Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Quia Angelicus Doctor in praesenti articulo constituit discrimen in titulo huius dubii propositum, ut inde tandem colligat, Deum esse summe intelligentem, ac proinde summe scientem, propterea communiter Thomistae, et alii Theologi in commentariis huius articuli inquirunt, an praedictum discrimen sit recte a sancto Doctore assignatum? et nos etiam ob hanc rationem illud prope disputationem de an est scientiae divinae excitamus.

§ I. Explicatio tituli.

Ut autem titulus melius intelligatur, notandum est aliud esse, an aliquid praeter propriam formam, seu essentiam, habeat alteram formam distinctam a propria forma? aliud vero, an praeter propriam formam, habeat formam rei alterius, seu formam, quae est alterius, (ut sic dicamus) subiective? Nam ad primum satis est, quod praeter propriam formam, seu essentiam, habeat in se aliam formam accidentalem, sive illa sit ab alio communicata, sive ab intrinsecis principiis oriatur, et sive illa sit eademmet forma, et quidditas alterius rei, sive non. Ad secundum vero, si proprie, omnino rigorose, et formaliter loquamur, desideratur, quod praeter propriam formam, seu essentiam, habeat illammet formam, quae est in altero; ita ut ex parte formae nulla sit diversitas, licet ex parte modi essendi possint inter se distingui. Nam hoc ipso, quod talis formae non sit illamet, modo dicto, quae est in altero, sed alia ex parte formae distincta, tunc licet possit esse forma alterius effective; non tamen (ut sic dicamus) subiective: quia eademmet absque distinctione ex parte formae, quae habetur ab uno, non habet ut ab altero.

Unde in titulo consulto, et inhaerendo verbis D. Thom. inquisitum est, an proprium sit cognoscentium, quatenus distinguuntur a non cognoscentibus, quod habeant formam rei alterius? non vero, an sit proprium illorum, quod habeant formam alteram distinctam a propria forma? ut per hoc denotaretur non fieri in eo sermonem de quovis modo habendi formam distinctam a propria forma: sed ita ut eademmet forma, quae habetur ab aliis, sit etiam in cognoscentibus, et solum distinguatur ex parte modi essendi, non vero ex parte formae habitae.

2 Et propterea cum in eodem titulo inquiritur, an sit proprium non cognoscentium habere suam formam tantum? scilicet tantum ponitur ad excludendum, quod non habeant formam alterius: ¹ ita ut eadem prorsus forma, quae est alterius, nequeat secundum importata adhuc praecise ex parte formae, esse in illis una cum propria forma; non vero ad denotandum, quod non habeant utcunque alteram formam distinctam a propria, et simul etiam ex parte formae diversam a forma alterius: ut patet in aliis rebus materialibus, quae quidem praeter propriam formam, possunt etiam habere alias accidentales, sive ab intrinsecis principiis dimanantes, sive aliunde, et ab extrinseco eis communicatas, ut in aëre recipiente lumen a Sole, et in aqua recipiente calorem cernitur: attamen praedictae formae licet sint alterius, id est, Solis, vel ignis, ut causae effectivae; non tamen sunt formae alterius (ut sic dicamus) subiective; id est, licet sint eaedemmet, quae causantur a Sole, vel igne, non tamen eaedemmet, quae sunt subiective in Sole, vel igne; sed ex parte formae sunt ab illis condistinctae. Et ita alius est calor ignis, et alius aquae: et alia est lux aëris, et alia Solis. Deinde notandum est, quod quia formae istae, quae a sancto Doctore dicuntur formae alterius, sunt formae intentionales, et ita colligit, cognoscentia posse recipere formam alterius rei, ex eo, quod potest habere species intentionales illius, ut in hoc art. videre licet; propterea ut ex hoc, et ex iis, quae in tract. de Visione Dei diximus, patet; idem est inquirere, an cognoscentia quatenus distincta a non cognoscentibus possint habere formam rei alterius? ac quaerere, an species, seu formae intentionales, quas cognoscentia nata sunt recipere, sint eaedemmet formae, ac obiecta, quae per illas repraesentantur, quaeque mediis illis cognoscuntur? ita ut licet v. gr. homo, aut aliquis color a parte rei inventus, sint ex parte modi essendi distincti a se ipsis, prout sunt in speciebus intentionalibus propriis ipsorum, seu distincti ab eisdem speciebus, ut in esse repraesentativo formaliter considerantur: attamen ex parte formae non sint diversi, sed idemmet numero color ex parte formae consideratus, qui est a parte rei, sit etiam in specie, sive in visu mediante specie, quamvis in se, et a parte rei sumptus habeat modum essendi naturalem; in visu vero modum essendi intentionalem.

3 Nam hoc ipso, quod species sit modo explicato eiusdem prorsus naturae cum obiecto, non potest non esse proprium cognoscentium, ut distinguuntur a non cognoscentibus, quod possint habere formam rei alterius: siquidem possunt habere formas intentionales, quae sunt ipsaemet formae, et quidditates rei alterius. Sicut e contra, si species non sunt formae rei alterius, seu rei habentis alium modum essendi, scilicet naturalem, non poterit esse proprium cognoscentium, ut possint habere formam rei alterius: siquidem, ut dicebamus, non nisi mediis formis intentionalibus fiunt alia. Et ita idem erit inquirere, an cognoscentia, quatenus distincta a non cognoscentibus, possint habere formam rei alterius? ac quaerere, an praedictae species, quas cognoscentia valent recipere, sint eaedemmet formae, et naturae, ac obiecta, sub diverso tamen modo essendi? et licet in tract. de Visione Dei art. 2. hoc ipsum tetigerimus, ut ostenderemus implicare contra iterationem, dari speciem intelligibilem creatam propriam Dei prout est in se, ex eo, quod species intelligibilis est ex parte formae, eiusdem prorsus essentiae, ac res repraesentata per illam, ita ut nihil illi desit nisi solus modus habendi illam in esse naturali: ac proinde cum implicet, aliquid creatum esse eiusdem naturae cum Deo, implicabit etiam esse speciem intelligibilem propriam ipsius, seu repraesentativam eius prout est in se; nihilominus, quia ibi fere per transennam de hoc egimus, nec potuimus pluribus difficultatibus contra doctrinam D. Thom. hinc inde ebullientibus occurrere, propterea in praesenti, ut in proprio loco una cum aliis D. Thom. interpretibus id discutiemus.

4 Ultimo notandum est, quod licet aliqui existiment dubium hoc potius esse de nomine, quam de re, ex eo, quod D. Thom. et eius discipuli asserentes, species intentionales esse eiusdem rationis, et naturae cum obiectis ab eis repraesentatis, solum volunt esse eiusdem naturae cum illis in esse repraesentativo, et intentionali, et hoc nihil est aliud, quam quod praedictae species repraesentent illa obiecta, quod quidem ab adversariis minime negatur; nihilominus si prope id inspiciatur, non de nomine, sed valde de re praedictum dubium esse reperietur.

Nam licet Angelicus Doctor, et eius discipuli solum velint, speciem intentionalem repraesentare suum obiectum, nec aliud praeter hoc, et quod in hoc ipso involvitur, intendat; attamen hinc optime inferunt, speciem intentionalem esse eiusdem naturae cum suo obiecto, sub diverso tamen modo essendi, scilicet repraesentativo: quia existimant non posse praedictam speciem repraesentare intentionaliter suum obiectum quoad sua praedicata, v. g. quidditativa, quin illa praedicata univoce, sive ut omnino eadem, et sub aliquo modo essendi reali sint in specie illa, et in obiecto, ut ex dicendis in hoc dub. constabit: et propterea asserunt, quod hoc ipso, quod detur species repraesentativa Dei, prout est in se, debent praedicata realia, et quidditativa Dei univoce, sive ut omnino eadem, esse in Deo, et in specie, sub diverso tamen modo essendi reali: ac proinde idem apud eos est, speciem intentionalem repraesentare suum obiectum, ac ostendere illud per modum habentem eandem naturam cum illo, distinctam tamen ex parte modi essendi.

5 Caeterum adversarii licet plures ex illis admittant, speciem impressam, et expressam repraesentare formaliter sua obiecta; et aliqui id tantum concedant speciei expressae, non vero impressae, sed ei tantum virtualem repraesentationem tribuant: non tamen per hoc volunt, quod ad hoc, ut aliqua species repraesentet formaliter suum obiectum quoad sua praedicata v. g. quidditativa, oporteat, ut eademmet praedicata sub aliquo modo essendi univoce, sive ut omnino eadem contineantur in obiecto, et in specie: ad eum sane proportionalem modum, quo homo in pariete depictus, licet repraesentet verum, et vivum hominem, non tamen praedicata veri, et vivi hominis, ut talis, sunt univoce eadem sub aliquo modo essendi vero, et reali, tam in pictura illa, quam in ipso homine vivo, et vero. Unde licet tribuant speciei formalem repraesentationem; non tamen quod univoce, aut tanquam omnino eadem, sub diverso tamen modo essendi, utrobique praedicta natura, praedictaque praedicata reperiantur: et in hoc vis huius dubii consistit.

§ II. Refertur prior dicendi modus.

6 Primus dicendi modus est aliquo-rum asserentium, species intentionales, quas cognoscentia nata sunt recipere, non esse eiusdem naturae, et formae cum suis obiectis, etiamsi tam species, quam obiectum ex parte formae, prout distincta ab eis, quae ex parte solius modi essendi dicunt, considerentur: et propterea cognoscentia non distingui a non cognoscentibus per hoc, quod illa possunt habere formam rei alterius; secus vero ista. Ita Albertus Magnus 2. de Anima, tract. 9. cap. 11. Toletus quaest. 34. Rubio tract. de obiec-tis, et speciebus sensibilibus quaest. 4. Fonseca 2. Metaphysic. cap. 2. quaest. 2. sect. 2. Molina 1. part. quaest. 12. art. 1. Vazq. ibidem art. 2. Suarez, tomo 3. summae Theologiae tract. 3. de Anima lib. 3. cap. 2. num. 9. et in 1. tom. summae Theologiae lib. 2. cap. 13. num. 20. et alii plures.

Modus hic dicendi quoad secundam eius partem aperte sequitur ex prima, ut ex iis, quae in explicatione tituli, et in tractatu de Visione Dei loco citato diximus, satis constat. Quoad pri-mam vero probatur primo, testimonio D. Thom. quaest. 8. de verit. art. 11. ad 3. his verbis: Dicendum, quod inter cognoscens, et cognitum non exigitur similitudo, quae est secundum convenientiam in natura, sed secundum repraesentationem tantum. Constat enim, quod forma lapidis in anima est longe alterius naturae, quam lapis in materia.

Deinde probatur ratione. Quoniam essentia divina habet perfectissimam rationem speciei intelligibilis respectu creaturarum; et tamen non est eiusdem naturae cum illis, alioqui Deus esset naturae creatae: ergo non est proprium speciei intelligibilis, ut sit eadem forma, sive natura sui obiecti.

7 Confirmatur primo. Nam si essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, esset eiusdem naturae cum creaturis repraesentatis, esset similis illis; siquidem ea, quae sunt eiusdem naturae, debent esse inter se similia; hoc autem est contra illud Isaiae 40. ubi dicitur; Et cui assimilastis eum. Necnon contra doctrinam D. Thom. supra quaest. 4. art. ad 4. ergo, etc.

Confirmatur secundo. Quoniam species Angelorum supremorum sunt universalissimae in repraesentando, ita ut repraesentent plures, et diversas naturas specificas essentialiter distinctas, ut in materia de Angelis communiter docent Theologi: ergo praedictae species nequeunt esse eiusdem naturae cum obiectis repraesentatis: ergo nec caeterae aliae species erunt idem in natura cum suis obiectis. Haec ultima consequentia patet ex priori. Prior vero ex antecedenti. Quoniam unica, et eadem species intelligibilis non potest habere tot naturas completas ad eius intrinsecam rationem pertinentes, nec tot naturae completae, et integrae possunt unam, et eandem speciem intelligibilem constituere.

Tertio. Quoniam alias duo accidentia solo numero diversa possent esse simul in eodem subiecto: at hoc repugnat, ut in tractatu 1. de principio individuationis disp. 2. num. 57. diximus: ergo, etc. Sequela patere videtur. Quoniam duae species duarum albedinum non possunt distingui plus quam numero, si semel habent eandem naturam numericam sui obiecti, et tamen istae simul recipiuntur in oculo. Quod argumentum adhuc magis urget in speciebus intelligibilibus, quae media intellectione singularium pro hoc statu fiunt, ut optime docent nostri Complut. in lib. de Anima disp. 18. num. 77. et 99. et tamen si istae repraesentent duplicem hominem, et sunt eiusdem naturae numericae cum suis obiectis, nequeunt distingui secundum hanc rationem plus quam numero, et quia recipiuntur in eodem subiecto spirituali, scilicet in intellectu, non possunt non in eodem prorsus subiecto recipi.

8 Quarto. Nam species sensibiles, quae recipiuntur in medio, aut in speculo non sunt eiusdem essentiae cum suis obiectis: ergo neque illae, quae recipiuntur in potentiis sensitivis: ac proinde neque species intelligibilis. Haec ult. conseq. ex paritate rationis patet. Prior vero ex antecedenti. Quoniam species sensibiles diffusae ab obiecto sensibili in potentiam per medium, sunt eiusdem essentiae, tam in medio, quam in potentia sensitiva: sicut calor diffusus ab igne in manum per medium, est eiusdem essentiae in medio, et in manu: et similiter lux communicata oculo a Sole, mediante perspicuo, est eiusdem naturae in perspicuo intermedio, et in oculo.

9 Antecedens autem etiam constat. Quoniam species intentionales, quae sunt in medio non tribuunt illi, quod habeat formam rei alterius; quia sola cognoscentia nata sunt habere praedictam formam: ergo signum est praedictas species non esse formas rei alterius, scilicet suorum obiectorum, seu (quod idem quoad praesens est) non esse eiusdem naturae ex parte formae, et essentiae cum illis: siquidem forma quaevis, saltim naturaliter loquendo, communicat suo subiecto quidquid, ut quo habet in se: et ita forma, quae non tribuit subiecto, ut communicet in eadem natura, modo explicato, cum alia re, signum est, illam non esse modo dicto, eiusdem naturae cum ea.

10 Quinto. Quoniam species intelligibilis est accidens quoddam spirituale, obiectum vero eius saepe est substantia: item species sensibilis non impedit sensationem, etiamsi sit in organo, et potentia sensitiva; at vero obiectum sensibile positum supra sensum impedit sensationem: et tandem species sensibilis v. g. visus nequit videri; bene tamen obiectum visibile: ergo signum est, species, et sua obiecta non esse eiusdem naturae, et essentiae; alioqui ea, quae obiectis conveniunt, non possent repugnare speciebus illorum.

Confirmatur. Nam albedo, et nigredo sunt inter se contraria, et ideo sunt incomposibilia in uno, et eodem subiecto: sed species sensibiles harum qualitatum non habent inter se contrarietatem, et ita possunt simul esse in eadem parte medii, vel in eadem potentia visiva, ut communiter admittunt Philosophi: ergo praedictae species, et illarum obiecta non habent eandem naturam. Patet consequentia: quoniam ea, quae non habent easdem proprietates, non communicant in eadem natura: ergo cum species sensibiles albedinis, et nigredinis non habeant proprietates earum, scilicet mutuo inter se opponi; neque etiam communicabunt in eademmet natura cum illis.

11 Nec refert, si occurras, satis esse, quod species, et obiecta sint diversa ex parte modi essendi, licet non ex parte formae, ad hoc, ut species sit accidens, et obiectum habeat rationem substantiae: et similiter ad hoc, ut obiecta sint inter se contraria, et posita supra sensum, impediant sensationem, non vero species: quia omnia haec praedicata non conveniunt naturis obiectorum, nisi ut sunt sub determinato modo essendi, scilicet sub modo essendi naturali.

Nam contra hoc est, quod species intentionales non possunt ex parte modi essendi esse diversae rationis ab obiectis, quin etiam differant ex parte formae, et naturae ab illis: ergo, etc. Antecedens probatur. Nam modus essendi, in quo differunt ab obiectis, est esse repraesentativum illorum, ut communiter admittunt Philosophi, et ex dicendis pro nostra sententia manifeste constabit: at propria ratio differentialis, et constitutiva speciei intentionalis est, ut sit repraesentativa sui obiecti: et ita per se primo instituta est, ad hoc, ut illud repraesentet, ut expendunt nostri Complut. 3. de Anima disp. 18. num. 28. ergo nequeunt distingui ab obiectis ex parte modi essendi, seu in esse repraesentativo, quin distinguantur ex parte formae.

12 Accedit primo, quod cum dicitur, speciem esse eiusdem rationis cum obiecto, sive esse idem obiectum sub diverso modo essendi, vel hic diversus modus essendi pertinet ad naturam ipsius speciei formaliter sumptae, tanquam ratio essentialis, aut tanquam propria passio, aut tanquam accidens reale illius? Si primum vel secundum dicatur, non poterit non praedicta species distingui essentialiter ab obiecto: siquidem id, quod includit aliquid essentiale, quod aliud non includit, aut importat aliquam propriam passionem, quam aliud non affert, non potest non distingui essentialiter ab illo. Tertium autem dici nequit. Nam sicut obiectum identificatur cum suo modo essendi naturali, et talis essendi modus est illi intimior, quam quaelibet alia propria passio ipsius, et propterea nequit comparari cum illo per modum accidentis realis, ita etiam species identificabitur omnino cum suo modo essendi intentionali, et hic modus essendi erit illi intimior, quam quaelibet alia proprietas ipsius, et sic nequit se habere per modum accidentis realis respectu ipsius.

Accedit secundo. Quod si species intentionalis, et eius obiectum distinguerentur ex parte modi essendi, non vero ex parte naturae, et formae, rueret illa maxima lumine naturae nota, et in rebus creatis universaliter vera, scilicet, quod ea, quae sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se: hoc autem admitti nequit, ut ex se constat: ergo, etc. Sequela probatur. Nam tunc ea, quae species intentionales importarent ex parte formae, indentificarentur cum modo essendi earundem specierum, et similiter cum modo essendi naturali obiectorum: et tamen ipsi modi essendi, scilicet esse intentionale specierum, et esse naturale obiectorum, cum quibus natura illa esset identificata, non indentificarentur inter se.

13 Accedit tandem, quod si esset eadem omnino natura ex parte naturae in speciebus intentionalibus, et obiecto, tunc aliquid mirabilius cerneretur in rebus creatis, quam in ente increato, et per essentiam: hoc autem dici non potest, ut ex se patet: ergo, etc. Sequela videtur certa. Quoniam in ente increato solum cernitur, quod eadem numero natura divina sit in tribus personis divinis, et in qualibet sub diverso modo essendi relativo: at si esset eadem natura speciei intentionalis, et obiecti, tunc eademmet natura esset in obiecto, et in innumeris speciebus intentionalibus: et quod mirabilius esset, non solum eadem natura numero secundum se sumpta, esset in illis, sed ut suppositata, et terminata per propriam subsistentiam, ut ex infra dicendis constabit; cum tamen in ente increato, et per essentiam hoc nequeat inveniri: siquidem natura divina ut in Patre, et ut terminata per Paternitatem, nequit esse in Filio.

§ III. Sententia Arist. et D. Thomae referatus, et testimonia optimae nominato ai.

14 Dicendum est, species intentionales esse eiusdem prorsus naturae ex parte formae, et naturae cum suis obiectis, et solum differre ab illis in modo essendi, seu esse ipsammet essentiam suorum obiectorum sub alio tamen modo essendi: ac proinde cognoscentia in hoc distingui a non cognoscentibus, quod illa possunt habere formam alterius rei, secus vero ista.

Assertio haec quoad secundam eius partem aperte sequitur ex priori, ut constat ex iis, quae num. 2. et 3. dicebamus. Quoniam sola cognoscentia possunt recipere species intentionales in ratione specierum, et formaliter sumptas, ut ex statim dicendis patebit: ergo si semel species intentionales sunt ipsaemet formae, et quidditates suorum obiectorum, consequens est, ut sola cognoscentia possint habere formam rei alterius. Patet consequentia: quia in creatis non potest haberi eadem forma, et natura alterius, nisi mediis speciebus intentionalibus. Et ita assertionem istam quoad secundam eius partem tuentur omnes, qui eandem quoad priorem docent, quosque num. 17. referemus.

Eam vero quoad priorem partem, scilicet speciem formaliter sumptam, et obiectum habere eandem naturam, et solum distingui ratione diversi modi, quatenus natura illa in obiecto est sub modo essendi naturali: in specie vero intentionali sub modo essendi intentionali, et repraesentativo, docet Arist. tum 2. de Anima text. 121. et D. Thom. ibidem lect. 24. Tum etiam 7. Metaphys. lect. 6 apud D. Thom. his verbis: Ab arte vero fiunt, quorum species in anima est, speciem autem dico quod-quid erat esse cuiuslibet. Quae verba sic exponuntur a D. Thom. ibidem: Dicit ergo primo, quod illa sunt ab arte, quorum species factiva est in anima: per speciem autem exponit quodquid erat esse cuiuslibet rei factae per artem, ut quodquid erat esse domus quando fit domus.

15 Et hoc ipsum docet idem Sanctus Doctor, tum in 4. contra Gent. cap. 14. his verbis: Manifestum est enim, quod si Deus se intelligit, oportet, quod tota plenitudo ipsius contineatur in Verbo; nec tamen substantia Filio data desinit esse in Patre: quia nec etiam apud nos desinit esse propria natura in re, quae intelligitur, ex hoc, quod verbum nostri intellectus ex ipsa re intellecta habeat, ut intelligibiliter eandem naturam numero contineat. Tum quodlib. 8. art. 4. his verbis: Species intelligibilis est similitudo ipsius essentiae rei, et est quodammodo ipsa quidditas, et natura rei. Et ut explicaret cur quodammodo, et non absolute, ac simpliciter sit ipsa quidditas, et natura rei, statim adiecit, quod est talis quidditas, secundum esse intelligibile, non secundum esse naturale, quod est in rebus.

Tum in hoc articulo, ubi ex eo ostendit cognoscentia habere formam rei alterius, quia sunt susceptiva specierum intentionalium: si autem species istae non essent formae rei alterius, male inferret S. Doct. cognoscentia posse habere formam rei alterius; quia possunt habere species intentionales. Tum supra quaest. 12. art. 2. Nam, ut ibidem diximus, inde colligit implicare speciem intelligibilem, et creatam Dei, quia species est eiusdem naturae cum suo obiecto: ita ut si obiectum sit actus purus habens omnem perfectionem, etiam species debeat hoc habere.

16 Tum in 3. contra Gent. cap. 49. et in 4. distinct. 49. quaest. 2. art. 1. et 3. dum ait, quod cognoscens habet formam cogniti, quia habet species. Tum opusc. 42. cap. 7. in principio, dum inquit, eandem esse naturam v. g. animalis secundum se sumptam, et eam, quae est in individuis, et intellectu, mediante specie intelligibili, quamvis sit sub diverso statu, et modo essendi in intellectu, et in individuis. Tum in hac 1. part. quaest. 80. art. 1.

Tum denique quaest. 2. de Veritate art. 2. ubi utramque assertionis partem docet, his verbis: Sciendum igitur, quod res aliqua invenitur perfecta dupliciter. Uno modo secundum perfectionem sui esse, quod ei competit secundum propriam speciem: sed quia esse specificum unius rei est distinctum ab esse specifico alterius rei, ideo in qualibet re creata huiusmodi perfectioni habitae in unaquaque re tantum deest de perfectione simpliciter, quantum perfectionis in aliis speciebus invenitur: ut sic cuiuslibet rei perfectio in se considerata sit imperfecta, veluti pars totius perfectionis universi, quae consurgit ex singularum rerum perfectionibus invicem congregatis. Unde, ut huic imperfectioni aliquod remedium esset, invenitur alius modus perfectionis in rebus creatis, secundum quod perfectio, quae est propria unius rei, in altera re invenitur: et haec est perfectio cognoscentis, in quantum est cognoscens: quia secundum hoc a cognoscente aliquid cognoscitur, quod ipsum cognitum aliquo modo est apud cognoscentem. Et ideo in 3. de Anima dicitur, animam esse quodammodo omnia: quia nata est omnia cognoscere, et secundum hunc modum possibile est, ut in una re totius universi perfectio existat.

Ubi, ut vides, distinguit S. Doctor modum habendi perfectiones universi secundum modum, quo illas habent cognoscentia, scilicet mediis speciebus intentionalibus, a modo habendi illas alia ratione: ac proinde secundum esse naturale, seu modo naturali; et inquit, quod secundum hunc ultimum modum essendi nihil creatum potest habere omnes perfectiones universi; secus vero secundum illum priorem, secundum quem cognoscentia possunt habere perfectiones aliorum: imo si fuerint perfectissima, possunt in eis esse omnes perfectiones universi, quatenus omnes illae per modum cogniti, seu mediis speciebus intentionalibus, in quibus omnes earum perfectiones continentur, possunt esse in illis.

17 Nec explicationes horum testimoniorum, quas adversarii adducunt, sunt alicuius momenti, ut intuenti, et ex iis, quae in prima ratione pro assertione remissive dicemus, satis patebit: et ideo consulto (ut id obiter dicamus) omittuntur.

Eandem sententiam tuetur D. August. 2. in Genesim cap. 8. ubi inquit: quod de firmamento, et aliis rebus, quae referuntur productae, Genesis 1. dicitur, quod bis factae sunt: quia firmamentum, et aliae huiusmodi res factae sunt semel in mente Angelica per species eorum, et praeterea in suis naturis ad extra: ac proinde aperte sentit, species intentionales rerum, et res ipsas esse eiusdem naturae, et quidditatis, quamvis, ut dicebamus, habeant diversum modum essendi.

Unde tam Aristotel. quam Angelicum Doctorem, et D. Augustin. sequuntur communiter plures, et gravissimi Theologi, Caietan. in praesenti, et 2. de Anima capit. 11. in explicatione primae conclusionis Aristotelis, § Circa eandem conclusionem occurrit, et in hac 1. part. quaest. 79. art. 2. §. quoad secundum. Ferrar. 1. contra Gent. cap. 44. et lib. 3. cap. 49. Durandus in 4. dist. 49. quaest. 2. Bannez, Zumel, Zanard. Ripa, Nazar. et Gonzal. in hoc art. Ledesma de perfectione Dei, quaest. 8. art. 4. in explicatione primae rationis pro secunda conclusione, N. Complut. in lib. de Anima disp. 18. num. 40. communiterque Thomistae.

§ IV. Sententia Aristotelis, et D. Thomae rationibus stabilitur.

18 Prior autem, et fundamentalis ratio pro assertione desumitur ex iis, quae ex Angelico Doctore tractatu praecedenti disputatione 2. num. 132. adduximus ad probandum, implicare dari speciem repraesentativam Dei prout est in se: quae potest sub hac forma proponi. Quoniam species intelligibilis repraesentans quidditative hominem, verbi gratia (quod idem de specie expressa seu verbo illius dicimus) repraesentat formaliter eundem hominem, et est similis illi: ergo dicet relationem similitudinis ad ipsum, ac proinde erit eiusdem naturae cum eo quoad id, in quo est illi similis, non quidem sub modo essendi naturali, sed sub alio modo essendi, scilicet intentionalis, sive intelligibili. Antecedens constat ex iis, quae N. Complut. in lib. de Anima disp. 18. num. 26. docent, et nos in tract. praedicto de Visione Dei disp. 2. num. 139. ex ipsis docuimus.

Prima vero consequentia ex antecedenti patet. Quoniam ea, quae repraesentant formaliter, et quidditative aliud, sunt ei similia in eo, quod repraesentant: et quae sunt similia dicunt relationem similitudinis in eo, in quo sunt similia. Secunda vero ex hac constat. Quoniam relatio similitudinis fundatur in identitate naturae, quoad id, in quo extrema sunt similia: et ita si species intelligibilis quidditative repraesentans hominem, est similis illi in hoc, quod de illo repraesentat, et haec relatio debet fundari in identitate eius, in quo sunt similia, scilicet in quidditate, quam species repraesentat, non poterunt non, modo dicto, esse eiusdem naturae.

Et licet huic rationi plures, et diversae solutiones ab adversariis adhibeantur: quia tamen ex iis, quae loco citato diximus, satis impugnatae manent, propterea in praesenti nihil amplius dicemus. Videantur tamen omnino ibidem dicta: quia ratio haec roborata tamen cum iis, quae loco citato adduximus, est, quae potissime assertionem D. Thom. et nostram suadet.

19 Secunda autem, et principalis ratio depromitur ex eodem Angelico Doct. quaest. 80. iam citata. Ut autem melius capiatur, notandum est ex doctrina D. Thom. ibidem, quod licet in non cognoscentibus reperiatur unicus tantum appetitus, qui appetitus naturalis dicitur; attamen in cognoscentibus duplex ad minus appetitus datur, scilicet appetitus naturalis, et insuper animalis, et in hominibus alius, nimirum rationalis, seu voluntas una cum appetitu animali. Inter hos autem appetitus hoc est discrimen, quod appetitus naturalis in cognoscentibus repertus, solum fertur in connaturalia, et propria rei, cuius est talis appetitus: ut constat in appetitu naturali levis ad locum sursum, et ignis ad generandum sibi simile. At appetitus animalis, vel rationalis terminatur etiam ad alias res, ut cum proximis per hunc appetitum volumus plura bona, et nobis plura alia, quae non sunt connaturalia nostrae naturae.

Hinc ergo sequens ratio deducitur. Quia omnis inclinatio, et appetitus necessario sequitur ad aliquam formam, ut inductive constat: at in non cognoscentibus appetitus iste est ita limitatus, ut solum tendat in ea, quae sunt connaturalia formae propriae ipsius rei, in qua est talis appetitus: e contra vero appetitus animalis, aut intellectualis non solum terminatur in actu secundo ad connaturalia, et propria illius naturae, in qua est, sed etiam ad alia, quae per sensum, vel intellectum apprehenduntur: ergo signum est, non cognoscentia tantum habere propriam formam, cognoscentia vero formas aliarum rerum: non quidem ita, ut eas habeant sub modo essendi naturali, quia hoc implicat, ut ex se, et ex statim dicendis constabit; sed sub modo essendi intentionali, et mediis speciebus intentionalibus, quae sunt idem ex parte formae cum obiecto repraesentato, et diversae in praedicto modo essendi.

Maior admittitur a Philosophis, et Theologis. Minor vero constat ex notabili proposito, quod etiam communiter ab illis recipitur. Consequentia autem ex maiori, et minori aperte videtur sequi. Quia alias inclinatio rei excederet formam, quam habet talis res: atque adeo subsequeretur ad illam, ut supponitur, et non subsequeretur: siquidem propria inclinatio ad aliquam formam subsequens nequit illam excedere, ut intuenti constabit. Unde sicut repugnaret esse in non cognoscentibus aliquam inclinationem in bona connaturalia alicui formae, quin talis forma modo illis proportionato in eis esset; ita repugnabit esse in cognoscentibus inclinationem ad ea, quae sunt propria bona alterius formae, nisi talis forma modo proprio cognoscenti, atque adeo cognoscibiliter, et intentionaliter, seu (quod idem est) mediis speciebus intentionalibus in illis reperiretur.

20 Ex quibus omnibus magis patet id, quod supra innuebamus, scilicet speciem intentionalem non tam dicendam esse eiusdem naturae cum suo obiecto, quam esse essentiam, et quidditatem illius sub alio modo essendi, seu esse ipsummet obiectum sub modo essendi repraesentativo. Nam per hoc, quod aliquid dicatur esse eiusdem naturae cum alio, non tollitur necessario, quominus possint esse duo individua eiusdem naturae, ut constat in duplici calore: at species, et obiectum non possunt esse eiusdem naturae per modum duplicis individui participantis eandem naturam secundum speciem, et diversam secundum numerum.

Et ratio est aperta. Quia si species intentionalis repraesentet naturam ipsam, v. g. humanam absque conditionibus individuantiibus, tunc sicut talis species intentionalis repraesentat naturam ipsam in sua plenitudine, et abstractam a conditionibus individuantiibus illam dividentibus, ita nequit sub modo essendi intentionali, et repraesentativo habere naturam illam individuatam, et per modum alicuius ex individuis participantibus talem naturam, ut ex se, et ex iis, quae loco citato in tractatu de Visione Dei diximus, satis constat. Si autem species illa intentionalis repraesentet naturam individuatam, tunc eademmet natura numerica, ut talis, quae est in obiecto sub modo essendi naturali, est in specie sub alio modo essendi, nempe intentionali propter rationes dictas, scilicet, quia multoties contingit, ut repraesentet formaliter non solum naturam utcunque, sed ut est individuata, et mediante illa specie, et forma intentionali potest esse per se primo in natura cognoscente appetitus, et inclinatio in ea, quae sunt connaturalia, et propria illius naturae, ut individuatam.

§ V. Animadversiones valde notandae pro solutione argumentorum oppositae sententiae.

21 Ut argumenta contrariae sententiae longe melius, et cum magna perspicuitate maneant soluta, placuit aliqua praenotare, ex quorum plena intelligentia facile, et dilucide omnia, quae ab adversariis obiiciuntur, corruent. In primis ergo notandum est nomen speciei sensibilis, vel intelligibilis esse impositum ad significandum eandem speciem, non solum secundum suam naturam, et secundum quod est eiusdem rationis cum obiecto, sed etiam ut est sub modo quodam essendi adaptato, et proportionato ad hoc, ut uniat obiectum ipsum cum potentia, trahendo illud cognoscibiliter ad ipsam potentiam. Sicut etiam nomen, quod est impositum ad significandum obiectum eiusdem speciei, v. g. hanc albedinem, eiusdem ab eadem repraesentatam, denotat ipsam albedinem non solum secundum suam essentiam, sed etiam secundum modum essendi naturalem, et entitativum, quem in se ipsa habet, qui est connaturalis ipsi, prout est in se: et propterea albedo simpliciter, et absolute dicta dicit praedictam albedinem sub hoc modo essendi naturali, ut a num. 38. usque ad 41. huius dubii ex Arist. et D. Thom. magis explicabimus.

Diximus, trahendo illud cognoscibiliter ad ipsam potentiam, non quidem ut per hoc denotaremus, obiectum debere necessario secundum suum esse entitativum esse alibi extra ipsum cognoscentem, et per speciem trahi ad ipsam potentiam cognoscitivam: nam oppositum huius in essentia Angeli habente rationem speciei intelligibilis respectu sui intellectus, et in ordine ad propriam intellectionem contingit; sed ut significaremus, quod adhuc tunc obiectum, et eius natura non est unita cognoscibiliter, seu in esse obiecti cum suo intellectu, nisi mediante specie, sive mediante ipsa essentia, ut habet rationem speciei intelligibilis: et ita cognoscibiliter trahi ad ipsam quatenus unitur nova unione cum illa, et nova ratione unita sunt.

22 Secundo notandum est, quod in praedicta specie sensibili, aut intelligibili continentur duo ordines rerum, duoque genera essendi: et unusquisque ex his ordinibus habet suum proprium constitutivum; et quodlibet ex his constitutivis dicit etiam suum, aut suos peculiares modos essendi, sub quibus est. Et propterea possunt tot, atque diversa praedicata de specie intelligibili, v. g. verificari, nempe quod secundum unam rationem sit eiusdem naturae cum suo obiecto, ut num. 14. dicebamus; et secundum aliam diversae, ut ex statim dicendis patebit: et similiter, quod secundum unam considerationem sit accidens, et qualitas quaedam, ut numero sequenti dicemus; et secundum alteram possit esse substantia, ut ex iis, quae in tract. de Visione Dei disp. 2. num. 135. asseruimus, et ex iam adducendis constabit: sicut etiam, quod secundum quandam sui rationem limitetur, et coarctetur a potentia intellectiva, in qua recipitur; secus vero secundum alteram, quin potius secundum illam maneat ita ampla, universalis, et illimitata, ac si non uniretur cum praedicta potentia, ut disp. praeced. num. 22. et deinceps dicebamus, et sic de aliis.

23 Tertio notandum est, quod primum ex iis, quae inveniuntur in praedicta specie est ordo, et genus entitativum, et naturale, prout distinctum ab intentionali, sive ab esse intelligibili formaliter sumpto, et huic ordini, et generi entitativo assignatur suum proprium constitutivum, necnon et suus proprius modus essendi, etiam entitativus, et naturalis. Et ita species intelligibilis repraesentativa, v. g. hominis in esse entitativo considerata, dicit rationem, et modum naturalem accidentis, et qualitatis entitativae, ac naturalis, petitque veram inhaerentiam, necnon peculiarem rationem atomam, quam licet ignotam possumus describere, et explicare per hoc, quod est talis conditionis, ut habeat sibi adiunctum per modum accidentis inseparabilis esse intentionale eiusdem speciei intelligibilis: ac tandem affert propriam naturam numericam distinctam a natura numerica, quae in esse entitativo reperitur in quacumque alia specie intentionali. Et ratio huius notabilis est aperta. Quoniam esse cognoscibile formaliter sumptum, debet fundari in esse entitativo et naturali; ac proinde esse cognoscibile formaliter acceptum, quod reperitur in specie intelligibili, debet supponere tanquam fundamentum esse entitativum, et naturale eiusdem speciei: cumque praedictum esse entitativum non sit substantia, sed accidens, quippe quod recipitur in intellectu; et ratio haec accidentis debeat esse contracta per propriam rationem differentialem, et atomam, necnon et numericam distinctam a qualibet alia, quae in alia specie intentionali reperitur, ut ex terminis ipsis constat, oportet, ut praedicta species secundum esse entitativum dicat rationem accidentis entitativi, necnon et rationem atomam, ac numericam, quas iam innuimus. Et tandem cum ordo entitativus ultra proprium constitutivum afferat etiam suum modum essendi naturalem, et entitativum, inde est, ut praedictae speciei repraesentativae, v. g. hominis, ut pertinenti ad hunc ordinem debeat suus modus essendi naturalis correspondere, per quem distinguatur a modo illo essendi intentionali, et repraesentativo, quem praedicta praedicata quidditativa speciei constituentia illam in esse entitativo, et naturali, haberent in specie alia (si daretur) repraesentante per se primo, et directe esse entitativum, et naturale speciei intelligibilis repraesentantis v. g. hominem.

24 Quarto notandum est, quod praedicta species ultra hunc ordinem, et esse entitativum continet etiam in se alium ordinem, et genus essendi intentionale, seu (ut melius loquamur) ordinem, et genus cognoscibilis formaliter sumptum, et secundum hanc rationem habet suum proprium constitutivum, et insuper suum proprium modum essendi indispensabilem, et per se primo ab ea petitum. Quia, ut nuper dicebamus, nomen speciei, et ipsamet, ut est sub hoc conceptu, non denotat suam solam quidditatem, et constitutivum, quod, ut ex dictis constat, et ex dicendis amplius patebit, nullum est aliud in recto, et formaliter sumptum praeter ipsam naturam obiecti, quam repraesentat; sed etiam dicit peculiarem modum essendi, sub quo praedicta natura est. Quia vero praedictus modus essendi indispensabilis, fere nunquam inveniri potest, quin habeat alium modum essendi admixtum, de quo statim, propterea fere semper illi admiscetur.

Unde species intelligibilis repraesentativa, v. g. hominis, sic considerata, dicit tanquam constitutivum ipsius omnia praedicata quidditativa eiusdem hominis, quae per eandem speciem repraesentantur. Et deinde affert proprium modum essendi per se primo petitum, scilicet tantam, vel tantam immaterialitatem ita modificatam, et depuratam, ut natura obiecti possit, ut est sub hac puritate sic modificata, trahi ad potentiam intellectivam, et uniri cum ipsa. Et ratio est. Nam cum proprium sit praedictae speciei intelligibilis trahere naturam obiecti ad potentiam intellectivam, et unire ipsum intelligibiliter cum ea, oportet ut praedicta species contineat in se tam naturam ipsius obiecti, quam modum essendi ita immaterialem, et modificatum, ut sit adaptatum ad hoc, ut possit fieri haec unio, ac tandem quod praedicta natura ibidem contenta, sit ipsum constitutivum talis speciei sic consideratae. Tum quia species, et obiectum quoad suum constitutivum in recto, et formaliter importatum, debent esse idem, ut ostensum est. Et propterea iuxta naturam obiecti eandem, vel diversam, quam repraesentant, sunt, vel non sunt per se primo eiusdem rationis, aut diversae.

25 Tum etiam: quia eodem proportionali modo philosophandum est in obiecto, et in eius vicegerente, scilicet in specie. Et ideo sicut obiectum, v. g. homo, affert suam propriam naturam, et hanc tanquam constitutivum ipsius, et insuper proprium modum essendi naturale, ita etiam species intelligibilis afferens propriam naturam hominis sub praedicto modo, importabit illam per modum constitutivi ipsius, modificatam tamen per suum modum indispensabilem: nam modus iste, et modus essendi naturalis obiecti repraesentati per speciem, necnon et modus essendi entitativus, quem de materia species intelligibilis affert, sunt modi inadaequati respectu unius, et eiusdem naturae, v. g. humanae, qui hoc ipso quod inadaequati, non arguunt distinctionem in illa ex parte naturae; sed potius, quod sicut in illo coniuncto, in quo natura est sub modo essendi naturali, habet absolute, et simpliciter loquendo natura illa, quod ipsa sit principaliter, et per modum constitutivi importata, et modus ille tantum habeat absolute loquendo rationem modi: ita, proportione servata, in coniuncto illo, in quo natura est sub modo essendi intentionali, scilicet specie v. g. intelligibili, philosophandum est.

26 Caeterum praedictus modus indispensabilis tantae, vel tantae immaterialitatis sic modificatae, ut species sub illo possit sensibiliter, aut intelligibiliter unire obiectum cum potentia, trahendo illud ad ipsam, fere nunquam invenitur in creaturis, nisi species ista, et immaterialitas eius sit sub alio modo repraesentativo, qui est modus essendi diminutus. Et propterea eadem species fere semper habet adiunctum praedictum modum repraesentativum, et diminutum, qui est talis conditionis, ut sub illo possit eadem numero substantia Angelica, v. g. Michaëlis, quae secundum suum esse naturale est in ipso Michaële, esse etiam sub hoc modo essendi repraesentativo in specie intelligibili ipsius, quae est in intellectu Gabrielis; ac proinde esse etiam in eodem intellectu praedicti Gabrielis: cum tamen sub modo essendi naturali finito, et limitato non possit utrobique esse. Attamen cum hoc stat, ut modus iste essendi repraesentativus, et diminutus non pertineat ad conceptum speciei intelligibilis in esse speciei formaliter sumptae, nec sit modus indispensabilis eius: quamvis, ut infra in hoc eodem dubio dicemus, hoc ipso, quod modus iste diminutus detur, semper affert concomitanter rationem speciei v. g. intelligibilis, et modum indispensabilem eius.

27 Ratio autem, ob quam diximus fere nunquam inveniri in creaturis modum essendi immaterialem, ita depuratum, et purificatum, ut possit unire obiectum cum potentia per modum speciei, nisi simul habeat adiunctum modum essendi repraesentativum, et diminutum, est. Quoniam obiectum sensibile, prout est in se ipso, habet admixtum multum de materialitate, et crassitie. Et ita nequit, nisi depuretur ab hac, et sit sub modo essendi diminuto, et repraesentativo, qui est subtilior, et depuratior, uniri cum potentia. Et similiter obiectum intelligibile creatum nunquam habet immaterialitatem, seu modum essendi immaterialem ita depuratum, et modificatum, ut possit saltim naturaliter loquendo per se ipsum uniri in ratione obiecti, et speciei intelligibilis, nisi sit ipsa substantia intelligentis comparata cum proprio intellectu, vel ipse intellectus, et alia accidentia illius, et nisi omnia ista sint in eo statu, ut non pendeant in intelligi a phantasmatibus.

28 Nam licet substantia ipsa intelligentis, ut v. g. substantia Angelica, sit depurata a materia physica; nihilominus quia ut in tractatu de Visione Dei disp. 2. num. 47. diximus, et explicuimus, non est sua intelligibilitas, nec est pure forma intelligibilis; ideo licet possit proprio intellectui uniri per se ipsam in ordine ad sui intellectionem, non tamen cum intellectu alieno, nisi ut est in specie intensionali, et nisi (ut sic dicamus) sit vestita modo illo essendi repraesentativo, et diminuto. Et ita non habet secundum se modum essendi immaterialem ita depuratum, et modificatum, ad hoc, ut habeat respectu cuiusvis intellectus Angelici, verbi gratia, rationem speciei intelligibilis, nisi miscatur praedictus modus essendi.

Maxime quia nihil potest sub modo essendi naturali uniri cum duplici intellectu: quia praedictus modus essendi limitat, et coarctat, ut id, quod est forma huius, nequeat esse illius. Et propterea ut num. 16. dicebamus, provisum est in remedium huius de esse intentionali sub modo essendi repraesentativo: ut ita substantia, verbi gratia, Angelica, possit et suum, et alienum intellectum intelligibiliter informare: ac proinde tunc necessario debet praedictus modus essendi diminutus, et repraesentativus immisceri.

29 Cur autem (ut ita tacito cuidam obiectioni obiter satisfiat) licet species intelligibilis, et intentionalis repraesentativa substantiae Angelicae, verbi gratia, Michaëlis, non sit sub suo esse diminuto ipsa intelligibilitas, sicut nec substantia eiusdem Michaëlis, nihilominus possit unire eundem Michaëlem in ratione obiecti cum intellectu alieno, nempe Gabrielis; cum tamen Michaël se ipso non possit hoc munus praestare, constabit ex dicendis in tractatu de Angelis, et ex iis, quae in tractatu de Visione Dei disp. 2. num. 248. tetigimus, etiam patet. Nam sicut ad hoc, ut aliquid sit ipsa essentia et existentia absque aliqua distinctione, requiritur, quod sit actus purus in ordine entitativo; non tamen ad hoc, ut sit sola existentia, ita ad hoc, ut aliquid sit obiectum directe, et per se primo cognitum ut quod, et habens modum essendi naturalem, et simul sit species intelligibilis sui, quae possit uniri cum alieno intellectu, requiratur, quod sit actus purus in ordine intelligibili, ac proinde; quod sit sit sua intelligibilitas, ut in praedicto tractatu de Visione Dei disp. 2. num. 47. diximus: secus vero ad hoc, ut per se, et directe habeat precise rationem speciei intelligibilis, ut in specie intentionali habenti modum essendi repraesentativum, et diminutum, contingit.

30 Ratio autem, propter quam asserimus, praedictum modum essendi repraesentativum, et diminutum, neque pertinere ad conceptum quidditativum speciei in esse cognoscibili, et formaliter sumptae, neque esse modum indispensabilem eius, est, quod species intelligibilis, modo dicto accepta, tantum petit, quod sit ipsa natura obiecti, et quod afferat illum modum essendi ita immaterialem, et modificatum, ut sub illo possit unire obiectum, et naturam eius cum potentia, ut docet D. Thom. supra quaest. 12. art. 2. ad hoc autem non est necessarium, ut natura obiecti uniatur cum potentia sub modo essendi repraesentativo, et diminuto. Et ita quando obiectum per se ipsum affert haec duo, ut contingit in substantia Angeli respectu sui intellectus, tunc non indiget specie intelligibili, per quam sub modo essendi repraesentativo uniatur cum praedicto intellectu; sed ipsamet substantia Angeli absque hoc modo essendi diminuto habet rationem speciei intelligibilis. Cum vero obiectum nequit per se ipsum uniri potentiae, ex eo, quod non habet modum illum immaterialitatis ita depuratum, et modificatum, sicut ad praedictum munus requiritur, ut in eadem substantia Angelica, v. g. Gabrielis, respectu intellectus Michaëlis propter rationes num. 28. dictas, accidit, tunc est necessaria species alia intelligibilis, per quam substantia Gabrielis cum intellectu Michaëlis, et sub modo essendi repraesentativo et diminuto uniatur: quamvis adhuc tunc modus iste diminutus non sit indispensabiliter, et per se primo petitus, sed aliquo modo per accidens, quatenus consideratur ob defectum illum, qui in modo essendi immateriali per se primo petito invenitur, et modus iste potest aliquando ab isto modo essendi diminuto secerni, et separari.

31 Potestque hoc ipsum magis explicari ex eo, quod substantia Gabrielis in esse speciei formaliter considerata, secundum quam rationem unitur cum proprio intellectu, et species intentionalis eiusdem Gabrielis, quae residet in intellectu Michaëlis, cui Gabriel per suam substantiam nequit uniri, sunt eiusdem rationis, quoad omnia, quae ad praedictam speciem modo dicto sumptam, tam ex parte quidditatis illius, quam ex parte modi essendi indispensabiliter petiti, requiruntur, ut in tractatu de Visione Dei disp. 2. num. 107. diximus. Et propterea si Gabriel intelligeret se ipsum per speciem intentionalem a se distinctam, et quidditative ipsum repraesentantem, tunc illa intellectio esset eiusdem speciei ac modo est. Et similiter si admittetur species creata, quidditative repraesentans Deum prout est in se, tunc visio beatifica, mediante illa, elicita, esset eiusdem speciei ac eademmet visio, quae nunc a beatis mediante essentia divina per modum speciei intelligibilis elicitur: et tamen si species repraesentativa Gabrielis, quae est in intellectu Michaëlis, sumatur secundum modum essendi repraesentativum, et diminutum, quem affert, non potest non secundum istum differre a modo essendi, quem substantia Gabrielis, ut unita cum suo intellectu in ratione speciei intelligibilis importat: siquidem modus eius essendi non potest esse modus essendi repraesentativus, et diminutus: ergo signum est, quod praedictus modus repraesentativus, et diminutus non pertinet indispensabiliter ad speciem intelligibilem, in esse cognoscibili, et formaliter sumptam: sive tanquam quidditas eius, sive tamquam modus indispensabilis illius.

Diximus, non pertinere ad speciem intelligibilem in esse cognoscibili, et formaliter sumptam: quia si sumatur, ut explicatur per hoc nomen, et conceptum speciei intentionalis, et repraesentativae, solet ex communi usu sumi pro specie distincta ab obiecto quoad modum essendi, et involvente modum essendi repraesentativum, et diminutum: et ita ut sic concepta, et ut est sub hac reduplicatione, ac significatione, debet necessario involvere praedicatum modum diminutum, ut ex se constat.

32 Utrum autem praedictum esse repraesentativum, et diminutum, licet non pertineat ad conceptum speciei intelligibilis, nec sit modus indispensabilis eius, nihilominus sit modus indispensabilis respectu speciei sensibilis, ut talis: et an id contingat, ex eo, quod petatur ex vi suae lineae, vel ex aliis capitibus indispensabilibus, licet non ex vi propriae lineae; et ideo si per impossibile daretur obiectum visibile ita depuratum, sicut ipsa species visibilis, ut multi, quos nostri Complut. in lib. de Anima, disp. 10. num. 6. referunt, hoc ipsum de luce fatentur, tunc, ut ipsi etiam concedunt, se ipso, absque modo essendi diminuto uniretur cum visu per modum speciei intelligibilis, et in ordine ad sui visionem. Itaque an hoc, vel illo modo circa speciem sensibilem, ut talem, philosophandum sit, ex iis, quae iam innuimus constat: et ex iis, quae dicemus, amplius patebit.

Ex quo etiam manet soluta quaedam obiectio, quae forte alios praemeret, nimittim, quod species intelligibilis necessario et indispensabiliter ex vi propriae lineae dicit naturam obiecti cum tanta, vel tanta immaterialitate, ita modificata, et depurata, ut possit unire obiectum cum potentia: ergo si esse repraesentativum, et diminutum requirutur (ut modo dicebamus) ad hoc, ut essentia Gabrielis uniatur intelligibiliter cum intellectu Michaëlis; consequens erit, ut modus essendi repraesentativus et diminutus per se pertineat ad conceptum speciei intelligibilis, coalescentem (ut num. 21. diximus) ex natura obiecti intelligibilis, et ex modo immaterialitatis requisitae ad hoc, ut uniat obiectum cum potentia intellectiva.

33 Ex dictis igitur haec obiectio manet soluta. Nam sicut in opinione aliquorum substantia materialis, verbi gratia, materia prima, habet suas partes entitativas, et qualitas etiam suas; et nihilominus hae partes in esse partium consideratae, non distinguuntur formaliter, sed tantum materialiter, et per accidens: ex eo, quod ad rationem partium entitativarum formaliter sumptarum tantum requiritur, quod una non sit alia, et quod constituant unicum totum entitativum integrale; aut quasi integrale; sive illud sit de materiali substantia, sive qualitas, etc., ita etiam quod de formali dicit modus ille indispensabilis, quem species intelligibilis affert, est tanta, vel tanta immaterialitas, ita depurata, et modificata, ut possit unire obiectum cum potentia. Quod autem haec immaterialitas afferatur, ex eo, quod species afferat modum essendi repraesentativum, et diminutum, vel alium modum essendi, verbi gratia, substantialem, hoc de materiali, et per accidens est. Et ideo, ut nuper dicebamus, species intelligibilis manet eadem, et sub modo essendi immaterialitatis iam dicto, sive sit sub modo essendi diminuto, sive non: et praedictus modus essendi immaterialitatis, quoad formale, quod affert praecise consideratus, est eiusdem speciei, et rationis, tam in specie intelligibili, quae est substantia, quam in specie intelligibili, quae est accidens: et habet modum essendi diminutum quoties praedictae species uniunt unum, et idem obiectum, ut ex dictis constat.

34 Ultimo notandum est, quod licet facta computatione omnium modorum essendi, qui ultra naturam obiecti reperiuntur in specie intelligibili, fere semper sint saltim tres iam enumerati; nihilominus multoties Doctores fatentes modum illum essendi naturalem, et entitativum, non distinguunt, ita expresse, et sub nominibus iam dictis modum illum essendi indispensabilem petitum ab eadem specie; sed aliquando confundunt quodammodo illum cum esse, et modo essendi intentionali, et repraesentativo; attamen multoties etiam utrumque modum essendi aliquo modo inter se distinctum fatentur. Et propterea inquiunt id, quod nos modo dicebamus, scilicet substantiam Gabrielis, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu sui intellectus, esse eiusdem rationis, quoad omnia, quae indispensabiliter petuntur ad speciem intelligibilem, cum specie intelligibili repraesentativa eiusdem Gabrielis, et residente in Michaële: quamvis substantia Gabrielis non habeat praedictum modum essendi repraesentativum, et diminutum; bene tamen debitum illum modum essendi immaterialem iam explicatum, in quo praedictus modus indispensabilis consistit.

Et deinde, quia uterque modus essendi, tum sub modo essendi intentionali, tum etiam sub modo essendi repraesentativo continetur, propterea multoties ultra modum essendi naturalem, solum assignant aliquem ex his duobus.

35 Ratio autem, ob quam sub modo essendi intentionali uterque modus includitur, et propterea assignato hoc esse, assignantur etiam ambo modi iam dicti, ea est. Quia cum modus essendi intentionalis dicat modum speciei intelligibilis, aut verbi, convenientem illis formaliter, et peculiariter, ut deserviunt ad cognitionem, intentionem, seu attentionem intellectus (haec enim omnia quoad praesens in idem redeunt) et praedicta species secundum illum modum essendi per se petitum deserviat peculiariter, et per se primo ad praedictam attentionem, et secundum modum essendi repraesentativum sit etiam peculiariter destinata, modo explicato, in ordine ad illam: propterea uterque modus essendi sub modo essendi intentionali comprehenditur.

Unde praedictus modus essendi solet distingui in se ipsum formaliter in esse intentionali, et in esse intelligibili sumptum, secundum quam rationem solet denotare modum illum essendi per se, et indispensabiliter petitum; et in se ipsum secundum ea, quae aliquo modo per accidens, et materialiter involvit: et secundum hanc rationem, solet inter alia denotare modum essendi diminutum, et repraesentativum: qui fere semper requiritur, ex eo, quod alias obiectum non posset in ratione obiecti uniri propter coniunctionem, quam habet cum aliis rationibus impedientibus hanc unionem, licet praedicta coniunctio non conveniat illi per se, et indispensabiliter ex vi propriae lineae, sed ex vi aliarum linearum.

36 Et similiter ratio, ob quam sub modo essendi repraesentativo uterque modus involvitur, est. Quia esse repraesentativum potest sumi dupliciter. Primo quidem pro modo essendi diminuto repraesentativo, et ostensivo, cuius munus sit, ut species sub illo habeat per modum principii quo repraesentare, seu ostendere potentiae cognoscitivae obiectum, quod sub illo in ea continetur, et media hac repraesentatione unire illud cum eadem potentia. Vel pro modo essendi, non quidem diminuto, sed talis conditionis, ut species sub illo etiam habeat quodammodo repraesentare per modum principii quo ipsum obiectum potentiae, quatenus sub illo habet ostendere illud ipsi potentiae, et unire idem obiectum cum ipsa, adhuc perfectius, quam si uniretur mediante modo essendi repraesentativo, ut contingit in substantia stantia Angelica, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu proprii intellectus, et non affert modum illum essendi repraesentativum. Quare cum sub esse repraesentativo uterque modus repraesentandi, seu ostendendi comprehendatur, inde est, ut assignato modo essendi repraesentativo, et non limitando illum ad modum essendi diminutum, ibidem etiam duo isti modi essendi, quodammodo distincti a modo essendi naturali, involvantur.

37 Quinimo uterque sub modo essendi repraesentativo, et diminuto invenitur. Quia licet modus essendi intentionalis indispensabilis, iam explicatus, non sit semper, et indispensabiliter coniunctus cum modo essendi repraesentativo, et diminuto: e converso tamen modus iste essendi repraesentativus est coniunctus cum modo essendi immaterialitatis indispensabili, et non utcunque, sed ita ut modus essendi repraesentativus, et diminutus per se primo petat hanc coniunctionem: et propterea sub modo essendi repraesentativo uterque modus essendi innuitur, et includitur. Unde talis modus essendi adaequate, et non cum praecisione sumptus, secundum quam rationem dicit se ipsum, ut identificantem, tam esse diminutum, quam modum illum indispen-sabilem, dicit de formali, et magis principaliter modum indispensabilem; quamvis cum praecisione sumptus, secundum quam rationem solet frequentius significari sub hoc nomine modi essendi repraesentativi, et diminuti, solum denotet modum istum diminutum: et propterea etiam modus essendi repraesentativus adaequate acceptus, solet etiam distingui in ipsum secundum id, quod de formali importat, et secundum id, quod de formali non affert. Sicut etiam (ut id obiter dicamus) sub esse intentionali includitur, et involvitur etiam illa natura obiecti, quae est sub illo modo, et similiter sub esse repraesentativo: quia licet natura illa possit esse sine his modis: non tamen ipsi sine illa: et propterea si adaequate, et secundum id, quod per se primo petunt indentificari, sumantur, tunc magis principaliter dicunt naturam, quam praedictos modos.

Quare ob hanc rationem non multoties solum utemur nominibus significantibus esse naturale, et esse intentionale, ac repraesentativum, et similiter nominibus denotantibus modum essendi, naturalem, intentionalem, et repraesentativum: quia sub his omnia, quae ad speciem quoquo-modo pertinent, continentur: et ex nuper dictis constat, quid ibidem sub his nominibus, et qua ratione involutum sit.

§ VI. Solvuntur argumenta oppositae sententiae praeter ultimum.

38 Ad primum ex testimonio D. Thom. petitum, constat ex dictis in § praeced. Quomodo D. Thom. loquatur de specie intelligibili, non quidem in esse intentionali et repraesentativo, quoad naturam, quam sub hoc esse affert, sed de ea in esse naturali, et entitativo, secundum quam rationem habet distinctam quidditatem a se ipsa primo modo sumpta, et ab obiecto per illam repraesentato.

Adde, quod speciem esse eiusdem naturae cum obiecto in esse repraesentativo, est esse idem cum illo non absolute, et simpliciter, sed cum addito, et conditione diminuente modum habendi talem naturam, scilicet in esse repraesentativo, seu (ut loquitur D. Thom.) secundum repraesentationem. Unde merito S. Doct. loquens absolute, et simpliciter, dixit, speciem lapidis, quae est in anima esse longe alterius naturae ab ipso lapide: quia ad hoc, ut esset absolute, et simpliciter eiusdem naturae, requirebatur, ut haberet praedictam naturam sub modo essendi naturali, ex eo, quod esse intentionale, ut distinctum ab esse naturali est esse diminutum, et secundum quid, ac cum addito; secus vero esse naturale et entitativum. Et ideo esse aliquid tale entitative, et naturaliter, est esse absolute, et simpliciter tale; esse vero solum intentionaliter, et sub modo essendi repraesentativo tale, est esse secundum quid, et cum addito, scilicet intentionaliter, tale, et repraesentative. Per quod etiam ad alia testimonia, quae ex D. Thom. poterant adduci, satis constat.

39 Nec refert, si dixeris, quod esse intentionale est esse elevatius, quam esse naturale, et entitativum: ergo si semel species intentionalis est ipsa quidditas sui obiecti sub esse intentionali, et repraesentativo, tunc cognoscentia, quae in se suscipiunt praedictam speciem, non solum habebunt naturam obiecti absolute, et simpliciter, sed sub nobiliori modo essendi, quam si illam haberent sub modo essendi naturali, et entitativo. Consequentia videtur legitima. Antecedens autem ex supradictis constat. Quoniam esse intentionale est minus materiale, ac proinde magis liberum a materia, quae est radix potentialitatis, et imperfectionis.

Respondeatur enim, quod esse intentionale praecise sumptum, non est, nisi tantum secundum quid perfectius, et elevatius, quam esse naturale, et entitativum: et propterea ratione huius maioris elevationis potest extendi ad aliquos alios effectus, ad quos nequit pertingere esse entitativum. Neque oppositum huius convincit probatio antecedentis. Quoniam esse magis liberum a materia est caeteris paribus nobilius eo, quod est magis materiale: secus vero quando caetera non sunt paria, ut in praesenti contingit. Unde licet accidens spirituale sit minus materiale, quam substantia materialis; non tamen ideo est absolute, et simpliciter nobilius, quam illa, ex eo, quod caetera non sunt paria.

40 Potestque hoc explicari, et confirmari, ex eo, quod forma intentionalis, licet sit eiusdem rationis cum forma, quae est sub esse naturale, vel potius sit ipsamet sub alio modo essendi, nihilominus non denominat simpliciter subiectum, ut species intelligibilis, aut sensibilis albedinis non denominat illud simpliciter album. Tum quia id docet Aristot. 2. de Anima text. 121. dicens: Quod species intentionalis alicuius rei est eadem essentia eius, cuius est species non in quantum huiusmodi dicitur, sed in quantum huiusmodi est. Quod est idem ac asserere, quod praedicta species est idem cum forma, cuius est species, non tamen denominat absolute, et simpliciter sicut illa. Tum etiam: quia denominatio fit a forma secundum suam propriam, et connaturalem perfectionem; forma autem in specie intentionali non habet conditiones debitas suo proprio, et connaturali modo existendi, scilicet modo naturali, sed proportionatas modo essendi cognoscitivorum: et ideo nec denominat subiectum, nec ipsa denominatur talis absolute, et simpliciter loquendo, sed cum addito, scilicet in esse cognoscibili, sive intentionali: ergo signum est formam, ut est sub praedicto esse intentionali, ac proinde praedictum esse, excedi absolute in perfectione ab esse naturali, et esse quid diminutum. Nam forma sub esse non diminuto, maxime si sit permanens, non potest non denominare illud simpliciter, ac denominari talis.

41 Ad secundum concessa maiori, et minori, distinguendum est consequens: et concedenda conseq. si intelligatur de specie collata cum suo obiecto primario; neganda vero, si intelligatur de eadem specie comparata cum suo obiecto secundario, quod praedicta species per modum causae repraesentat, ut in essentia divina contingit. Quare licet species repraesentans aliquid tanquam obiectum primarium, debeat esse idem quoad formam repraesentatam cum illo; non tamen est necesse, ut sit hoc modo idem cum obiecto secundario. Nam cum repraesentet obiectum primarium per se, et ratione sui, et ut tale est, oportet, ut sit eiusdem naturae cum illo, sub alio tamen modo essendi. At cum repraesentet obiectum secundarium iam dictum ratione alterius obiecti, per se primo repraesentati, non oportet, ut sit eiusdem naturae cum illo, sed cum eo, ratione cuius illud repraesentat. Adde satis ad minus esse ad rationem speciei, quod eminenter, aut virtuali modo contineat naturam sui obiecti secundarii, ut in essentia divina respectu creaturarum cernitur, quamvis non semper praedicta continentia sit necessaria.

42 Ad primam confirmationem patet ex modo dictis. Quoniam, ut bene notavit Ferrara 2. contra Gent. cap. 98. quando forma est eminens, et eminenti modo continet formam, et naturam alterius rei, non est eiusdem rationis cum illa, nec debet esse proprie, et in rigore loquendo ei similis: quamvis e contra forma inferior in illa contenta, possit cum illa similitudinem habere; et ita licet creaturae sint similes essentiae divinae, non tamen divina essentia est similis creaturis.

Hoc autem optime explicuit D. Thom. in 1. dist. 19. quaest. 1. art. 2. in corpore, dicens, quod illa forma dicitur esse alicuius, quod habet eam plene, et secundum omnem rationem: et ita quando duo habent aliquam formam plene, tunc ambo sunt ad invicem similia. Si autem forma sit plene in uno, et diminute in alio, tunc quod participat talem formam diminute, est simile alteri, et non e contra: sicut pictura est similis homini, non tamen e converso. At forma, in qua, et per quam Deus intelligit omnes res, scilicet sua essentia, est tantum in ipso Deo plene, et perfecte; in aliis vero rebus, solum invenitur diminute, minute, et secundum participationem, seu imitationem analogam: et propterea res creatae dicuntur illi eodem modo similes, cum tamen Deus nulli creaturae similis sit.

43 Ad secundam confirmationem respondetur pro nunc, fatendo species intentionales supremorum Angelorum repraesentare distincte, et formaliter plures, et diversas naturas specificas: ita tamen, ut istae habeant se per modum obiecti secundarii, et ratio alia universalior, in qua omnes illae conveniunt, et sub qua continentur, habeat se per modum obiecti per se primo repraesentati, ut bene notavit Nazarius tom. 3. in 1. part. quaest. 55. artic. 3. controversia 1. notabili 6. referens Caietanum, et Ferraram. Nam cum praedictae species intentionales sint altioris, et eminentioris ordinis, et peculiari ratione dicantur participationes divinae essentiae, ut habet rationem speciei intelligibilis, inde est, quod sicut divina essentia, ex eo, quod est perfectissima in ratione speciei intelligibilis, potest plura, et diversa obiecta secundaria, specie diversa, et quoad propria eorum repraesentare, licet obiectum primarium ipsius tantum sit unicum, ita praedictae species intentionales possunt, proportionali modo, habere plura, et diversa obiecta secundaria, et obiectum primarium earum esse unicum.

Caeterum hinc non sequitur, has species intentionales esse formaliter eiusdem quidditatis cum singulis ex illis naturis repraesentatis, et ut inter se distinctis, sed esse eiusdem naturae cum ratione illa per se primo repraesentata, in qua omnes conveniunt; et insuper continere eminenter, et superexcedenti modo naturas illas specie distinctas, seu (quod idem est) esse rationem superexcedentem illarum: quia licet repraesentet eas secundum propria ipsarum, repraesentat tamen ipsas secundario, et ratione alterius rei per se primo repraesentatae. Sed de his iterum in tractatu de Angelis sermo redibit.

44 Ad tertium respondeitur, quod si loquamur de specie intelligibili, aut sensibili vel quoad esse repraesentativum, seu (ut melius loquamur) quoad modum essendi repraesentativum cum praecisione sumptum, vel quoad esse materiale, et naturale illius, iam constat ex iis, quae tract. 1. disp. 2. num. 73. et 74. diximus, et ex iis, quae nostri Complut. in lib. de Anima disp. 18. quaest. 6. docent; quid dicendum sit, et quomodo modus iste essendi, et esse entitativum praedictarum specierum distinguantur essentialiter, ut scite docuit, et probavit Cajet. 3. part. quaest. 35. art. 5.

Si vero loquamur praecise de natura numerica, ut sub modo essendi indispensabili elucet in speciebus intentionalibus, tunc non inconvenit duas naturas solo numero diversas esse in eodem subiecto, aut intellectu: quia, ut disp. praecedenti a num. 22. usque ad 26. tetigimus, et in hac a num. 72 usque ad 84. dicemus, sensus, aut intellectus non comparantur ad praedictas species saltim sic sumptas, per modum subiecti proprie talis, nec ipse secundum istam rationem individuatur ab illis, sed a natura ipsa repraesentata, non utcunque, sed connotando, quod sit sub modo essendi naturali. Cur autem natura sic sumpta radicaliter individuet speciem sensibilem modo dicto acceptam, constat ex iis, quae num. 21. et a num. 38. usque ad 41. diximus.

45 Ad quartum respondetur, negando antecedens. Et ad probationem, concesso antecedenti, neganda est consequentia. Nam licet demus, quod quaevis forma communicet sub subiecto connaturali, et capaci quidquid ut quo habet in se, non tamen oportet, ut illud communicet subiecto, quod ab ea respicitur potius tanquam medium, quam ut subiectum, quodque eo ipso non est capax omnium rationum formalium, quae in praedicta forma inveniuntur, ut in praesenti contingit. Nam species sensibles receptae in medio, aut in speculo, potius respiciunt illud per modum medii, quam per modum subiecti, et inhaerent illi non ut ibi sistant, sed ut possint devenire ad suum proprium, et connaturale subiectum, aut quasi subiectum. Et ideo praedictae species recipiuntur in medio, non quidem secundum esse intentionale, et repraesentativum, cuius non est capax; sed solum secundum esse naturale, et entitativum: ac proinde non tribuunt illi, quod habeat formam rei alterius. Ratio autem, propter quam praedictum medium non est capax recipiendi esse intentionale, et repraesentativum speciei, est, quia in idem redit, uniri speciem secundum hoc esse, et constituere id, cui unitur in actu primo completo, ex parte obiecti requisito, in ordine ad cognoscendum praedictum obiectum.

Nec deest aliquale exemplum, quo possit hoc ipsum magis elucidari. Nam in actu morali, v. g. reddendi tributum debitum, reperitur ordo naturalis prout distinctus a morali, et simul ordo moralis: et unusquisque ex his ordinibus habet suum proprium specificativum, potestque iuxta probabilem multorum sententiam, manere talis actus, ut pertinet ad ordinem naturale, absque eo, quod maneat quatenus pertinet ad ordinem moralem, ut si absque deliberatione aliqua fiat. Si ergo praedictus actus potest perseverare, secundum quod spectat ad unum ordinem, non manente eodem, ut ad alium ordinem pertinet, cur eadem species intentionalis, ut pertinet ad ordinem entitativum, et naturalem, quatenus distinctum ab intentionali, non poterit informare aliquod medium secundum hanc rationem, non informando illud, ut pertinet ad praedictum ordinem intentionalem; et affert propriam naturam sui obiecti, ex eo, quod praedictum medium est incapax ex parte sui, huius posterioris unionis, non vero illius prioris?

§ VII.

Solvitur ultimum argumentum.

46 Ad ultimum, quod fusius indiget solutione, concedendum est antecedens quoad omnes eius partes: ita tamen, ut quoad primam, in qua dicitur, speciem intelligibilem esse accidens quoddam spirituale, et obiectum illius saepe esse substantiam, intelligatur de specie intelligibili in esse entitativo, et naturali, non vero in esse intelligibili, et repraesentativo. Et deinde neganda est consequentia. Ad cuius probationem dicendum est, quod ea, quae conveniunt obiectis ex parte formae, et naturae, nequeunt speciebus intentionalibus repugnare: secus tamen ea, quae conveniunt illis, ut sunt sub modo essendi materiali, et entitativo, ut in praesenti contingit. Nam quod obiectum sensibile positum supra sensum impediat sensationem, aut sentiri possit tanquam obiectum, quod competit illi non utcunque, sed ut est sub suo modo essendi materiali, et naturali. Et ita non mirum, quod non conveniat speciei sensibili, quae sub diverso modo essendi est forma, et natura praedicti obiecti.

Per quod etiam ad confirmationem satis patet. Nam albedo, et nigredo non sunt qualitates inter se contrariae, nisi ut sunt sub modo essendi materiali, et entitativo: non vero praecise ratione naturae, et formae importatae; imo nec ratione modi essendi repraesentativi: et propterea species intentionales earum non sunt incompossibles in eodem subiecto, aut medio.

47 Unde D. Thom. de sensu, et sensato lect. ultima prope medium solvit ex Arist. hanc eandem confirmationem his verbis: Hanc autem obiectionem Aristot. removet in lib. de Anima, cum dicit: Et impossibile est album, et nigrum esse simul, quare nec species pati ipsorum. Et innuit solutionem per hoc, quod sit huius, nempe sensus, et intelligentiae, vel intellectus. Per quod datur intelligi, quod non omnino se habet in sensu, et intellectu, sicut in corporibus naturalibus. Corpus enim naturale recipit formas, secundum esse naturale, et materiale, secundum quod habent in se contrarietatem. Et ideo non potest idem corpus simul recipere albedinem, et nigredinem: sed sensus, et intellectus recipiunt formas rerum spiritualiter, et immaterialiter, secundum esse quoddam intentionale, prout non habent contrarietatem. Unde sensus, et intellectus, simul possunt recipere species sensibilium contrariorum: cuius simile potest videri in diaphano, quod in una, et eadem sui parte immutatur ab albo, et nigro: quia immutatio non est materialis, secundum esse naturale, ut supra dictum est.

Ubi etiam expendendum est (ut id obiter dicamus, et simul appareat, quam recte ista cum iis, quae in solutione ad tertium dicebamus, cohaereant) consulto S. Doctorem solum dixisse, quod immutatio, quae fit in medio ab albo, et nigro, potest esse in eadem parte medii: ex eo, quod immutatio illa non est materialis secundum esse naturale; non vero addidit, quod est secundum esse cognoscibile repraesentativum formaliter sumptum. Quia, ut loco citato dicebamus, species non recipiuntur in medio formaliter in esse cognoscibili, et ut repraesentativae sunt, sive secundum naturam, quam repraesentant; sed solum in esse entitativo: quamvis non in esse entitativo materiali, et crasso, quod habent ipsa obiecta sensibilia; sed secundum esse immateriale magis elevatum, minusque concernens materiam, et denique talis conditionis, ut non repugnet in eodem medio, et et subiecto cum esse adhuc entitativo, et naturali, et a materia elevato quod species nigredinis secum affert.

48 Potestque amplius elucidari haec compossibilitas specierum intentionalium repraesentantium diversas naturas, quae secundum modum essendi naturalem, quem inter se habent, sunt incomposibiles, discursu, quem loco nuper citato adducit D. Thom. necnon et Arist. 7. Metaphys. ubi etiam S. Doctor lect. 6. Nam postquam Philosophus protulit verba supra a nobis relata, scilicet: Ab arte autem fiunt, quorum species in anima est; speciem autem dico, quodquid erat esse cuiuslibet, statim explicabat, quomodo licet formae aliquae artificiatae sint inter se incomposibiles, ut sunt sub modo essendi naturali in se ipsis; non tamen ut sunt in intellectu; quamvis ibidem sit quidditas talium formarum, inter se alias incomposibilium, addidit: Etenim contrariorum modo quodam eadem species, privationis enim substantia, quae substantia est oppositi, ut sanitas infirmitatis, illius enim absentia ostenditur infirmitas.

49 Quae verba sic explicat D. Thom. ibidem. Dicit ergo primo, quod illa fiunt ab arte, quorum species factiva est in anima. Per speciem autem exponit, quodquid erat esse cuiuslibet rei factae per artem, etc, et sic statim subiungit: Haec autem forma, quae est in anima, differt a forma, quae est in materia. Nam contrariorum formae in materia sunt diversae, et contrariae: in anima autem est quodammodo una species contrariorum: et hoc ideo, quia formae in materia sunt propri-ter esse verum formatarum. Formae autem in anima sunt secundum modum cognoscibilem, et intelligibilem: esse autem unius contrarii tollitur per esse alterius: sed cognitio unius oppositi non tollitur per cognitionem alterius; sed magis iuvatur. Unde formae oppositorum in anima non sunt oppositae, quinimo substantia, id est, quodquid erat esse privationis, est eadem cum substantia oppositi (intellige per modum rationis superexcedentis, quae per se primo affert naturam oppositi positivi, licet innuat, et repraesentet consequenter ipsam privationem, ut ex iis, quae ex eodem D. Thom. art. 9. et 10. huius quaest. et in hoc eodem dub. diximus, constat). Sicut eadem (prosequitur sanctus Doctor) est ratio in anima sanitatis, et infirmitatis. Per absentiam enim sanitatis cognoscitur infirmitas. Sanitas autem, quae est in anima, est quaedam ratio, per quam cognoscitur sanitas, et infirmitas.

Quare solutio ibidem data, tam ad hoc ultimum argumentum, quam ad eius confirmationem, et modo explicato intellecta, est optima. Et ad probationem in contrarium negandum est antecedens. Ad cuius probationem concessa maiori, iuxta ea tamen, quae § praecedenti diximus, neganda est minor, si intelligatur de specie in ratione speciei formaliter sumpta, et de esse repraesentativo, ut dicit modum essendi diminutum, aut secundum quod distinguitur a forma, quae sub illo modo essendi ibidem continetur: quia, ut ex dictis constat, constitutum praedictae speciei est forma, et natura illa ibidem contenta.

50 Nec quoad hoc obstat id, quod ibidem tangitur, scilicet species intentionales esse per se primo institutas ad repraesentandum. Nam, ut nostri Complut. loco citato docent, debet intelligi de eisdem speciebus, ut dicunt naturam repraesentatam, et sub modo essendi repraesentativo.

Ex quo ad id, quod primo loco additur, dicendum est, hunc modum essendi repraesentativum nec pertinere ad naturam obiecti, aut ad eius speciem intelligibilem formaliter consideratam in esse cognoscibili, tanquam aliquid essentiale, aut propriam passionem; sed tanquam modum essendi illius: qui comparatur ad ipsam secundum se sumptam, per modum accidentis praedicabilis, virtualiter ab illa distincti: siquidem, ut nuper dicebamus, eademmet natura albedinis, vel lucis existentis in pariete sub modo essendi naturali, non est ibidem sub modo essendi repraesentativo, et diminuto, et est in specie intensionali sub praedicto modo essendi repraesentativo, non vero sub modo essendi naturali.

Unde praedicta lux ex parte formae, et naturae, et cum praecisione sumpta abstrahit ab hoc, quod est esse sub modo essendi naturali, intentionali, et repraesentativo, et dicit praedicata essentialia lucis, prout abstrahunt ab hoc, quod est esse re ipsa, et ad extra actum perspicui, ut perspicuum est (per quod propria ratio eius, ut est sub modo essendi naturali, explicatur) vel ab hoc, quod est eademmet praedicata esse intelligibiliter, aut sensibiliter actum perspicui, seu ab hoc, quod est illamet praedicata ibidem contenta, esse principium sentiendo, aut intelligendo eandem lucem, ut est actus perspicui ad extra.

51 Nec obest id, quod ibidem adducitur, ad probandum modum hunc essendi non posse per modum accidentis cum natura in specie intentionali repraesentata comparari. Et ratio est. Nam licet modus iste essendi repraesentativus sit aliquo modo intimior, quam propriae passiones talis naturae, quatenus minus ab ea distinguitur, quoties praedicta natura est sub illo: attamen deficit a ratione propriae passionis propter ea, quae modo dicebamus, scilicet quia natura potest omnino connaturaliter esse in aliquo sine illo: ut dum est sub modo essendi naturali, non vero sub repraesentativo.

Ad illud vero, quod secundo loco additur, respondetur, maximam illam esse universaliter veram in creatis, quoties aliqua indentificantur cum aliquo tertio, ut est sub modo essendi naturali, finito, et limitato; non vero quoties indentificantur cum tertio, ut ex se praescindit a modo essendi tam naturali, quam intentionali, et repraesentativo. Nam sicut est proprium essentiae divinae, quia divina est, quod cum illa, ut dicit suum modum essendi naturalem indentificentur tres personae divinae, et tamen non indentificentur inter se, ita est proprium cuiuslibet naturae, quod cum illa, ut praescindit a diversis istis modis essendi, possint indentificari modus essendi naturalis proprius illius, et modus essendi repraesentativus; quamvis isti inter se non indentificentur. Et ratio est. Tum quia, ut ex D. Thom. dicebamus, sicut est proprium naturae divinae esse in tribus personis, ita est proprium cuiuslibet naturae, ut possit esse in se, et ad extra, et simul in intellectu mediante specie: et sicut personae divinae inter se opponuntur, ita in creatis modus essendi naturalis obiecti repraesentati per speciem, et modus repraesentativus habent inter se suam incompositabilitatem.

52 Tum etiam: quia, ut ex D. Thom. quaest. 1. de verit. art. 2. dicebamus, esse hoc intentionale, et repraesentativum diminutum provisum est in remedium defectus, et limitationis, quam esse naturale, et modus essendi illius in creatis importat, quatenus secundum praedictum esse nequit eadem prorsus forma, et natura, secundum ea, quae ex parte formae dicit, esse in se ipsa, et in cognoscentibus a se diversis; bene tamen sub modo essendi intentionali, et repraesentativo, ac proinde sicut praedicta forma dum est in se ipsa, et sub modo essendi naturali, indentificatur cum illo modo essendi, ita dum est in specie, et sub modo essendi intentionali, et repraesentativo, debet indentificari cum illo: cum tamen praedicti modi essendi, quos natura illa in specie habet, et in se retinet, non sint inter se, prout sic, indentificati, ut ex se patet.

Diximus prout sic, ut denotaremus, quod etiam modus essendi naturalis, ut se tenet ex parte rei repraesentatae, et repraesentatur una cum natura per speciem, atque adeo prout est sub modo essendi repraesentativo, elucens in specie intentionali, potest etiam cum modo essendi repraesentativo indentificari, ut intuenti constabit: tunc tamen potius se habet per modum obiecti repraesentati, quam per modum puri, et praecisi modi essendi.

Ad illud autem, quod ultimo loco additur, neganda est sequela. Et ad probationem dicendum est, longe mirabilius esse, quod eademmet natura, ut est sub suo modo essendi naturali, sit in tribus personis indentificata cum illis, ut habent modum essendi naturalem, quam quod aliqua natura, ut praescindit a modo essendi tam naturali, quam intentionali, sit indentificata cum modo essendi naturali, et innumeris aliis modis essendi intentionalibus, et repraesentativis, quantumvis talis natura sit individuata, et suppositata, dummodo natura sic individuata, et suppositata consideretur sub dicta praecisione. Et ratio est. Quoniam ad illud prius requiritur infinitas in natura; secus vero ad hoc posterius, ut ex dictis satis liquet.