturali, scilicet per omnimodam identitatem, et in unione intelligibili essentiae Angeli cum proprio intellectu miscetur alia unio naturalis, scilicet per modum essentiae, et proprietatis: et similiter cum unione in esse intelligibili aliarum specierum cuiusvis intellectus creati miscetur unio eiusdem per inhaerentiam, et informationem, quae concomitatur unionem in esse intelligibili.

Confirmatur primo. Quoniam essentia divina, ut pertinet ad ordinem entitativum, et eademmet, ut spectat ad ordinem intelligibilem, habetque rationem speciei intelligibilis, non distinguitur adhuc virtualiter, sed est eadem prorsus formalitas: ergo nequit uniri cum intellectu creato beati, secundum quod habet rationem speciei intelligibilis, nisi uniatur eidem secundum quod pertinet ad ordinem entitativum, seu in ratione formae naturalis, et in esse entitativo. Antecedens constabit, tum ex dicendis in hoc eodem dub., tum etiam ex iis, quae in tract. de scientia Dei disp. 3. num. 17. et deinceps, et in tract. de volunt. Dei disp. 2. num. 34. asseremus. Consequentia vero etiam liquet. Quoniam ad hoc, ut essentia divina uniretur cum intellectu beati, secundum unam ex illis duabus rationibus, et non secundum aliam, desiderabatur, ut esset alia ratio, saltim virtualiter distincta: ergo hoc ipso, quod esse entitativum, et naturale ex una parte, et esse intelligibile, seu ratio speciei intelligibilis ex alia, non distinguantur virtualiter, seu cum fundamento in re in essentia divina, oportet, ut nequeat uniri cum intellectu beati in ratione speciei intelligibilis, et ut ad ordinem intelligibilem spectat, nisi etiam uniatur cum eodem, ut pertinet ad ordinem entitativum, et naturalem.

32 Confirmatur secundo: quia unio speciei in esse intelligibili est intimior, et maior, quam unio materiae cum forma substantiali: ergo debet esse per identitatem, aut saltim per informationem, et inhaerentiam, ac proinde in esse entitativo, et naturali. Antecedens constat ex illo communi axiomate ex Averr. 3. de Anima text. 37. desumpto, scilicet ex intellectu, et re intellecta fieri magis unum, quam ex materia, et forma: ubi autem est magis unum coalescens ex duobus, ibi maior, et intimior unio debet intercedere, ut ex se constat: ergo, etc. Prima vero consequentia probatur. Nam alioqui unio illa esset longe minor, et nullo modo intima: quandoquidem tantum esset per extrinsecam assistentiam, et indistantiam unius ad aliud, ac proinde per extrinsecam unionem.

Secunda autem conseq. satis liquet. Quoniam unio per inhaerentiam, et informationem excludentem identitatem inter formam, et rem informatam, pertinet ad ordinem entitativum, et naturalem; et unio per identitatem cum forma, in qua est idem realiter esse intelligibile, ac entitativum, et naturale, ut in praesenti contingit, est unio, et identificatio, tam in esse intelligibili, quam in esse entitativo, et naturali.

33 Confirmatur tertio. Nam si unio in esse intelligibili praecise sumpto non peteret saltim inhaerentiam, seu informationem, fieret inde, quod ad unionem essentiae divinae cum intellectu beati per modum formae intelligibilis, tantum desideraretur intima quaedam assistentia per illapsum, sed hoc est aperte falsum: ergo, etc. Conseq. cum maiori ex se constat. Minor vero etiam liquet. Tum, quia unio essentiae divinae per solum illapsum, tantum est in esse naturae, et ad effectum conservationis: ergo non est satis ad unionem in ordine supernaturali et per modum speciei intelligibilis. Tum etiam: quia essentia divina ante lumen gloriae nequit esse unita in ratione speciei intelligibilis cum intellectu beati, ut ex dicendis art. 4 et 5. constabit: si autem sufficeret unio per illapsum, esset unita ante praedictum lumen, quia ante adventum eius adest illapsus Dei in intellectum. Tum denique: quia alioqui essentia divina maneret unita cuivis intellectui etiam non beato, quandoquidem in quemlibet intime illabitur.

§ II. Refertur secunda sententia.

34 Secunda sententia partim convenit cum praecedenti, partim vero ab ea dissentit. Convenit quidem quatenus negat, Deum uniri per modum speciei intelligibilis intellectui beato, ex eo, quod ad rationem praedictae speciei indispensabiliter desideratur inhaerentia. Dissentit vero, quia negat esse de facto speciem aliam impressam, et creatam. Nam credit sufficere, quod essentia divina habeat peculiarem concursum in ratione obiecti una cum intellectu creato, coefficiendo cum illo visionem claram Dei, licet ob defectum praedictum non sit species intelligibilis respectu ipsius. Ita Suar. 1. tomo summae Theologiae, lib. 2. cap. 12.

Sententia haec, quoad id, in quo convenit cum praecedenti, satis constare videtur ex adductis pro illa: quoad id vero, quod secundo loco addit, scilicet non dari aliam speciem creatam, patebit ex dicendis pro nostra sententia.

Quoad ultimum vero sic potest suaderi. Quoniam non potest reddi sufficiens ratio, ob quam desideretur necessario ad intellectionem alius influxus, praeterquam, quod ipsum obiectum sit indistans ab intellectu, et simul cum eo efficiat illam: ergo tunc non erit necessaria species intelligibilis gerens vices obiecti, aut, quod obiectum uniatur in ratione speciei. Patet consequentia. Quia ad utrumque desiderantur inhaerentia, et quod intellectus constituatur in actu primo per speciem, aut per obiectum, et ita non erit solus influxus in genere causae coefficientis cum intellectu intellectionem. Antecedens vero etiam constat. Quoniam intellectio est quidam partus intellectualis, et verbum habet rationem prolis in esse intelligibili, et ideo obiectum comparatur ad intellectionem per modum maris, et intellectus habet se ad instar foeminae parturientis, iuxta illud commune proloquium, nimirum: Ab obiecto, et potentia paritur notitia: ergo sicut in partu naturali, tantum desideratur, quod masculus coefficiat simul cum foemina, non vero, quod constituat illam in actu primo, et si masculus posset per se ipsum praestare, quod praestat medio semine, non desideraretur semen, ita etiam in partu intentionali: nam cum hic sit talis per Analogiam ad illum priorem, satis erit inveniri in eo illam, quae ad partum naturalem per se, et indispensabiliter requiruntur.

§ III. Vera Angelici Doctoris opinio.

35 Dicendum tamen est, essentiam divinam uniri de facto cum intellectu beati per modum speciei intelligibilis in ordine ad claram Dei visionem. Ita communiter discipuli D. Thom. et fere omnes Theologi sunt secuti eumdem S. Doctorem, tum in locis dubio praecedenti citatis, tum etiam 3. cont. Gen. cap. 51. ubi ait: Manifestum est igitur, quod essentia divina potest comparari ad intellectum creatum, ut species intelligibilis, quia intelligit: et 3. part. quaest. 9. art. 3. ad 3. ubi inquit: Essentia divina unitur menti beatae, sicut intelligibile intelligenti: et in hac quaest. art. 5. his verbis: Cum autem aliquis intellectus creatus videt Deum per essentiam, ipsa essentia divina fit forma intelligibilis intellectus. Et licet assertio haec satis constare posset ex impossibilitate speciei impressae, et creatae in ordine ad videndum Deum, quam ex D. Thom. et rationibus ex ipso desumptis infra in hac eadem disp. a dub. 4 usque ad 9. ostendemus; nihilominus ratione fundamentali ex propriis principiis, et ex eodem S. Doctore in hoc art. et quaest. 56. necnon et aliis locis iam citatis deprompta sic ostenditur.

36 Nam quotiescumque obiectum est per se ipsum intelligibile, et proportionatum intellectui, ac tandem unitum cum ipso, non indiget specie intelligibili a se distincta, sed per seipsum unitur in ratione speciei: sed essentia divina est per seipsam intelligibilis, et proportionata intellectui perfuso lumine gloriae, ac denique intime unita cum illo: ergo non eget specie a se distincta, sed per seipsam unitur in ratione speciei intelligibilis. Maior probatur. Nam species intelligibilis solum datur ob defectum alicuius ex tribus conditionibus enumeratis in obiecto. Unde quia essentiae Angeli nulla ex illis deest respectu proprii intellectus, ideo non eget specie a se distincta, sed ipsamet essentia unitur in ratione speciei in ordine ad cognitionem sui.

Minor vero quoad 1. part. satis constat. Nam cum intelligibilitas oriatur ex immaterialitate, et actualitate obiecti, fit inde, ut essentia divina, quae est actus purissimus, summeque immaterialis, quippe, quae est suum esse, absque omni prorsus potentialitate, sit etiam per suam essentiam intelligibilis, imo et summe intelligibilis.

Quoad 2. vero part. scilicet, quoad proportionem, etiam liquet. Nam intellectus illustratus lumine gloriae fit ordinis divini. Unde sicut secundum istam rationem est intellectus Deificus, ita inter ipsum, et essentiam divinam, ut obiectum intelligibile, et sufficiens proportio.

37 Quoad ult. vero part. probatur. Nam hoc ipso, quod essentia divina sit per seipsam intelligibilis, et in ratione obiecti intelligibilis proportionata intellectui, ut perfuso lumine gloriae, oportet ut conferatur cum eo per modum speciei, et formae intelligibilis, eidem proportionatae, et ipsi unibilis: ergo hoc ipso, quod sit indistans ab illo per indistantiam propriam, et peculiarem divinae essentiae, scilicet per intimum illapsum in ipsum, ut perfusum lumine gloriae, oportebit, quod seipsa uniatur cum eo sic sumpto per unionem aliam in esse intelligibili per unionem aliam in esse intelligibili. Patet haec consequentia. Quoniam, quodlibet extremum unibile, quod in ratione talis est actus purus, habet in illo ordine, in quo est unibile, et actus purus, esse ipsam actualissimam unionem sui cum altero extremo, hoc ipso, quod per indistantiam sibi propriam sit indistans ab illo, et ex parte huius adsunt omnia requisita ad talem unionem. Sed de hoc iterum in tract. de Incarnatione, quaest. 1. art. 1. ex professo sermo redibit, ubi etiam ostendemus, quam bene haec cum illis, quae nostrum Complut. Collegium 1. Phys. disp. 6. quaest. 2. docet, cohaereant.

§ IV. Evasio Gabrielis Vazquez, et quomodo praecludenda.

38 Multipliciter occurrunt adversarii huic rationi. Nam in primis Vazq. respondet, supponi in ea, requiri necessario ad visionem concursum specialem obiecti in esse obiecti, et ita, quoties obiectum habuerit conditiones assignatas, habere per se ipsum rationem speciei intelligibilis. Caeterum talis concursus non est necessario requisitus ad visionem: et ideo essentia divina solum concurrit per modum causae universalis, et similiter intellectio, qua Angelus seipsum cognoscit, solum fit ab intellectu Angelico sine speciali concursu essentiae ipsius, in ratione obiecti, aut speciei intelligibilis.

Sed contra. Nam (ut constat ex communi illo Theologorum, et Philosophorum axiomate) ex obiecto, et potentia paritur notitia, ergo obiectum specialiter influit in intellectionem. Patet consequentia. Tum quia ob hanc rationem D. Aug. lib. 9. de Trin., cap. 10. et lib. 14. cap. 17. inquit, quod intellectus est potentia passiva, cuius activum principium est obiectum, et D. Thom. infra quaest. 77. art. 3. ait: Obiectum comparari ad actum potentiae passivae, sicut principium, et causa movens. Tum etiam: quia cum in intellectione interveniat quidam partus, aut quasi partus, oportet, ut ibidem adsit foemina, scilicet potentia intellectiva, et simul aliquod habens se ad instar maris foecundantis illam, nimirum obiectum: ergo sicut intellectus habet specialem concursum, quia concurrit per modum foeminae, ita obiectum influet per specialem influxum, et per modum principii activi foecundantis, et moventis potentiam, ex eo, quod se habet ad instar masculi.

39 Deinde. Quia verbum productum, ex se, et necessario habet assimilari obiecto quoties per intellectionem producitur: ergo obiectum habet specialem concursum in illud per modum principii quo, ac proinde in intellectionem. Antecedens est perspicuum. Nam verbum ex se, et necessario habet esse repraesentativum obiecti: ergo ex se, et necessario erit simile ILLI. Unde in divinis Verbum ex sua ratione formali est imago, et similitudo Patris, assimilaturque illi in essentia, quae est obiectum Paternae cognitionis, per quam producitur. Prima vero consequentia etiam constat. Quia verbum solum assimilatur necessario suo principio formali quo, producenti illud, ergo si ex sua ratione formali necessario assimilatur obiecto, fit inde, ut hoc habeat specialem influxum in ipsum, nimirum per modum principii productivi quo, vel saltim per modum principii formalis determinantis ad eius productionem.

40 Confirmatur. Quoniam obiectum habet specialem concursum respectu volitionis, sive ille sit in genere causae efficientis, ut plures ex Thomistis volunt, sive in genere causae finalis: ergo etiam habebit illum respectu intellectionis. Antecedens ex se constat. Consequentia vero etiam liquet. Quoniam proprium est intellectus trahere ad se res intellectas, ut communiter Theologi, et Philosophi fatentur, sicut et voluntatis ferri in res volitas: ergo sicut ob hanc rationem obiectum volitum habet specialem influxum respectu volitionis, ita ob illam obiectum cognitum, seu intellectum specialiter concurret in intellectionem: alioqui ad quidnam intellectus traheret ad se res intellectas, nisi peculiariter indigeret eis, ut principio ad intra in ordine ad intellectionem?

Confirmatur, et explicatur tandem. Nam sicut obiectum volitum specificat volitionem, ita teste Arist. 11. Metaphys. quem refert Caietanus infra quaest. 14. artic. 1. obiectum cognitum, est principium specificativum cognitionis: ergo unitur specialiter cum intellectu in ordine ad talem specificationem, ac proinde in ratione obiecti habebit specialem influxum respectu illius. Haec ultima consequentia patet. Tum ex modo dictis: quoniam si non haberet peculiarem influxum, non praerequireretur peculiariter eius unio in ordine ad intellectionem. Tum etiam: quia intellectio, ut actio, specificatur a suo principio proximo eliciente illam, ut notarunt nostri Complut. in sua Logica, cap. de actione: et ita si obiectum specificat illam, ut est actio, iam habebit specialem influxum principii proximi, et activi respectu illius. Prima vero consequentia etiam constat. Quia obiectum cognitum non potest esse principium specificativum cognitionis, nisi, ut est unitum, et unum cum cognoscente: alias cognoscens non haberet in se sufficiens principium propriae operationis, quod est contra naturam agentis perfecti, et ad supremum ordinem agentium pertinentis, quale est ipsum cognoscens.

§ V. Solutio Francisci Suarez, et quomodo evertenda.

41 Secundo occurrit Suarez, verum esse non dari de facto speciem creatam in ordine ad intellectionem alicuius obiecti, quoties habet conditiones a nobis enumeratas; caeterum falso supponi, quod tale obiectum debeat uniri in ratione speciei intelligibilis. Quia ad hanc indispensabiliter requiritur inhaerentia, aut informatio in esse entitativo. Quare tunc sufficiet, et desiderabitur concursus specialis obiecti in esse obiecti quatenus una cum intellectu coefficit intellectionem, absque eo, quod ibi interveniat ratio speciei intelligibilis, sive creatae, sive increatae.

42 Verum haec solutio in duobus inter alia deficit. Primum est, quod de essentia speciei intelligibilis formaliter sumptae sit inhaerentia, aut informatio in esse entitativo, aut quaevis alia imperfectio, cuius falsitas sic ostenditur. Nam in Deo formaliter reperitur ratio formalissima speciei intelligibilis: sed nihil involvens intrinsece inhaerentiam, aut informationem in esse entitativo, vel quamvis aliam imperfectionem, potest formaliter inveniri in illo: ergo ratio speciei intelligibilis per se, et formaliter sumpta non involvit necessario inhaerentiam, aut aliam imperfectionem. Consequentia cum minori satis constat: alioqui Deus non esset ens summe perfectum, et per consequens, neque esset Deus.

Maior vero videtur aperta. Tum quia eam communiter docent Theologi, dum aiunt, essentiam divinam vere, et formaliter habere rationem speciei intelligibilis respectu productionis Verbi. Tum etiam; quia est expressa D. Thom. 3. cont. Gent. cap. 51. de verit. quaest. 2. art. 2. 1. part. quaest. 14. art. 2. ubi ait, quod, In Deo, quia nihil est potentialitatis, ideo in eo intellectus, et intellectio sunt idem, ita, ut neque careat specie intelligibili: sicut intellectus noster cum intelligit in potentia: neque species intelligibilis sit aliud a substantia divini intellectus, sed ipsa species intelligibilis est ipse intellectus, et ita per se ipsum intelligit.

43 Confirmatur primo, species expressa, nempe verbum, est perfectio simpliciter simplex, non involvens necessario imperfectionem inhaerentiae, aut quamvis aliam: ergo etiam species impressa. Antecedens patet. Nam alias ratio verbi non reperiretur formaliter in divinis. Conseq. vero etiam liquet, tum ex paritate rationis, tum etiam, quia species impressa est principium quo, vel formale solum, vel activum respectu verbi; ergo si hoc non includit necessario imperfectionem, neque species impressa eam involvet. Patet conseq. Quoniam alioqui imperfectio speciei impressae splenderet in verbo: quandoquidem omnis imperfectio principii productivi, aut formalis, necessario involuta ab ipso, debet splendere in re producta.

Confirmatur secundo, et simul explicatur quomodo essentia divina possit uniri in ratione speciei sine inhaesione. Nam species intelligibilis non tribuit primam, et essentialem virtutem ad intelligendum, quae ex parte potentiae intellectivae requiritur, sed tantum complet ex parte obiecti (et modo statim magis explicando) praedictam virtutem: ergo cum essentia divina sit sua intelligibilitas per modum actus puri, sitque vera forma intelligibilis, poterit uniri non solum cum intellectu divino, sed etiam cum intellectu creato. Antecedens communiter recipitur a Theologis. Conseq. vero probatur. Nam ex eo colligimus subsistentiam divinam posse uniri per modum termini, absque ulla imperfectione inhaesionis, aut informationis non solum cum essentia Dei, sed etiam cum essentia creata, quia habet veram rationem termini, estque ipsum subsistere per modum actus puri, et ratio subsistendi complet naturam, non vero tribuit primam rationem essentialem ex parte eius se tenentem: ergo cum ratio speciei intelligibilis habeat hoc ipsum proportione servata, et essentia divina sit sua intelligibilitas per modum actus puri, poterit absque ulla mixtione inhaesionis, aut quavis alia imperfectione uniri per modum speciei, tam cum intellectu divino, quam cum creato.

44 Confirmatur tandem, et radicitus hoc ipsum explicatur ratione D. Thom. in hoc art. in solutione ad 3. et alibi saepe. Nam essentia divina ex se est species, seu forma intelligibilis, et insuper est omne suum esse, tam in genere entis, quam in genere intelligibili; quia est sua intelligibilitas: ergo sicut se ipsa potest esse forma intelligibilis respectu intellectus divini, ita se ipsa absque inhaerentia, aut imperfectionibus informationis poterit constituere intellectum creatum per modum formae intelligibilis in actu primo ad intelligendum. Antecedens constat ex dictis. Conseq. vero probatur. Quia causa, propter quam aliqua forma, quae habet veram rationem formae in ordine naturali, et entitativo, non potest constituere in actu sibi proportionato aliquod subiectum, nisi media inhaerentia, aut informatione dicente imperfectionem, est, quia petit necessario, ut ipsa, in quantum constituit subiectum in actu, non sit illud esse, quod dat, et ideo, ut det tale esse, indiget causalitate aliqua formali, quae sit inhaerentia, aut informatio dicens, et supponens imperfectionem: ergo ubi forma potest esse illud esse, quod constituit in actu, quodque tribuit subiecto, ut in forma intelligibili summe perfecta, scilicet in essentia divina, contingit, non indigebit causalitate inhaerentiae, aut informationis iam dictae ad constituendum in actu, sed poterit hoc praestare per immediatam unionem sui ipsius absque omni inhaerentia, et informatione dicente, aut praesupponente imperfectionem.

45 Ex quo etiam constat falsitas secundi, quod in hac solutione continetur, scilicet obiectum, seu essentiam divinam exhibere specialem, et activum concursum in ratione obiecti in ordine ad claram Dei visionem, et nihilominus non habere rationem speciei intelligibilis. Nam haec duo non videntur inter se cohaerere, ut sequens ratio satis ostendit.

Quoniam hoc ipso, quod obiectum in ratione obiecti concurrat effective ad visionem Dei, necesse est, ut uniatur aliquo modo cum intellectu per modum unius principii, non quidem secundum esse naturale, sed secundum esse intelligibile, sed obiectum sic unitum cum intellectu, eo ipso determinat, actuat, complet, et perficit illum in ordine ad praedictam visionem: ergo eo ipso habebit rationem speciei intelligibilis respectu illius. Conseq. videtur certa. Quia nomine speciei intelligibilis nihil aliud intelligimus, quam obiectum, vel aliquid aliud eius vices gerens, quod una cum intellectu concurrat effective ad intellectionem, quodque perficiat, actuet, compleat, et determinet eum in ordine ad illam. Maior vero probatione non indiget, quandoquidem ex se constat, quod quoties concursus duorum in actu secundo requiritur ad aliquam operationem, necesse est, ut sicut in actu secundo uniuntur, ita in actu primo praesupponantur aliquo modo unita: alioqui daretur integer actus secundus sine integro, et completo actu primo, quod aperte repugnat.

46 Minor, in qua videbatur esse difficultas, sic ostenditur. Quia intellectus, quousque sit unitus cum obiecto, est in potentia essentiali in ordine ad eius intellectionem, et ita lumen naturale intellectus nostri in sua prima productione est in pura potentia in ordine intelligibili, quia non est unitum cum aliquo obiecto, et similiter si lumen naturale intellectus Angelici non esset unitum cum aliquo ex suis obiectis, vel speciebus eorum, esset quod illa in potentia essentiali: ergo eo ipso, quod obiectum sit unitum per modum principii activi, comparabitur ad tale lumen per modum actus, et complementi, ac determinationis eiusdem. Patet conseq. Quoniam eo ipso absque aliquo alio actu extrahit lumen illud de potentia essentiali: et ita ibidem involvitur, quod necessario comparetur per modum actus, et complementi, et determinationis respectu illius.

47 Confirmatur, et explicatur ratione D. Thom. 3. con. Gent. cap. 51. et in 4. dist. 49. quaest. 2. art. 1. ex discrimine, quod intercedit inter essentiam creatam, v. g. Angeli, et inter divinam. Nam id, quod concurrit active, et est forma in esse naturali, ac entitativo, potest uniri cuivis subiecto capaci constituendo illud in actu primo; secus autem id, quod est compositum ex materia, et forma, ut ex se constat: ergo quod est pura forma in esse intelligibili, ac proinde est ipsa intelligibilitas, et active influit, poterit alteri uniri per modum formae constituentis illud in hoc ordine in actu primo, et consequenter per modum speciei intelligibilis: ergo cum Deus, ut est obiectum intelligibile, influat active, et sit ipsa intelligibilitas, et per consequens pura forma in genere intelligibili, valebit hoc modo uniri cuivis intellectui elevato, et proportionato eidem; secus vero essentia Angeli, quae non est ipsa intelligibilitas, sed id, quod est intelligibile. Et ita licet, quia includit intelligibilitatem, potest sibi esse ratio intelligendi, sicut, quod includit formam naturalem, queit esse sibi ratio existendi, et operandi, attamen quia involvit potentialitatem, et non est ipsa intelligibilitas per modum actus, et formae purae, sed id, quod habet illam, nequit uniri per modum formae intelligibilis cum alieno intellectu. Sed haec amplius in solutione ad ultimum pro prima sententia elucidabuntur.

§ VI. Diluitur quaedam obiectio, ex cuius solutione non parum huc usque dicta elucidantur.

48 Sed obiicies. Ex eo, quod essentia divina, et eius attributa sint formae in esse naturali, et entitativo respectu Dei, simulque sint suum esse in hoc ordine, et perfectiones simpliciter simplices, recte colligitur posse sine inhaesione, aut informatione uniri per modum formae naturalis cum ipso Deo, non tamen cum aliqua re creata: quia eo ipso involvitur ibi inhaesio, aut imperfectio informationis: alioqui posset creatura esse, v. g. sapiens sapientia increata: ergo licet ex eo, quod essentia divina sit forma intelligibilis, et suum esse in ordine intelligibili, ac proinde ratio speciei sit perfectio simpliciter simplex, inferatur posse sine praedicta imperfectione uniri per modum talis formae cum intellectu increato, non tamen cum creato, ut ex paritate rationis satis patere videtur.

49 Et confirmabis. Quoniam ex eo, quod quantitas sit suum esse quantum, et ita ipsa sit etiam extensa, non recte colligitur posse sine inhaesione constituere substantiam in ratione extensae, sed solum, quod possit sibi esse ratio habendi partes: ergo ex eo, quod essentia divina sit sua intelligibilitas, solum colligetur posse intellectum divinum, cum quo identificatur, constituere in actu primo; secus vero intellectum creatum, a quo realiter distinguitur.

50 Respondetur primo, quod gratis admissa in Deo ratione formae naturalis, et in esse entitativo respectu sui, ea tamen non concessa, quia maximam involvit imperfectionem, ut statim dicemus; nihilominus nequit essentia divina, aut aliud attributum uniri per modum formae naturalis cum aliqua re creata; bene tamen per modum formae intelligibilis: quia illa limitatur secundum suam entitatem per id, in quo recipitur; secus vero haec: et ideo ista non inhaeret; bene tamen illa, ut statim magis expendemus.

51 Respondetur secundo, quod licet essentia divina sit actus purissimus, et per se subsistens in esse naturali, et entitativo, simulque habeat rationem formae intelligibilis, non tamen si proprie, et in rigore loquamur, est, aut esse potest secundum se forma naturalis, et in esse entitativo: atque ita nequit se ipsa constituere creaturam in esse, v. g. sapientis, quia eo ipso haberet rationem formae naturalis. Unde Angelus ideo nequit exhibendo suam propriam entitatem alteri communicare ei virtutem naturalem, et radicalem, quam ipse in esse entitativo, et naturali in se habet, quia neque est, neque esse potest forma naturalis: e contra vero anima rationalis propterea id potest, quia est vera forma naturalis.

52 Cur autem essentiae divinae repugnet ratio formae naturalis, non vero formae intelligibilis, satis constat ex D. Thom. 1. part. quaest. 8. et ex tribus, satisque efficacibus rationibus, quae in ipso ibidem videri possunt. Et insuper declarari potest, iuxta doctrinam eiusdem Sancti Doctoris ex discrimine, quod intercedit inter formam naturalem, et intelligibilem. Nam forma naturalis limitatur, et finitur per subiectum, in quo recipitur, ut ostendit Angelicus Doctor supra quaest. 7. et ex eodem nostri Complut. 3. Phys. disp. 18. quaest. 2. secus vero forma intelligibilis.

Cuius ratio desumitur ex iis, quae in tract. de scientia Dei, disp. 2. fere per totam illam dicemus. Nam sicut cognoscentia distinguntur a non cognoscentibus (ut docet D. Thom. quaest. 14. nuper citata) in hoc, quod sicut natura rei non cognoscentis est magis coarctata, et limitata, quia habet multum de potentialitate, et materiae, quae est radix coarctationis, et ideo non cognoscentia, non possunt fieri aliae res: at vero natura rei cognoscentis est illimitata, et amplior, quatenus potest (ut inquit Arist. 3. de Anima text. 37.) fieri quodammodo omnia: ita forma, quae recipitur non in esse intelligibili, sed in esse entitativo, et naturali, finitur, et limitatur secundum suam entitatem per subiectum, quia recipitur imperfectiori modo, ac proinde praedicta forma unitur media inhaesione, aut informatione, quae sola petit limitationem. At vero forma, quae recipitur intelligibiliter, et per modum formae intelligibilis, non est necesse, ut limitetur, saltim quoad suam entitatem, per id, in quo recipitur modo elevatiori, et perfectiori, scilicet valde immaterialiter, et per consequens, sine imperfectione limitationis: quandoquidem materialitas est radix limitationis, vel inhaesionis, quae ex vi sua petit limitationem. Et ita si praecise recipiatur in esse intelligibili, sine admixtione receptionis in esse entitativo, et naturali, non limitatur, quoad suam entitatem per id, in quo recipitur, nec est in illo per naturalem informationem, aut inhaesionem.

Unde licet repugnet essentiam divinam uniri per modum formae naturalis, et in esse entitativo, ne quod suam entitatem finiatur, et limitetur per id, in quo reciperetur, ac proinde ne in illo inhaereat, aut ipsum in esse entitativo informet; non tamen repugnat uniri per modum formae intelligibilis, et pure intelligibiliter, quandoquidem forma ista per id, cui unitur, non limitatur secundum suam entitatem, et rationem formae intelligibilis, et consequenter, nec eidem inhaeret, nec illud in esse entitativo, et naturali informat, quia talis informatio petit limitationem.

53 Potestque hoc explicari ex iis, quae in praedicto tractu de scientia Dei loco nuper citato, ex doctrina D. Thom. 1. part. quaest. 50. art. 2. ad 2. dicemus. Nam ibi S. Doctor inquit, quod forma intelligibilis recipitur in intellectu secundum rationem formae, id est (ut bene explicat Bannez ibidem) secundum totam amplitudinem, et universalitatem, quae ei in esse intelligibili competit: et propterea cum species repraesentans naturam humanam, ut sic, informat intellectum humanum, tunc licet in esse entitativo, et naturali limitetur, et fiat haec numero, et non illa; nihilominus in esse intelligibili, et repraesentativo manet, ita universalis, et ampla, sicut ipsa ratio talis formae in tota sua amplitudine exigit, et per consequens non petit, ut quoad suam intrinsecam perfectionem in esse intelligibili finiatur, et limitetur per intellectum, quem actu in esse intelligibili informat. At forma naturalis, et in esse entitativo, ut talis, hoc ipso, quod informet actu a parte rei, non potest manere cum tota amplitudine, et perfectione, quam secundum suam speciem exigit, sed limitatur, et fit haec, et non illa, habetque hunc modum participandi suam speciem, et non illum, qui alteri formae eiusdem speciei competit, ut in omnibus formis naturalibus, quae proprie, et in rigore sunt tales, constat: et propterea D. Thom. quaest. citata, et alibi saepe inquit, naturam v. g. Michaelis Archangeli non posse numero multiplicari; sed unicum eius individuum, scilicet Michaelem includere totam speciem, et perfectionem, ac amplitudinem eius, quia non habet veram rationem formae naturalis, sed est actus per se subsistens, et non receptibilis in materia, ac proinde non habens unde amplitudo suae speciei limitetur. Sed de his iterum, et latius in tractu citato.

54 Adde primo. Speciem, seu formam intelligibilem tenere se ex parte obiecti potius, quam ex parte alterius, et ideo si obiectum est infinitum, repraesentat infinite, et non limitatur ab alio, ut in hac eadem disputatione magis infra expendemus. At vero forma in esse naturali, et entitativo tenet se ex parte subiecti potius, quam ex parte alterius, et ita debet quod suam entitatem per subiectum finitum limitari.

Adde secundo, quod si peculiariter loquamur de forma in esse naturali, et entitativo considerata, tenente se ex parte operantis, et dante ei, quod sit principium operandi vitaliter, tunc talis forma habet peculiari ratione subordinari, v. g. in homine, primo principio vitae eiusdem hominis, et omnium operationum eius, nempe animae: quia nihil tenens se ex parte ipsius potest vivere, nisi sit ipsa, vel subordinetur ipsi: et propterea lumen gloriae de facto repertum in beatis, et tenens se ex parte intellectus eorum, ac tandem influens in actum vitalem visionis beatificae subordinatur intellectui, et animae; ergo ex hoc etiam capite repugnabit, essentiam divinam uniri per modum formae naturalis respectu praedictarum actionum: siquidem talis forma tenet se ex parte eius, cui unitur, et petit subordinationem Deo repugnantem.

Adde tertio. Formam proprie, ac rigoriose sumptam, quae in esse entitativo, et naturali sit talis, semper esse quid incompletum, aut quid accidentale, ut inductive constat, et ideo petere inhaesionem, aut informationem in esse naturali, et entitativo: formam vero in esse intelligibili eo melius esse formam, quo est magis completa in ratione entis; imo si fuerit infinita in genere entis, eo melius poterit esse forma in ordine intelligibili: quia unumquodque in tantum est intelligibile, in quantum est ens, unde, quod habuerit plus de entitate, habebit etiam plus de intelligibilitate: et ita forma intelligibilis non petet necessario inhaesionem, aut imperfectionem informationis in esse naturali, et entitativo.

55 Ex quo etiam fiet formam naturalem, et in esse entitativo non posse eminenter, aut radicaliter habere totam entitatem sui effectus absolute sumpti, ut constat ex iis, quae docent nostri Complutens. 2. Phys. disput. de causis formali, et materiali: secus vero formam intelligibilem, ut constat in Deo, et in essentia Angeli, quae habet rationem speciei intelligibilis, et re ipsa continet, saltim radicaliter, intellectum, et intellectionem ipsam, ac proinde totum id, quod ad actum primum desideratur. Unde etiam ex hac parte repugnabit inveniri in Deo rationem formae naturalis, et in esse entitativo; non vero rationem formae intelligibilis.

56 Quae omnia eleganter explicuit D. Thom. 3. cont. Gent. cap. 51. ubi loquens de essentia divina sic ait: Nec tamen potest esse forma alterius rei secundum esse naturale: sequeretur enim, quod simul cum aliquo unita constitueret unam naturam, quod esse non potest: cum essentia divina in se perfecta sit in sui natura, species autem intelligibilis unita intellectui non constituit aliquam naturam, sed perficit ipsam ad intelligendum, quod perfectioni essentiae divinae non repugnat. Ecce ergo quomodo, iuxta mentem Sancti Doctoris conceptus formae naturalis est conceptus formae imperfectae, et habentis esse diminutum, quippe, quod ordinatur ad constituendam aliquam naturam: conceptus vero speciei intelligibilis potest esse conceptus formae totalis, et omnino perfectae, quippe quae solum habet perficere, non vero perfici: et ita non mirum, quod forma intelligibilis sit in Deo; non vero ratio formae naturalis.

Ex quo etiam id, quod de quantitate adducebatur, corruit. Nam licet demus quantitatem esse suo modo, et respectu sui, quantam, tam, ut quo, quam, ut quod, de quo videri possunt nostri Complut. in Logica, disputat. 4. num. 40. nihilominus tamen adhuc est manifesta disparitas. Nam hoc ipso, quod non sit forma infinita, nequit esse suum esse quantum, id est, illud quod tribuit substantiae: at vero quia essentia divina est forma intelligibilis, et huius formae ratio potest (ut modo dicebamus) esse omnino completa, imo et infinita, ideo potest continere per modum actus puri omnem intelligibilitatem, et consequenter esse etiam illud esse intelligibile, quod tribuit intellectui creato.

§ VII. Respondetur tribus prioribus fundamentis primae sententiae.

57 Ad primum ergo pro prima sententia dicendum est, potissimam causalitatem speciei intelligibilis non esse in ratione formae naturalis, quae intrinsece petit inhaesionem, aut informationem dicentem imperfectionem, sed in ratione formae intelligibilis, quae tantum petit complere, et determinare, sive tribuere virtuti intellectivae, quod in esse intelligibili sit ipsum obiectum; quaeque, si praecise in esse intelligibili uniatur, non exigit inhaesionem, aut imperfectionem intrinsece informationis in esse entitativo, et naturali, sed actualitatem, et esse formam in ordine intelligibili puram ab omni imperfectione: et ideo non mirum essentiam divinam, quae solum in esse intelligibili unitur, posse hoc munus praestare. Videantur nostri Complut. in lib. de Anima disp. 18. quaest. 4. et 5.

58 Ad secundum neganda est min. Et ad probationem respondetur, quod licet essentia divina non uniatur per intrinsecam, et naturalem informationem in esse entitativo cum intellectu creato; unitur tamen intrinsece per modum formae intelligibilis, complendo, et determinando, et intelligibiliter informando illum, sive tribuendo ipsi, ut habeat sibi unitam divinam essentiam, quatenus habet rationem formae intelligibilis, et ita unitur ei, et praecise aequivalet speciei intelligibili creatae repraesentativae ipsius, prout est in se (si haec esset possibilis) ac proinde tribuendo intellectui creato, ut in ordine intelligibili vero sit Deus.

Haec autem unio formalissime sumpta, et adhuc secundum id, quod in recto importat, sufficit ad immutandum, realiter intellectum in esse intelligibili: quia hic modus immutandi non arguit imperfectionem in essentia divina, et istud esse intelligibile, vere est aliquid reale . caeterum cum hoc stat, ut praedicta unio non sufficiat sub praedicta praecisione sumpta ad immutandum intellectum creatum in esse naturali, et entitativo, ex eo, quod hic modus immutandi dicit imperfectionem, et in hoc ordine non unitur ILLI. Diximus, sub praedicta praecisione, quia si consideretur, secundum ea, quae de connotato affert, potest immutare eundem intellectum in esse entitativo, quia exigit lumen gloriae, ut dispositionem sui in esse intelligibili sumptae: quod quidem (ut statim dicemus) ex vi actionis unitivae essentiae divinae producitur in intellectu, et per illud in esse physico, et naturali realiter, et intrinsece intellectus mutatur.

59 Ad primam confirmationem concedendum est antecedens, et neganda conseq. Et ad probationem dicendum est, non sequi ex hoc, quod essentia divina constituat intellectum creatum in actu primo complendo, et determinando activitatem eius, ut elevati per lumen gloriae, quod eadem essentia sit in potentia ad actum secundum, scilicet visionem beatificam: quia actuat, et complet seclusis imperfectionibus. Quare solus intellectus perfusus lumine gloriae, qui alias completur, et intelligibiliter actuatur per essentiam divinam, tanquam per formam intelligibilem, est in potentia ad visionem: sicut licet subsistentia, et existentia divina compleant humanitatem Christi Domini, tam in esse entis, quam in esse operativo, quatenus actiones sunt suppositorum; nihilominus personalitas divina non est in potentia ad recipiendum actiones, aut ad hoc, ut perficiatur per illas: quia complet, et determinat per modum purissimi actus; atque adeo sine ulla imperfectione.

Ad confirmationem secundam negandum est antecedens. Et ad probationem dicendum est, effectum formalem, quem essentia divina praestat intellectui, involvere aliquid infinitum, et increatum, quia importat essentiam divinam, ut est suum esse intelligibile, et tribuit intellectui iam elevato, quod sit Deus intelligibiliter: quamvis simul connotet lumen gloriae, ut dispositionem necessario requisitam ad talem unionem. Et ideo non mirum effectum illum incipere in tempore: quia licet forma illa intelligibilis sit aeterna, attamen temporaliter unitur: quoniam exigit connotata, quae in tempore, et non ab aeterno dantur, ut statim magis explicabitur.

60 Ad tertium respondetur primo cum Fer. 3. cont. Gent. cap. 51. §. ad 3. dubium, distinguendo maior. et si intelligatur de aliquo per se uno in esse entitativo, et naturali, neganda est: secus vero si intelligatur de aliquo per se uno in ordine intelligibili, et resultante ex intellectu, et essentia divina, ut intime unita. Et eodem modo distinguenda est min. Nam licet ex essentia divina, et intellectu elevato per lumen gloriae, non resultet aliquid per se unum in esse entitativo, et naturali; bene tamen in esse intelligibili: quandoquidem hinc resultat, quod intellectus creatus habeat rationem unius integri principii per se in ordine ad visionem claram Dei eliciendam. Nec contra hoc vim habet probatio minoris ibidem subsumpta. Nam, quod ex intellectu, et essentia divina non fiat unum accidens, aut una substantia, convincit non fieri unum ex illis in esse entitativo: non vero in esse intelligibili: quandoquidem, ut modo dicebamus, ad hoc tantum desideratur, ut inde unum per se principium intellectionis coalescat.

61 Secundo, et melius respondetur cum Cajet. et cum N. Complut. in lib. de Anima, disp. 18. quaest. 4. et 5. et quamplurimis aliis ex discipulis D. Thom. ex intellectu, et specie intelligibili non resultare aliquid tertium, sed quod unum extremum fiat aliud, et ita intellectus per speciem fit quodammodo, id est, in ordine intelligibili, ipsamet species, necnon, et ipsummet obiectum intellectum, in eodem ordine consideratum, et eo modo, quo nostri Complut. loco citato explicant, et nos fusius in tract. de scientia Dei disp. 3. prosequemur: ubi etiam omnes obiectiones contra hunc modum dicendi pugnantes diluemus. Ex quo ortum habuit commune illud proloquium ex Comment. 3. de Anima text. 37. desumptum, scilicet ex intellectu, et re intellecta fieri magis unum, quam ex materia, et forma. Nam materia non fit forma, at intellectus fit quodammodo (id est, in esse intelligibili) ipsummet obiectum, ut quod, et ipsa species intelligibilis, ut id quo, in praedicto ordine fit ipsum obiectum.

62 Unde ad probationem min. quatenus contra hunc dicendi modum potest deservire, dicendum est, quod per hanc unionem, et informationem in esse intelligibili fit, ut intellectus perfusus lumine gloriae sit idem, non quidem formalissime, sed identice per identitatem quodammodo talem, id est, in esse intelligibili, cum substantia, et essentia Dei, ut est forma intelligibilis, licet non in esse entitativo, et naturali, eo quod non fit haec unio cum essentia divina, ut pertinet ad ordinem entitativum, et naturalem, sed, ut spectat ad ordinem intelligibilem, seu ut aequivalet speciei intelligibili creatae repraesentativae Dei prout est in se, si haec esset possibilis, et in ordine intelligibili praecise consideraretur.

Diximus, quod per hanc unionem, et informationem in esse intelligibili fit, ut intellectus perfusus lumine gloriae sit idem, non quidem formalissime, sed identice, etc. cum essentia Dei, ut est forma intelligibilis, ut denotaremus tum, quod haec identitas non est tanta, ut non compatiatur secum distinctionem formalem, sive virtualem, et insuper distinctionem realem, non quidem actualem, sed potentialem, ut nostri Complut. loco citato explicant. Tum etiam, quod unum extremum non convertitur in aliud, seu non amittit propriam, et formalissimam sui rationem, quamvis cum altero identificetur. Sicut licet actio, et passio (iuxta probabilem multorum sententiam) inter se identificentur realiter, actualiter, et solum virtualiter distinguantur, non tamen propterea quaevis earum suam formalissimam rationem perdidit.

Utrum autem licet concedatur haec identitas in esse intelligibili inter intellectum, et speciem; nihilominus postea pensatis omnibus, et absolute, ac simpliciter loquendo sit maior, et intimior unio materiae, et formae substantialis, quam speciei cum intellectu? et similiter sit maior, et intimior unio personalis Verbi cum humanitate Christi Domini, quam unio divinae essentiae cum intellectu creato: ex dicendis in tract. de scientia Dei disp. 2. num. 102. constabit.

63 Ad confirmationem neganda est minor. Et ad probationem dicendum est actionem, per quam infunditur lumen gloriae, esse etiam unionem essentiae divinae, in ratione speciei intelligibilis. Nam actio, quae attingit ultimam dispositionem ad aliquam formam, extenditur ad attingendum illam formam, in ordine ad quam est talis dispositio, quando actio illa procedit ab agente continente totam perfectionem utriusque. Et ita talis actio subordinatur illi non utcumque, sed ut totam illam perfectionem continet. Et ideo actio attingens ultimam dispositionem ad formam ignis, etiam attingit, ut subordinata igni generanti praedictam formam.

Quare cum lumen gloriae habeat se per modum ultimae dispositionis ad receptionem, seu quasi receptionem essentiae divinae in ratione formae intelligibilis, ut art. 5. ostendemus, consequens est, ut infusio illius sit etiam unitio eiusdem essentiae, ac proinde hoc, quod est essentiam divinam manere unitam cum intellectu creato, fiet quasi per naturalem dimanationem eo proportionali modo, quo posita ultima dispositione ad ignem resultat forma ignis, ut ostendunt nostri Complut. 2. Phys. disp. 10. num. 67. et deinceps.

Neque contra hoc habet vim probatio ibidem adducta de lumine fidei. Quia lumen hoc non se habet per modum ultimae dispositionis ad acquisitionem specierum naturalium, quae ad actum fidei deserviunt: secus vero lumen gloriae in ordine ad receptionem essentiae divinae in ratione formae intelligibilis. Unde in voluntate infundendi lumen gloriae continetur voluntas uniendi praedictam essentiam: quoniam talis voluntas libera necessario requiritur ob eminentiam huius formae ad hanc unionem, et communicationem, ex eo quod cum sit forma infinite perfecta, non communicatur necessario etiam per modum formae ad extra, sed dependenter a voluntate libera Dei. Sicut ob eandem rationem nequit libere, sed necessario communicari ad intra: non secus, ac contingit in subsistentia divina, quae etiam per modum termini non potest propter suam eminentissimam perfectionem non communicari necessario ad intra, neque potest ad extra terminare naturam creatam, nisi libere, seu connotando praedictum actum liberum Dei.

§ VIII. Occurritur ultimo fundamento primae sententiae, et eius primae confirmationi.

64 Ad ultimum eiusdem sententiae, quia longiorem exposcit sermonem, ideo sigillatim occurrendum est, admittendo solutionem ibidem assignatam, quatenus negat requiri indispensabiliter unionem, et informationem speciei in esse entitativo. Et ad primam impugnationem, respondetur, quod licet aliae essentiae, aut species intelligibiles nequeant uniri cum intellectu creato pure in esse intelligibili, quin ibi misceatur unio in esse entitativo: nec etiam essentia divina queat uniri cum suo intellectu divino, quin ibidem, etiam adsit unio in esse entitativo, et naturali: nihilominus eadem essentia Dei, ut habet rationem speciei intelligibilis, poterit uniri pure in esse intelligibili cum intellectu creato.

65 Ratio autem disparitatis constabit discurrendo suo ordine per species intelligibiles, quae in hac impugnatione referuntur. Nam in primis si loquamur de essentia divina, ut collata in ratione speciei intelligibilis cum suo intellectu, comparatur cum illo tanquam cum intellectu, qui sit actus purissimus: hic autem hoc ipso, quod talis, nequit distingui ab specie intelligibili, per quam intelligit, nempe ab essentia divina, sive haec in esse entitativo, et naturali, sive in esse intelligibili consideretur. Et ideo debent esse secundum utramque rationem unita per intimam, et strictissimam unionem, nempe per identitatem; alioqui talis intellectus non esset actus purus, imo talis identitas debet esse non qualiscunque, sed omnimoda, excludens distinctionem adhuc virtualem inter praedictum intellectum, et essentiam Dei.

Tum quia cum intellectus divinus sit actus purus intra propriam lineam, petit identificare absque omni distinctione virtuali omnia illa, quae pertinent ad suam lineam. Et propterea, sicut hoc modo identificat sibi intellectionem, ex eo, quod pertinent ad suam lineam, ita etiam essentiam divinam tam, ut habet rationem essentiae, et naturae, secundum, quam rationem pertinet ad ordinem entitativum, quam, ut habet rationem speciei intelligibilis, quia omnia haec ad eandem lineam pertinent, ut amplius constabit ex iis, quae in tract. de scientia Dei disp. 3. num. 17. et in tract. de volunt. Dei disp. 2. num. 34. dicemus. Tum etiam: quia in essentia divina non distinguitur adhuc virtualiter esse entitativum, et intelligibile: et ita cum habeat summam adaequationem, et commensurationem cum suo intellectu, tanquam cum suo primo (ut sic dicamus) perfectibili, nequit uniri per omnimodam identitatem secundum illam priorem rationem, quin uniatur secundum hanc posteriorem, ex parte solius nostri modi concipiendi distinctam.

Quare cum haec non procedant in intellectu creato beati, ut ex se constat, inde est, ut ex essentia divina, et intellectu Dei inter se collatis, nequeat colligi quod sicut in eis intercedit unio, tam in esse entitativo, quam in esse intelligibili; ita etiam inter essentiam divinam, et intellectum creatum beati.

66 Et deinde si fiat sermo de essentia Angeli, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu proprii intellectus, tunc ideo uniuntur in esse naturali, et entitativo, seu (quod in idem quoad praesens redit) per modum subiecti, et proprietatis: quoniam essentia Angeli est forma intelligibilis finita, et limitata: et ratione huius est ita coarctata, ut nequeat uniri per modum formae intelligibilis, nisi cum suo proprio intellectu. Sicut etiam eius subsistentia, quia est finita, ita est commensurata, et coarctata ad suam naturam, ut nequeat aliam terminare. Et ideo oportet, ut intellectus, cum quo praedicta essentia Angelica unitur, sit intellectus suus, atque adeo unitus ei per modum subiecti, et proprietatis, seu per modum naturae, et radicis ad intelligendum, ac potentiae proximae ad eandem intellectionem. Quia intellectus Angeli, sicut et quaevis alia potentia vitalis, nequit habere rationem talis, nisi sit unita cum sua propria natura, a qua dimanat, ut nostrum Collegium Complut. in libris Physic. disp. 10. num. 66. adnotavit.

Quapropter cum haec ratio non habeat locum in essentia divina comparata cum intellectu creato beati, quia, ut ex se constat, ipsa est forma quaedam intelligibilis infinita, et praedictus intellectus non se habet per modum proprietatis respectu essentiae divinae, et per consequens non debet esse radicatus in illa sicut proprietas, et potentia proxima vitalis cum sua natura, et principio radicali vitae; fit inde, ut ex unione in esse naturali, et entitativo, quae necessario debet misceri in unione essentiae Angelicae per modum speciei intelligibilis cum suo intellectu, nequeat colligi esse idem dicendum de essentia divina comparata in ratione speciei intelligibilis cum intellectu beati: quin potius, quia praedicta essentia habet rationem formae intelligibilis infinitae, poterit extendi ad actuandum intelligibiliter quemlibet intellectum creatum. Sicut, quia subsistentia divina in ratione termini naturae est infinita, queit extendi ad terminandam naturam creatam: et deinde, quia praedictus intellectus creatus non comparatur cum essentia divina per modum proprietatis ab ea dimanantis, et ipsa essentia nequit habere rationem formae naturalis, et in esse entitativo ratione suae infinitatis, propterea nequibit hoc modo, sed solum pure intelligibiliter cum praedicto intellectu uniri.

67 Per quae etiam constat ad aliam instantiam in hac impugnatione adductam de aliis speciebus intelligibilibus, quae sunt accidentia. Nam istae hoc ipso, quod tales, debet earum esse intelligibile identificari cum esse naturali, et entitativo earum, quod sit accidens: et per consequens debent inhaerere in intellectu, et uniri cum eo in esse naturali, et entitativo tanquam cum subiecto earum. Quae ratio, ut constat, in specie intelligibili infinita, qualis est essentia divina, nequit habere locum: siquidem haec debet esse libera ab omnibus imperfectionibus, et per consequens ab inhaerentia, quae essentialiter dicit imperfectionem.

Adde, quod potius ex hoc exemplo specierum intelligibilium, quae sunt accidentia, potest desumi non parum urgens probatio ad suadendam possibilitatem unionis essentiae divinae in ratione formae intelligibilis, licet ibi non misceatur alia unio in esse entitativo, et naturali. Nam cum species illae uniantur in esse entitativo, et naturali, quia debent inhaerere ratione esse entitativi accidentalis, quod afferunt, fit inde, quod si Deus supernaturaliter vellet supplere hanc inhaerentiam, ut in accidentibus Eucharistiae contingit, tunc esset valde probabile, quod possent praedictae species uniri in ratione purae formae intelligibilis, quin unirentur actu, et formaliter in esse entitativo, licet secundum hoc esse deberent esse indistantes ab intellectu, cui intelligibiliter unirentur, et non possent absolvi ab hoc, quod est esse unibiles secundum praedictum esse entitativum: multo ergo melius essentia divina poterit praecise in esse intelligibili uniri.

68 Ad primam confirmationem respondetur concedendo antecedens, et negando consequentiam. Et ad probationem dicendum est, quod ad hoc, ut essentia divina queat uniri in ratione speciei intelligibilis, et ut ad ordinem intelligibilem spectat, non vero prout pertinet ad ordinem entitativum, et naturalem, non est necesse, ut hae duae rationes virtualiter distinguantur in ipsa essentia, sed satis erit, quod divina essentia cum omnimoda hac identitate excludente praedictam distinctionem sit forma eminentissima, praestans ratione huius eminentiae munus esse entitativi, et naturalis, et munus esse intelligibilis, quae in creaturis, vel realiter, vel virtualiter distinguuntur.

Nam sicut haec eminentia sufficit ad hoc, ut possit uniri cum intellectu creato beati in ratione speciei intelligibilis, et non in ratione intellectionis: quamvis haec duo non distinguantur in divina essentia, adhuc virtualiter; ut ex dicendis in tractu de scientia Dei disputat. 3. num. 17. et in tractatu de voluntate Dei disput. 2, num. 34. patebit, et similiter, haec eadem eminentia satis est ad hoc, ut eadem essentia uniatur cum humanitate Christi Domini in ratione existentiae, non vero in ratione naturae, et essentiae, ut in tractatu de Incarnatione dicemus, licet ratio naturae, et existentiae in Deo non distinguantur distinctione virtuali, ut patebit ex iis, quae in praedicto tractu de scientia Dei disput. 4. dubio 2. dicentur: ita in praesenti, proportione servata, philosophari debet. Et ratio est eadem in omnibus his. Quoniam nec humanitas Christi Domini, nec intellectus creatus est capax unionis cum divina essentia, ut habet rationem naturae, sive intellectionis, nec divina essentia potest habere rationem formae naturalis, et in esse entitativo talis.

69 Etsi inquiras, quomodo cohaerere possit in essentia divina, haec eminentia, et facultas exercendi plura, non minus, ac si essent plures, cum omnimoda identitate, et exclusione distinctionis etiam virtualis? quandoquidem non ob aliud essentia divina, et relatio distinguuntur virtualiter, nisi quia illa eadem formalitas praestat propria, plurium non minus, ac si essent actu plures.

Ad hoc dicendum est, quod ad distinctionem formalitatis, et formalitatis etiam virtualem, non sufficit exercere propria plurium utcumque, quia ex hoc solum colligitur eminentia unius, et eiusdem (ut sic loquamur) ipsissimae formalitatis; sed insuper desideratur exercere propria plurium pertinentium ad distinctas lineas, non vero spectantium ad unam, et eandem lineam. Et ratio est. Quia tunc exercentur propria plurium, ut plurium: et ita ex tali exercitio infertur pluralitas saltim virtualis in exercente. Caeterum, quando exercentur propria plurium, spectantium ad unam, et eandem lineam, non exercentur propria plurium, ut plurium, sed, ut sunt unum, id est, quatenus pertinent ad unam, et eandem lineam. Et ideo in Deo essentia, et relatio distinguuntur virtualiter, quia absolutum, et relativum spectant ex natura sua ad distinctas lineas; secus vero intellectio, et intellectus, quia linea intellectus in sua puritate pertingit usque ad actum secundum inclusive.

70 Unde quia linea esse entitativi, et naturalis, si in sua puritate consideretur, pertingit etiam usque ad esse intelligibile, quia esse entitativum, et naturale in sua puritate est esse immaterialissimum, et per modum actus purissimi, et hoc ipsum importat esse intelligibile, ideo ex eo, quod essentia divina exerceat respectu Dei munera esse entitativi, et intelligibilis, quae in rebus materialibus sunt distincta, non sequitur distinctio etiam virtualis plurium formalitatum, sed, quod eadem prorsus formalitas sit eminentissima, et absque illa distinctione habeat ea, quae in aliis sunt distincta, et cum sit una, exerceat distincta munera spectantia ad eandem lineam.

§ IX. Fit obviam duabus posterioribus confirmationibus eiusdem ultimi argumenti.

71 Ad secundam confirmationem eiusdem ultimi argumenti patet ex dictis num. 61. quomodo unio intellectus cum specie intelligibili sit quodammodo maior, et intimior unione materiae, et formae substantialis. Quoniam licet ex his resultet unum tertium per compositionem; non tamen materia fit per identitatem iam insinuatam, ipsamet forma: at illa, nempe intellectus, et species intelligibilis quodammodo (id est in esse intelligibili) identificantur: et ideo intellectus fit identice (licet non formalissime) ipsum obiectum hoc ipso quod illi uniatur. Sed de his videantur ea, quae in tractatu de scientia Dei disput. 2. num. 66 et 95, et deinceps dicentur.

72 Ad tertiam confirmationem respondent aliqui concedendo sequelam, et negando minorem. Et ad primam probationem negant antecedens, quia essentia divina potest uniri, tum per modum agentis intime illapsi, et ad effectum conservationis: tum etiam per modum formae intelligibilis, quae sit intime illapsa in intellectum, ut lumine gloriae perfusum, ac proinde haec posterior unio formaliter sumpta erit supernaturalis; secus vero illa prior. Ex quo ad secundam probationem dicunt, essentiam divinam ante lumen gloriae esse unitam cum intellectu per modum agentis intime in illum operantis, et conservantis entitatem eius naturalem; non tamen per modum formae intelligibilis: et ita non est formaliter illapsa in intellectum, ut habet rationem praedictae formae, sed materialiter, et in esse agentis conservantis illum.

Ex quo etiam ad ultimam impugnationem, occurrunt dicentes, quod sicut species visibiles recipiuntur in speculo in esse entitativo, et qualitatis, non vero in esse visibili formaliter, quia speculum non habet virtutem visivam, et praedictae species solum sunt receptibiles in esse visibili in potentia visiva, ita essentia divina per modum formae intelligibilis solum est quasi receptibilis in intellectu divino, seu pertinente ad ordinem divinum, ac proinde elevato per lumen gloriae, quia solus intellectus, ut sic elevatus habet, quod sit intellectivus Dei, prout est in se. Unde in intellectu non elevato, tantum est materialiter, et non, ut forma intelligibilis, sed per modum intimi agentis, cum quo alias est coniuncta ratio formae intelligibilis.

73 Caeterum haec solutio non placet. Nam licet Divus Thomas quaest. 28. de veritate art. 2. ad octavum, doceat, quod unio divinae essentiae per intimum illapsum est intimior unione aliarum rerum creatarum per informationem, aut inhaesionem, ex eo, quod, ut ibidem docet Sanctus Doctor, id, quod unitur per intimum illapsum, est intra substantiam rei, at vero, quod unitur per informationem, quasi circumstat id, cum quo fit unio, nihilominus talis unio formalissime sumpta non est formae cum re informata, sed unio agentis intimi cum suo effectu, a quo quidquid est in illo, quantumvis intimum, causatur ita, ut eatenus praedictum agens sit praesens illi quatenus totam eius essentiam intimam causat. Et propterea licet divina essentia sit intime illapsa in quavis creatura, et in eius intima entitate naturali, non tamen propterea est in illa eo modo, quo forma est in re informabili, sed eo modo, quo agens est praesens suo effectui, seu eo modo, quod id, quod est immensum, petit esse in omnibus rebus.

74 Quare melior, et planior solutio huius argumenti constat ex saepe dictis, nempe, quod licet ad unionem essentiae divinae in ratione formae intelligibilis cum intellectu creato praerequiratur, quod eademmet ex parte rei conceptae sit indistans ab intellectu, ut elevato lumine gloriae, per indistantiam propriam ipsius essentiae, quae est per intimum illapsum; non tamen haec unio consistit formalissime in praedicta indistantia, sed essentia divina, ut habet rationem formae intelligibilis, alia unione unitur cum eodem intellectu, et ideo se ipsa informat praedictum intellectum informatione intelligibili: ita tamen, ut simul sit forma, et informatio in hoc ordine. Tum quia est extremum unibile, et forma intelligibilis per modum actus puri; et ideo est unio sui. Tum etiam: quia haec unio, et informatio est formalissime in ordine intelligibili, ac proinde est talis conditionis, ut per eam res informata, et forma informans quodammodo (id est in esse intelligibili) et modo in tractatu de scientia Dei explicando, identificentur. Et propterea, ex hoc etiam capite non requiritur modus unionis medius, et ex natura rei distinctus inter essentiam, et intellectum lumine gloriae perfusum, quo maneant unita: quia talis unio exercetur praecise intra ordinem intelligibilem, non vero intra ordinem entitativum, et naturalem.

75 Diximus ad unionem essentiae divinae in ratione formae intelligibilis praerequiri, quod eademmet ex parte rei conceptae sit indistans indistantia per intimum illapsum ab intellectu, ut elevato lumine gloriae, quia licet sit proprium eiusdem essentiae, ut non possit se ipsa formaliter unire cum intellectu creato, nisi producendo, prius in illo lumen gloriae, atque adeo nisi sit indistans ab eodem intellectu, quatenus sic elevato per indistantiam propriam praedictae essentiae, scilicet per entitum¹ illapsum; non tamen est necesse, ut eadem essentia, quatenus exprimit rationem speciei intelligibilis causet effective lumen gloriae. Caeterum, quia essentia divina, ut per modum primae radicis causat illud, et ut exprimit rationem formae intelligibilis, solum distinguitur ex parte nostri modi concipiendi, non vero virtualiter, sive ex parte rei conceptae, propterea eademmet ex parte rei conceptae debet prius esse indistans per intimum illapsum, et deinde uniri in ratione formae intelligibilis. Unde iuxta haec debent illa, quae supra num. 37. diximus, intelligi.

§ X. Diluitur fundamentum secundae sententiae.

76 Ad fundamentum tandem secundae sententiae, quod ultimam eius partem respondetur negando antecedens, ut ex dictis constat. Ad probationem neganda est consequentia. Ratio autem disparitatis patet ex iis, quae iam diximus. Quoniam essentia divina, quae per modum masculi concurrit, habet etiam in ordine intelligibili rationem formae, ut ostensum est, et ideo debet utroque modo concurrere (quod idem de aliis speciebus intelligibilibus dicimus). Caeterum, quod concurrit per modum masculi in generatione naturali, et distincta a generatione intentionali, non se habet per modum formae naturalis respectu foeminae: et ideo non concurrit per modum formae, et in genere causae formalis. Quare, si quae est analogatio per attributionem partus, aut generationis intentionalis ad pure naturalem (de quo alibi) tantum erit quoad rationem efficiendi, non vero quoad modum causandi in genere causae formalis: quandoquidem iste influxus non reperitur in generatione pure naturali ex parte masculi in ordine ad foeminam.