Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Postquam explicuimus, ad quid non desideretur lumen gloriae, restat, ut statim explicemus, ad quidnam requiratur, ut ita eius natura, et necessitas magis pateat.

§ I. Sententia negans.

20 Partem negantem tuetur Vazquez in praesenti disput. 43. cap. 3. Nam in primis negat, essentiam divinam uniri in ratione formae intelligibilis cum intellectu beato: hoc tamen admisso, iterum negat lumen gloriae esse dispositionem necessario requisitam ad talem unionem. Sententia haec quoad primam partem supra art. 2. et dubio praecedenti examinata, et impugnata est.

21 Quoad secundam vero partem (de qua in praesenti) probatur primo. Quia unio hypostatica, qua Verbum unitur humanitati maior, et principalior est unione illa, qua unitur cum intellectibus beatorum in ratione formae intelligibilis, ut docet D. Thom. 3. part. quaest. 2. art. 9. et tamen ad hoc, ut Verbum divinum uniatur humanitati, non est necessaria aliqua dispositio accidentalis, ut testatur idem S. Doctor. ibidem quaest. 7. art. ult. ergo neque ad hoc, ut essentia divina uniatur intellectibus beatorum, erit necessarium lumen gloriae, per modum dispositionis accidentalis ad talem unionem.

22 Secundo. Nam ad hoc, ut potentia aliqua possit recipere speciem alicuius obiecti, requiritur, et sufficit, quod habeat ex se virtutem aliquam circa illud, secundum rationem generalem, et obiectivam, quam per se respicit consideratum: sed intellectus habet ex se virtutem aliquam circa Deum clare visum, secundum rationem generalem, et obiectivam, quam per se respicit consideratum: ergo poterit absque aliqua alia dispositione superaddita recipere speciem illius. Maior probatur, et explicatur. Nam ideo visus nequit recipere speciem soni, quia non habet ex se aliquam virtutem ad illum, secundum rationem generalem, et obiectivam, quam per se respicit: siquidem sonus non continetur sub ratione visibilis: e contra vero idem visus potest se ipso absque aliquo alio recipere speciem cuiusvis visibilis, quia ex se habet aliquam vim in ordine ad illud secundum praedictam rationem generalem consideratum, scilicet secundum rationem visibilis, non vero, quia habeat vim completam in ordine ad illud; siquidem vis eius completa fit per receptionem speciei praedicti visibilis. Minor vero, etiam constat. Quoniam Deus, ut clare visibilis continetur sub ratione generali obiectiva intellectus creati, scilicet sub ratione entis intelligibilis: atque adeo intellectus habebit vim aliquam in ordine ad illum secundum praedictam rationem sumptum.

Nec refert, si dicas, maiorem esse veram, quando obiectum est proportionatum potentiae; secus vero quando est superexcedens, ut in praesenti contingit. Nam contra hoc est, quod nullus sensus indiget confortari ad hoc: ut speciem alicuius excellentis sensibilis recipiat: ergo neque intellectus egebit confortatione, media aliqua dispositione, scilicet lumine gloriae, ad hoc, ut essentiam divinam per modum formae intelligibilis recipiat. Consequentia videtur legitima ex paritate rationis. Antecedens vero probat Vazquez, tum experientia, tum etiam, quia nulla species alicuius vehementis sensibilis opponitur temperamento potentiae sensitivae: nam esse intentionale non opponitur esse naturali, et ita potius perficiet, quam laedet sensum, aut organum eius.

23 Tertio. Nam intellectus creatus, etiam actuatus lumine gloriae, manet adhuc inferioris rationis, quam essentia divina, ut habet rationem formae intelligibilis: ergo ad recipiendam illam nihil obstet, quod intellectus sit quid inferius, et longe ignobilius, quam ipsa: ergo se solo absque aliquo alio poterit eam recipere. Antecedens patet. Quia intellectus una cum lumine est quid finitum, et ita distat infinite in gradu immaterialitatis ab essentia divina, ut habet rationem formae intelligibilis. Ex quo prima consequentia satis constat. Secunda vero ex prima videtur sequi. Quia quoties aliqua inferioritas potentiae in ratione potentiae non obstat ad recipiendam aliquam formam, signum est, quod ad illam recipiendam solum requiritur potentia obedientialis; non vero connaturalis, quae in ratione potentiae, non est inferior ad talem formam, sed ei omnino proportionata: sed intellectui secundum se sumpto convenit potentia obedientialis ad visionem Dei, ut supra ostendimus, ac proinde ad formam, et speciem intelligibilem ad illam requisitam, scilicet essentiam divinam: ergo haec sola potentia obedientialis erit illi satis ad hoc, ut praedictam essentiam recipere possit.

24 Quarto. Nam ad receptionem luminis gloriae, non desideratur in intellectu aliqua dispositio superioris ordinis: ergo neque ad recipiendam, aut quasi recipiendam essentiam divinam in ratione speciei. Antecedens communiter admittitur a Theologis. Conseq. vero probatur: quia etiam lumen est forma supernaturalis, et divini ordinis. Unde si non obstante hac supernaturalitate potest recipi in intellectu absque alia dispositione, fiet inde, ut etiam essentia divina possit absque illa eidem intellectui uniri.

§ II. Vera D. Thomae Sententia.

25 Dicendum tamen est, lumen gloriae requiri in intellectu beati ad recipiendam essentiam divinam, ut habet rationem formae intelligibilis. Ita D. Thom. in hoc art. ubi sic ait: Cum autem aliquis intellectus creatus videt Deum per essentiam, ipsa essentia Dei fit forma intelligibilis intellectus, unde oportet, quod aliqua dispositio supernaturalis ei superaddatur ad hoc, ut elevetur in tantam sublimitatem, et idem docet 3. contra Gentes cap. 52. et 53. opusculo 2. cap. 105. et in 4. dist. 49. quaest. 2. art. 6. de verit. quaest. 8. artic. 3. Quem sequuntur Cajet. Bannez, Zumel, Nazarius, Gonzalez in praesenti, Ferrara loco citato ex 3. cont. Gent. Capreol. in 4. dist. 49. quaest. 4. art. 1. conclus. 2. et art. 3. ad primum Scoti contra secundam conclusionem, Scotus ibidem quaest. 2. art. 4. et alii plures.

Probatur ratione desumpta ex D. Thom. in praesenti, et 3. cont. Gent. cap. 63. quae potest ad hanc formam reduci. Id quod elevatur ad aliquam formam, quae sit supra suam naturam, debet disponi aliqua dispositione superante eandem naturam: sed, ut intellectus creatus videat Deum, elevatur ad aliquam formam, quae est supra suam naturam: ergo debet disponi per aliquid, quod sit supra eandem naturam: ergo debet superaddi lumen gloriae, per quod disponatur. Maior probatur. Nam dispositio, saltim ultima, ad formam, et forma ipsa debent esse eiusdem ordinis: ergo ad hoc, ut aliquid elevetur ad formam, quae sit supra naturam, debet disponi per dispositionem, quae sit etiam supra eandem naturam. Minor autem satis constat. Nam in visione Dei elevatur intellectus creatus ad recipiendam essentiam divinam in ratione formae intelligibilis, ut art. 2. ostendimus: at essentia divina in ratione formae intelligibilis est quid supernaturale, ac proinde supra naturam intellectus creati: ergo, etc. Ex quo 1. conseq. satis constat, nec non et 2. Tum quia nomine luminis gloriae intelligimus qualitatem disponentem pro receptione essentiae divinae in ratione formae intelligibilis. Tum etiam: quia cum lumen gloriae sit participatio divini intellectus, prout est in se, fiet inde, ut si semel requiritur dispositio ad recipiendam essentiam divinam in ratione speciei intelligibilis, tunc nihil aliud, praeter illud, sit magis accommodatum ad disponendum in ordine ad talem receptionem. Nam sicut intellectus divinus hoc ipso, quod talis, est (ut sic dicamus) ultimate dispositus, saltim ex parte nostri modi concipiendi, ad hoc, ut habeat sibi unitam essentiam divinam in ratione formae intelligibilis; ita participatio eiusdem intellectus, prout est in se, erit ultima dispositio in intellectu creato, in ordine ad unionem praedictae essentiae cum ipso in ratione formae intelligibilis.

26 Occurres primo ex Vazquez huic rationi, quod licet forma supernaturalis, quae inhaeret, requireret dispositionem supernaturalem ex parte subiecti; non tamen illa, quae neque inhaeret, neque inhaerere potest, qualis est essentia divina.

Sed contra. Quia licet essentia divina non inhaereat in intellectu beati, unitur tamen illi in ratione formae intelligibilis: hoc autem sufficit ad hoc, ut petat in eodem intellectu lumen gloriae in ordine ad talem unionem. Nam sicut forma naturalis petit suam dispositionem proportionatam, ita etiam forma intelligibilis petit suam: maxime cum forma intelligibilis, de qua loquimur, scilicet essentia divina, sit longe excellentior quavis alia forma naturali.

Deinde. Nam hoc est proprium speciei intelligibilis sumptae formaliter in ratione talis, ut nequeat uniri hoc modo, nisi potentiae habenti virtutem sufficientem ad intelligendum obiectum talis speciei: at intellectus absque lumine gloriae non habet virtutem sufficientem ad videndum Deum, prout est in se; ergo essentia divina, prout habet rationem speciei intelligibilis in ordine ad hanc visionem, non poterit ei in ratione speciei formaliter sumptae uniri, nisi habeat praedictum lumen. Consequentia est perspicua. Minor autem ex dictis dubio praecedenti constat.

Maior vero probatur. Tum quia cum haec unio essentialiter ordinetur ad hoc, ut potentia queat uti tali specie in ordine ad percipiendum illud obiectum, fit inde, ut hoc ipso, quod potentia non possit uti ea ex defectu virium sufficientium ad talem usum, neque etiam possit praedicta species in ratione speciei cum illo uniri, quamdiu vires sufficientes ex parte eiusdem intellectus requisitas non habet. Tum etiam: quia proprium est speciei intelligibilis constituere intellectum in ratione ultimate, et complete potentis intelligere: at repugnat sic constitui, quin habeat ea, quae ex parte sua desiderantur ad intelligendum: ergo, etc.

Tum denique: quia sicut repugnaret formam substantialem uniri in ratione talis formae cum materia prima, quae intra latitudinem praedictae materiae non esset (ut sic dicamus) materia prima, sed dimidium illius; ita repugnabit speciem intelligibilem, ut habet rationem formae intelligibilis, uniri cum intellectu non habente vires sufficientes ad intelligendum per talem speciem, scilicet commensurationem essentialem, et quantitatem virtutis: siquidem (ut supra numero 17. dicebamus) intellectus absque praedictis viribus tantum est dimidius intellectus, prout intellectus (ut sic loquimur) ex parte sua integer distinguitur contra formam intelligibilem. Sed de his videantur ea, quae dub. sequenti num. 36. 37. et 38. dicemus.

27 Occurres secundo ex eodem Vazquez, quod licet ad formam substantialem, et naturalem semper requiratur aliqua dispositio ultima proportionata eidem; secus tamen ad formam supernaturalem, qualis est essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, alioqui cum illa dispositio esset etiam forma supernaturalis, requireretur ad eam alia dispositio eiusdem ordinis, et sic in infinitum.

Sed contra. Quoniam essentia divina, ut habet rationem speciei impressae non est utcumque forma supernaturalis, sed in ordine intelligibili est ultima forma intra lineam eorum, quae ad constituendum intellectum in actu primo desiderantur: ac proinde tribuit illi, quod habeat in esse intelligibili naturam Dei: ergo licet ad plures alias formas supernaturales non desideretur aliqua dispositio eiusdem ordinis, bene tamen ad essentiam divinam, ut habet rationem speciei intelligibilis. Antecedens ex se, et ex dictis art. 2. dub. 2. constare videtur. Conseq. vero probatur. Quoniam forma, quae in aliquo ordine est ultima, tribuitque rationem naturae in eodem ordine, habet peculiari ratione, quod petat sibi aliquam dispositionem: et ideo gratia sanctificans, quia est forma ultima in ordine supernaturali, tribuitque in eodem ordine participium divinae naturae, debet habere aliquam dispositionem, ratione cuius subiectum disponatur ad illam recipiendam. Nam ad minus ipsimet habitus supernaturales, ipsam concomitantes, disponunt in ordine ad illam recipiendam, ex eo, quod licet in genere causae efficientis sint posteriores, quam illa, in genere tamen causae materialis sunt priores: et ita possunt ad illam disponere: non secus, ac calor, ut octo concomitans formam ignis, est posterior illa in genere causae efficientis, et prior in genere causae materialis dispositivae. Sed de his videantur N. Complut. 1. de Generat. disp. 2.

Quamvis in hoc sit sua disparitas iam insinuata inter gratiam, et essentiam divinam, ut habet rationem formae intelligibilis: nam cum gratia sanctificans tribuat participationem divinae naturae, ex eo, quod tribuit quantitatem virtutis radicalem ex parte animae desideratam ad videndum Deum, fit inde, ut tantum debeat indispensabiliter supponere commensurationem essentialem in anima cum sua potentia obedientialis (sive haec duo inter se in recto distinguantur, sive non, de quo alibi) quandoquidem ad quantitatem virtutis ex parte alicuius potentiae desideratam tantum potest praedicta commensuratio essentialis, et sua potentia obedientialis indispensabiliter praesupponi; licet ad suavem, et connaturalem receptionem possit, et debeat, quando quantitas virtutis est quantitas virtutis formae constituentis naturam, praesupponi sua propria dispositio, ut in receptione gratiae contingit. At essentia divina, ut habet rationem formae intelligibilis, non est quantitas virtutis ex parte potentiae intellectivae desiderata: et ita, quia debet praesupponere intellectum, qui ex parte sua, id est, prout distinguitur contra speciem, et est causa partialis, et inadaequata visionis, sit (ut sic dicamus) intellectus integer, et non dimidius intellectus, propterea debet pro dispositione indispensabiliter requirere praedictam quantitatem virtutis, scilicet lumen gloriae.

28 Confirmatur: nam essentia divina, ita est forma supernaturalis respectu intellectus beati, ut intellectus ipse secundum se sumptus, sit pura potentia in ordine intelligibili respectu illius, et essentia sit purus actus in ratione formae intelligibilis: ergo intellectus non erit capax recipiendi, aut quasi recipiendi praedictam essentiam, ut habet rationem formae intelligibilis actualissimae, nisi prius actuetur, et disponatur per lumen gloriae. Antecedens ex se patet. Conseq. vero probatur. Nam (ut expendunt N. Complut. 1. Phys. disp. 9. num. 72.) ideo materia prima nequit recipere existentiam nisi in suo toto, atque adeo nisi recipiat prius formam, ratione cuius quasi disponatur ad existendum; quia cum sit pura potentia in genere entis, non potest esse capax actualitatis existentiae, quae est perfectissima, nisi prius praesupponatur alia actualitas essentiae, quae in ratione actualitatis sit minor, et sit via ad ipsam, ex eo, quod pertinet ad eundem ordinem actus, et habet actualitatem admixtam cum maiori potentialitate: ergo cum intellectus creatus in ordine ad videndum Deum, prout est in se, sit pura potentia in genere intelligibili, et ipsa essentia divina, ut habet rationem speciei impressae, sit perfectissimus, et purus actus, non erit sufficiens proportio in intellectu ad recipiendam talem speciem, nisi prius disponatur, et proportionetur per lumen gloriae, quod et divinum ordinem attingit, et in eodem ordine habet actualitatem admixtam cum potentialitate.

§ III. Respondetur argumentis primae sententiae.

29 Ad primum concedatur maior, et minor, negatur tamen conseq. Et ratio disparitatis desumitur ex diversis conditionibus utriusque unionis. Nam unio humanitatis cum Verbo est unio in eadem persona, atque adeo per illam communicatur humanitati subsistentia, et existentia Verbi, et ita non debet supponere in ea, vel aliam existentiam substantialem, ut constat ex illis, quae N. Complut. in lib. Phys. disp. 3. docent, vel dispositionem aliquam accidentalem, ex eo, quod prius est humanitatem habere esse simpliciter, quod quidem communicatur ei per praedictam unionem, quam habere esse secundum quid, scilicet accidentale: ut optime ostendunt iidem Complut. lib. 1. de Generat. disp. 2. At vero unio essentiae divinae in ratione formae intelligibilis non est unio ad subsistendum, vel existendum per subsistentiam, vel existentiam Dei, sed supponit intellectum creatum cum propria existentia, saltim in esse rei, et cum defectu efficacitatis ad intelligendum per praedictam speciem, si praedictus intellectus praecise consideretur secundum sibi propria, ut ostensum est. Et ideo ex qua parte praesupponitur existens, est capax praedictae dispositionis accidentalis, scilicet luminis gloriae: et ex qua parte non habet praedictam efficacitatem, non potest recipere essentiam divinam in ratione speciei, nisi disponatur per praedictum lumen, per quod sit potens ex parte sua ad videndum Deum: quandoquidem, ut in assertione dicebamus, species intelligibilis non unitur formaliter in ratione speciei, nisi intellectui potenti intelligere per illam.

30 Ex quo ad secundum neganda est maior. Nam ad hoc, ut aliqua potentia possit recipere speciem repraesentantem aliquod obiectum, prout est in se, non est satis, quod ex se habeat aliquam virtutem in ordine ad intelligendum illud secundum rationem generalem, et obiectivam. Quoniam hinc ad summum sequitur, posse potentiam intelligere illud quoad praedictam rationem, atque adeo habere commensurationem essentialem ad hoc, ut elevetur in ordine ad videndum illud, prout est in se; sed insuper desideratur, quod habeat virtutem, et efficaciam ex parte sui requisitam ad intelligendum illud, prout est in se. Neque oppositum huius convincit probatio maioris ibidem adducta. Nam visus solum potest absque confortatione recipere species eorum visibilium, in ordine ad quae habet sufficientem efficacitatem ex parte sui; secus vero aliorum. Diximus, ex parte sui, quia, ut ex supradictis constat, species obiecti non complet visum complemento requisito ex parte visus, sed complemento desiderato ex parte obiecti, quod necessario prius illud complementum praesupponit.

Per quod, etiam ad id, quod contra solutionem ibi datam adducitur, constat, negandum esse antecedens. Et ad primam probationem negandum etiam est antecedens: ad secundam vero dicendum est, quod licet daremus organum sensus non laedi per speciem vehementis sensibilis (cuius oppositum optime, et fuse N. Complut. in lib. de Anima disp. 9. a num. 62. usque ad 77. ex Arist. et D. Thom. ostendunt) nihilominus sensus egeret confortatione ad receptionem praedictae speciei in ratione speciei, propter improportionem, quae est inter ipsum, et tale obiectum. Unde sicut sine tali confortatione non posset illud vel absolute, vel perfecte sentire, ita sine eadem non poterit eodem proportionali modo speciem ipsius recipere. Diximus, vel absolute, vel perfecte sentire, quia aliquando vehemens sensibile non est absolute improportionatum respectu sensus, ita ut nullo modo possit sentiri ab illo, ut in visu nostro respectu Solis directe inspecti, constat. Aliquando autem est absolute improportionatum, ut in visu Noctuae respectu eiusdem Solis contingit. Unde in nobis desideratur confortatio respectu receptionis speciei corporis Solaris, ut est perfecte repraesentativa illius; et in Noctua requiritur confortatio in ordine ad receptionem eiusdem speciei, ut illud absolute repraesentet.

31 Ad tertium respondetur, quod licet intellectus elevatus lumine gloriae sit inferioris rationis, quam essentia divina, quia non convenit cum ea in gradu immaterialitatis; nihilominus est eiusdem ordinis divini cum illa, quia lumen est participatio quaedam divini intellectus, prout in se ipso. Unde inferioritas praedicta non obest, quominus essentia divina possit uniri intellectui sic elevato quamvis inferioritas, quam intellectus secundum se sumptus habet respectu divinae essentiae, obstet quominus eadem essentia uniatur illi in ratione formae intelligibilis: tum propter dicta: tum etiam, quia propria species alicuius intellectus superioris ordinis non unitur nisi intellectui, cuius est propria, vel illi, qui habet participium praedicti intellectus, prout est in se ipso: hoc autem participium non habet intellectus secundum se; bene tamen perfusus lumine gloriae.

Quare ad argumentum concesso antecedenti, et prima conseq. intellectus de inferioritate iam dicta, quae simul habet convenientiam in ordine divino, et supernaturali, necnon et participationem divini intellectus, prout est in se ipso, debet negari secunda conseq. Ad cuius probationem neganda est maior. Et ad probationem in ea inclusam, scilicet potentiam, quae non est obedientialis, sed connaturalis, respectu alicuius formae, non esse inferiorem illa in ratione potentiae, respondetur, id esse verum, quando potentia est omnino connaturalis formae, tunc enim potentia non est inferior in ratione potentiae, id est, tunc tanta est potentia in ratione potentiae, quanta est forma in ratione formae. Caeterum intellectus cum lumine gloriae, licet non comparetur cum essentia divina per modum purae potentiae obedientialis, non tamen confertur cum eadem per modum potentiae omnino connaturalis, ex eo, quod potentia, seu virtus intellectiva omnino connaturalis respectu essentiae divinae debet esse intellectus non elevatus, ac proinde non coalescens ex potentia intellectiva, et elevatione: sed intellectus, qui per modum virtutis simplicis, et totalis sit potens ad hoc, ut uniatur cum essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, ut supra disp. 2. num. 170. diximus: hoc autem soli intellectui divino convenit, ut ex ibidem dictis constat.

32 Ad quartum concesso antecedenti, neganda est conseq. Et ad probationem patet ex dictis. Nam lumen gloriae non se habet per modum formae ultimae dantis participium divinae naturae: et ideo non est necesse, ut ad illud detur aliqua dispositio, nisi ad summum quatenus se habet ad instar proprietatis, seu quasi proprietatis gratiae consummatae: et ita dispositio, quae ad illam desideratur, deserviet etiam ad receptionem luminis. Caeterum essentia divina habet rationem formae ultimae, modo explicato, tribuitque intellectui, quod habeat esse Deificum, seu divinam naturam in esse intelligibili: et ideo non mirum, quod propriam aliquam dispositionem ordinis divini, scilicet lumen gloriae ex se exposat: maxime, quia praedictum lumen complet intellectum in ratione intellectus, ita ut sine ipso sit adhuc ex parte sua quasi dimidiata potentia in ordine ad intelligendum Deum, prout est in se. Unde sine illo, quasi ita se habet, ac si non esset intellectus in ordine ad praedictam unionem.

Ex quo etiam manet soluta obiectio, quam Junior quidam adducit, scilicet essentiam divinam non se habere per modum formae ultimae in ordine intelligibili, ex eo, quod intellectio est forma ultima in hoc ordine: itaque ita lumen gloriae non desiderari, ut dispositionem in ordine ad essentiam divinam, ut habet rationem speciei, bene tamen in ordine ad intellectionem, seu visionem Dei.

Respondetur enim ex dictis, visionem Dei non esse de numero formarum ex parte actus primi desideratarum, quia non confert virtutem ad videndum; sed est ipse actus secundus videndi: et ita essentia divina habet rationem formae ultimae in ordine intelligibili, et intra habitudinem eorum, quae ad actum primum desiderantur: et ita sicut propter hanc rationem desideratur aliqua dispositio ad recipiendam gratiam sanctificantem, ita ad recipiendam divinam essentiam in ratione formae intelligibilis. Adde, quod visio est ipsa existentia in ordine intelligibili: ut in tract. 4. disput. 1. num. 21. dicemus: existentia autem alicuius ordinis petit eandem dispositionem, quam petit forma eiusdem ordinis. Nec tollit quominus forma, ad quam sequitur, petat propriam, et eandem cum ipsa (debita tamen proportione servata) dispositionem, ut constat in existentia ordinis naturali. Sed de his videantur ea, quae locis citatis asseremus.