Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

44 Decisio huius dubii tacta est in praecedenti: et propterea, ut ea, quae ibidem insinuata sunt, magis explicentur, illud post dubium praecedens statim excitamus.

§ I. Proponitur prior sententia.

Partem affirmativam tuentur Suarez lib. 2. de scientia Dei, cap. 8. num. 6. et 11. Fonseca 3. tom. suae Metaph. lib. 6. cap. 2. quaest. 4. sect. 10. § Sed quaerat aliquis. Favet Cabrera 3. part. quaest. 1. art. 3. num. 393.

Probatur primo. Nam Deus pro illo signo rationis, antequam intelligatur habere decretum liberum, comprehendit suam essentiam, et voluntatem: ergo scit, quid sua voluntas in sequenti signo volitura sit: ergo in illis decretis futuris cognoscet certo futura contingentia. Haec ultima consequentia patet ex priori. Quia non stat, Deum certo cognoscere decretum de futuritione alicuius rei, quin eodem modo cognoscat rem illam futuram esse. Prima vero consequentia ex antecedenti videtur perspicua. Quoniam hoc ipso, quod illa cognitio sit comprehensiva, debet esse omnibus modis perfectissima; ac proinde debet extendi ad omnem veritatem: ergo per illam scietur, quid divina voluntas in sequenti signo sit volitura, circa productionem, v. g. huius mundi, vel alterius. Antecedens autem probatur. Nam ex illa cognitione, secundum ea, quae ipsi conveniunt in praedicto signo, procedit Verbum divinum; siquidem prius est, illud procedere, quam quod sit decretum de productione creaturarum: ergo talis cognitio pro illo priori est comprehensiva: alioqui Verbum non procederet ex comprehensione essentiae, atque adeo nec ex perfectissima cognitione illius.

Confirmatur, et explicatur ex discrimine, quod intercedit inter comprehensionem, qua Angelus se, et suam voluntatem comprehendit, et comprehensionem divinae essentiae, et attributorum. Nam cum illa non sit infinite perfecta, non est necesse, ut se extendat ad actus liberos eiusdem Angeli: quia non habent necessariam connexionem cum illo. At cum comprehensio divinae essentiae sit cognitio infinite perfecta, inde est, ut licet ex quo capite decreta libera non habent connexionem necessariam cum essentia, non debeant in illo priori, in quo praecedunt se ipsa ut existentia, cognosci; bene tamen ex quo capite praedicta cognitio petit, ad hoc, ut sit comprehensiva, quod sit infinite perfecta: et per consequens exigit, ut se extendat ad omnem veritatem sive praesentem, sive futuram, etc.: et per consequens exigit, ut se extendat ad omnem veritatem sive praesentem, sive futuram, etc.

45 Secundo. Quoniam decreta libera Dei in illo signo, in quo scientia Dei praecedit ipsa, non intelliguntur esse actu praesentia in seipsis, sed tantum futura: ergo scientur a Deo ut futura: ergo in ipsis scitis scientur etiam futura contingentia, quae per illa decernuntur. Haec ultima consequentia ex prima aperte videtur sequi. Prima vero ex antecedenti. Quia quidquid habet aliquem modum essendi, sive possibilitatis, sive futuritionis, aut praesentiae, pro aliquo priori, debet pro eodem sciri a Deo: alioqui eius scientia non esset infinite perfecta: siquidem aliquod esset scibile, ad quod non se extenderetur. Antecedens autem quoad primam partem videtur certum. Nam cum subsequantur ad scientiam Dei, a qua diriguntur, et sint posteriora in collatione ad illam, atque adeo sint in sequenti signo, oportet, ut in illo signo, in quo scientia praecedit illa, non intelligantur esse praesentia in se ipsis. Ex quo etiam idem antecedens quoad secundam partem liquet. Nam cum in sequenti signo sint habitura existentiam, licet pro signo antecedenti illam non habeant, non possunt non in eodem signo antecedenti esse futura: siquidem de omni eo, quod in aliquo signo non est, et postea est habiturum existentiam, recte enunciatur in tempore, aut signo antecedenti, quod est futurum.

46 Tertio probatur hoc ipsum, et simul confirmatur argumentum praecedens. Nam in illo signo, in quo Deus antecedit ad sua decreta libera, v. gr. ad decretum creandi hoc universum, est falsa haec propositio, Deus non decernet in sequenti signo creare hoc universum: et eius contradictoria, scilicet, Deus decernet in sequenti signo creare hoc universum, est vera: ergo praedictum decretum habebit in signo antecedenti rationem futuri: et per consequens in eodem signo scietur a Deo, et in eo scito, scietur etiam creatio huius universi. Haec ultima consequentia ex se, et ex iam dictis satis constat.

Prima vero ex antecedenti constat. Quia non posset in signo antecedenti esse vera illa propositio, scilicet, Deus decernet in sequenti signo creare hoc universum, nisi decretum sit in eodem signo antecedenti futurum. siquidem idem est, aliquid in aliquo signo antecedenti esse futurum, et quod in signo, aut duratione sequenti erit. Antecedens autem quoad primam partem satis constat. Nam cum in sequenti signo Deus decreverit creare hoc universum, non potuit non esse falsa illa propositio, Deus non decernet in sequenti signo creare hoc universum. Ex quo etiam idem antecedens, quoad secundam partem probatur. Tum quia ex duabus contradictoriis, quoties una est falsa, alia debet esse vera. Tum etiam: quia cum in sequenti signo Deus habeat praedictum decretum, fit inde, ut illa enunciatio, quae hoc ipsum affirmatur, debeat esse vera.

47 Potestque hoc ipsum confirmari, et explicari. Nam haec disiunctiva, nimirum, Decretum creandi mundum erit, vel non erit in signo sequenti, non potest non pro omni signo antecedenti esse vera: ergo etiam haec, Deus in sequenti signo habebit decretum creandi mundum, erit eodem modo vera. Antecedens videtur certum ex illo principio, lumine naturae noto, scilicet: quolibet esse, vel non esse, seu de quolibet, necessario affirmari alteram partem contradictionis. Consequentia vero probatur. Nam veritas propositionis disiunctivae pendet ex veritate alicuius partis: ergo cum altera pars praedictae propositionis, scilicet, Deus non habebit in signo sequenti decretum creandi mundum, sit falsa, quia de fide est certum, illud habuisse, oportet, ut illa altera propositio, videlicet, Deus in sequenti signo habebit decretum creandi mundum, sit vera.

§ II. Vera Angelici Doctoris sententia, et primum eius fundamentum.

48 Dicendum tamen est, divina decreta non habere rationem futurorum: atque adeo Deum non cognoscere certo futura contingentia in praedictis decretis, ut futuris. Ita Angelicus Doctor, de Veritate, quaest. 6. art. 3. ad 10. ubi loquens de praedestinatione includente, sive connotante propositum divinae voluntatis, sic inquit: Absolute loquendo, Deus potest unumquemque praedestinare, vel non praedestinare: aut praedestinasse, vel non praedestinasse — quia actus praedestinationis, cum mensuretur aeternitate, nunquam cadit in praeteritum: sicut nunquam est futurus. Unde semper consideratur, ut egrediens a voluntate per modum libertatis. In quibus verbis, ut vides, negatur praedestinationi concernenti propositum efficax voluntatis Dei, ratio praeteritionis, aut futuritionis: et solum ei conciditur ratio praesentialitatis: ac proinde in ea, aut eius decreto futuro nequibunt, iuxta mentem S. Doctoris, futura contingentia cognosci.

Quod etiam idem Sanctus Praeceptor docuit: tum ubi proxime art. 4. ad 8. tum in 1. sent. dist. 39. quaest. 1. art. 1. ad 1. ubi sermonem faciens de scientia visionis, concernente decretum voluntatis, inquit: Actus divinae scientiae nunquam transit in praeteritum; sed semper est in actu: et ideo semper manet in libertate divinae voluntatis; ac subinde nec poterit esse futurus: siquidem, quod potest esse futurum, potest eodem proportionali modo transire in praeteritum. Tum deinde in hoc art. et infra quaest. 88. art. 3. et 4. et 1. cont. Gent. cap. 67. necnon de Verit. quaest. 2. art. 12. et quodlib. 12. quaest. 3. ac tandem in omnibus aliis locis, in quibus docet, futura contingentia non posse cognosci certo a Deo, prout sunt in suis causis indifferentibus. Nam si decreta libera Dei sunt futura, et ut talia cognoscuntur certo a Deo, deberent in sua (ut sic dicamus) causa, seu in Voluntate Dei, ut libera, et indifferens est, quasi in actu primo, et ex comprehensione ipsius cognosci, ut opposita sententia docet, et ex statim dicendis patebit.

Unde S. Doctorem sequuntur communiter eius discipuli, Capreol. in 1. dist. 38. quaest. 1. Cajet. Bannez, ac Ripa in praesenti, Ledesina lib. de auxiliis divinae gratiae, disp. 2. de scientia futurorum conting. dub. 6. in 2. difficultate illius, fol. 585. Nazarius in praesenti controversia 1. conclus. 5. Gonzalez disp. 45. sect. 5. Gaspar Ram. relectione 3. de infallibilitate scientiae divinae circa conditionaliter futura, fol. 59. columna 2. Machin. quaest. 14. art. 13. disput. 27. sect. 1. Petrus de Corneio, tom. 1. in 1. part. tract. 1. circa quaest. 14. art. 13. disp. 2. dub. 2. Alvarez lib. de auxiliis divinae gratiae disput. 7. et lib. 1. responsionum cap. 1. num. 12. Doctissimus Dominus Alfonsus Curiel, in quibusdam manuscriptis super tertiam part. quaest. 11. art. 1. quae ultimo anno vitae suae, eodem dictante nos excepimus. Et ex Patribus Societatis, Arrubal in commentariis huius articuli disput. 47. cap. 4. num. 13. Vazquez in hac 1. part. disp. 65. cap. 4. Molina disp. 17. Granado tract. 4. disp. 1. sect. 3. num. 15. Herice tomo 1. in 1. part. disp. 7. cap. 9. ac tandem plures alii, quos disp. 10. a num. 126. usque ad num. 131. contra scientiam conditionatam referemus.

49 Ratio autem prior, et fundamentalis huius assertionis tacta est a D. Thom. loco citato ex quaest. de Verit. quam etiam insinuat in hoc art. potestque sub hac forma proponi. Quoniam actus liberi Dei mensurantur aeternitate, ut propria, et adaequata eorum mensura: ergo repugnat habere rationem futurorum: ac proinde etiam repugnabit, ut in eis sic a Deo cognitis per modum futurorum, certo cognoscantur, seu sciantur futura contingentia, quae per ipsos decernuntur. Antecedens non indiget probatione: quandoquidem praedicti actus, quippe increati, debent durare duratione increata, tanquam mensura propria ipsorum: constat autem nullam aliam esse durationem increatam, praeter aeternitatem. Prima vero consequentia ex antecedenti videtur perspicua. Quia sicut de ratione aeternitatis est, ut sit unicum nunc semper praesens, quia est duratio infinita, tam a parte ante, quam a parte post complectens, et virtualiter continens omnem aliam durationem, et durationum signa; ita de ratione eius, quod mensuratur aeternitate est, ut semper, et in quocunque signo sit praesens, et nunquam habeat rationem futuri. Ex quo etiam secunda consequentia satis constat. Quoniam id, quod nullo modo habet rationem futuri, nequit ulla ratione certo cognosci a Deo, ut futurum: alioqui divina scientia falleretur: et per consequens neque in eo signo cognito poterunt futura contingentia sciri.

50 Confirmatur, et explicatur ratione ex eodem S. Doctore desumpta. Nam id, quod est aeternum aeternitate increata, nequit transire in praeteritum, alioqui non esset aeternum, siquidem id, quod transit in praeteritum quatenus tale non ambit, adhuc quantum est de se omne tempus, cuius oppositum petit id, quod rationem aeterni habet; ergo neque etiam poterit esse futurum. Patet consequentia. Tum, quia id, quod est futurum, potest transire in praeteritum. Tum etiam: quia eadem ratione non esset aeternum: siquidem hoc ipso, quod quod esset futurum, iam secundum suum esse essentiae actuale, non esset praesens omni durationi, et omnibus eius signis.

Confirmatur, et explicatur secundo ratione, quam innuit idem S. Doctor. Quoniam repugnat aliquid esse immensum, et quod, quantum est ex se, non sit praesens omnibus, et quibuscunque locis, et indivisibilibus eorum quovis modo consideratis, et similiter, aliquid esse infinitum in ratione, v. g., luminis, seu virtutis cognoscitivae, et quod in aliquo signo non ambiat actu omne cognoscibile in eodem signo, ut ex se constat: ergo etiam repugnabit, esse aliquid aeternum aeternitate increata, et quod in aliquo signo non sit actu praesens, saltim quantum est de se, cuivis aliae rei duranti aut potenti durare, seu quod non ambiat actu quamlibet durationem excogitabilem creatam, aut quodlibet eius signum. Patet consequentia. Quoniam duratio increata, et id, quod per illam, tanquam per mensuram sibi propriam durat, non est minus infinitum in ratione durationis, sive rei durantis, quam immensitas, aut virtus cognoscitiva increata intra suas lineas: ergo sicut propter rationem infinitatis in ratione immensi, aut in ratione virtutis cognoscitivae, non potest non Deus, quantum est ex se, esse praesens omni loco, et omni indivisibili illius; et similiter nequit non actu extendi in omni signo ad omne cognoscibile in illo, ita id, quod fuerit infinitum in ratione durationis, debebit actu esse praesens omni aliae durationi, et durationis signo, necnon quamvis creatam durationem, quolvisque eius signum actu ambire: et per consequens nequibit esse futurum: quia quod futurum est, non potest secundum hanc rationem esse actu praesens cuivis aliae durationi, et durationis signo, ut ex terminis ipsis patet.

§ III. Obiectiones contra primum D. Thomae fundamentum, et solutio earum.

51 Caeterum haec ratio D. Thom. non placet Francisco Suarez: et ita contra eam obiicit primo. Nam licet decretum Dei sit in se aeternum, et actu praesens, tamen cognosci potest quasi independenter ab actuali praesentia illius, quod quidem explicatur optime per hanc hypothesin. Nempe, quod si per impossibile illud decretum non esset aeternum, sed in tempore sequenti Deus illud habiturus esset; nihilominus semper cognovisset, suam voluntatem praedictum decretum quasi elicituram: ergo etiam si nunc sit aeternum, erit etiam cognoscibile ad modum futuri, et independenter ab actuali praesentia: quia hoc solum denotatur per hoc, quod dicitur, cognosci prius ratione ut futurum.

52 Secundo. Nam licet divinum decretum liberum mensuretur aeternitate, tanquam mensura sibi proportionata, nihilominus prius ratione intelligimus, Deum scire voluntatem suam, quatenus est potens ad hoc, ut libere velit, quam ut actu volens hoc, vel illud obiectum: ergo pariter poterit, non obstante, quod voluntas, et velle divinum sint aeterna, prius ratione percipere illam, ut volituram, quam ut actu volentem. Consequentia patet. Tum ex paritate rationis. Tum etiam: quia indivisibilitas, et infinitas instantis aeternitatis repugnat divisioni diversorum signorum realium, et quod non ambiat actu illa; non vero repugnat divisioni diversorum signorum, seu instantium per rationem: ergo sicut propter hanc rationem potest Deus prius ratione, quam cognoscat suum decretum actuale, cognoscere suam voluntatem, ut potentem velle, non obstante, quod utrumque mensuraretur aeternitate, ita propter eandem poterit etiam prius ratione, quam attingat praedictum decretum, ut actu habitum, attingere illud, ut habendum, seu ut futurum.

53 Confirmatur, et explicatur primo. Quoniam, quod liberum decretum Dei sit aeternum, non obest, quin cognoscatur, ut possibile; alioqui esse non posset: ergo neque etiam oberit, quin sit futurum, et ut tale cognoscatur a Deo. Patet consequentia. Quia possibile magis distat ab actuali esse, et praesentia, quam futurum: ergo si decretum esse aeternum, non tollit illam maiorem distantiam, nec tollet hanc minorem; sed utraque cum aeternitate cohaerebit, dummodo in eodem instanti reali haec omnia inveniantur.

Confirmatur, et explicatur secundo. Nam si Angelus ab aeterno crearetur a Deo, libere illum amans, tunc praedictus amor Angelicus posset a Deo cognosci, non solum ut praesens, sed etiam ut futurus, id est, ut habiturus existentiam in illo signo posteriori: quia re vera in illo signo subsecuto ad essentiam Angeli, illam habiturus est: ergo quod decretum Dei sit aeternum, non obstabit quominus eodem proportionali modo, circa illud philosophemur: siquidem illud decretum habiturum est existentiam, quasi dependenter a divina voluntate, atque adeo in posteriori signo ad illam subsecuto.

54 Tertio contra eandem rationem potest obiici. Nam aeternitas prius ratione competit divinae essentiae, et perfectionibus eius necessariis, quam decretis liberis: ergo in illo priori non intelliguntur decreta libera, ut actu durantia, non obstante, quod re ipsa, et correspondenter ad reale instans temporis veri, vel imaginarii semper durent. Antecedens videtur certum. Tum quia aeternitas convenit necessario perfectionibus necessariis; at decretis liberis non nisi libere; constat autem ea, quae sunt necessaria, priora, et intimiora esse, quam libera. Tum etiam: quia prius ratione Deus est omnipotens, v. g. quam libere volens creationem mundi: siquidem volitio creandi mundum supponit eius omnipotentiam. Consequentia vero ex antecedenti constat. Quoniam in illo priori, in quo aeternitas intelligitur competere prius perfectionibus necessariis, non intelligitur competere decretis liberis: siquidem haec tantum existunt in sequenti posteriori, ergo in illo priori antecedenti non intelliguntur praedicta decreta, ut actu durantia.

Confirmatur. Quoniam inquirimus hic non de futuritione formali, sed tantum de futuritione fundamentali respectu intellectus nostri, considerantis cum fundamento in re, diversa signa, aliud quidem futuritionis, aliud vero existentiae, an nimirum recte, et cum fundamento intelligamus, quod dantur haec duo signa respectu decreti divini? et quod Deus in priori illo futuritionis signo, certo cognoscit illud, antequam percipiat ipsum, ut existens? sed ad hoc sufficit, quod esse, et aeternitas posterius conveniat decretis liberis, quam attributis, quia eo ipso in illo priori antecedenti possumus intelligere, quod Deus cognoscit, quod in posteriori signo erunt praedicta decreta, licet in illo priori non sint: ergo, etc.

55 Quarto tandem obiici potest. Quia non obstante, quod decreta libera sint aeterna, nihilominus possunt comparari per modum intentionis, et electionis, et propterea dicimus, dari in Deo intentionem finis, et electionem mediorum: ergo eo ipso unum decretum habebit esse futurum ratione alterius. Patet conseq. quia electio et natura sua habet esse futuram rationem intentionis; et efficax intentio finis infert efficacem futuritionem mediorum.

56 Sed haec non multum urgent. Unde ad primam ex his obiectionibus, negandum est antecedens, Unde ad primam ex his obiectionibus, negandum est antecedens, intellectum de decreto respectu: cognoscentis illud quidditative, et quatenus est in se, ut in Deo contingit. Quare conditionalis illa, in hac prima obiectione adducta, falsa est, ut ex dicendis dub. 6. magis constabit.. Quare conditionalis illa, in hac prima obiectione adducta, falsa est, ut ex dicendis dub. 6. magis constabit.

57 Ad secundam negandum est antecedens, si intelligatur de prioritate rationis in quo, et cum fundamento in re: secus tamen si intelligatur, vel de prioritate rationis a quo, tam ex parte scientiae, quam ex parte obiecti, sive illa sit virtualis, sive eminentialis, vel de prioritate rationis in quo absque fundamento in re, et praecise ex parte nostri modi concipiendi. Et deinde eodem fere modo distinguendum est consequens, et concedenda est consequentia de prioritate rationis a quo iam dicta; non vero de prioritate rationis in quo. Et ad primam probationem eiusdem consequentiae patet ex dictis, servari paritatem inter antecedens, et consequens. Ad secundam vero probationem dicendum est, quod licet divisio diversorum signorum secundum rationem, non habentium inter se ordinem prioritatis, et posterioritatis in quo secundum rationem, sed solum a quo, non obstet indivisibilitati, et infinitati aeternitatis, et rei aeternae; bene tamen divisio praedictorum signorum, si habeant inter se ordinem prioritatis, et posterioritatis in quo adhuc secundum rationem cum fundamento in re, id est, licet non obstet indivisibilitati, et infinitati aeternitatis, et rei aeternae, quod aliquid mensuratum per illam pendeat, seu quasi pendeat secundum rationem, cum fundamento tamen in rebus, ab aliquo existente in Deo, et mensurato etiam aeternitate, sive haec quasi dependentia sit virtualis, sive solum eminentialis: ac proinde nec sit contra rationem rei aeternae prioritas, et posterioritas a quo secundum rationem, fundatam tamen in rebus: siquidem haec quasi dependentia fundat, quantum est de se, talem ordinem prioris, et posterioris. Attamen obstat indivisibilitati, et infinitati aeternitatis, et rei aeternae, quod cum fundamento in re possit in aliquo signo concipi, ut non existens: quia eo ipso non erit infinita in ratione durantis, ut ostensum est. Et ita licet possit cum fundamento in re concipi, ut ut quasi pendens ab alio, si tamen tunc concipiatur, ut petit concipi, debet intelligi una cum alio, et cum eo semper, et in quovis signo existens.

58 Explicatur hoc. Etenim licet prius prioritate rationis in quo intelligamus Deum scire voluntatem suam, quatenus habet vim ad libere volendum, quam ut actu volentem hoc, vel illud obiectum; haec tamen prioritas tantum est prioritas in quo rationis absque fundamento in re, et solum se tenens ex parte nostri modi concipiendi, et significandi. Nam cum scientia, quam Deus de sua voluntate, et volitione libera habet, sit scientia rei prout est in se, ac subinde scientia rei existentis pro quolibet signo rationis in quo fundato in rebus, ex eo, quod est scientia voluntatis, et volitionis habentium pro mensura sibi propria aeternitatem, oportet, ut divina scientia attingat hoc ipsum: nec possit cum fundamento in re concipere voluntatem suam esse priorem prioritate rationis in quo iam dicta, quam suam volitionem liberam: et per consequens, quod obiectum hoc non possit praebere nobis fundamentum ad hoc, ut prius in quo adhuc secundum rationem possimus concipere voluntatem, ut habentem vim ad volendum, quam actu volentem. Quamvis quia volitio quodammodo pendet, aut quasi pendet a voluntate, propterea scientia de voluntate sit, tam ex parte ipsius scientiae, quam ex parte obiecti prior prioritate a quo, sive virtuali, sive eminentiali, quam scientia de volitione libera.

59 Diximus, sive virtuali, sive eminentiali, ut abstrahamus ab illa quaestione, nimirum an scientia Dei prout terminatur ad divinam voluntatem, virtualiter distinguatur a se ipsa, ut terminatur ad liberam volitionem? an vero eademmet scientia ratione suae eminentiae, et absque aliqua distinctione virtuali terminetur ad utrumque? ex eo, quod licet aequivaleat diversis actibus sciendi creatis, non tamen isti pertinent ad distinctam lineam, quod tamen ad distinctionem virtualem scientiae divinae requirebatur: et similiter an volitio libera, et voluntas divina distinguantur virtualiter, necne? Nam si scientia necessaria Dei de sua voluntate, et scientia libera de libera volitione, virtualiter distinctae sint, tunc ex parte scientiae erit prioritas a quo virtualis, seu cum fundamento in re, inter illa; secus tamen si non sint hoc modo distinctae. Nam tunc tantum erit prioritas eminentialis, id est, eminentia quaedam, quae aequivaleat diversis actibus sciendi creatis, habentibus inter se prioritatem a quo, qui tamen ad eandem lineam pertineant. Sicut si volitio libera, et voluntas Dei distinguantur inter se virtualiter, tunc erit ex parte obiecti divinae scientiae prioritas a quo virtualis inter voluntatem, et praedictam volitionem; secus tamen si non sit talis distinctio, sed solum eminentia, ratione cuius aequivalet rebus pertinentibus ad eandem lineam; tunc enim tantum erit in ea in sensu explicato, prioritas eminentialis ex parte obiecti. Nunquam tamen ibidem prioritas in quo, etiam secundum rationem fundamentalem in rebus, debet admitti. Quia praedicta divisio signorum in quo, secundum rationem, tollit infinitatem aeternitatis, et rei durantis per illam, ut explicatum est. Et propterea D. Thom. loco citato loquens de praedestinatione, et de modo concipiendi, quem ipsa petit, et fundat, dixit: Quod semper consideratur, ut egrediens a voluntate per modum libertatis: ac proinde non ut egressa, aut egressura, sed per modum rei praesentis: quae nihil aliud per modum prioris prioritate in quo, iam dicta, praesupponit.

60 Nec obest, si urgeas, quod Verbum divinum non procedit ex cognitione actuum liberorum Dei, ut D. Thom. et eius discipuli communiter docent, et in tractatu de Trinitate latius dicemus: ergo in illo signo rationis, in quo Pater aeternus intelligitur, se ipsum, et divinam essentiam comprehendere, non cognoscit praedictos actus. Patet consequentia. Quia si in eo signo rationis cognosceret illos, non esset cur Verbum non procederet ex cognitione eorum, ac proinde ex cognitione creaturarum futurarum, sicut procedit ex cognitione divinae essentiae, et attributorum eius, necnon creaturarum possibilium, ex eo, quod omnia haec in illo priori simul cognoscuntur.

Non itaque hoc refert. Quoniam, concesso antecedenti, neganda est consequentia. Et ad probationem negandum est antecedens. Quia cum Verbum divinum sit ens omnibus modis necessarium, duo requirit ex parte cognitionis, a qua procedit. Primum quidem, quod talis cognitio sit in eodem signo, in quo praedictum Verbum intelligitur procedere; alioqui non posset ex illa cognitione procedere. Secundum vero, quod sit de obiecto omnino necessario, non vero libero; ac proinde, quod sit cognitio simpliciter necessaria: quod quidem deest divinae cognitioni, ut terminatur ad actus liberos ipsius Dei. Et ita praedicti actus, et eorum cognitio sunt ibi concomitanter in eodem signo in quo adhuc secundum rationem: non quidem propter processionem Verbi, sed quia licet potuerint non esse, supposito tamen, quod sint, debent mensurari aeternitate: et per consequens in omni signo in quo cum fundamento in re, debent esse praesentes.

61 Ad primam confirmationem, negandum est antecedens, intellectum de possibilitate, proprie, et in rigore dicta. Nam ad hanc requiritur, ut id, quod possibile dicitur, sit effectus divinae potentiae, habens veram sui causam, quod tamen actibus liberis, qui identificantur cum Deo, minime competit. Secus tamen si intelligatur de possibilitate, prout tantum dicit, ut id, quod possibile est, non repugnet esse, sive habeat veram sui causam, sive tantum rationem a priori, sive tandem ex se sit absque dependentia, aut quasi dependentia ab alio, sive tanquam a causa, sive tanquam a ratione a priori. Et propterea divina essentia hoc ipso, quod ex se, et independenter ab alio, ut a causa, vel ut a ratione a priori existat, debet esse quid ex se non repugnans.

Adde, quod etiam ex alio capite haec confirmatio non convincit intentum. Quia praeterquam quod antecedens est falsum, etiam consequentia debeat negari. Et ad probationem eius, quatenus contra dicta potest aliqualiter adduci, respondetur, quod licet possibile proprie, et in rigore sumptum distet magis, secundum communes leges ab actualitate essendi, quam futurum, quatenus non transit ad esse, nisi mediante futuritione; attamen per divinam potentiam id non est necesse, ut puta si aliquis Angelus a Deo ab aeterno crearetur; quia tunc a possibilitate transiret immediate ad esse, non mediante futuritione, ut alibi diximus. Et similiter ea, quae non sunt proprie possibilia, ut divina attributa sunt possibilia, seu non implicantia ut sint, et una cum hoc non repugnantia habent immediate esse actuale existentiae, absque eo, quod praecedat, aut mediet futuritio. Caeterum inter futuritionem rei, et esse actuale existentiae debet mediare vel aliqua realis duratio, si haec futuritio sit formaliter talis, vel aliquod signum rationis in quo cum fundamento in re, si talis futuritio fingatur esse solum virtualis; quorum quodlibet cum eo, quod est aeternum, pugnat, ut dictum est.

62 Per quod etiam satis patet, tum ad secundam confirmationem. Nam antecedens est falsum, et eius probatio solum convincit de posterioritate a quo: non tamen in quo, etiam secundum rationem cum fundamento in re. Tum etiam ad tertiam obiectionem. Quoniam antecedens solum est verum de prioritate a quo: et ita negari debet consequentia. Quia arguitur de prioritate a quo secundum rationem, ad prioritatem in quo, etiam secundum rationem, fundatam tamen in rebus. Qui modus arguendi nihil valet; nec eius probatio aliquid aliud praeter prioritatem a quo convincit. Tum deinde ad confirmationem eiusdem tertiae obiectionis. Quia adhuc data maiori, neganda est minor, intellecta de prioritate a quo. Et ad probationem dicendum est, quod ut daretur futuritio illa fundamentalis, requirebatur, quod actus liber, ut futurus praecederet, secundum aliquod signum in quo rationis, seipsum ut actu praesentem; cuius oppositum contingere diximus.

63 Ad quartam, concesso antecedenti, neganda est consequentia. Et ad probationem negandum est antecedens, universaliter intellectum. Quia ad rationem electionis mediorum satis est, quod sit posterior posterioritate a quo, intentione: non tamen est necesse, ut sit posterior, quam illa, posterioritate in quo: et ita tam intentio, quam electio sunt ab aeterno in Deo, et utraque habet esse ab aeterno praesens; taliter ut neutra antecedat aliam prioritate in quo cum fundamento in re; sed solum electio habeat esse posterior posterioritate a quo, sive virtuali, sive eminentiali, quam intentio.

§ IV. Examinatur secundum fundamentum pro D. Thomae sententia.

64 Secundum, et principale fundamentum assertionis insinuatur ab eodem Angel. Doct. ubi supra, et potest sub hac forma proponi: nam si decreta libera divinae voluntatis habent rationem futurorum, tunc in illo signo, in quo praeintelliguntur futura, erit voluntas Dei determinata ad habenda in sequenti signo decreta illa, quae sunt futura, et ad non habenda ea, quae non sunt futura: ergo eo ipso laederetur libertas divinae voluntatis. Quare cum hoc hoc admitti nequeat, ut ex se patet, fit inde, ut praedicta decreta nec habeant rationem futurorum, nec ut talia possint a Deo cognosci. Antecedens videtur perspicuum. Nam id, quod est futurum, hoc ipso, quod tale, habet determinationem ad essendum; sicut id, quod non est praecise possibile, sed insuper habet esse non futurum, oportet, ut eo ipso habeat determinationem ad non essendum, ut ex se, et ex iis, quae in tract. de Volunt. Dei disp. 5. dub. 3. dicemus, amplius constabit: ergo si ex his divinis decretis liberis quaedam sunt futura, quaedam vero non, consequens erit, ut voluntas Dei in illo signo antecedenti, in quo praesupponitur ad omnia sua decreta, praeintelligatur determinata ad habenda illa, quae in eo signo sunt futura, et non habenda ea, quae non sunt futura.

Prima vero consequentia ex antecedenti constat. Nam cum haec determinatio divinae voluntatis praesupponatur ad omnia decreta libera ipsius, oportet, ut sit determinatio antecedens, et simpliciter necessitans, tollensque libertatem: quandoquidem quidquid Deo competit ante omnem actum liberum suae voluntatis, convenit ei necessario, et absque libertate. Et propterea quia cognitio divinae essentiae, et creaturarum possibilium, necnon et amor, quo Deus se ipsum amat, competunt ipsi ante omnem determinationem liberam suae voluntatis, idcirco haec omnia conveniunt ipsi omnino necessario, et Deus ipse per determinationem antecedentem est determinatus ad illa habenda.

65 Confirmatur. Nam hoc ipso, quod Deus certo sciat, in quam partem sit inclinanda eius voluntas, antequam detur electio libera ipsius, oportet, ut talis scientia sit independens a praedicta electione, seu decreto libero, tam quod substantiam, quam quod modum: quandoquidem id, quod est prius, non pendet a posteriori: ergo intellectus divinus habens praedictam scientiam certam, et infallibilem, non proponeret suae voluntati indeterminate, et indifferenter utramque partem, sed alteram tantum, nimirum illam, in quam sciret, suam voluntatem esse determinandam: ac proinde voluntas non maneret cum sufficiente indifferentia formali ad eligendam utramque partem, sed eam solummodo, quae per intellectum ei proposita est. Haec ultima consequentia ex priori aperte sequitur. Quoniam nequit dari indifferentia formalis ex parte voluntatis, quin detur indifferentia radicalis ex parte intellectus: ex eo, quod indifferenter, et indeterminate utramque partem proponit. Prima vero consequentia ex antecedenti constat. Quia nequit in divino intellectu esse simul scientia infallibilis de futura electione alterius partis, et iudicium, quo moveat, et dirigat cum indifferentia ex parte sua ad eligendam quamcunque ex illis.

66 Occurrunt adversarii, tam ad hanc rationem, quam ad eius confirmationem. Ad rationem quidem, quod licet determinatio, quae convenit divinae voluntati ante omne decretum in ipsa existens, et simul non orta ex suppositione futuritionis eorundem decretorum, sit determinatio antecedens, et tollens libertatem, ut in exemplis in hac ratione adductis cernere licet; non tamen determinatio, quae oritur ex praesentia decreti, vel futuritione ipsius, ut in praesenti contingit: quia haec tantum est determinatio ex suppositione futuritionis, quae non tollit libertatem, sicut nec suppositio praesentialitatis.

Ex quo ad confirmationem respondent, quod sicut Christus Dominus per scientiam beatam cognovit, quid sua voluntas infallibiliter volitura erat: et similiter D. Petrus ex revelatione Christi praecognovit, futuram esse infallibiliter suam trinam negationem, et nihilominus nec Christi, nec D. Petri libertas vel ex parte intellectus, vel ex parte ipsius voluntatis laesa fuit; ita licet Deus praevideat infallibilitatem futuritionis sui decreti, verbi gratia, creandi mundum, non propterea eius libertas manebit laesa. Et ratio est eadem utrobique. Quia non praevidentur haec futura, nisi eo modo, quo futura sunt, scilicet libere: et prius est, quod habeant praedictam futuritionem liberam, quam quod videantur. Unde ex hoc, quod praevideantur libere futura, tantum abest, quod tollatur libertas divinae voluntatis, et per consequens indifferentia iudicii, quod potius hinc praedicta libertas colligitur.

67 Sed contra. Nam in hac solutione videtur involvi aperta implicatio; scilicet divinam voluntatem solum esse determinatam ad habendum decretum, verbi gratia, de creatione mundi ex suppositione futuritionis ipsius, atque adeo solum esse (ut sic dicamus) infallibilitatam ad illud, non vero simpliciter necessitatam: et ex alia parte hanc necessitatem esse necessitatem simpliciter, et ex natura intrinseca ipsius voluntatis, non vero ex aliqua suppositione consequenti. Quia vero illud prius ex praedicta solutione satis constat, ideo hoc posterius sic ostendemus.

Nam hoc, quod est, divinam voluntatem in illo priori ante decretum creandi mundum esse determinatam ad habendum illud, ita ut in sensu composito huius determinationis nequeat habere actum oppositum, non potest provenire ex suppositione praesentialitatis talis decreti, neque ex suppositione futuritionis ipsius: ergo signum est, provenire ex determinatione, et necessitate absoluta divinae voluntatis; non vero ex necessitate secundum quid, et ex suppositione; ac proinde hoc ipso, quod praedictum decretum praevideatur, ut futurum non praevidebitur, ut solum infallibiliter, et libere, sed ut necessario, et cum omnimoda determinatione, tam ex parte intellectus, quam voluntatis divinae, futurum.

Haec ultima consequentia ex priori aperte constat. Prior vero ex antecedenti. Quoniam omnis determinatio cuiusvis voluntatis, quae non oritur ex aliqua suppositione divini decreti vel praesentis, vel saltim futuri, est omnino antecedens, et tollens libertatem: quandoquidem principium indifferens, ut tale, non habet ex se ipso determinatum ad unam potius partem, quam ad aliam infallibiliter habendam, nisi superaddatur aliqua suppositio, quae in praesenti, ut intuenti patet, non potest esse alia, nisi vel praesentialitas divini decreti, vel futuritio ipsius. Antecedens autem quoad primam partem constat. Quia iuxta oppositam sententiam, in illo priori non habet decretum illud rationem praesentis, sed tantum futuri: ergo divina voluntas non potest praeintelligi determinata ex suppositione decreti, ut praesentis.

68 Quoad secundam vero partem idem antecedens probatur. Quoniam hoc, quod est divinam voluntatem in illo priori esse determinatam ad libere volendum creationem huius mundi, est aliqua ratio realis, in ea actu, et in exercitio existens, et habens se ad instar affectionis ipsius; et ita ratione illius habet, quasi dicere actu, et in exercitio peculiarem (ut sic dicamus) habitudinem ad hoc universum, quam non dicit ad aliud universum, siquidem ratione huius determinationis, quasi respicit universum hoc per modum futuri, secus vero aliud: ergo talis determinatio petet in Deo aliquam rationem a priori, a qua active, aut quasi active procedat: ergo repugnabit rationem a priori praedictae determinationis, esse futuritionem eiusdem decreti.

Patet haec ultima consequentia. Quoniam id, quod est ratio a priori activa, aut quasi activa alterius, debet in illo priori, in quo quasi causat, esse existens, et praesens per veram, et realem existentiam, vel saltim debet habere esse essentiae actualis, prout esse essentiae actualis distinguitur ab esse essentiae futurae, ut inductive constat: at futurum, ut tale, non existit, nec habet suum esse essentiae actualis, prout esse essentiae actualis distinguitur ab esse essentiae futurae: ergo ex eo, ut tali, nequit provenire illa determinatio actualis, et in rerum natura existens, qua divina voluntas praeintelligitur determinata ad futuritionem huius decreti potius, quam alterius, ita ut in sensu composito nequeat oppositum decretum habere.

69 Confirmatur, et explicatur. Quoniam iuxta hunc dicendi modum, non solum tribuitur divinae voluntati id, quod communiter omnes Theologi docent, scilicet esse indifferentem ad hoc, ut terminetur ad istud obiectum potius, quam ad illud; et ad hanc indifferentiam esse illi satis, ad hoc, ut in exercitio habeat hanc terminationem, seu exercitium suae voluntatis magis, quam illud; sed etiam quod ante actualem terminationem, seu volitionem sit determinata ad volendum potius, v. g. creationem huius mundi, quam alterius: ergo cum haec determinatio non possit provenire ex suppositione futuritionis talis decreti, ut ostensum est, debet aliunde, scilicet ex natura ipsius voluntatis oriri: ergo eo ipso voluntas non manebit indifferens ad utrumlibet, sed omnino necessitata.

Antecedens quoad primam partem patet. Quoad secundam vero etiam constat. Quoniam hoc ipso, quod decretum de creatione mundi sit infallibiliter futurum, non potest non voluntas divina in sensu composito illud habere: ac proinde non potest non habere aliquam determinationem ad habendum ipsum. Prima vero consequentia ex antecedenti, et ex iam dictis constat. Secunda autem etiam patet. Quoniam id, quod est indifferens ad utrumlibet, ita ut quantum est ex se possit componi cum quolibet, nequit ex se ipso praecise esse magis determinatum ad unam partem potius, quam ad aliam infallibiliter habendam: ergo si divina voluntas ex se ipsa est determinata ad infallibiliter habendum decretum de creatione mundi, non potest manere cum indifferentia, et libertate ad illud non habendum.

70 Confirmatur tandem, et explicatur hoc ipsum. Quoniam haec suppositio, et determinatio futuritionis, si vera, et non ficta omnino est, nequit convenire divino decreto secundum esse, quod habet in illo priori in se ipso: ergo debet ei convenire secundum esse, quod habet in suo principio, aut quasi principio, scilicet in divina voluntate: ergo praedicta voluntas erit ex se ipsa determinata ad futuritionem illius decreti; et nullo modo indifferens. Antecedens patet: quia quod est futurum, quamdiu futurum est, non habet esse in se ipso. Prima vero consequentia ex antecedenti constat. Quoniam quaevis determinatio vera, et non omnino ficta, debet convenire rei secundum aliquod verum, et reale esse, quod habeat, ex eo, quod determinatio est modus rei: ac subinde vera determinatio, et non omnino ficta debet esse modus rei secundum verum, et reale esse: ergo cum res tantum possit habere esse in se ipsa, vel in suo principio, aut quasi principio, oportet, ut conveniat illi, ut habet esse aliquo ex his modis: atque adeo, quod competat ei, ut est in suo quasi principio, si semel nequit ei convenire secundum esse, quod habet in se ipsa, ut in praesenti contingit.

Ex quo etiam secunda consequentia satis constat. Quoniam decretum, ut est in divina voluntate tanquam in principio (ut sic loquamur) quasi elicitive ipsius, tantum dicit eandem voluntatem secundum ea, quae ex se, et ab intrinseco habet: ergo si ut est ibidem, habet determinationem ad essendum, fiet inde, ut divina voluntas ex se ipsa sit determinata ad hoc, ut illud (ut sic dicamus) quasi eliciat; et per consequens, quod ex se ipsa non sit indifferens ad utrumlibet; nec quantum est ex se possit componi cum quovis decreto, cuius oppositum ad libertatem desideratur. Et ita habetur id, quod initio huius impugnationis dicebamus, scilicet ex una parte hanc determinationem esse ex suppositione futuritionis, ut praedicta solutio innuebat; et ex alia esse determinationem simpliciter, et ortam ex natura ipsius voluntatis. Caeterum de hac confirmatione infra in hac eadem disp. num. 115. usque ad num. 122. sermo redibit; ubi magis expendetur, et solutiones, quae in favorem eius adducentur, impugnabuntur.

71 Nec id, quod solutio haec pro se adducebat de Christo Domino, et de Beato Petro, illi prodest, sed potius obest. Quia quod actus liberi v. g. Christi Domini, et D. Petri fuerint infallibiliter futuri, ortum habuit ex suppositione divini decreti actu existentis in Deo; cuius effectus fuit facere, ut essent infallibiliter, et libere futuri. Quia praedictum decretum hoc ipso, quod sit actu in Deo, est prima radix, et causa efficiens futuritionis liberae rei, quae per illud, ut libere facienda, decernitur. Et ita talis futuritio, et determinatio ad illam, non habuit ortum ex determinatione proveniente ex sola natura voluntatis creatae, sed ex suppositione iam dicta: ac proinde potuit cohaerere cum nativa, et intrinseca indifferentia, et libertate ipsius (quod idem fuit, cum proportione, de trina negatione D. Petri collata cum decreto permissivo, efficaci tamen, quod Deus circa illam habuit, dicendum). Sicut propter oppositam rationem non poterit cohaerere cum divina libertate aliqua determinatio ad futuritionem infallibilem alicuius decreti: siquidem, ut ostensum est, non est unde praedicta determinatio oriatur, nisi ex natura ipsius voluntatis, atque adeo, nisi tollatur indifferentia ipsius.

§ V. Respondetur fundamentis prioris sententiae.

72 Ad primum, negandum est suppositum antecedentis, quod ibidem supponi innuitur, nimirum dari aliquod signum rationis, in quo Deus comprehendat suam essentiam, et non intelligat, aut habeat sua decreta libera. Quia haec signa rationis in quo, non debent distingui respectu divini intellectus cognoscentis se ipsum, prout est in se, et unico, ac eodem simplicissimo intuitu mensurato aeternitate, cuncta attingentis; imo nec cum fundamento in ipso Deo, debent distingui praedicta signa respectu intellectus nostri, dum cognoscet modum, quo Deus se ipsum comprehendit, ut ostensum est. Quamvis inter praedictam comprehensionem, et decretum liberum sit sua prioritas a quo iam dicta.

Unde neganda est prima consequentia, proprie, et formaliter intellecta. Quia ex illo antecedenti, in sensu explicato, solum sequitur Deum scire quid sua voluntas tunc velit; non vero quid in sequenti signo in quo volitura sit. Quoniam ad hoc requirebatur multiplicitas signorum in quo secundum rationem respectu divini intellectus, ac proinde, quod volitio illa haberet rationem futurae. Ad illud vero satis est, quod in illo priori in quo habeat esse praesens, et intelligatur ut praesens volitio illa, quam Deus de facto habuit; quamvis sit posterior posterioritate praecise a quo, quam cognitio comprehensiva Dei. Et ad probationem eiusdem consequentiae patet ex dictis, concedendum esse antecedens, et primam consequentiam, sed negandam secundam; quandoquidem non est verum Deum in sequenti signo in quo, adhuc secundum rationem, aliquid voliturum, sed solum in illo eodem signo in quo velle de praesenti. Et ita ex eo, quod cognitio illa sit comprehensiva, et perfectissima, non sequitur, per illam cognoscendum esse, quid voluntas divina in sequenti signo sit volitura. Quare falsum est id, quod in probatione antecedentis, huius argumenti innuitur: scilicet Verbum divinum procedere ex cognitione Dei, prout in aliquo signo in quo, adhuc secundum rationem, praesupponitur ad decreta libera, ut supra in hoc dubio tactum est.

Per quod etiam ad confirmationem satis patet. Quia non negamus, quod cognitio comprehensiva Dei se extendat ad actus liberos ipsius, sed quod se extendat ad illos ut futuros: ex eo, quod non habent rationem futurorum. Utrum autem praedicta comprehensiva cognitio debeat illos attingere praecise, quia comprehensiva, et quia ad rationem divinae comprehensionis id requiritur, vel ex aliquo alio capite? alia quaestio est, quae ad solutionem huius confirmationis parum refert.

73 Ad secundum, negandum est antecedens, et ad probationem quod priorem partem patet ex dictis, decreta libera non subsequi ad scientiam Dei, subsecutione posterioritatis in quo, adhuc secundum rationem, sed solum posterioritatis a quo iam explicatae. Et ita in illo signo in quo, intelliguntur esse praesentia in se ipsis una cum divina scientia. Per quod etiam ad secundam partem probationis eiusdem antecedentis patet, negandum esse decreta illa pro sequenti signo esse habitura existentiam, et pro signo antecedenti illam non habere: quia nulla est prioritas in quo, adhuc secundum rationem cum fundamento in re inter ea, quae aeternitate, ut mensura propria mensurantur.

74 Ad tertium, negandum est suppositum antecedentis, si intelligatur de signo rationis in quo, ita ut Deus in praedicto signo antecedat ad sua decreta. Si vero intelligatur de signo rationis a quo, tunc admisso supposito antecedentis, negandum est ipsum antecedens, si fiat sermo (ut in praesenti dubio fit) de veritate determinata in illo signo, in ordine ad intellectum divinum (de veritate enim ipsius in ordine ad nostrum intellectum, aut de veritate obiectiva utcunque, in dubio 6. huius disputationis latius dicemus). Ratio autem, ob quam praedictum antecedens negatur, constat ex dictis. Quia cum verbum decernet, aut non decernet significet de futuro, et actus divinae voluntatis, quo Deus determinatur, sit ei in omni signo in quo adhuc secundum rationem praesens, ex eo, quod mensuratur aeternitate, ac proinde respectu divini intellectus nunquam sit futurus, oportet, ut respectu eiusdem intellectus, semper sit falsa illa propositio de futuro, Deus decernet: et semper sit vera eius contradictoria, nimirum, Deus de futuro non decernet. Ad probationem vero antecedentis constat ex dictis.

Ad confirmationem, transeat antecedens, et negetur consequentia. Et ad probationem, transeat etiam pro nunc antecedens, sed negari debet consequentia. Quia in ea supponitur, illam alteram propositionem, nimirum, Deus non habebit in signo sequenti decretum creandi mundum, esse falsam; cum tamen sit vera, si intelligatur (ut debet intelligi) in ordine ad intellectum divinum, de quo modo loquimur: quandoquidem, ut nuper dicebamus, actus liber Dei, tam secundum rem, quam secundum rationem suam, seu secundum suum modum concipiendi, semper est illi praesens, et nunquam futurus. Et ita in ordine ad praedictum intellectum, semper enunciabitur falso, quod decretum de creatione mundi erit in sequenti signo: et semper enunciabitur vere, quod in sequenti signo non erit, quia semper, et in quocunque signo est.