Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

1 Quamvis decisio huius disp. constet ex iis, quae in tract. de Volunt. Dei disp. 2. dub. ultim. et in hoc tractatu, disp. 1. dub. 3. diximus; nihilominus, ut pluribus difficultatibus hinc, illinc ebullientibus, satisfiat et res haec radicitus explicetur, propterea una cum D. Thom. et eius interpretibus de hoc in praesenti art. disputabimus. Curabimus tamen, ne iam actum iterum agatur, sed ea, quae alibi dictis defuerunt, ex eo, quod ibidem ex professo explicari non poterant, in praesenti discutiantur.

Consulto in titulo inquiritur de constitutivo divinae essentiae, vel naturae, non vero de constitutivo divinae perfectionis. Nam certum est omnia attributa et quidquid est in Deo, constituere, sive integrare perfectionem Dei, quae quasi coalescit ex cumulo (ut sic loquamur) omnium rationum, quae in eo inveniuntur. Quod adeo verum est, ut etiam relationes non dicentes ex se perfectionem, quodammodo concurrant ad constituendam, et integrandam perfectionem Dei, ut suo loco explicabitur.

Caeterum non est omnino certum apud Theologos quodnam sit constitutivum divinae essentiae, vel naturae, ut virtualiter distinctae ab attributis, et relationibus, et ut est ratio a priori omnium illorum. Nam sicut in creaturis datur essentia, et natura, necnon proprietates ab ea realiter distinctae, et ab eadem realiter dimanantes, ita in Deo debet dari aliqua ratio formalis virtualiter distincta ab aliis, quae habeat rationem essentiae, vel naturae, et rursus aliae formalitates virtualiter etiam diversae, quae sint ad instar proprietatis essentiae, vel naturae divinae ab eadem virtualiter resultantes. Et ita ad explicandum quidnam sit praedictum constitutivum, placuit praesens dubium sigillatim excitare: quia semel ostenso, rationem substantiae spiritualis, per essentiam talis, ut virtualiter distinctae ab intelligere per essentiam, sive in actu primo, sive in actu secundo, non posse esse constitutivum divinae essentiae, vel naturae, facilis paratur via, ut ex dicendis constabit, ad proprium, et peculiare divinae essentiae constitutivum explicandum.

§ I. Proponitur prior opinio.

2 Prima sententia distinguit inter essentiam, et naturam divinam, et ait, quod constitutivum essentiae divinae, prout distinctae virtualiter a natura Dei, est ratio substantiae spiritualis per essentiam, prout distinctae virtualiter a ratione substantiae intelligentis per essentiam, sive radicaliter, et in actu primo, sive in actu secundo; quamvis constitutivum eiusdem, ut habet rationem naturae sit intelligere divinum. Ita sapientissimus Magister Petrus Corneio quondam in hac Salmantina Academia Cathedrae Durandi meritissimus moderator, in articulum 4. huius quaestionis, dub. secundo, quem ex iunioribus sequuntur.

Sententia haec quoad ult. part. constabit ex dicendis pro nostra, dub. ultimo huius disputationis. Quoad priorem vero, scilicet essentiam, et naturam Dei distingui modo dicto. Probatur primo ex D. Thom. 1. part. quaest. 39. art. 2. ad 3. his verbis: Quia natura designat principium actus, essentia vero ab essendo dicitur, possunt dici aliqua unius naturae, quae conveniant in aliquo actu sicut omnia calefacientia; sed unius essentiae dici non possunt, nisi quorum est unum esse. Et ideo magis exprimitur unitas divina per hoc, quod dicitur, quod tres personae sunt unius essentiae, quam si diceretur, quod sunt unius naturae. Ubi, ut vides, aperte distinguit virtualiter, seu cum fundamento in re essentiam a natura: siquidem aliquibus potest convenire unitas in natura alicuius rei, quibus non conveniat unitas in essentia eiusdem; et tandem unitas in essentia dicit adhuc in divinis maiorem unitatem, quam unitas in natura.

3 Secundo probatur eadem pars ratione, quae insinuatur D. Thom. in verbis modo relatis. Nam essentia in creatis distinguitur virtualiter a natura illarum: ergo etiam in divinis. Antecedens ostenditur a N. Compl. 1. de Anima. disput. 3. quaest. 2. et 3. rationibus desumptis, ex Arist. et D. Thom. locis ibi relatis et potest breviter ex eis suaderi. Tum ex eo, quod ratio naturae spectat ad ordinem activorum; ratio vero essentiae solum pertinet ad ordinem essendi, et nihil dicit spectans ad ordinem operandi. Et propterea Arist. diffiniens animam secundum rationem essentiae, non explicuit illam per ordinem ad operationem, sed per hoc, quod constituat animatum in suo esse, dicens: eam esse primum activum corporis physici organici¹. Cum vero eam diffinivit, ut est natura, explicuit illam per ordinem ad operationem, inquiens: Anima est, qua primo vivimus, etc. Et similiter diffiniens naturam, exposuit eam per hoc, quod sit primum principium motus, et quietis: sed hae duae rationes distinguuntur virtualiter, seu cum fundamento in re, ut intuenti constabit: ergo, etc. Tum etiam: quia ratio essentiae in creaturis est prior ratione naturae. Unde, ideo homo est principium talium vel talium operationum, seu habet talem, vel talem naturam, quia in se habet tale, vel tale esse, quod est habere talem, vel talem essentiam.

Consequentia autem probatur ex parvitate rationis: et ita videmus, quod ideo Deus habet operationes divinas, ac proinde elevatas supra omnem actionem creatam, quia habet esse in se divinum, et elevatum supra omne esse creatum: quod quidem satis indicat rationem essentiae in divinis esse quasi radicem sui, ut habet rationem naturae, ac proinde haec duo distingui inter se virtualiter.

4 Tandem secunda pars eiusdem sententiae, nimirum, essentiam Dei, ut distinctam ab eius natura, constitui per rationem substantiae spiritualis per essentiam, ut distinctae a ratione substantiae radicaliter, aut in actu secundo intelligentis, probatur. Quoniam si essentia divina distinguitur virtualiter a natura Dei, debet esse ratio anterior ad illam, et non dicens ordinem ad operationem, ut ex nuper dictis constat: ergo talis essentia non constituetur per esse intellectivum radicaliter, aut in actu secundo, quod dicit ordinem ad operationem, sed per hoc, quod sit substantia spiritualis a se, seu per essentiam. Patet consequentia, quoad hanc secundam partem, quae sola indiget probatione. Nam ratio anterior, quae in Deo reperitur, ad rationem naturae, et non dicens ordinem ad operationem, non potest non esse ratio substantiae, non quidem materialis, aut habens aliquid de potentialitate, sed pure spiritualis, absque omni potentialitatis vestigio, seu (quod idem est) spiritualis per essentiam: siquidem ideo Deus est intellectualiter, et per essentiam intellectivus, aut intelligens, quia per essentiam est spiritualis, et immaterialis.

5 Confirmatur primo. Nam illud est constitutivum alicuius essentiae, quod pertinet ad ordinem essendi, et simul habet esse distinctivum talis rei; siquidem idem est distinctivum, et constitutivum: sed ratio substantiae spiritualis per essentiam, ut distinctae virtualiter a ratione intellectivi per essentiam, sive radicaliter, sive in actu secundo, habet has duas conditiones respectu Dei: ergo, etc. Maior cum consequentia non indiget probatione. Minor vero quoad primam partem est etiam perspicua. Quoad secundam autem probatur. Quoniam per hoc praecise, quod aliqua substantia sit spiritualis per essentiam, habet, quod non sit substantia, aut essentia creata, ut ex se constat: ergo eo ipso erit substantia, et essentia increata, et divina, ac proinde per hoc distinguitur a quavis alia substantia, vel essentia.

Confirmatur secundo. Quoniam primum, per quod distinguitur, et constituitur substantia, et essentia creata in ratione talis, est per hoc, quod sit substantia per participationem, atque adeo admixta cum imperfectione, et potentialitate: ergo primum, per quod distinguitur, et constituitur substantia, et essentia divina, et increata, erit ratio substantiae per essentiam, ac proinde absque vestigio aliquo potentialitatis, et imperfectionis, quod est idem, ac esse substantiam spiritualem per essentiam.

§ II. Sententia D. Thomae, et primum eius fundamentum.

6 Dicendum tamen est, essentiam, et naturam divinam, non distingui adhuc virtualiter, sive cum fundamento in re, sed esse unam omnino, et eandem formalitatem, ac proinde essentiam divinam non constitui in sua specie, aut quasi specie atoma per hoc, quod sit substantia spiritualis per essentiam, prout ratio haec distinguitur virtualiter a ratione substantiae per essentiam intellectualis, sive in actu primo, et radicali, sive in actu secundo.

Assertio haec, quoad posteriorem partem aperte sequitur ex priori: siquidem ratio naturae divinae non potest non consistere in esse intellectuali, sive radicali, et in actu primo, sive in actu secundo, ut communiter docent omnes Theologi. Quoad priorem vero, ac proinde quod illam posterius est, ex D. Thom. locis infra dub. ultim. huius disp. referendis, necnon in praesenti art. ubi postquam dixit, quod intelligere est ipsa existentia ordinis intelligibilis (in quibus verbis veritas nostrae assertionis virtute continetur, ut statim expendemus) addidit: Et sic patet, quod in Deo intellectus, et id, quod intelligitur, et species intelligibilis, et ipsum intelligere sunt omnino unum, et idem. Unde patet per hoc, quod Deus dicitur intelligens nulla multiplicitas ponitur in eius substantia. Ubi, ut vides, iuxta S. Doctoris mentem, omnia praedicta non distinguntur in Deo virtualiter: alioqui licet essent unum, et idem, non tamen essent omnino idem: siquidem omnimoda identitas excludit distinctionem virtualem. Et propterea statim addidit Angelicus Praeceptor, quod per hoc, quod Deus dicitur intelligens, ac proinde involvit omnia iam dicta, nulla multiplicitas ponitur in eius substantia, et per consequens nec multiplicitas virtualis, quae est aliqua multiplicitatis species. Si autem essentia Dei, et natura illius, scilicet intelligere, sive in actu primo, sive in actu secundo, distinguerentur virtualiter, non possent esse idem absque distinctione virtuali intelligere, et obiectum, quod intelligitur, et species intelligibilis: siquidem tale obiectum, et species intelligibilis esset ipsa essentia Dei distincta virtualiter ab intelligere. Circa haec tamen videantur ea, quae disp. praecedenti, num. 17. diximus. Idem etiam docet S. Doctor supra quaest. 12. art. 4. ut num. 19. et sequentibus expendemus, et in 4. dist. 49. quaest. 2. art. 6. de verit. quaest. 8. art. 3. et 3. contra Gent. cap. 51. Unde D. Thomam sequuntur omnes Doctores, quos ultimo dub. huius disp. pro assertione adducemus.

7 Rationem autem fundamentalem, et potissimam huius assertionis tetigit D. Thom. art. praesenti, et infra, quaest. 39. art. 2. necnon aliis in locis a nostris Complutens. 1. Phys. disp. 3. dub. 5. relatis: quae potest sic formari. Nam in Deo datur esse existentiae in ordine entitativo, et esse existentiae in ordine intelligibili, scilicet intelligere; ita tamen, ut hoc duplex esse non distinguatur virtualiter: ergo nec ratio essentiae, et naturae virtualiter distinguentur, sed erunt una, et eadem ipsissima formalitas, absque omni distinctione: ac proinde essentia divina non constituetur in sua quasi specie atoma per hoc, quod sit substantia spiritualis per essentiam, prout ratio haec distinguitur virtualiter a ratione substantiae per essentiam intellectualis, sive in actu primo, et radicali, sive in actu secundo consideratae.

Antecedens quoad primam partem constat ex iis, quae in tractatu de Voluntate Dei disp. 1. num. 21. et sequentibus dicemus, scilicet res ad ordinem intellectualem, sive intelligibilem adaequate sumptum spectantes existere per esse entitativum, et naturale, et simul per esse ordinis intelligibilis, scilicet per ipsum intelligere, quod se habet per modum existentiae in hoc ordine. Quod etiam satis aperte deducitur ex iis, quae N. Complut. 3. de Anima disp. 18. quaest. 3. et 4. docent, et nos disp. 2. dub. 1. huius tractatus asseruimus, scilicet, quod cognoscentia debent habere in ordine intelligibili easdemmet formas, et naturas, quae sunt in rebus cognitis sub esse naturali: ac proinde sicut praedictae formae, et naturae hoc ipso, quod sint in obiectis sub modo essendi naturali, debent habere ibidem existentiam in hoc ordine entitativo, et naturali, quae nihil est aliud, quam ultima actualitas ordinis essendi entitativi; ita quia eadem essentia debet, mediante specie intelligibili, esse in cognoscentibus sub modo essendi intelligibili, correspondebit illi ibidem existentia in ordine intelligibili, quae nihil sit aliud, quam ultima actualitas huius ordinis: ac proinde quae nihil sit aliud, quam ipsa intellectio, quae est ultima actualitas huius ordinis, ut loco citato explicuimus.

8 Quoad secundam vero partem idem antecedens sic suadetur, et explicatur. Quoniam alias ex illo duplici esse, et ex iis, quae per illa actuantur, tantum resultaret formalissime loquendo unum per accidens: non tamen unum per se, et ita solum identice essent unum quid. Nam sicut ex duabus existentiis, vel ex duobus entibus in actu realiter entitative distinctis, non potest fieri unum per se realiter, iuxta illud commune Philosophorum proloquium. Quod advenit enti in actu, advenit accidentaliter, ita ex duabus existentiis formaliter, seu virtualiter diversis, vel ex duabus formalitatibus in actu, seu existentibus per illas, non potest formalissime fieri aliquid per se unum, et idem, sed ad summum aliquid, quod tantum identice sit unum, et idem. Unde inde colligunt D. Thom. et eius discipuli 1. part. quaest. 28. relationes divinas non habere proprium esse existentiae distinctum virtualiter ab esse existentiae absoluto, per quod existunt divina essentia, et eius attributa: quia alioqui ex essentia, et relatione illa constitueretur, formalissime loquendo, unum per accidens, non vero unum per se, quamvis identice tantummodo essent unum, et idem. Et similiter inde infert Angelicus Doctor, et eius schola, 3. part. quaest. 17. art. 2. humanitatem in Christo non habere proprium esse existentiae, quia ex Verbo, et humanitate fit unum per se realiter, et hoc per se unum non posset resultare, nisi tantum per accidens unum, si tam Verbum, quam humanitas haberent proprium esse existentiae realiter distinctum.

Et tandem inde deducitur in via eiusdem S. Doctoris, et discipulorum eius, necnon et omnium fere Metaphysicorum, quod si actio, et passio identificantur, et quaelibet earum affert propriam existentiam, tunc formalissime loquendo sunt unum per accidens, et solum identice unum quid. Sicut in opinione eorum, qui solum virtualiter distinguunt relationem a substantia, tribuuntque ei proprium esse existentiae eodem modo distinctum tunc solum formaliter identice erunt quid per se unum; at formalissime erunt unum per accidens.

9 Ex quo etiam prima consequentia primi, et principalis enthymematis huius rationis satis constat. Quoniam si essentia, et natura divina virtualiter distinguuntur, tunc esse existentiae entitativum, quod essentiae ad ordinem entitativum spectanti corresponderet, quodque est proprium illius ut talis, tanquam aliquid ad eius lineam pertinens, non poterit non distingui virtualiter ab esse existentiae ordinis intelligibilis, quod naturae intellectuali Dei, non quidem ut ad ordinem entitativum, sed ut formalissime ad ordinem intelligibilem spectanti, et ut actuatae per formam, seu speciem intelligibilem eiusdem ordinis corresponderet, quodque est proprium illius sic sumptae, et ab eadem ex vi propriae lineae aufertur. Nam, ut saepe diximus, ea, quae ad distinctas lineas pertinent, vel ex vi illarum auferuntur, non possunt non saltim virtualiter distingui.

Potestque haec eadem probatio praedictae consequentiae explicari, et confirmari, ex eo, quod in naturis intellectualibus creatis, in quibus essentia, et natura virtualiter distinguuntur, debet dari duplex esse existentiae non solum virtualiter, sed etiam realiter distinctum; aliud quidem, per quod existat essentia, scilicet esse entitativum, et simul natura, prout ad ordinem istum spectant; aliud autem, per quod existat eadem natura, ut ad ordinem intelligibilem pertinet. Quia licet essentia, et natura, quibus correspondent, solum virtualiter distinguantur; attamen sicut ratione suae limitationis non possunt identificare sibi realiter proprias existentias, ita etiam ipsae existentiae ratione eiusdem limitationis non possunt ad invicem identificari: ergo si in divinis essentia, et natura distinguuntur virtualiter, tunc licet daremus, quod ratione infinitae perfectionis Dei possent existentiae eis correspondentes identificari inter se, et cum essentia, et cum natura divina; non tamen possunt non distingui ad invicem virtualiter; quippe quae essent proprii actus correspondentes distinctis lineis, scilicet lineae essentiae, et naturae divinae. Secunda vero consequentia eiusdem primi, et principalis enthymematis huius rationis ex illa priori nuper ostensa satis constat, ut ex dictis patet.

10 Nec refert, si dicas, non esse contra rationem unius per se formalissime sumpti, quod constituatur ex duplici ente in actu, sive partialiter tali, sive inter se subordinato, ut in praesenti contingeret.

Non itaque hoc refert. Nam licet haec evasio extra scholam D. Thom. posset admitti, non tamen intra illam. Et propterea omnes illius discipuli denegant materiae primae propriam existentiam, etiam partialem, ad hoc, ut possit ex illa, et ex forma unum per se per compositionem constitui: ac proinde sentiunt esse impossibilem talem subordinationem inter duo entia in actu, sive existentia per distinctas existentias, quae sufficiat ad unum per se constituendum. Et ita N. Complut. 1. Physic. disp. 3. num. 51. et sequentibus, solutionem hanc ex professo, et efficaciter impugnant. Videantur ibidem.

11 Nec etiam obstet, si occurras, non esse inconveniens dari in Deo unitatem, quae, formalissime loquendo, solum per accidens sit talis, dummodo inter ea, quae ponuntur esse, et constituere unum per accidens, adsit unitas per se identice, seu formaliter identice sint quid per se unum.

Nam contra hoc est, quod formalissima ratio unitatis per accidens, formalissime sumptae, est involuta cum imperfectionibus: quia sic accepta est infima, et imperfection unitas, quae intra lineam unitatis formaliter, et ex propriis sumptae excogitari potest; et ita solum secundum quid est unitas: ergo quantumvis identificetur cum aliquo per se uno, vel identice sit unitas per se; non tamen propterea erit libera ab imperfectionibus, aut in Deo constitui poterit. Sicut quia ratio accidentis, aut inhaerentiae formalissime sumpta dicit imperfectionem; propterea repugnat reperiri in Deo formaliter, quantumvis ponantur identificata cum substantia, aut perseitate Dei. Imo sicut hoc ipso, quod ratio accidentis, aut inhaerentiae formalissime sumpta habeant, quod ex sua formalissima ratione dicant imperfectionem, implicat esse identice substantiam divinam, ita quia unitas per accidens formalissime accepta, dicit imperfectionem, repugnabit identificari cum aliquo, quod sit intra Deum.

12 Confirmatur. Nam repugnat, ut id, quod ex sua formalissima ratione tantum habet esse tale secundum quid, puta esse bonitatem, aut intelligibilitatem secundum quid, reperiatur formaliter in Deo, ac proinde identificetur cum illo: ergo etiam repugnabit, ut id, quod ex sua formalissima ratione tantum est unitas secundum quid, qualis est unitas per accidens, constituatur in Deo, et identificetur cum aliquo ipsius.

Confirmatur secundo. Nam licet non implicet dari in Deo formaliter distinctionem virtualem, quae de formali tantum dicit tantam eminentiam illius realis formalitatis divinae, ut virtute contineat effectus, quos possent praestare plura realiter distincta, et spectantia ad diversas lineas; nihilominus repugnat aliquod genus distinctionis realis actu, et formaliter talis reperiri in ipso: ergo similiter licet non repugnet inveniri in divinis unitas per accidens virtualiter talis, nihilominus repugnantiam involvet esse in illo aliquod genus unitatis per accidens formaliter talis.

Consequentia patet. Nam, quod detur in illo solum virtualiter talis unitas, non arguit, quod sit ibidem aliquis defectus unitatis per se, sed solum, quod formalitas illa divina, et omnino per se una, sit adeo eminens, ut praestet id, quod praestarent plura per accidens una, et ad diversas lineas pertinentia. Quamvis, quod sit in ipso Deo formaliter unitas per accidens formalissime talis, arguat imperfectionem, ex eo, quod talis unitas formaliter tantum est unitas secundum quid: et ideo derogat summae perfectioni Dei: sicut distinctio realis actualis formaliter in eo inventa summae simplicitati eius derogaret.

§ III. Sententia Angelici Doctoris alia ratione fulcitur.

13 Secunda ratio principalis pro nostra assertione insinuatur etiam a Sancto Doctore, et potest ad hanc formam reduci. Quoniam in creaturis essentia, et natura distinguuntur virtualiter: ergo in Deo erunt omnino idem absque aliqua distinctione virtuali, sed solum ex parte modi significandi, et concipiendi. Probatur consequentia. Quoniam proprietates, aut alia, quae in nobis distinguuntur realiter, atque ideo dicunt limitationem, debent non distingui in Deo tanta distinctione, ex eo, quod in illo non possunt esse cum limitatione, sed meliori modo, atque adeo cum maiori unitate, simplicitate, et amplitudine: ergo cum ratio naturae, et essentiae debeat etiam esse in Deo nobiliori modo, ac proinde sine ulla limitatione, et cum maiori unitate, quam in creaturis, oportet, ut in illo non distinguantur adhuc virtualiter, sed solum ex parte nostri modi concipiendi, et significandi.

14 Nec refert, si dixeris, quod ratio unitatis, et bonitatis distinguuntur a nostra quidditate virtualiter, sive cum fundamento in re, ita ut non pertineat ad conceptum illius, ut communiter docent Metaphysici; et tamen ex eo, quod rationes istae debeant nobiliori modo, et sine limitatione esse in Deo, non debent esse in illo cum minori distinctione, scilicet ex parte solius modi significandi, quandoquidem ratio unitatis computatur inter attributa Dei: ergo ex eo, quod ratio essentiae, et naturae, quae in nobis distinguuntur virtualiter, debeat esse in Deo nobiliori modo, male colligitur, esse in illo cum maiori unitate, et sine praedicta distinctione.

Nam contra hoc est, quod ratio unitatis non distinguitur in creaturis cum fundamento in re ratione limitationis, quae in eis reperitur, sed quia unitas ex genere suo petit distingui, saltim virtualiter, a re, cuius est unitas: at quod proprietates in creaturis distinguantur realiter, et ratio naturae, ac essentiae sint in eis virtualiter diversae, provenit ex limitatione earundem creaturarum, scilicet ex defectu immaterialitatis, et puritatis infinitae creaturarum: ergo hoc ipso, quod in Deo debeant esse meliori modo, id est, seclusis limitationibus, et imperfectionibus, cum quibus in creaturis sunt involutae, oportet, ut proprietates in eo non distinguantur realiter, et ratio naturae et essentiae, nec virtualiter sint diversae. Maior cum consequentia sunt satis perspicuae. Minor autem quoad primam partem,, scilicet quoad proprietates etiam constat: alioqui proprietates divinae distinguerentur realiter a Deo. Nam quod alicui rationi formali ex se, et ex genere suo, non vero ratione limitationis, secundum quam est in creaturis, convenit, debet etiam in Deo reperiri.

15 Quoad secundam autem partem, in qua est difficultas, scilicet quod distinctio virtualis inter essentiam, et naturam creatam oriatur ex defectu immaterialitatis infinitae, probatur. Quoniam hoc ipso, quod aliqua essentia habeat infinitam immaterialitatem, et puritatem, et in hac puritate consistat, ut in essentia divina contingit, non potest non importare esse immaterialissimum per modum actus purissimi: ergo pertinget ad hoc, ut absque aliqua distinctione etiam virtuali sit ipsa natura divina, id est, sit suum intelligere, sive in actu secundo, sive, ut alii volunt, radicaliter, per modum tamen actus purissimi, seu absque aliqua potentialitate, in quo natura Dei consistere dicitur.

Patet consequentia. Nam cum praedictum intelligere per modum actus purissimi importet ex vi propriae lineae immaterialitatem, et non qualemcumque, sed summam, et per modum actus purissimi, oportet, ut, formalissime loquendo, sit ipsamet summa immaterialitas per modum actus purissimi. Et ita si essentia consistit in hoc, quod sit summe immaterialis per modum actus purissimi, non potest non pertingere ad hoc, ut consistat in ipso intelligere purissimo, et summe immateriali iam dicto, atque adeo in eo, quod formalissime habeat rationem naturae.

Maxime, quia alias si ratio illa substantiae, aut entis summe immaterialis, in qua ponitur conceptus essentiae, non esset formalissime loquendo suum intelligere, tunc solum in actu primo quasi remoto esset intelligens, ex eo, quod inter illam, et intellectionem deberet mediare ratio intellectivi radicaliter, necnon intellectus, et species intelligibilis: et ita non posset reduci in actum secundum intellectionis: quandoquidem nec ab alio esset reducibilis, ut constat; nec a se ipsa: siquidem ipsum intelligere per modum actus secundi, dicit maiorem actualitatem, quam intelligere per modum actus primi cum praecisione sumpti, et quod est ex se tantum intellectivum in actu primo, non potest a se solo reduci in actum secundum. Unde propterea D. Thom. multoties colligit necessitatem divini decreti efficacis, et praefinitivi respectu creaturarum, ad hoc, ut ipsae operentur, ex eo, quod secundum suam essentiam non sunt in actu secundo, sed in actu primo. Et ideo ad hoc, ut prorumpant in actum secundum, qui est maioris actualitatis, quam actus primus habitualis, aut quasi habitualis, necesse est, ut ab alio, quod essentialiter sit actus secundus, per praedictum decretum applicentur.

16 Nec etiam refert, si dixeris, solum sequi ex eo, quod essentia divina dicat summam immaterialitatem per modum actus purissimi, debere identificare sibi absque distinctione virtuali suum esse existentiae, quae est ultima actualitas intra lineam essentiae, non vero ipsam intellectionem constitutivam divinae naturae: ex eo, quod haec pertinet ad distinctam lineam. Sicut licet scientia Dei sit summae immaterialis per modum actus purissimi, et similiter essentia, non inde colligitur, quod essentia divina identificet sibi absque distinctione virtuali divinam scientiam: quia ista spectat ad distinctam lineam. Nam contra hoc est, quod si semel essentia divina est summe immaterialis per modum actus purissimi, ita ut sit suum esse existentiae absque distinctione virtuali, oportet, ut identificet sibi absque eadem distinctione rationem speciei, et formae intelligibilis: ergo etiam rationem intellectionis constitutivae divinae naturae: ac proinde omnia ista ad unam, et eandem lineam spectabunt. Haec ult. conseq. patet ex priori, et ex saepe dictis, nempe ea solum in divinis identificari absque distinctione virtuali, quae ad unam, et eandem lineam pertinent. Prima vero conseq. ex antecedenti constat. Quoniam, ut, ex dictis tam in hoc dubio, quam in tract. de Visione Dei, disp. 2. num. 34. liquet, species intelligibilis, et intellectio sunt unius, et eiusdem lineae.

17 Antecedens autem probatur. Tum quia hoc ipso, quod essentia divina sit summe immaterialis per modum actus purissimi, ita ut formalissime loquendo, sit suum esse existentiae, debet etiam ita esse intelligibilis per modum actus purissimi, ut in eodem sensu sit sua intelligibilitas; alioqui non esset intelligibilis per modum actus purissimi; ac proinde nec esset essentia summe immaterialis per modum actus purissimi: ergo etiam oportebit, quod ratio formae intelligibilis, per quam ipsa essentia divina, ut habet rationem essentiae, quasi fit intelligibilis, non distinguatur adhuc virtualiter a se ipsa, ut habet rationem essentiae: alias nequibit ita esse intelligibilis, ut sit, formalissime loquendo, sua intelligibilitas, sicut si eadem essentia distingueretur virtualiter a sua existentia, per quam quasi fit existens, non ita existeret, ut esset, formalissime loquendo, suum existere.

18 Tum etiam: quia in Angelis v. g. ideo distinguuntur virtualiter esse entitativum, et esse intelligibile, quia illud esse intelligibile eorum, est esse intelligibile involvens potentialitatem: et propterea non sunt sua intelligibilitas: ac proinde in eis debet distingui virtualiter id, quod fit intelligibile, nempe essentia eorum a forma intelligibili, quae est id, quo praedicta essentia redditur intelligibilis: ergo hoc ipso, quod essentia divina sit sua intelligibilitas, non distinguetur in ea ratio speciei intelligibilis, per quam redditur intelligibilis ab ipsamet essentia, quae est, et constituitur intelligibilis.

Tum denique: quia alioqui essentia divina non posset uniri in ratione formae intelligibilis cum intellectu beati, ut constat ex iis, quae in tractatu de Visione Dei disputatione 2. num. 47. diximus: ac proinde non esset infinita in ratione praedictae formae: sicut si personalitas divina non esset unibilis cum naturis creatis, non esset infinita in ratione personalitatis.

§ IV. Ultima ratio pro sententia S. Doctoris.

19. Tertia ratio pro assertione, per quam praecedens confirmatur, et elucidatur, quaeque supra ex parte est a nobis insinuata, desumitur ex D. Thom. supra quaest. 12. art. 4. et alibi saepe. Quoniam necesse est, essentiam divinam formalissime sumptam identificari absque distinctione virtuali cum suo intellectu: ergo etiam necesse erit identificari eodem modo cum virtute radicali ad intelligendum, necnon et cum ipso intelligere: et per consequens etiam oportebit eam identificari absque praedicta distinctione cum natura Dei. Haec. ult. conseq. ex priori perspicue sequitur. Quoniam natura divina sub conceptu naturae non potest non consistere vel in virtute radicali ad intelligendum, vel in ipso intelligere. Prima vero conseq. quoad priorem part. aperte etiam deducitur ex antecedenti. Quoniam virtus radicalis ad intelligendum, immediatius coniungitur cum essentia Dei, quam virtus proxima, scilicet intellectus, ut ex se constat: ergo si essentia Dei necessario identificatur per identitatem modo dictam cum intellectu, non poterit non eodem modo identificari cum virtute radicali ad intelligendum. Quoad secundam vero part. ex hac priori, necnon et ex antecedenti etiam patet. Quia intelligere pertinet ad lineam intellectivi in actu puro, ut dubio seq. dicemus, ac proinde non distinguitur virtualiter a virtute radicaliter intellectiva, ut constat ex iis, quae in tractat. 4. disput. 1. num. 34. dicemus: ergo nequibit essentia divina identificari per omnimodam identificationem cum virtute radicaliter intellectiva, et intellectu ipsius, quin identificetur cum intelligere.

20 Antecedens autem, in quo est difficultas, probatur. Quia cum intellectus Dei connaturalissime feratur in essentiam divinam, intelligendo, et comprehendendo illam, oportet, ut ex vi sua habeat convenire cum ea in eodem immaterialitatis gradu, scilicet in ultimo illo, omniumque perfectissimo, ab Angelico Doctore, art. 4. nuper citato, assignato, scilicet, quod sit suum esse, seu suum existere, sicut essentia divina est suum esse, suumque existere, ut ex ipso Sancto Doctore ibidem, et ex dictis in tractatu de Visione Dei art. 2. patet: ergo etiam oportebit, quod praedictus intellectus identificetur omnino absque distinctione virtuali cum divina essentia, ut tali. Patet consequentia. Quoniam sola essentia divina, et ea, quae cum ipsa omnino identificantur, sunt ex vi sua suum esse absque distinctione virtuali: caetera autem solum existunt per existentiam essentiae divinae virtualiter ab illis distinctam, ut ex iis, quae in materia de Trinit. quaest. 28. communiter asseritur a Thomistis, constat.

Ex quo etiam maior probatio primae consequentiae, quoad secundam eius partem, necnon maior elucidatio rationis praecedentis colligitur. Quoniam ut art. 4. citato ex doctrina D. Thomae ostendi solet, non solum intellectus, et obiectum per se primum, sed etiam ipsum intelligere debent convenire in eodem immaterialitatis gradu; atque adeo intelligere divinum, quod connaturalissime fertur in essentiam Dei, debet esse ita immateriale, sicut divina essentia. Et ita non est ei satis, quod oriatur ab essentia summe immateriali, et quae sit suum esse absque omni distinctione; sed debet consistere in ipsomet conceptu, et ratione formalissima entis, et substantiae summe immaterialis, quae absque omni distinctione sit suum esse.

21 Nec obest, si obiicias, quod scientia Dei fertur in divinam essentiam tanquam in obiectum, seu subiectum connaturalissimum, de quo demonstrat sua attributa, et proprietates; et nihilominus ad hoc non est necesse, ut conveniat cum eadem essentia in illo gradu immaterialitatis, consistente in hoc, quod sit suum esse sine distinctione virtuali: ergo neque ad hoc, quod intellectus Dei feratur in divinam essentiam, tanquam in obiectum connaturalissimum, desiderabitur, quod conveniat cum eo in praedicto gradu immaterialitatis; sed satis erit utrobique, quod omnia ista conveniant in hoc, quod sint ita actus purus, ut careant admixtione totius potentialitatis; et per consequens gradus immaterialitatis per se petitus ab intellectu Dei, et ab essentia divina, ut habeat rationem obiecti, tantum erit iste; non vero ille pertingens ad hoc, ut sit suum esse absque distinctione virtuali. Respondetur enim, distinguendo maiorem: Tanquam in obiectum connaturalissimum, ita ut tale obiectum habeat omnino per se primo esse connaturalissimum divinae scientiae, neganda est: ita ut non habeat hoc omnino per se primo, sed aliquo modo per se secundo, concedenda est. Et similiter concedi debet minor intellecta de divina scientia, secundum id, quod praecise habet ex vi suae lineae; sed neganda erit utraque consequentia. Quia essentia divina habet omnino per se primo esse obiectum connaturalissimum intellectus Dei, et intellectionis constitutivae divinae naturae. Et propterea intellectus, et intellectio praedicta debent omnimode convenire cum illo in gradu immaterialitatis iam dicto, scilicet in hoc, quod sint ex vi suae lineae suum esse;

secus vero divina essentia propter oppositam rationem.

22 Explicatur hoc. Etenim obiectum connaturalissimum debet in esse rei convenire in gradu immaterialitatis cum intellectu, aut virtute intellectuali, cui est connaturalissimum: et e converso, si tale obiectum habeat in esse rei fundare, aut subesse omnino per se primo rationi obiectivae, seu sub qua praedicti intellectus, aut virtutis intellectualis in eo residentis: si autem obiectum illud omnino per se primo tantum habeat subesse per modum obiecti connaturalissimi rationi obiectivae, seu rationi sub qua intellectus, non vero rationi sub qua illius virtutis intellectualis, sed aliquo modo per se secundo cum ea comparetur, tunc non est universaliter necessarium, quod tam intellectus, quam virtus illa intellectualis eius conveniant omnibus modis cum praedicto obiecto in esse rei considerato, in gradu immaterialitatis; sed satis erit, quod intellectus habeat convenientiam omnibus modis, seu ex vi suae lineae, ac in esse rei cum illo in praedicto gradu, licet virtus eius intellectualis eam sic non habeat, sed ex vi alterius lineae, quod est non habere illam omnino per se primo, seu omnibus modis.

23 Et ratio est. Nam cum praedictum obiectum in esse rei consideratum, omnino per se primo fundet, sive subsit rationi sub qua intellectus; non vero rationi sub qua virtutis intellectualis eius, et hoc ab intrinseco tam ab obiecto, quam ab intellectu, et eius virtute intellectuali petatur, inde est, ut intellectus debeat omnino per se primo, et omnimodam habere convenientiam cum illo in gradu immaterialitatis: siquidem modo omnium perfectissimo cum eo comparatur.

Quare cum essentia divina in esse rei sumpta omnino per se primo sit obiectum connaturalissimum respectu intellectus Dei, et intellectionis constitutivae divinae naturae, et eodem modo subsit rationi sub qua illius, non vero respectu divinae scientiae, et hoc ab intrinseco petatur ab eis, inde est, ut non sit necesse ex hoc praeciso capite, quod scientia terminetur ad divinam essentiam, tanquam ad obiectum modo dicto connaturalissimum, et utraque in esse rei conveniat omnino per se primo, et ex vi suae lineae in gradu immaterialitatis, secundo, sive ex vi alterius, tantis convenientia inter utrumque inveniatur, et quod hac convenientia omnimoda, seu omnino per se primo, sive ex vi propriae lineae inter divinam essentiam, et eius intellectum, etc. reperiatur.

24 Nec etiam obest, si urgeas: tum quod licet essentia divina non comparetur per modum obiecti connaturalissimi omnino per se primo cum sua scientia; attamen scientia comparatur cum ea tanquam cum obiecto sibi maxime connaturali, quodque omnino per se primo respicit, ut de eo suas quasi passiones demonstret: ergo debebit habere cum eo omnimodam convenientiam in gradu immaterialitatis; et per consequens gradus iste solum consistet in exclusione totius potentialitatis; non vero in hoc, quod divina essentia sit suum esse. Tum etiam, quod ratio obiectiva, et connaturalis intellectus Angelici in esse rei considerata, prius subest rationi, sub qua intellectus Angelicus fertur ad illam, quam ei, sub qua scientia de Angelis, quae in intellectu Angelico residet, ad illam terminatur, et nihilominus convenit in gradu immaterialitatis cum tali ratione obiectiva in esse rei considerata, non minus, quam intellectus Angelicus cum ea convenit: ergo, etc.

25 Respondetur enim ad primam ex his impugnationibus distinguendo ex dictis antecedens: Tanquam cum obiecto sibi maxime connaturali comparative, id est, quod non habet aliud connaturalius,transeat; absolute, et simpliciter, id est, quod sit ei omnibus modis, sive omnino per se primo connaturalissimum, negandum est. Et deinde negari debet utraque consequentia: quia ut essent legitimae, debebat antecedens esse verum in posteriori sensu. Unde quod scientia Dei respiciat omnino per se primo divinam essentiam, ut de ea quasi demonstret sua attributa, non est respectus omnino per se primus absolute, et simpliciter inter scientiam, et divinam essentiam, ut obiectum, sed solum omnino per se primus cum addito, scilicet intra lineam scientiae, qui quidem respectus, et comparatio inter essentiam Dei, et suam scientiam, est comparatio non omnino per se prima absolute, et simpliciter: ex eo, quod linea scientiae est (ut sic dicamus) linea secunda, et praesupponit aliam per se

quae modo dicto reperitur inter divinam essentiam, et eius intellectum: ex eo, quod tam iste, quam illa ad unam, et eandem lineam spectant, ut explicatum est.

Possuntque haec omnia elucidari exemplo visionis Dei beatorum: quae licet terminetur ad divinam essentiam prout est in se, tanquam ad obiectum sibi connaturalissimum; quia tamen praedicta essentia solum est obiectum illius connaturalissimum comparative, et in sensu explicato, non vero absolute, et simpliciter, propterea non est necesse, ut conveniant cum eadem essentia in gradu immaterialitatis. Et similiter quia divina essentia non comparatur per modum obiecti omnino per se primi cum praedicta visione, sed perprius comparatur cum visione, qua ipse Deus se ipsum videt, et hoc ab intrinseco ab omnibus his extremis petitur, ideo connaturalitas ista non est absolute, et simpliciter perfectissima, nec exigit convenientiam iam dictam. Ita ergo in praesenti, proportione tamen servata, propter maiorem connaturalitatem, quae est inter scientiam

Dei, et essentiam divinam, quam inter hanc, et visionem beatificam creatam, philosophandum est.

26 Ad secundam vero impugnationem patet etiam ex dictis. Quoniam adhuc admissa maiori, quae non caret sua difficultate, et concessa etiam minori absolute, et simpliciter loquendo, debet negari consequentia. Quia nos solum volumus, quod ex hoc praeciso capite, quod aliquid obiectum in esse rei consideratum fundet, seu subsit omnino perprius rationi sub qua intellectus terminatur ad illud, quam subsit rationi sub qua, scientia fertur ad ipsum; non est necesse, quod inter scientiam ex vi suae lineae, et illud obiectum sit convenientia omnimoda in gradu immaterialitatis: quod autem ex aliis capitibus praedicta convenientia inter utrumque reperiatur, hoc nihil obest. Ratio vero, propter quam ex alio capite scientia de Angelis residens in intellectu Angelico convenit ex vi suae lineae, id est, ex vi scientiae Angelicae, quatenus talis cum obiecto connaturali intellectus Angelici, tacta est supra, nimirum, quia ratio illa obiectiva ratione suae imperfectionis non est adeo immaterialis, ut superet immaterialitatem potentiarum accidentalium, nempe intellectum, rum: eum tamen obiectum connaturalissimum divini intellectus, et obiectum, seu subiectum, de quo scientia Dei demonstrat suas quasi passiones, sit ex vi propriae lineae suum esse, et hoc licet possit competere intellectui divino, non tamen divinae scientiae, ut ostensum est.

§ V. Diluuntur fundamenta primae sententiae.

27 Ad primum ex testimonio D. Thom. petitum, respondetur, Angelicum Praeceptorem non loqui ibidem de natura in eo sensu strictissimo, in quo nos de illa in praesenti loquimur. Nam certum est, quod natura hoc modo sumpta, et essentia ita comparantur, ut quidquid habuerit essentiam distinctam ab alio, debeat esse diversae naturae ab illo; et e contra, quod fuerit eiusdem naturae cum alio, debet esse eiusdem essentiae cum illo: et propterea homo, et leo, quia distinguuntur in essentia, distinguuntur in natura, et e converso. Sed tantum loquitur in alia acceptione ampliori naturae, in qua solum illa dicuntur esse eiusdem naturae, quibus correspondet actio in esse rei eiusdem rationis, sive alias principia talium actionum distinguantur essentialiter, ut in Sole, et igne respectu calefactionis contingit, sive non. Unde quia unitas in natura potest in hac acceptione sumi; unitas autem in essentia sumitur pro unitate in hoc, quod illa, quae sic una dicuntur, habeant idem esse, seu existentiam; propterea D. Thom. dixit, quod magis exprimitur unitas divina per hoc, quod dicitur, quod tres personae sunt unius essentiae, quam si dicatur, quod sunt unius naturae.

28 Ad secundum concesso antecedenti, neganda est conseq. Et ratio disparitatis desumitur ex dictis. Quia nihil obest, quod rationes naturae, et essentiae creatae, hominis, v. g., ut sunt in actu per existentiam ordinis entitativi, et intelligibilis, sint unum per accidens, sicut hoc repugnat in Deo. Et ita nec repugnabit in creaturis distinctio virtualis naturae, et essentiae, ex qua haec unitas sequitur; bene tamen in divinis. Et similiter nihil refert, ut id, quod est limitatum, et potentiale quid, habeat rationes essentiae, et naturae virtualiter distinctas: obest tamen plurimum, ut essentia infinita, et summae puritatis, et actualitatis distinguatur a sua natura: et tandem ad hoc, ut intellectus creatus conveniat cum suo obiecto immateriali in gradu immaterialitatis, non est necesse, ut essentia et natura intellectualis, a qua dimanat, necnon et ipsemet intellectus inter se omnino identificentur; secus vero in divinis, ut ostensum est. Unde cum dicitur, Deum habere operationes divinas, et elevatas supra omnem actionem creatam: quia habet esse in se divinum, et elevatum supra omne esse creatum, non est verum, si intelligatur de quavis operatione divina, et illa causalis ideo reddat rationem a priori virtualiter distinctam, seu reddat rationem a priori formaliter talem: quia ad hanc requiritur virtualis distinctio inter id, quod est ratio a priori alterius, et id, respectu cuius est ratio a priori. Secus tamen, si solum explicet munus quoddam inadaequatum divinae essentiae, quod ex parte nostri modi concipiendi tantummodo sit prius, seu si reddat rationem a priori aequivalenter talem: quia ad hanc satis est, ut licet una, et eadem formalitas absque distinctione virtuali praestet utrumque munus;

attamen aequivaleat pluribus pertinentibus ad eandem lineam, quorum unum sit ratio alterius.

Ad ultimum patet ex dictis.

29 Ad primam confirmationem concedenda est maior, et neganda minor. Et ad probationem negandum est assumptum, quod in ea supponitur, scilicet esse dabilem substantiam spiritualem, per essentiam talem, quae sit virtualiter distincta a ratione substantiae intellectivae per essentiam, ut ex dictis constat. Et ita talis substantia nec erit creata, ut ex se patet, nec increata propter rationes dictas; imo (ut melius dicamus) simul esset increata: quia supponitur habere esse per essentiam; et creata: siquidem eo ipso, quod distingueretur virtualiter a ratione substantiae intellectivae, non esset infinitae immaterialitatis, ut ostensum est.

Per quod etiam ad secundam confirmationem patet concedendum esse antecedens, et negandam consequentiam, ac assumptum ipsum, si ratio substantiae per essentiam sumatur praedicta substantia, ut distincta virtualiter a ratione substantiae intellectivae per essentiam, quia, ut modo dicebamus, involvit repugnantiam, quod substantia aliqua sit talis per essentiam, perfectionis, ut in confirmatione dicitur, et quod distinguatur virtualiter a ratione substantiae intellectivae per essentiam. Cur autem constitutivum divinae essentiae, et naturae potius explicetur per intelligere Dei, quam per rationem substantiae spiritualis per essentiam, etiamsi ratio haec non distinguatur virtualiter ab illa priori, ut revera non distinguitur, dub. sequenti explicabitur.

30 In dubio praecedenti solum ex professo explicuimus, an ratio substantiae spiritualis per essentiam, ut distinctae ab esse intellectivo, sive in actu primo, sive in actu secundo, sit constitutivum divinae essentiae? Et ita restat explicandum, an ipsum intelligere radicale, et per essentiam praecise sumptum, an vero, ut est intelligere in actu secundo, seu ut pertingit usque ad actualem intellectionem per essentiam, habeat rationem constitutivi divinae essentiae, seu naturae? Et ideo ad hoc melius, et distinctius explicandum, dubium praesens movetur.

Ut autem titulus illius melius intelligatur, notandum est, nomine intellectionis per essentiam non intelligi qualemcumque intellectionem divinam, qualis est intellectio scientifica, aut artis, et aliae similes, quae correspondent nostris habitibus intellectualibus, et intellectionibus ab eis elicitis; sed primam intellectionem Dei, correspondentem actui adaequato nostri intellectus, et virtuti radicaliter intellectivae, quam ratione propriae naturae habemus, quatenus sicut praedictum intelligere nostrum, sive radicale, sive actuale, est vel radicalis, vel actualis intellectio cuiusvis intelligibilis sub ratione intelligibilis, ut sic: ita prima illa intellectio Dei, et vis intellectiva eius, omnino inter se absque virtuali distinctione identificatae, ut statim ostendemus, est intellectio omnium divinorum, et quorumcunque aliorum intelligibilium, sub ratione tamen (ut sic loquamur) intelligibilis divini, ut sic, seu per omni sua amplitudine, id est, prout est suum esse tam in ordine entitativo, quam intelligibili, et secundum istam formalissimam considerationem est ratio universalissima, sub qua omnia a Deo intelliguntur; non vero quatenus eademmet essentia, necessario includens, ut sit in utroque ordine suum esse, est peculiari ratio attingendi haec potius, quam illa, aut hoc determinato modo potius, quam illo, scilicet intelligendo determinate per causam, aut alio simili, et determinato modo, correspondenti modo illi intelligendi, qui in actibus elicitis a nostris habitibus intellectualibus, quatenus talibus, reperitur.

§ I. Proponitur prior opinio.

31 Prima sententia asserit, non distingui inter se constitutivum divinae essentiae, et naturae, propter illa, quae dub. praecedenti diximus: asserit tamen intellectionem per essentiam non esse constitutivum illius, ut virtualiter distincta ab attributis; sed solum constitui per esse radicaliter, et per essentiam intellectivam in actu primo, seu per esse elicitivam divinae intellectionis. Ita Curiel in suis controversiis lib. 2. controversiarum controvers. 3. num. 166. Arubaltom. 1. in 1. part. disput. 28. cap. 3. et 4. Albertinus corollar. 24. de relat. quaest. 14. dub. 2. et alii ex iunioribus.

Probatur primo. Quoniam natura hominis constituitur per hoc, quod sit radicaliter intellectiva intellectione humana, et natura Angeli per hoc, quod sit radicaliter intellectiva intellectione Angelica; non vero per hoc, quod sint intelligentes per intellectiones eis correspondentes: ergo natura divina constituatur per hoc, quod sit radicaliter intellectiva intellectione divina, seu per essentiam; non vero per ipsam intellectionem.

32 Patet consequentia. Tum quia id ipsum, quod est constitutivum naturae intellectualis creatae, debet esse constitutivum, sublatis imperfectionibus, naturae intellectualis increatae: at in hoc, quod natura Dei constituatur per hoc praecise, quod sit radicaliter intellectiva intellectione divina, sicut natura humana, per hoc, potius infinita vis necessario requisita ad intelligendum per talem intellectionem: ergo, etc.

Tum etiam: quia ideo esse intellectivum radicaliter per intellectionem humanam est constitutivum naturae humanae, quia est primum praedicatum, quod in ordine intellectuali ei competit: sed esse radicaliter intellectivum intellectione divina, est primum praedicatum, quod in ordine intellectuali Deo competit, ita ut illi soli, et non alteri conveniat, siquidem per hoc praedicatum primo distinguitur a naturis creatis intellectualibus, cum quibus in esse intellectuali conveniebat, necnon et ab omni alia natura creata: ergo, etc.

33 Secundo. Nam gratia sanctificans est participatio formalis divinae naturae, ut communiter admittunt omnes Theologi, et ideo per illam reddimur filii Dei: sed per gratiam sanctificantem formaliter, et cum praecisione sumptam, participatur esse radicaliter intellectivum Dei prout est in se, non vero ipsa intellectio, sive visio Dei, ut est in se, ut ex se constat: ergo signum est divinam naturam consistere in intellectualitate radicali iam dicta, non vero in ipso intelligere.

Confirmatur. Quia alioqui non redderemur filii Dei usque dum ipsum videremus, ac proinde nec ante praedictam visionem esset in nobis ius ad aeternam haereditatem: hoc autem est valde absurdum, et contra communem Theologorum sententiam: ergo, etc. Sequela patet. Quia si natura Dei consisteret in ipso intelligere, tunc sicut non participaremus intelligere constitutivum Dei, seu intelligere, per quod ipse, prout est in se, intelligitur a se ipso usque dum ipsum videremus, ita nec haberemus eius naturam: et per consequens neque essemus filii, aut haeredes illius.

34 Tertio. Multa continentur in intelligere Dei, quae tamen non continentur in ipsius esse, seu natura: ergo signum est, quod intelligere, non est constitutivum divinae essentiae, vel naturae: atque adeo constitutivum illius erit sola vis radicalis ad intelligendum per intellectionem divinam. Haec secunda consequentia patet ex priori. Quoniam natura Dei, quippe perfectissima, debet pertinere ad ordinem sistere in hoc, quod sit vis radicalis ad intelligendum per talem intellectionem. Prima vero consequentia patet ex antecedenti.

Tum, quia quidquid continetur in constitutivo alicuius naturae, debet contineri in ipsa natura. Tum etiam: quia, si intelligere est constitutivum divinae naturae, pertinebit ad eius lineam, et non distinguetur etiam virtualiter ab illa, ut ex saepe dictis constat: ergo quidquid continetur in intelligere Dei, debet contineri in natura divina, et e contra: alioqui de eadem simplicissima formalitate omnino indistincta verificarentur duo praedicata contradictoria, scilicet continere, et non continere aliquid.

Antecedens autem probatur. Quia peccatum continetur formaliter in divino intelligere, non tamen continetur adhuc eminenter in essentia et natura Dei: quia licet illud intelligat, non tamen illud causat: ergo, etc.

35 Nec refert, si dixeris, quod ad hoc, ut praedicata contradictoria verificenur de eadem re, satis est, quod ibidem intercedat distinctio ex parte modi concipiendi, et significandi, sive rationis ratiocinantis; quamvis non adsit distinctio virtualis, ut in praesenti contingit; quia eo ipso non verificantur de una, et eadem re, quae omnibus modis sit eadem. Et ita licet Deus, et Deitas tantum distinguantur ex parte nostri modi concipiendi; nihilominus haec est vera: Deus generat, et etiam ista: Deitas non generat. Et deinde synonyma solum distinguuntur grammaticaliter, seu ratione ratiocinante, non vero virtualiter, aut ratione ratiocinata, et tamen istae sunt verae: Indumentum est neutrius generis: vestis non est neutrius generis. Et tandem Petrus sola ratione ratiocinante distinguitur a se ipso; cum tamen de illo verificetur, quod sit idem sibi ipsi, et quod non sit idem, si affirmativa intelligatur de identitate reali, et negativa de identitate rationis: quia saltim per rationem est distinctus a se.

Nam contra hoc est, quod licet distinctio rationis ratiocinantis sufficiat tollere contradictionem in praedicatis, quae per solam operationem intellectus, sine fundamento in re conveniunt alicui, ut patet in duobus exemplis ultimo loco allatis; minime tamen in praedicatis, quae con intellectione Dei, et non contineri in divino esse verificantur de Deo a parte rei, seclusa omni operatione nostri intellectus, ut ex se et ex dictis constat: ergo, ut tollatur contradictio, est necessaria aliqua distinctio saltem virtualis a parte rei inter essentiam Dei, et eius intellectionem. Consequentia cum minori videntur satis perspicuae. Maior autem probatur: quia ibi debet poni distinctio, ubi nisi esset, verificaretur contradictio: sed a parte rei verificatur, essentiam divinam non continere mala, intelligere vero divinum continere illa: ergo a parte rei debet poni distinctio aliqua, fundamentalis saltem, seu virtualis inter essentiam, seu naturam Dei, et huius intelligere.

36 Adde, quod instantia illa primo loco in hac solutione adducta non ei favet, sed potius contra illam urget. Nam in illa propositione, Deus generat, subiectum, nempe Deus non supponit pro concreto Deitatis, hoc est pro habente Deitatem, ut praescindit a personis: quia hic Deus, ut communis tribus personis non potest esse principium actus notionalis, nec producere aliquid ad intra, cum non distinguatur realiter ab aliqua persona, sed supponit pro solo Patre determinate, ut docet D. Thom. quaest. 39. art. 4. ex eo, quod subiectum restringitur a praedicato: ac proinde ly Deus, ut subiectum huius propositionis, Deus generat, distinguitur virtualiter ratione Paternitatis ab essentia divina praecise sumpta, quae est subiectum alterius propositionis, scilicet: Essentia non generat.

37 Quarto. Nam per illud constituitur essentia, seu natura divina, per quod habet primo continere omnes creaturas, siquidem natura Dei est id, quod primo continet omnem aliam naturam creatam: sed id, per quod natura divina habet primo continere omnem naturam creatam, non est ipsum intelligere in actu secundo, sed esse radicaliter, seu in actu primo intellectivam per supremam omnium intellectionem, scilicet divinam: ergo, etc. Minor quoad secundam part. ex priori aperte constat. Quoniam natura divina debet primo continere omnem aliam naturam creatam per aliquid pertinens ad ordinem intellectualem: ex eo, quod sicut modus agendi intellectualiter, est omnium nobilissimus, ita modus continendi naturae: ergo, si non continet primo creaturas per intelligere, continebit utique illas per ipsum esse intellectivum radicale, sive in actu primo.

Quoad primam vero part. eadem minor probatur. Tum quia intelligere non continet rem intellectam in esse entitativo, et naturali, sed solum in esse intelligibili, et intentionali: et ita non erit haec continentia sufficiens ad causandas creaturas in esse entitativo. Unde divina omnipotentia, in qua maxime elucet vis radicalis, et prima, quae est in natura Dei ad producendas creaturas, sicut producit illas ad extra secundum esse entitativum earundem, ita continet illas in esse entitativo, et naturali. Tum etiam: quia ideo Deus intelligit omnes naturas creatas, quia repraesentantur in sua essentia tanquam in causa; siquidem cognoscit illas in sua essentia, ut in causa, et obiecto praecognito: ergo prius est, quod creaturas contineat, quam quod eas intelligat: ergo primum, per quod eas continet, non erit suum intelligere.

38 Quinto. Quia intellectio non potest, quin etiam in Deo, esse prior, quam ratio veri, et intelligibilis: ergo non potest esse ipsa essentia Dei. Antecedens patet: quia alias esset prior, quam suum obiectum, quod implicat. Et consequentia probatur. Quia intelligibilitas, aut veritas supponit ex natura rei entitatem, cum ad illam consequatur tanquam eius affectio: ergo talis intelligibilitas, qualis est divina, supponit ex natura rei talem entitatem, nempe divinam, constitutam in sua quasi specie: ergo etiam ipsa intellectio, quae non est prior, quam ratio veri, et intelligibilis, supponet eandem entitatem, seu (quod in idem redit) naturam divinam in sua quasi specie constitutam.

39 Ultimo. Nam intelligere essentialiter habet esse veram operationem naturae intellectualis, adhuc in Deo: ergo non est constitutivum ipsius, sed supponit ipsam naturam, et essentiam Dei iam constitutam: ac proinde sola intellectualitas radicalis, seu in actu primo iam explicata, erit constitutivum praedictae essentiae, seu naturae. Haec ultima consequentia patet ex nuper dictis. Prima vero ex antecedenti. Quia de ratione operationis est, ut praesupponat, saltim virtualiter, esse operantis: siquidem unumquodque operatur, secundum Antecedens autem probatur. Tum quia intelligere secundum propriam rationem est operatio immanens ad ordinem intellectualem spectans, vel eam essentialiter includens: ergo adhuc in Deo retinebit rationem hanc operationis intellectualis. Tum etiam: quia intelligere est actus perfectissimus, quo perfectissime, et in actu secundo vivit natura intellectualis: sed vita perfectissima, in actu tamen secundo, consistit in operatione, iuxta communem omnium Philosophorum sententiam: ergo intelligere ex sua ratione, ac proinde etiam in Deo, erit vera operatio. Tum denique, quia adhuc beatitudo Dei consistit in operatione; siquidem beatitudo nostra, quae est participatio formalis beatitudinis divinae, in operatione consistit, ut in materia de beatitudine communiter ostendi solet: at beatitudo divina consistit in intellectione, ut docet D. Thom. infra, quaest. 26. art. 2: ergo, etc.

40 Nec refert, si occurras primo cum aliquibus ex iunioribus Thomistis, quod licet de ratione operationis creatae sit, quod procedat ab alio, non tamen de ratione operationis, ut sic; sed praescindere ab hoc, quod procedat ab alio, vel sit, formalissime loquendo, ipsummet operans.

Nam contra hoc est, quod sicut esse ad est propria ratio relationis, ut abstrahit a creata, et increata, et propterea nequit in divinis reperiri relatio formaliter sumpta, quin reperiatur esse ad, ita de ratione operationis prout abstrahit a qualibet operatione, est esse ab. Nam quemadmodum relatio diffinitur per esse ad terminum, ita actio per hoc, quod sit aliquo modo ab operante: implicat autem aliquid procedere aliquo modo ab alio, quin aliquo modo, id est, saltim virtualiter, distinguatur ab illo, et illud virtualiter saltim praesupponat.

41 Nec etiam refert, si secundo cum aliis occurras, quod intelligere duo significat, scilicet ipsummet intelligere, prout dicit operationem, et ut denotat peculiarem gradum entis, scilicet gradum intellectualitatis in actu ultimo, et ex se subsistentem. Unde licet intelligere priori modo supponat naturam Dei constitutam, non tamen posteriori modo; sed potius illam constituit: quia natura divina constituitur per hoc, quod sit natura intellectualis in actu ultimo subsistens.

tionem: siquidem intelligere ex suo formali, et essentiali conceptu habet, quod sit actus secundus vitalis, et operatio, ut dictum est: ergo non potest praescindere a ratione operationis, et actus secundi: atque ita semper habebit praesupponere esse constitutum rei intelligentis: maxime, quia ideo intelligere dicit gradum intellectivum in actu ultimo, quia actus ultimus illius gradus est operatio immanens, sicut actus ultimus essentiae est esse: ergo implicat, quod concipiamus illud, ut dicit gradum intellectivum in actu ultimo subsistenti, nisi intelligamus ipsum in ratione operationis.

42 Confirmatur, quia dum accipitur intelligere, pro gradu, et deinde pro operatione: vel ista secunda acceptio intelligitur tanquam nova actualitas virtualis, aliquo modo distincta virtualiter ab ipso intelligere, ut gradus est, vel non? Si hoc secundum dicatur, ergo tota actualitas operationis, ut operatio est, involvitur in conceptu eius, ut gradus est: et consequenter non potest praescindi ratio gradus a ratione operationis. Si vero primum asseratur, ergo quando concipimus intelligere pro gradu, non concipimus illud sub omni actualitate sui generis intelligibilis, et consequenter nec in actu ultimo, et puro, sed solum in actu primo: et ita constitutivum divinae naturae, tantum erit intelligere in actu primo.

Confirmatur. Nam vel intelligere divinum, prout constituit gradum, est actualis perceptio obiecti, vel non? Si secundum, ergo tantum dicit intelligere in actu primo, ac proinde non dicet gradum intellectualitatis in actu ultimo. Si primum, ergo est intelligere per modum operationis: siquidem actu percipere obiectum, est actu contemplari illud, et actualis contemplatio, est actualis operatio intellectus.

§ II. Verior D. Thomae sententia.

43 Dicendum tamen est, constitutivum divinae essentiae, seu naturae, non esse, quod sit radicaliter, et per essentiam intellectiva prout ratio haec distinguitur virtualiter ab actuali intellectione, num. 30. explicata, sed ut pertingit ad hoc, ut absque omni distinctione fundamentali, sive virtuali, sit ipsummet intellectio per essentiam: atque adeo praedictam intellectualitatem per modum actus purissimi, et ultimi, seu ipsummet intelligere esse constitutivum essentiae, seu naturae divinae.

Assertionem hanc docuit D. Thom. in hoc art. in fine corporis: ubi, ut dubio praecedenti retulimus, sic conclusit: Unde patet per hoc, quod Deus dicitur intelligens, nulla multiplicitas ponitur in eius substantia. Si autem intelligere, de quo loquitur D. Thom. (illud nimirum, quod num. nuper citato explicuimus, cuique soli convenit, ut sit omnino unum, et idem, id est, sine distinctione virtuali cum intellectu Dei, ut Sanctus Doctor in verbis antecedentibus praemiserat) esset virtualiter distinctum a substantia Dei, tunc aliqua multiplicitas, scilicet multiplicitas virtualis, poneretur in Deo per hoc, quod esset intelligens.

44 Idem etiam asserit infra quaest. 27. art. 2. ubi docet, ideo processionem Verbi esse generationem, quae est communicatio naturae divinae, quia in Deo idem est esse, et intelligere. Quae ratio non convinceret, si in ea fieret sermo de identitate solum reali: quia hoc modo etiam velle Dei est esse Dei: et ita processio Spiritus Sancti esset generatio, et ideo Angelicus Doctor art. 4. ad 1. eiusdem quaestionis, negat ex identitate reali sumendam esse rationem generationis: ergo necesse est, ut intelligatur de identitate formalissima inter esse Dei, et intelligere illius, quae excludat distinctionem etiam virtualem. Et similiter art. 8. huius quaestionis, ut ostendat, quod Deus causat omnia per suum intellectum, seu per suum intelligere, quod absque distinctione virtuali identificatur cum intellectu divino, ut ex dicendis in tract. de Voluntate Dei disput. 1. num. 34. constabit; reddit rationem ex eo, quod suum esse sit suum intelligere: haec autem ratio nullius esset roboris, si intelligere distingueretur virtualiter ab esse, seu natura Dei. Sicut ex eo, quod intellectus, et voluntas divina identificuntur realiter, ac proinde velle Dei sit identice esse, et intelligere illius, non potest absolute, et simpliciter dici, quod Spiritus Sanctus procedit per intelligere, seu per intellectum, et Verbum per velle, seu per voluntatem. Videantur tamen ea, quae in tract. de Voluntate Dei, disput. 1. circa haec dicemus.

45 Et tandem hoc ipsum docuit Sanctus Doctor : tum infra, quaest. 18. art. 3. et quaest. 19. art. 4. quaest. 26. art. 2. in corpore, 4. contra Gent. cap. 11. et 23; tum etiam omnibus in locis, in quibus sentit, quod intelligere Dei, et eius obiectum per se primum debent convenire in gradu immaterialitatis, scilicet in hoc, quod utrumque sit suum esse, sive existere, ut dubio praecedenti ratione 3. expendimus. Unde Sanctum Doctorem sequuntur Zumel 1. part. quaest. 27. art. 4. quaest. 2. Gonzalez in praesenti disput. 36. Ledesma, si eius verba recte expendantur, in suo tomo de Perfectione Dei, quaest. 12. art. 13. conclus. 3. et 6. Nazar. in hac quaest. art. 5. controversia 1. Suarez, quamvis aliis fundamentis ductus, disp. 30. suae Metaph. sect. 15. et tom. 1. in 1. part. libr. 1. cap. 3. Herice tract. 1. disp. 3. cap. 3. referens Aureolum, favet Ferrara 1. contra Gent. cap. 50. dum ait, quod intelligere formaliter sumptum est existere Dei, et non solum identice, sicut alia attributa, quamvis etiam in oppositum sententiam inclinet. Et tandem hoc ipsum tuentur quamplures ex iunioribus discipulis D. Thom. qui scripta sua praelo nondum mandarunt.

46 Rationem autem fundamentalem huius assertionis tangit multoties D. Thom. potestque sub hac forma proponi. Nam constitutivum divinae naturae, seu essentiae, debet pertinere ad ordinem, seu gradum intellectualem: ergo debet esse ratio intellectualitatis, talis conditionis, ut pertingat ad hoc, ut absque omni distinctione virtuali sit ipsum intelligere per essentiam per modum actus secundi, et ultimi, ac proinde praedictum intelligere erit constitutivum essentiae, et naturae Dei. Antecedens videtur satis perspicuum, maxime suppositis iis, quae dub. praecedenti adduximus ad probandum non distingui virtualiter in Deo essentiam, et naturam eius. Nam cum constitutivum divinae naturae debeat pertinere ad aliquem ex gradibus ex se idoneis ad constituendam naturam, quales sunt gradus essendi, sentiendi, vivendi, ac tandem intelligendi, fit inde, ut constitutivum divinae naturae, quippe inter omnes naturas perfectissimae, debeat spectare ad nobilissimum ex his gradibus, scilicet ad gradum intellectualem.

Prima vero conseq. in qua posterior innititur, constat ex iis, quae in tract. de Visione Dei disp. 2. diximus, et in tract. de Voluntate divina disp. 2. num. 34. amplius dicemus. Nam hoc ipso, quod constitutivum divinae naturae pertineat ad ordinem, seu gradum intellectualem, oportet, ut identificet sibi absque distinctione virtuali ultimam actualitatem huius gradus, scilicet ipsum intelligere. Tum quia talis intellectualitas debet esse per modum actus purissimi absque omni vestigio potentialitatis etiam secundum rationem cum fundamento in re: intellectualitas autem, quae non pertingit ad hoc, ut identificet sibi absque omni distinctione virtuali ultimam actualitatem suae lineae, seu actum secundum, qui ei per se primo correspondet, qui in praesenti non est aliud, quam intelligere iam explicatum, non est intellectualitas per modum actus purissimi, sed admixta cum potentialitate cum fundamento in re.

47 Tum etiam: quia quaelibet linea, sive ratio formalis in sua puritate sumpta, debet pertingere a prima potentialitate illius lineae, seu ab eo, quod correspondet primae potentialitati, quae in illa linea in creaturis reperitur, usque ad ultimum, et purissimum actum per se primo ei correspondentem; et ideo linea voluntatis pertingit a principio volendi, scilicet voluntate, usque ad volitionem; et linea essentiae ab ipsa essentia capaci ad existendum, usque ad ipsum existere; ita ut inter eam, et suum existere nulla sit distinctio; alioqui linea illa non esset per modum actus purissimi: ergo linea naturae intellectualis in sua puritate (quae, ut dub. praecedenti diximus, est idem cum linea naturae absque distinctione virtuali) debet pertingere ab eo, quod correspondet primae potentialitati huius lineae, quae in creaturis invenitur, usque ad ultimam actualitatem, et actum secundum, scilicet intelligere absque distinctione virtuali, ut ita praedicta potentialitas purificetur a potentialitate, et solum maneat sub ratione purissimae, et actualissimae intellectualitatis absque omni potentialitatis vestigio.

Confirmatur, et explicatur hoc ratione, quam insinuat D. Thom. art. praecedenti, quae, ut melius intelligatur, supponendum est, naturam, et essentiam in unoquoque ente completo constitui per actualitatem: quia nihil completum constituitur per id, quod est in potentia, sed per id, quod actu habet: et propterea actus est, qui constituit, et distinguit: sicut autem in ordine, et constitutione entis creati non potest intelligi aliquis actus, nisi limitatus, et determinatus, ita nec in ordine, et constitutione entis increati potest concipi aliquis actus, qui non sit actus purus: at actus purus dicit rationem actus ultimi, cum excludat omnem potentialitatem, et consequenter omnem actum minoris perfectionis, et actualitatis, quam sit ultimus, seu omnem actum, qui tantum sistat in ratione actus primi.

48 Hinc ergo sequens confirmatio deducitur. Nam essentia, et natura Dei debet esse quid actualissimum absque omni vestigio potentialitatis etiam secundum rationem, fundatam tamen in rebus: ergo non potest constitui per praedictum intelligere radicale, et praecise in actu primo tale, sed per intelligere in actu secundo, et rationem actus purissimi habens.

Confirmatur secundo. Tum ex iis, quae supra num. 19. et sequentibus diximus. Tum etiam ratione, quam D. Thom. in hoc art. insinuat, quamque supra tetigimus. Quoniam intelligere divinum, de quo loquimur, est existentia Dei in ordine intelligibili, ut tract. 4. disp. 1. num. 21. dicemus: ergo debet omnino identificari cum ipsa essentia, et natura divina radicaliter intellectiva, ita ut talis natura sit ipsissima intellectio, et e contra. Patet consequentia: tum quia essentia Dei est suum esse absque omni distinctione virtuali. Tum etiam: quia in Deo ordo entitativus, et intelligibilis non distinguuntur cum fundamento in re, ut dub. praecedenti asseruimus: ergo neque existere entitativum, et ordinis intelligibilis: ergo sicut essentia Dei est absque distinctione virtuali suum esse in ordine entitativo, quia tale esse pertinet ad lineam essentiae, ut ultima eius actualitas: ita etiam eadem essentia identificabitur omnino cum suo intelligere, quod est existentia eius in ordine intelligibili.

§ III. Obiectiones contra dicta.

49 Caeterum, ut ea, quae pro assertione diximus, melius intelligantur, oportebit aliquas obiectiones contra illa adducere: quia ex earum solutione non parum elucidabuntur. Prima igitur obiectio est, mis de ratione constitutivi realis est, quod aliquo modo distinguatur, id est, saltim realiter, virtualiter, a re constituta; alioqui non esset ibi realis constitutio, aut reale constituens, et constitutum: si ergo omnia, quae ad lineam divinae naturae spectant, debent iuxta dicta, esse omnino idem inter se, ita ut nec virtualiter distinguantur, quomodo poterit esse ibidem realis constitutio, aut reale constituens, et constitutum.

Deinde. Nam de ratione existentiae est, quod sit terminus essentiae, non vero ipsa essentia: et ita unio humanitatis ad Verbum, et eius existentiam, per quam in via D. Thom. existit humanitas Christi Domini, non est unio in essentia, et natura, sed tantum unio terminabilis, et termini: imo propterea potest sacra illa humanitas per existentiam Verbi existere, quia existentia ex genere suo non habet rationem formae, sed puram, et nudam rationem termini: si ergo intelligere Dei se habet per modum existentiae in ordine intelligibili, quomodo poterit habere rationem essentiae, et naturae absque omni distinctione etiam virtuali? Quia implicat terminum naturae, ut talem, ese ipsam naturam absque praedicta distinctione, alioqui esset ipsissima natura; non vero terminus eius. Ex quo etiam fiet, quod nec existere entitativum Dei possit esse idem cum sua essentia: atque adeo nec pertinere ad eius lineam.

Praeterea. Quoniam de ratione radicis est, ut ab ea aliquo modo, id est, saltim virtualiter procedat id, cuius est radix: si ergo in Deo constituimus rationem radicis intellectus, et intellectionis divinae, quomodo haec omnia inter se identificari absque omni virtuali distinctione asserimus? siquidem inter id, quod dimanat, et id, a quo dimanat, debet esse aliqua distinctio.

50 Secunda obiectio est, quod cum iuxta dicta tam esse radicaliter intellectivum per intellectionem per essentiam iam explicatam, quam intellectus, intelligere, et intelligi, necnon ipsum obiectum intellectum, et species intelligibilis, ac tandem existere Dei, sive ratio entis per essentiam identificentur absque omni distinctione virtuali, ita ut omnia haec sint ipsa essentia, et natura Dei, fiet inde, ut non sit cur potius dicamus praedictam naturam constitui per intelligere, ciem intelligibilem, vel existentiam: hoc autem videtur falsum. Nam propterea D. Thom. peculiariter docuit non semel, sed saepe, quod intelligere est constitutivum Dei: quia habet inter alia divina aliquid peculiare, ratione cuius ei hoc munus prae aliis tribuatur. Maxime, quia cum sit peculiare in naturis creatis, ut ratio intellectualitatis radicalis sit earum constitutivum, etiam erit peculiare in natura divina, ut intelligere per modum actus purissimi habeat rationem constitutivi respectu illius.

§ IV. Solutio prioris obiectionis nuper adductae.

51 Ad primam ex his obiectionibus respondebitur negando antecedens. Et ad primam probationem dicendum est, duplicem esse constitutionem: aliam, quae fit per compositionem, sive realem actualem, sive realem virtuale, aut secundum rationem cum fundamento in re. Aliam vero, quae est constitutio purissima, et intra puram lineam constitutionis, absque alia compositione sistit, quaeque constitutio per simplicitatem nuncupatur.

Exemplum primae illius constitutionis habemus in constitutione physica hominis, quae fit per compositionem eius ex materia, et forma; et in constitutione metaphysica eiusdem, quae fit per compositionem ex genere, et differentia. Exemplum autem secundae constitutionis est, constitutio personalitatis divinae, v. g. Paternitatis, seu Patris secundum ea, quae in recto dicit: ubi persona Patris constituitur per Paternitatem per purissimam quandam constitutionem, liberam ab omni compositione sive physica, sive metaphysica, sive rationis cum fundamento in re.

Quare licet demus, quod id, quod est constitutivum alicuius per constitutionem prioris rationis, debeat distingui saltim virtualiter a re constituta, et ita debeant ibi dari duo extrema illius compositionis virtualiter diversa, quorum unum comparatur ut actus, et aliod ut potentia; attamen quod est constitutivum per puram constitutionem, liberam ab omni compositione, sive metaphysica, sive cuiusvis alterius compositionis ex actu, et potentia secundum rationem cum fundamento in re, non est necesse, ut distinguatur ab eo, quod per illud constituitur: quia ad talem constitutionem satis est, quod constituens constituat per simplicitatem, id est, ponendo se ipsum, ut contingit in constitutione iam dicta, qua Paternitas divina constituit Patrem formaliter, et in recto: ubi constituens, et constitutum in recto sumpta, solum ex parte modi concipiendi distinguuntur.

Unde cum constitutio, qua intelligere divinum constituit naturam Dei, sit huius posterioris, non vero illius prioris rationis, inde est, ut optime cohaereant, quod praedictum intelligere constituat essentiam Dei, et quod nihilominus non sit virtualiter distinctum ab illa; sed quod adaequate sumptum, sit adaequate eius quidditatis, et eademmet omnino essentia constituta per illud. Sicut, iuxta communem sententiam Theologorum, Deitas constituit Deum, ut praescindit a personis: et tamen, quia constituit illum constitutione per simplicitatem, propterea Deitas, et Deus sunt una simplicissima formalitas absque omni distinctione virtuali; sed solum ex parte nostri modi concipiendi.

52 Ad secundam vero probationem, fatemur existentiam esse terminum naturae, ac proinde intellectionem, ut est existentia ordinis intelligibilis, habere etiam rationem termini respectu naturae intellectualis, ut ad ordinem intelligibilem pertinet, modo tamen supra insinuato. Caeterum dupliciter potest aliquid esse existentia, vel terminus alicuius naturae. Primo quidem ita ut formaliter dumtaxat, non vero formaliter eminenter sit existentia, et terminus. Secundo vero ita ut formaliter simul, et eminenter habeat rationem existentiae, aut termini respectu illius. Quod igitur solum formaliter habuerit rationem existentiae, aut termini, debet distingui a re, cuius fuerit terminus. Caeterum id, quod formaliter, et eminenter simul sortitur rationem existentiae, ac termini respectu alicuius naturae, non debet distingui a natura illa, nisi tantum ex parte modi concipiendi; sed debet esse simul natura, et existentia, et terminus absque aliqua distinctione virtuali: quia illa eminentia consistit in hoc, quod habeat propria naturae, et propria termini naturae: atque adeo in hoc, quod aequivalet aliis naturis, et terminis simul sumptis. Quamvis, quia praedicta natura, et terminus pertinent ad eandem lineam, non sufficiat illa aequivalentia constituere tinctas lineas, sed solum sistat in continentia formali, et eminenter utriusque rationis cum distinctione solum ex parte modi significandi, et concipiendi.

Quare cum existentia Dei, et intelligere eius habeant rationem existentiae, non quidem formaliter solum, sed formaliter eminenter simul, et eodem modo rationem termini sortiantur, inde est, optime in illa cohaerere, ut simul sit ipsa natura Dei, et existentia, ac terminus eius: et quod ratione huius eminentiae, quae praedictum esse aequivaleat tum essentiae nostrae, tum intellectioni, tum etiam existentiae in nobis repertis, possit uniri cum humanitate, verbi gratia, Christi Domini, ut est existentia, et terminus, non vero, ut habet munus essentiae, imo ut est existentia ordinis entitativi, et termini eius, non autem ut est existentia ordinis intelligibilis. Quamvis omnes istae rationes in praedicto intelligere sint eadem ipsissima formalitas, eminentissima tamen, et aequivalens pluribus ad eandem lineam ex genere suo spectantibus.

53 Per quod etiam ad ultimam probationem eiusdem obiectionis etiam constat. Nam licet radix intelligendi, quae formaliter tantum est radix, debeat esse talis conditionis, ut ab ea realiter procedat intelligere; attamen si praedicta radix fuerit formaliter eminenter talis, non est necesse, ut ab ea procedat adhuc virtualiter praedictum intelligere; sed satis est, quod aequivaleat naturae creatae radicaliter intellectivae, et intellectioni adaequatae illius: atque ita ratione huius eminentiae solum distinguentur haec duo munera in illa simplicissima formalitate ex parte nostri modi concipiendi, quatenus per unicum conceptum possumus concipere illam prout est prima vis ad intelligendum, quae in Deo reperitur, non curando ex vi illius conceptus, an illa ipsissima formalitas sit prima vis ad intelligendum per modum actus purissimi, seu actus secundi, qui ex parte rei conceptae non distinguerur etiam virtualiter a prima intellectione divina, an vero sit aliqua formalitas, quae ex vi suae lineae praecise sistat in prima vi divina ad intelligendum; non vero sit omnino identificata absque distinctione virtuali cum praedicta intellectione. Et deinde per alium conceptum concipimus vim illam primam, quae est in Deo ad intelligendum, esse ipsissimam intellectionem, constitutivam illius: atque adeo vim istam, non se habere cum suo intelligere: vel eo pacto, quo idem intelligere divinum confertur per modum radicis cum velle, a quo virtualiter distinguitur, quodque non formaliter, sed virtualiter in eo continetur.

§ V. Enodatio secundae obiectionis contra ea, quae pro nostra sententia diximus, adductae.

54 Ad secundam obiectionem fatendum est, essentiam divinam, ut virtualiter distinctam ab attributis, consistere ex parte rei conceptae in omnibus, et singulis ex illis rationibus, aut quasi rationibus ibidem enumeratis, quatenus omnia, et singula non excludunt omnimodam identificationem inter se; sed potius ex vi sua identificantur absque omni distinctione etiam virtuali, ut ex dictis constat. Caeterum cum hoc stat, ut melius explicetur talis essentia per hoc, quod sit ipsum intelligere iam dictum, quam per alia.

Ratio autem huius constat ex dictis. Quia cum natura divina debet pertinere ad supremum gradum ex se constitutivum naturae, scilicet gradum intelligendi, et intra hunc gradum constituenda sit per supremam, et ultimam actualitatem illius, fit inde, ut optime explicetur hoc constitutivum, per hoc, quod sit ipsum intelligere per essentiam: quia hoc non solum identificat sibi pertinentia ad hanc lineam, sed explicite dicit supremam, et ultimam actualitatem illius, quod quidem non competit caeteris aliis in obiectione enumeratis. Nam licet singula ex illis identificent modo dicto quidquid spectat ad lineam naturae hoc ipso, quod habeant supremam perfectionem in eo munere, quod exprimunt, scilicet vel in ratione v. g. speciei, vel in ratione intellectus per essentiam; attamen non dicunt explicite supremam, et ultimam actualitatem huius lineae.

55 Hoc autem non aliter melius explicabitur, quam discurrendo per singula. Nam in primis intellectum, speciem intelligibilem, et eandem essentiam divinam, ut exprimit munus obiecti terminativi, certum est non explicare ultimam, et supremam actualitatem gradus intelligendi, existere autem Dei, secundum quod satis constat, non exprimere ultimam actualitatem divinae naturae: siquidem existere entitativum in nobis actuator per esse ordinis intelligibilis. Et ita intellectus informatus per speciem intelligibilem, et habens existentiam ordinis entitativi, est actuabilis, et terminabilis per esse spectans ad ordinem intelligibilem, scilicet per ipsum intelligere; et propterea licet in Deo esse entitativum, et intelligibile sint unum, et idem omnino, nihilominus esse ordinis intelligibilis exprimit maiorem actualitatem, quam esse ordinis entitativi: atque adeo convenientius exprimitur natura Dei per intelligere, quam per esse, ut praecise esse entitativum.

56 Si autem esse sumatur, prout absque aliqua distinctione virtuali dicit tam existere entitativum, quam ordinis intelligibilis, tunc utrumque munus melius explicatur per intelligere, quam per existere: quia non qualecunque intelligere, sed intelligere per se, et ex se in actu exercito subsistens, est quod assignatur pro constitutivo divinae naturae: hoc autem satis explicat tum esse existentiae ordinis intelligibilis, ut ex se constat; tum etiam esse existentiae entitativum: nam quod exprimit se ipsum, ut modo nuper dicto per se et ex se subsistit, satis explicat se esse existens etiam in ordine entitativo. Caeterum ly esse adhuc ex se subsistens non ita exprimit esse intelligibile secundum peculiare, et vitale munus, quod intra lineam existendi exercet, sed magis implicite illud dicit, quam intelligere ex se subsistens dicat esse, seu existere entitativum.

57 Et tandem ratio entis per essentiam, prout non solum dicit existentiam, sed ipsam rationem entis per essentiam abstractam secundum rem, seu ab omni potentialitate, et ex se subsistentem: ac proinde ipsam rationem entis, prout non est ab alio, vel tanquam a causa, vel tanquam a ratione a priori, planum est, non exprimere ex vi suae rationis formalis expressae tantum actualitatem, et perfectionem, quantam intelligere per essentiam: siquidem non exprimit esse vitale, nec ultimam actualitatem supremi gradus constitutivi naturae, nec tandem gradum ipsum supremum, scilicet gradum intelligendi, quamvis hoc ipso, quod talis entitas per essentiam sit omnino abstrac-

ta potentiate, et ita sit entitas in abstracto, debeat sub conceptu entitatis ex se subsistentis includere, et identificare sibi absque distinctione virtuali, quidquid ad lineam naturae divinae pertinet.

58 Nec refert, si urgeas primo, quod D. Thom. videtur tribuere ipsi esse primum locum inter praedicata constitutiva Dei; ac proinde sentit, divinam essentiam melius explicari per hoc, quod sit suum esse, quam per intelligere: ergo, etc. Antecedens patet. Nam supra quaest. 13. art. 11. ait, quod nomen maxime proprium Dei est, qui est: constat autem nomen maxime proprium alicuius, significare rationem maxime constitutivam illius. Et in hoc art. et 1. contra Gent. cap 45. ex eo ostendit, quod intelligere Dei est eius essentia, quoniam intelligere comparatur ad intellectum, et speciem intelligibilem, sicut esse ad essentiam: et ita quia esse divinum est ipsa essentia Dei, ideo etiam intelligere habet rationem essentiae. Ubi videtur D. Thom. supponere, quod ipsum esse habeat, quod sit principalis essentia divina: siquidem ex eo colligit, intelligere esse ipsam Dei essentiam, quia se habet sicut ipsum esse respectu eiusdem Dei.

Non itaque hoc refert. Nam antecedens est falsum. Et ad primum testimonium dicendum est, S. Doctorem loqui de nomine, maxime proprio Dei, non quidem ut dicit praecise naturam divinam, ut virtualiter distinctam ab attributis, sed ut dicit totam perfectionem Dei, ut est una, et eadem simplex formalitas includens tam essentiam, quam attributa. Nam haec omnia significantur, indeterminato quodam modo, per hoc, quod Deus sit qui est, quatenus per hoc denotatur ipsum a se, id est, non ab alio, ut ab vera causa habere, quod sit: atque adeo non habere esse per participationem: constat autem hanc rationem ambire tam essentiam, quam attributa: siquidem nihil, quod est in Deo, est ab alio tanquam a causa, nec habet esse per participationem, sed modo alibi insinuato, existit per ipsum esse per essentiam: quae explicatio est valde consona contextui Sancti Doctoris, ut intuenti constabit.

59 Ad secundum vero testimonium dicendum est, quod si loquamur de constitutivo Dei praecise, prout dicit id, quod non distinguitur virtualiter a divina natura, tum non sequitur, praedictas D. Thom. rationes suius suppositum minus ex eo, quod exprimit esse ipsius in ordine intelligibili; et esse, seu existere constituit divinam naturam absque distinctione virtuali. Sicut etiam ex eo, quod esse identificetur absque virtuali distinctione cum intelligere, colligitur bene, quod esse habet rationem constitutivi. Caeterum, si loquamur de praedicto constitutivo, ut meliori, et perfectiori modo explicat divinam naturam, tunc caetera alia iam explicata, sunt constitutiva, quatenus absque aliqua distinctione virtuali continentur in ipso intelligere. Et ita D. Thom. non colligit, quod intelligere est constitutivum hoc modo, quia est utcunque esse, sed quia est esse subsequutum, non quidem subsequutione virtuali, sed ex parte nostri modi concipiendi ad speciem intelligibilem, ut talem, ac proinde quia est esse ordinis intelligibilis iam dictum, quod quidem est ipsa natura Dei.

60 Nec etiam obest, si secundo etiam urgeas, quod ratio entis, seu ipsius esse abstracta abstractione formali, est quid abstractius secundum praedictam abstractionem, quam intelligere: ergo exprimit maiorem perfectionem: ac proinde melius explicabitur essentia Dei per illud, quam per istud. Haec ultimam consequentia patet ex priori, et ex iam dictis. Prima vero ex antecedenti. Quoniam forma abstracta abstractione formali dicit eandem, ut abstractam a materia, et potentialitate. Et ita quo forma fuerit hoc modo abstractior, eo dicet maiorem actualitatem, et per consequens maiorem perfectionem.

Antecedens autem probatur. Nam forma abstracta abstractione formali est sic abstractior, quam altera, quando comparatur per modum formae tam respectu illius alterius formae, quam respectu eorum, quae praedictae alteri formae subduntur per modum rationis materialis: nam eo ipso abstrahit abstractione formali tam ab illa, quam ab iis, quae eidem per modum rationis materialis subduntur: et ita non potest non esse abstractior abstractione formali: sed ratio entis, seu ipsius esse abstracta abstractione formali dicit rationem quandam universalissimam, quae se habet per modum formae tam respectu ipsius intelligere, quam respectu omnium aliorum, quae comparantur per modum materiae respectu illius; siquidem esse, seu existere est ultima actualitas omnium: ergo, etc.

61 Confirmatur, et simul explicatur praecedens obiectio, supponendo tamen prius, quod ens, seu esse potest duplici abstractionionis¹ genere abstrahi. Primo abstractione totali, id est, eo modo, quo totum, aut quasi totum potentiale, sive universale abstrahitur a suis partibus subiectivis, sive a suis inferioribus: et secundum istam rationem includit illa, licet implicite, et consequenter includit totam eorum potentialitatem: quia non est omnino abstractum ab eis. Secundo potest abstrahi abstractione formali, eo modo quo forma, aut ratio aliqua formalis abstrahitur a sua materia, vel ratione materiali: et hoc modo non includit illa, ut patet in ente, ut est obiectum Metaphysicae. Nam secundum istam rationem tantum est formale in eo ratio entis; caetera vero, quae alias per modum inferiorum sub illo continentur de materiali se habent, et per modum rationum materialium considerantur; ratio vero entis, per modum formae. Et propterea ut est obiectum Metaphysicae, non includit naturalia, aut mathematica, ut statim dicemus: quia de ratione formae, ut talis, non est, ut includat suam materiam, aut quasi materiam.

62 Hinc ergo sequens confirmatio, et explicatio praecedentis obiectionis desumitur. Nam licet ratio entis, seu ipsius esse, quae simul habet esse abstractam, tam abstractione totali, et analoga, quam abstractione formali, includat secundum priorem illam abstractionem sua inferiora, et potentialitates eorum tanquam partes subiectivas; non tamen ut abstracta abstractione formali: ergo eo ipso, quod sit universalior quam intelligere, exprimet formam abstrahentem a pluribus potentialitatibus, quam illud, ac proinde formam puriorem, et aptiorem ad hoc, ut explicet ipsam naturam Dei.

Antecedens probatur. Nam propterea ens, ut nuper dicebamus, quatenus peculiariter attingitur a Metaphysica, non includit naturalia, aut mathematica, et per consequens scientiae istae non subalternantur illi, quia secundum hanc rationem abstrahit ab illis abstractione formali, et de ratione formae non est includere suam rationem materialem.

63 Respondetur enim distinguendo antecedens: et si intelligatur de ratione entis, seu ipsius esse abstracta abstractione formali secundum rationem, et de intelligere, ut eodem modo abstrahitur a quovis intelligere, concedendum est, si per illam maiorem abstractionem tantum denotetur, quod est forma universalior, seu amplior, id est, habens se per modum formae respectu plurium rationum materialium. Si vero intelligatur de ratione entis, seu ipsius esse abstracta abstractione formali, secundum rem, et de intelligere eodem modo abstracto, negandum est: quia sic sumpta, tunc unum non est abstractius alio: sed sunt una, et eadem formalissima ratio ex parte solius modi concipiendi distincta. Et deinde neganda est prima consequentia, si intelligatur de ratione entis abstracta abstractione formali secundum rationem, et de intelligere eodem modo abstracto ab omni intelligere, et de maiori perfectione simpliciter, et absolute tali, vel de maiori perfectione excludente omnem imperfectionem. Et similiter neganda est absolute eadem consequentia intellecta de ratione entis, sive ipsius esse, et intellectionis abstractis abstractione formali secundum rationem: necnon et secunda consequentia. Quia essentia Dei non debet explicari per id, quod est abstractius modo dicto abstractione formali secundum rationem, sed satis est, quod explicetur per id, quod est abstractissimum abstractione formali secundum rem; ita ut nihil sit eo sic abstractius, quodque ultra hoc habet peculiarem rationem, propter quam per illud potius, quam per alia explicetur, ut in intelligere abstracto abstractione formali secundum rem contingere diximus.

64 Et ad probationem antecedentis, quatenus contra haec potest urgere, distinguenda est maior, et intellecta de forma abstracta abstractione formali secundum rationem debet concedi de maiore illa abstractione iam dicta, quae consistit in hoc, quod sit forma universalior, et amplior, seu habens se per modum formae respectu plurium rationum materialium: at si intelligatur de maiore abstractione, prout dicit, vel arguit maiorem actualitatem, et perfectionem, iterum debet distingui, et concedi quando forma illa, a qua altera abstrahitur abstractione formali iam dicta, non est talis conditionis, ut ei quasi subdatur, per modum (ut sic loquamur) rationis quasi materialis tertia (ut sic dicamus) alia forma, de cuius ratione sit ambire, et includere omnem actualitatem et perfectionem, quae continetur in duabus illis prioribus formis, nempe in illa universalissima, quae abstrahitur, et in ea, a qua haec universalissima forma immediatius abstrahitur; secus vero si forma illa secunda, a qua abstrahitur immediatius illa prior forma universalior, secundum rationem ex his tribus, seu extendens se per modum formae respectu plurium rationum materialium, non fuerit talis conditionis, ut ei quasi immediate, ratione sit includere omnem actualitatem, et perfectionem duarum illarum priorum formarum. Et eodem proportionali modo distinguendum est consequens, et iuxta dicta negari, vel concedi debet consequentia.

65 Explicanturque haec omnia, et primo distinctio prioris antecedentis. Etenim ens, seu ipsum esse abstractum abstractione formali, et secundum rationem, tam ab intelligere, quam ab aliis, a quibus abstrahitur, est secundum rationem universalis, sive amplius, quam intelligere eodem modo abstractum, scilicet abstractione formali, et secundum rationem, quatenus per hanc maiorem universalitatem, seu amplitudinem praecise denotatur, quod habeat se per modum formae respectu plurium rationum materialium, seu quasi materialium. Si tamen ratio entis, seu ipsius esse sumatur secundum, quod est re ipsa abstracta abstractione formali, id est, prout est abstracta, et separata re ipsa tam ab omni potentialitate, quam ab omni subiecto, tunc (formalissime de illa loquendo, et non solum in sensu identico) non est universalis, sive amplior (ut sic dicamus) physice, sive realiter, id est, non ambit hoc modo plus perfectionis, et actualitatis, nec est re ipsa (formalissime tamen loquendo) quid abstractius praedicta abstractione formali, et re ipsa tali, quam praedictum intelligere eodem modo abstractum: nec tandem comparatur per modum actualitatis respectu eius: quia sunt una, et eadem ipsissima formalitas ex parte solius nostri modi concipiendi distincta, et ex parte praedicti modi concipiendi potius se habet intelligere per modum quasi rationis formalioris, ut dictum est. Et ita propter hanc rationem, et quia divina natura debet potissime explicari per hoc, quod consistat in ratione abstractiore secundum rem ex omnibus illis, quae ad eius conceptum pertinent, non vero in ratione abstractiori, modo dicto, secundum rationem, propterea non per rationem entis, sive ipsius esse quovis modo abstracta, sed per ipsius intelligere re ipsa abstractum optime significatur.

66 Deinde secunda distinctio, qua probati praedicti antecedentis occurrimus, explicari potest per hoc, quod licet aliqua ratio abstracta secundum rationem materialis; si tamen sub utraque alias contineatur ratio alia, de cuius conceptu sit, ut quidquid perfectionis, et actualitatis simpliciter simplicis sit in ambabus, et in omnibus aliis, a quibus ipsae abstrahuntur, claudatur in ipsa, tunc ex eo, quod prior illa forma abstracta secundum rationem sit amplior in sensu explicato, non sequitur esse actualiorem, et perfectiorem, quam secunda forma, a qua immediatius abstractione formali abstrahitur. Quia haec secunda forma continet etiam totam perfectionem, et actualitatem, quae est in tertia alia forma, quae sub illa alias per modum partis subiectivae continetur, quaeque abstractione formali secundum rationem etiam abstrahitur.

Unde, quia ratio entis, sive ipsius esse, abstracta abstractione formali secundum rationem, abstrahitur ab intelligere, quod continet alias immediatius sub se ipsum intelligere divinum re ipsa abstractum, et hoc debet continere actu, et formaliter quidquid perfectionis, et actualitatis simpliciter simplicis est in illa ratione entis, seu ipsius esse abstracta abstractione formali, ac proinde haec eadem perfectio unate debet etiam haberi in ipso intelligere abstracto abstractione formali secundum rationem ab omni intelligere, quia secundum hanc rationem dicit quidquid est actualitatis in illis, seclusis potentialitatibus: propterea ratio illa entis, seu ipsius esse abstracta secundum rationem, non est actualior, et perfectior, quam intelligere eodem modo abstractum, aut quam intelligere divinum, seu intelligere re ipsa separatum, et abstractum, licet sit modo dicto quid amplius, et universalis. Caeterum licet ratio entis, seu ipsius esse, aut intellectionis sic abstracta abstractione formali secundum rationem, dicat totam perfectionem, et actualitatem iam explicatam; nihilominus quia modus abstractionis, tantum est secundum rationem, idcirco ex hoc capite dicit modo imperfecto praedictam actualitatem, et quidquid maioris actualitatis ex hoc nascitur, involvit etiam aliquid imperfectioni in ipsa forma sic abstracta, ratione cuius hic modus abstractionis nequis in ipso esse abstracto secundum rem, aut in intelligere eodem modo abstracto reperiri.

67 Potestque hoc exemplis elucidari: tum in contraria sententia, tum a simili. In contraria quidem sententia. Nam, qui dicunt, quod esse, aut ipsa entitas abstracta abstractione formali, et secundum rationem, est forma abstractior, et actualior, quam intelligere, fateri tenentur, quod non sit abstractior, et actualior, quam ipsa ratio entis, aut ipsius esse abstracta abstractione formali secundum rem, sive quam ipsa Deitas: et hoc non ob aliud, nisi quia Deitas, et ipsum esse abstractum abstractione formali secundum rem, quae alias continentur sub ipsa ratione entitatis abstracta abstractione formali, et secundum rationem a Deo, et creaturis, ambit totam plenitudinem actualitatis, et perfectionis lineae naturae sine aliqua potentialitate, et ipsum esse sic abstractum secundum rem (ut dicunt illi) est formalissime ipsa Deitas. Similiter ergo nos philosophamur (quod ipsi etiam debent admittere) quod quia ens, seu esse abstractum abstractione formali secundum rem, includit in sua ratione ipsum intelligere, et includitur ab illo, nec ab illo distinguitur, nisi solum ex parte nostri modi concipiendi, et secundum rationem implicitam, et explicitam, absque distinctione virtuali: et ipsum intelligere abstractum abstractione secundum rem, dicit totam perfectionem, quam dicit esse sine aliqua materiali contractione ipsius, aut potentialitate: ideo ratio entis, seu ipsius esse abstracti abstractione formali secundum rationem, non est actualior, neque perfectior, quam intelligere eodem modo abstractum propter rationem dictam, vel quam intelligere abstractum abstractione secundum rem.

68 A simili autem potest etiam sic explicari ex doctrina Arist. in postpraedicamentis, ubi dicitur, superiora subsistendi consequentia esse priora inferioribus: quia nec logice, nec physice valet: Est animal: ergo est homo; et tamen, teste D. Thoma, opusculo 2. capite 1. quando superius est analogum respectu multorum, in quorum uno reperitur tota ratio, et perfectio caeterorum inferiorum, illud superius non est prius subsistendi consequentia physice. Unde non possumus verificare, quod existat ens, quin verificemus, quod existat Deus: quia in Deo existit tota ratio entis. Quapropter D. Thom. supra quaest. 3. art. 5. in argumento sed contra, dixit, Deo nihil esse prius secundum intellectum; ita ut intelligatur esse physice prius: quia licet communiora sint priora, hoc modo, intellectu, et subsistendi consequentia, quam inferiora, et ens sit superius ad Deum; attamen tunc solum communiora sunt modo insinuato priora subsistendi consequentia intellectu, quando inferius non habet imbibitam totam perfectionem, quam habet superius: Deus autem habet imbibitam totam rationem, et perfectionem, quam dicit ens, vel quodvis aliud praedicatum superius: et ita nullum eorum potest esse prius modo praedicto, quam Deus.

69 Ita ergo proportionaliter in praesenti, dicimus, quod quando in aliquo non reperitur ratio potentialitatis, et imperfectionis, sed infinita, et summa actualitas, seu (ut melius dicamus) quando in illo invenitur ex vi sua tota actualitas reperta in eo, quod est ab illo abstractum abstractione formali secundum rationem, tunc id, quod formali abstractione secundum rationem, abstrahitur ab omnibus aliis contrahentibus, sive determinantibus eandem rationem, non est actualior absolute, et simpliciter respectu illius. Quia cum nihil habeat potentialitatis, et dicat totam perfectionem, quam illa ratio abstracta in se, et in omnibus aliis importat, nihil potest esse absolute, et simpliciter actualius illo: et ita ratio entis, seu ipsius esse abstracta abstractione formali secundum rationem ab intelligere per essentiam, non est abstractior absolute, et simpliciter, quam illud, prout esse abstractius dicit actualitatem absolute, et simpliciter actualiorem respectu eius, sed potius e converso res se habet, ut explicatum est.

§ VI. Diluuntur argumenta primae sententiae initio allata.

70 Ad primum, concesso antecedenti, neganda est conseq. Et ad primam probationem concedenda est maior, et neganda minor. Quoniam vis ad intelligendum, quae praecise sistit in actu primo, et non identificat sibi absque distinctione virtuali intellectionem ei per se primo correspondentem, necessario includit imperfectionem; ac proinde nequit esse infinita in ratione virtutis intellectivae, nec constitutiva Dei. Ex quo ad 2. probationem eiusdem consequentiae concedenda est maior, et negandum assumptum minoris, quatenus innuit, quod esse radicaliter intellectivum intellectione diprimo correspondente, sit praedicatum competens Deo; siquidem praedictum praedicatum necessario involvit imperfectionem, et limitationem, ratione cuius non identificat sibi absque distinctione virtuali intellectionem pertinentem ad suam lineam.

71 Ad secundum, concessa maiori, intellecta de participatione formali analoga, inadaequata, et deficiente, et concessa etiam minori, neganda est consequentia; quia ex hoc, quod gratia participet per participationem analogam, divinam naturam inadaequate, scilicet quoad unicum munus, quod in ipsa est, non sequitur non esse in eadem natura divina alia munera; sed potuis oppositum.

Ad confirmationem neganda est sequela. Et ad probationem patet ex dictis naturam Dei consistere ex parte rei conceptae tam in ipso intelligere, quam in ipsa vi, et radice ad intelligendum; et ita etiamsi non participetur formaliter ipsa intellectio, seu visio Dei correspondens praedictae radici, adhuc participatur inadaequate divina natura prout est in se, quoties gratia sanctificans alicui communicatur.

72 Nec refert, si urgeas, saltim ex dictis sequi, quod participata miraculose ipsa visione Dei prout est in se, non participata gratia, tunc melius participaretur divina natura per visionem illam, quam per infusionem gratiae sanctificantis praecise sumptae; hoc autem est contra communem Theologorum sententiam: ergo, etc. Sequela videtur certa. Quoniam licet natura divina consistat in radice iam explicata, et simul in intelligere ei correspondente; nihilominus, ut nuper dicebamus, melius explicatur eius constitutivum per ipsum intelligere, quam per praedictam radicem: ergo cum visio Dei sit participatio ipsius intelligere, consequens erit, ut melius participetur divina natura per visionem praecise sumptam, quam per gratiam cum eadem praecisione acceptam; siquidem per hanc solum participatur ratio radicis iam dicta.

Respondetur enim negando sequelam. Quod adeo verum est, ut si participaretur visio Dei prout est in se, non participata gratia, tunc non solum non daretur melior participatio divinae naturae formaliter sumptae, verum nec esset ibidem ulla participatio eiusdem sub conceptu, et formalitate naturae, quamvis intelligere sit in Deo natura illius.

habet modum constitutivi, et naturae divinae. Nam ad hoc, ut participaretur secundum praedictum modum, et rationem naturae, oportebat participari, ut simul est radix intelligendi, et volendi Deum prout est in se; siquidem haec ratio indispensabiliter petitur ad constitutionem naturae divinae, ut participabilis sub conceptu naturae, non secus ac in creaturis intellectualibus nihil potest habere rationem naturae, nec aliquo modo participare illam sub conceptu naturae, quin communicetur ipsi per modum radicis intelligendi, et volendi. Quare cum participatio visionis Dei prout est in se, si formaliter sumatur, nunquam sit participatio radicis praedictae visionis, secus vero participatio, quae fit per gratiam; inde est, ut haec semper sit participatio inadaequata naturae divinae sub conceptu naturae; secus vero illa, quamvis praedicta participatio, quae fit per visionem Dei prout est in se, habeat connaturaliter annexam participationem naturae, quae fit per gratiam.

Potestque hoc explicari exemplo illo supra tacto unionis hypostaticae, per quam communicatur humanitati Christi Domini existentia Dei, quae in ipso habet ex parte rei conceptae rationem naturae; et tamen quia non communicatur ratio radicis illius, ideo non communicatur per talem unionem natura Dei, neque praedicta unio est unio in natura, ut supra tetigimus, et communiter docent Theologi.

73 Ad tertium respondetur, quod ea, quae continentur in divino intelligere, eodem modo debent contineri in natura Dei; et ita quia peccatum continetur in intelligere divino tanquam obiecta secundarium in intelligente, ideo hoc eodem modo continetur in natura Dei, quae in ipso intelligere consistit. Caeterum cum hoc stat, ut soleat negari, peccatum contineri in divina natura, et concedi, quod contineatur in intelligere Dei: ex eo quod per illum priorem modum loquendi innuitur ex parte modi significandi, quod peccatum sit in Deo vel tanquam aliquid pertinens ad eius naturam, vel tanquam effectus proprius ab ea causabilis.

74 Ad quartum, concessa maiori, neganda est minor. Et ad primam probationem illius quoad priorem part. negandum est antecedens. Quia intelligere constitutivum divinae naturae, sicut identificat sibi tam ordinem entitativum, quam intelligibilem in summo perfectionis gradu, taliter, ut hoc ex

istenti² vi propriae lineae illi competat, ita continet tam intelligibiliter, quam entitative, et sub esse naturali omnem effectum creatum, et creabilem a Deo. Ad secundam vero probationem eiusdem minoris, quoad praedictam partem dicendum est, quod si in ea fiat sermo de intelligere constitutivo divinae naturae, non est prius prioritate virtuali, quod creaturae repraesententur in essentia Dei tanquam in causa potente illas producere, quam quod intelligantur per praedictum intelligere: siquidem in ipso intelligere non sunt duae formalitates virtualiter distinctae, quod intelligat, et possit saltim radicaliter producere illas. Unde praedicta repraesentatio, et intelligere solum ex parte nostri modi concipiendi distinguuntur, et per modum prioris, et posterioris inter se comparantur, quatenus praedictum intelligere est adeo eminens, ut habeat formaliter eminenter exercere duo illa munera ad eandem lineam spectantia; ita tamen, ut ratione praedictae eminentiae, et ex parte nostri modi concipiendi prius intelligamus esse in illo munus repraesentandi, et continendi modo dicto, quam munus intelligendi, non qualitercunque sumpti, sed ut ad easdem creaturas terminatur.

Diximus: Non qualitercunque sumpti, sed ut ad easdem creaturas terminatur, quia si intelligere constitutivum divinae naturae sumatur, prout terminatur ad divinam essentiam, et ut est intelligere illius, tunc prius est nostro modo intelligendi, quod sit intelligere terminatum ad praedictam essentiam, quam quod contineat creaturas; sicut prius est, quod lux Solis habeat formaliter rationem lucis, quam quod virtute contineat calorem.

76 Ad quintum, concesso antecedenti saltim de prioritate virtuali, neganda est conseq. Et ad probationem debet negari antecedens. Nam licet in creaturis ratio veri, aut intelligibilis subsequatur, modo alibi insinuato, ad rationem entis, ita ut ratione ratiocinata distinguantur ab ente; non tamen id provenit ex natura rei, id est, ex vi propriae lineae secundum se, et ex genere suo spectatae, sed ratione limitationis, et imperfectionis, cum qua in creaturis est involuta. Unde non mirum, quod in Deo, ubi praedicta linea reperitur in sua puritate, contingat oppositum.

Ratio autem huius constat: tum ex dictis in hoc, et praecedenti dub.; tum etiam ex iis, quae in tract. de Visione Dei art. 2. asseruimus ad assignandam rationem, propter quam essentia divina, sicut supplet rationem speciei intelligibilis respectu intellectuum beatorum, ita etiam potest supplere rationem verbi: ex eo, quod sicut de essentia illius est, esse actu intelligibilem, et propterea potest uniri in ratione speciei intelligibilis, ita etiam de eius quidditate est, esse actu intellectam ab ipso Deo, seu esse actu terminantem divinam intellectionem: et ideo potest quoad hoc munus supplere rationem verbi.

77 Ad ultimum respondetur primo, concedendo antecedens, et negando utramque conseq. Et ad probationem prioris, in qua innititur posterior, concedendum est antecedens intellectum de operatione creata, et cum imperfectionibus involuta, quaeque formaliter duntaxat, non vero formaliter eminenter habet rationem operationis, et negandum de operatione increata, et prima inter omnes operationes divinas. Nam haec debet formaliter eminenter identificare sibi absque distinctione virtuali quidquid ad primam lineam intellectualem spectat. Unde solutio ibidem tradita, et modo explicato intellecta, est optima. Et ad impugnationem negandum est antecedens. Et ratio disparitatis inter relationem divinam, et operationem primam Dei potest reddi, ex eo, quod relatio divina non potest non opponi relative cum suo termino: et ita debet distingui ab illo, et esse ad ipsum. Caeterum operatio divina, et prima inter omnes operationes Dei nequit habere aliquam oppositionem etiam virtualem cum Deo, nec distingui ab illo, ex eo, quod eius essentia debet consistere in ultima actualitate, et operatione, ut explicatum est. Et ideo non potest ei convenire id, quod est proprium operationis creatae habentis aliqualiter oppositionem cum agente, scilicet, quod procedat ab ipso, et sit aliquo modo terminus habitudinis realis, agentis ad illam.

78 Secundo respondetur cum pluribus iunioribus Thomistis negando antecedens. Nam intelligere constitutivum Dei, solum ex parte nostri modi significandi, et concipiendi est operatio, non vero ex parte rei conceptae; quia sic tantum habet rationem actus purissimi, seu formae perfectissimae ex se subsistentis. Et ad primam probationem negandum est antecedens universaliter intellectum: et ita licet scientia actualis Dei, quae est peculiaris quaedam intellectio in eo existens, habeat ex parte rei conceptae rationem operationis; non tamen id habet intelligere constitutivum Dei. Per quod etiam ad secundam probationem eiusdem antecedentis constat.

Ex quo ad tertiam probationem patet. Quoniam beatitudo Dei sumpta secundum id, quod in recto importat, non vero adaequate secundum ea, quae in obliquo etiam includit, non consistit, iuxta hunc modum dicendi, in operatione, quae sit talis ex parte rei conceptae, sed in intellectione perfectissima, quae ex parte modi concipiendi, et significandi sit operatio. Unde D. Thom. loco in hoc argumento citato potest optime iuxta haec intelligi, et explicari.

Nec obest id, quod ibidem dicitur, scilicet beatitudinem nostram, quae est participatio formalis beatitudinis Dei, consistere in operatione ex parte rei conceptae. Nam hoc provenit ex imperfectione participationis primae lineae, quae in Deo reperitur; non vero ex eo, quod ratio formalis participata id petat.

Conclusio: Deus cognoscit alia a se, et in se ipso.

Conclusio est affirmativa.

Circa hos duos articulos nihil occurrit dicendum, suppositis iis, quae in tract. de Visione Dei art. 2. 7. et 8. diximus circa modum, quo beati vident creaturas in essentia divina prius visa. Quoniam quoad hoc, eodem proportionali modo in Deo, et in beatis philosophandum est. Diximus, eodem proportionali modo, quia beati, quippe non comprehendentes Deum, nequeunt ex vi visionis divinae essentiae comprehendere, aut cognoscere omnes creaturas possibiles, bene tamen Deus.

Conclusio est negativa.

Circa quam videantur ea, quae art. 1. disp. 1. dubio 3. diximus.