Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

6 Postquam explicuimus an est inaequalitatis repertae in visionibus beatificis, restat, ut quid est ipsius exponamus, seu utrum haec inaequalitas non solum sit intensiva (id est, consistens in maiori intensione visionis) aut etiam extensiva (hoc est extendens se ad plura obiecta saltim secundaria) sed etiam specifica, et essentialis. Loquimur autem non de solis visionibus hominum inter se praecise collatis, nam has certum est non posse ad invicem essentialiter distingui: sed de visionibus hominum, et Angelorum inter se¹, et de visionibus Angelorum ad invicem comparatis: et de his ultimis fit sermo, non utcumque, sed supposita sententia D. Thom. asserentis quemlibet Angelum debere necessario distingui specie essentiali ab alio.

§ I. Variae sententiae recensentur.

7 Prima sententia affirmat visiones beatificas hominum, et Angelorum inter se collatas, et Angelorum ad invicem comparatas, esse de facto inaequales, tam in intensione, et extensione, quam in perfectione essentiali, ex eo quod omnes visiones beatificae Angelorum distinguuntur inter se specie, et similiter humanae ab Angelicis. Ita Maior in 4. dist. 49. quaest. 11.

Sententia haec, quoad inaequalitatem intensivam, et extensivam videtur sequi ex posteriori eiusdem sententiae parte. Nam hoc ipso quod una cognitio beatifica esset essentialiter perfectior alia, deberet meliori modo attingere Deum, ac proinde magis illum penetrare: ergo eo ipso cognosceret illum intensius et clarius, et in eo tamquam in obiecto prius cognito plura cognosceret. Patet utraque consequentia. Quia cognitio beatifica perfectius attingens Deum, magis illum penetrat, et quo magis habet eundem penetrare, eo est intensior et clarior, sicut magis cognito et penetrato obiecto, cognoscuntur plura ex illis, quae in eodem continentur.

8 Quoad inaequalitatem vero specificam probatur. Nam intellectus humanus, et Angelicus distinguuntur specie, et similiter Angelici inter se comparati: ergo visiones ab eis procedentes debent etiam specie distingui, et consequenter erunt inaequales in perfectione essentiali, quandoquidem species sunt sicut numeri. Antecedens supponitur ut certum. Consequentia vero probatur. Quia causae specie distinctae, quatenus tales, debent producere effectus specie diversos.

Confirmatur. Quotiescumque potentiae distinguuntur specie, etiam actus eis correspondentes debent eodem modo distingui specie: ergo si praedicti intellectus specie distinguuntur, etiam visiones, quae eis correspondent, debent specie distingui. Consequentia patet. Antecedens vero probatur. Quoniam hoc ipso quod potentiae specie distinguantur, tendunt ad distinctum obiectum formale: ergo eo ipso actus debent distinctum obiectum formale inspicere: nam potentiae, non nisi mediantibus actibus attingunt sua obiecta formalia: et consequenter praedicti actus distinguentur specie, cum actus respicientes distincta obiecta formalia non possint non specie distingui.

9 Nec refert, si dicas, visiones non procedere ab his intellectibus quatenus specie distinctis, nisi solum materialiter, quia formaliter procedunt ab illis, ut sunt unum, et idem secundum speciem, scilicet quatenus elevantur per lumen gloriae, quod est eiusdem speciei in omnibus: et ita non distinguuntur inter se specie: quia actus non distinguuntur specie, ex eo quod respiciant principia materialiter diversa.

Nam contra hoc est, quod hoc ipso, quod intellectus Angelicus, et humanus distinguuntur specie, non potest non lumen, quod utrumque elevat in ordine ad visionem, distingui etiam specie: ergo ex hoc non erunt visiones illorum idem secundum speciem. Consequentia satis constat.

Antecedens autem probatur. Tum, quia lumen gloriae est quantitas virtutis, et efficacia intellectus ad videndum Deum: ergo debet proportionari, et distingui specie, iuxta distinctionem specificam commensurationis essentialis intellectuum, quorum est quantitas virtutis; siquidem efficacia potentiae, et ipsa potentia debent habere inter se maximam proportionem.

Tum etiam; quia hoc ipso quod intellectus, et voluntas distinguantur specie, nequeunt elevari per eandem formam supernaturalem secundum speciem, quandoquidem virtus agendi, quae est in intellectu, quippe inclinans ad verum, non potest non distingui specie a virtute, quae est in voluntate, utpote quae inclinat ad bonum: ergo hoc ipso quod intellectus Angelicus, et humanus specie differant, non poterunt elevari per eandem formam secundum speciem.

Tum denique; quia si elevarentur per eandem formam secundum speciem, et ad actus eiusdem speciei, iam tales actus visionis essent, et non essent contenti sub actu adaequato cuiuslibet ex illis intellectibus: essent quidem, ut supponitur; non essent autem, quia sicut actus adaequatus unius intellectus specie distincti debet etiam specie distingui ab actu adaequato alterius, ut communiter docent Metaphysici; ita actus inadaequati sub illo contenti, quatenus sub eodem continentur, debent etiam specie distingui, alioqui non participabunt naturam ipsius, ac proinde nec sub illo continebuntur.

10 Secundo principaliter. Nam in cognitione prophetica datur distinctio, et inaequalitas specifica, siquidem cognitiones propheticae solent versari circa diversa obiecta: ergo etiam in beatifica. Conseq. probatur. Tum quia utraque notitia habet rationem notitiae supernaturalis, et clarae: ergo sicut una potest multiplicari secundum speciem, ita etiam alia. Tum etiam: quia Deus, ut clare cognoscibilis est obiectum eminentissimum: ergo potest diversis modis specie distinctis attingi, sicut ob hanc rationem potest diversimode sub lumine prophetico cadere: nam, quo obiectum est eminentius, eo amplius potest modis distinctis, secundum speciem attingi.

Tertio. Unus beatus est essentialiter beatior altero, quia habuit in via maius meritum essentiale: ergo debet illi maius praemium essentiale, et non solum maius accidentaliter correspondere: ergo debet habere visionem beatificam essentialiter perfectiorem, quandoquidem praemium essentiale in praedicta visione consistit.

11 Secunda sententia convenit cum praecedenti in hoc, quod detur inaequalitas intensiva, et extensiva in visionibus beatorum; negat tamen dari de facto distinctionem, et inaequalitatem specificam in illis, quamvis admittat id in ordine ad divinam potentiam non repugnare. Ita Navarrete in praesenti controv. 39. §. 2. Sententia haec quoad tres priores eius partes constabit ex dicendis pro nostra sententia, quoad easdem.

Quoad ultimam vero probatur sic. Nam si ob aliquam rationem non possent visiones beatorum distingui specie, ac proinde esse essentialiter inaequales, maxime quia omnes tendunt in Deum, prout est in se: at haec ratio est nulla: ergo, etc. Maior patebit ex dicendis in hoc eodem dub. Min. vero probatur. Quia visio creata, et increata differunt specie, habentque inaequalitatem essentialem, ut se constat, et nihilominus utraque terminatur ad Deum prout est in se: ergo, etc.

Confirmatur primo. Nam ideo visio, qua Deus se ipsum videt, distinguitur specie a visione creata beatorum, quia est infinite immaterialior, et clarior quam ista: ergo penes maiorem, vel minorem accessum ad hanc infinitam immaterialitatem, et claritatem poterunt visiones beatorum distingui inter se specie, et esse essentialiter inaequales.

Confirmatur, et explicatur secundo. Nam intellectiones ordinis naturalis, quas habent Angeli, distinguuntur inter se specie, penes maiorem, vel minorem immaterialitatem eiusdem ordinis: ergo etiam visiones beatorum poterunt distingui specie penes maiorem, vel minorem immaterialitatem ordinis supernaturalis, atque adeo penes maiorem, vel minorem accessum ad infinitam immaterialitatem Dei. Consequentia patet ex paritate rationis. Antecedens vero probatur. Nam Angeli distinguuntur specie intra ordinem naturalem per hoc, quod unus sit magis, vel minus intellectivus, quam alius, ac proinde per hoc, quod unus sit magis immaterialis, seu habeat minus de potentialitate, quam alter, quia intellectualitas provenit ex immaterialitate, et maior intellectualitas ex maiori immaterialitate: ergo etiam intellectiones eorum penes maiorem, vel minorem immaterialitatem distinguuntur specie.

§ II. Vera sententia Thomistarum, et primum eius fundamentum.

12 Dicendum tamen est visiones beatorum posse esse inaequales in intensione, et extensione; non tamen in perfectione essentiali, seu non posse distingui inter se specie. Assertio haec satis colligitur ex D. Thom. in praesenti, et locis supra citatis, ut ex iam dicendis constabit. Et quidem quoad duas priores partes est valde communis inter Theologos: quoad posteriorem autem eam tuentur discipuli D. Thom. Cajet. 3. part. quaest. 10. art. 4. Gonzalez, Machin, et alii in praesenti.

Probatur primo ratione ex D. Thom. desumpta. Nam ut S. Doct. in praesenti docet, tota inaequalitas visionis Dei, non qualiscunque, sed beatificae, de qua in praesenti loquimur, debet oriri ex inaequalitate habitus luminis gloriae: sed lumen istud potest esse inaequale in intensione, et extensione, non vero in perfectione essentiali, et specifica, ita, ut dentur duo lumina gloriae specie distincta: ergo visiones poterunt esse inaequales in intensione, et extensione, non vero in perfectione essentiali, ita ut distinguantur specie. Maior constabit ex dicendis infra, et ex dictis disput. praecedenti: quandoquidem tota virtus proxima videndi Deum est lumen gloriae: et non utcumque, sed ita, ut diversitas potentiarum, et perfectio earum naturalis materialiter se habeat in ordine ad eliciendam visionem beatificam, ex eo quod non concurrit potentia naturalis formaliter ut talis, sed ut elevata per virtutem supernaturalem, et proportionatam, quae, quoad praesens debet esse lumen gloriae, ut supra ostensum est, ac proinde quaevis inaequalitas debet oriri ex inaequalitate luminis.

Minor vero, quoad primam partem constat. Tum, quia communiter recipitur a Theologis, tum quia lumen gloriae est qualitas quaedam habitualis, ac proinde poterit, sicut aliae qualitates, seu habitus magis, vel minus intendi; tum denique, quia cum fides sit intensibilis, etiam lumen gloriae in patria correspondens poterit secundum intensionem augeri. Quoad secundam vero partem, nempe quoad extensionem, constat ex priori eiusdem minoris parte, ut ex iis, quae in probatione consequentiae statim dicemus, satis patebit. Quoad tertiam partem etiam constat. Quoniam essentia cuiuscumque habitus luminis gloriae est tendere permanenter in Deum, prout est in se, et ita non dabitur distinctio specifica inter illa lumina, et consequenter neque inaequalitas essentialis iam dicta.

Ex quo etiam consequentia satis constat. Quoniam ad intensius lumen sequitur intensior visio beatifica, et ex extensiori visione oritur, quod eadem visio sit magis extensa, et respiciens plura obiecta, saltim secundaria, ut infra dicemus, et tandem ad aequale lumen secundum speciem debet sequi aequalis visio secundum speciem: quandoquidem, ut supra dicebamus, visio, et unio essentiae divinae in ratione speciei debet esse iuxta quantitatem, et modum luminis.

13 Nec refert, si dixeris, in luminibus gloriae, tantum esse rationem quamdam genericam, quod sint habitus clare cognoscitivi Dei prout est in se ipso, non vero rationem atomam: quia haec consistit in hoc, quod sint magis, vel minus immateriales intra ordinem intellectivum supernaturalem, ac proinde in hoc, quod magis, vel minus accedant ad immaterialitatem supernaturalem divini intellectus, prout est in se ipso.

Nam contra hoc est, quod maior perfectio habitus luminis gloriae creati, non potest pertingere quantumvis magis crescat, ad hoc, ut praedictus habitus sit comprehensivus Dei, ut art. 7. ostendemus, sed solum ad hoc, quod clarius, et clarius Deum, prout est in se, attingat: at ad hoc, ut clarius, et clarius valeat illum attingere, ita tamen, ut non pertingat ad praedictam comprehensionem, sufficit maior intensio luminis intra eandem speciem: ergo licet possit crescere in intensione, non tamen in perfectione specifica modo dicto.

Minor patet. Nam cum habitus luminis gloriae ex se habeat vim ad videndum clare Deum, non poterit non clarius, et clarius, modo dicto, illum attingere, si magis, ac magis eodem modo in intensione crescat. Sicut, quia charitas supernaturalis est de se inclinatio in Deum, prout est in se summum bonum, non poterit non magis, ac magis eodem proportionali modo in hac inclinatione crescere, si amplius in intensione proportionaliter augeatur.

14 Confirmatur. Nam ex eo intellectus Angelici possunt in immaterialitate arguente distinctionem specificam crescere, quia, quo aliquis intellectus est perfectior, eo potest per pauciores species intelligere, ac proinde minorem potentialitatem habere: sed quivis habitus luminis gloriae solum potest uti unica, et perfectissima specie ab illo distincta, scilicet essentia divina, et quo fuerit intensior, eo valebit melius, et perfectius per illam videre Deum, ut ex se constat, et ex dicendis art. 7. amplius patebit: ergo inter habitus luminis gloriae non poterit dari excessus in immaterialitate arguens distinctionem specificam inter illos.

Confirmatur, et explicatur, ac simul tacita quaedam solutio evertitur. Quoniam licet essentia divina in ratione formae intelligibilis considerata habeat, non obstante, quod sit unica, et eadem, ut simul sit eminentissima, et universalissima, aequivalensque infinitis speciebus intelligibilibus; nihilominus secundum omnem universalitatem, quam habet in ordine ad videndum ea, quae sunt formaliter in Deo, unitur cuivis intellectui beato, ut ex dicendis disp. 7. dubio 1. 2. et 3. constabit; et secundum universalitatem, quam habet ad cognoscendum creaturas in ipso Deo, eo universalius unitur in ordine ad videndum plures creaturas in ipso, quo praedictum lumen in intensione crescit: ergo non est unde lumina gloriae possint ratione maioris, ac maioris immaterialitatis distingui specie essentiali: siquidem, ut nuper dicebamus, haec maior immaterialitas innuens distinctionem essentialem consisteret in hoc, quod posset uti universaliori specie, et ad hunc usum satis est maius incrementum luminis in intensione, ut ex dicendis in hoc tractatu disp. ult. dub. ult. amplius patebit.

§ III. Fundamentum secundum verae sententiae.

15 Secundo probatur assertio ratione, quam insinuat D. Thom. in hac 1. part. quaest. 118. art. 2. et in 2. dist. 9. quaest. 1. art. 8. et 3. cont. Gent. cap. 53. et 57. quae potest sub hac forma proponi. Quoniam visio beata animae Christi Domini est longe perfectior quacumque visione beata cuiusvis Angeli, imo sola ipsa sigillatim sumpta est nobilior omnibus aliis in unum collectis: ergo praedicta visio est perfectior in intensione, et extensione, quam caeterae aliae visiones, ita, ut non excedatur ab illis in perfectione essentiali, ac proinde, licet visiones beatificae possint esse inaequales in perfectione intensiva, et extensiva, non tamen in specifica, et essentiali, ita ut distinguantur specie. Antecedens est D. Thom. locis citatis, et communiter docetur a Theologis.

Prima vero consequentia, quoad excessum intensivum, et extensivum, aperte sequitur ex antecedenti. Nam, ut infra ostendemus, quo aliqua visio beata fuerit perfectior, eo intensius Deum attinget, et plura ex iis, quae in eo virtualiter continentur, cognoscet: penes quod ultimum attenditur excessus extensivus. Quoad secundam vero partem, nimirum visionem beatam Christi Domini non excedi in perfectione specifica ab Angelicis, etiam constat. Quia alioqui nunquam visio illius posset adaequare perfectionem visionis Angelicae: quia facta collatione inter duas visiones beatificas, ut tales, quae specie essent distinctae, tunc incomparabiliter esset maior excessus in perfectione essentiali, quam in accidentali: atque ita quantumcunque augeretur visio humana Christi Domini in intensione, aut extensione, remaneret minus perfecta, quam Angelica. Secunda vero consequentia etiam patet. Quoniam si aliquis esse posset excessus essentialis inter illas, tunc visio Angelica superaret humanam, quippe cum ille excessus non proveniret ex perfectione essentiali luminis, quod est eiusdem speciei in omnibus, ut dictum est; sed ex maiori perfectione specifica intellectus: quam quidem satis constat non convenire intellectui Christi Domini, bene tamen intellectui Angelico.

16 Nec refert si respondeas primo ex doctrina Maioris loco citato, hinc solum fieri, visionem animae Christi esse perfectiorem ratione beatitudinis, ac proinde, quoad hoc non excedi specifice ab Angelica, secus tamen in ratione cognitionis.

Nam contra hoc est, quod praedicta visio, etiam quatenus beatitudo, habet rationem cognitionis: et ita non recte cohaeret, quod in ratione beatitudinis sit nobilior, et non in ratione cognitionis. Adde, quod ille excessus in ratione cognitionis nequit oriri ab intellectu Angelico praecise, secundum rationem generalem intellectus, neque secundum, quod excedit excessu essentiali, humanum intellectum. Quoniam (ut iam diximus, et ex dicendis dubio sequenti amplius patebit) excessus iste materialiter se habet in praedictis potentiis in ordine ad actus supernaturales secundum substantiam, qualis est visio beatifica.

17 Nec etiam refert, si secundo cum eodem Maiori respondeas, visionem Christi Domini non esse perfectiorem quoad entitatem visione Angelica, sed solum, quoad valorem praemii, et in ordine ad satiandum appetitum: et ita licet nunquam possit excessus iste adaequare in ordine entitativo visionem Angelicam; nihilominus in ratione valoris, et praemii potest illam adaequare, et superare. Nam sicut aurum secundum suam speciem et entitatem est perfectius argento, attamen si huic fiat additio secundum multitudinem, aut magnitudinem, poterit ab eo illud superari quoad valorem, ita visio animae Christi, quae quoad entitatem, et perfectionem specificam est ignobilior, quam Angelica, poterit ex intensione luminis gloriae crescere in ratione valoris, et praemii.

Non igitur hoc refert. Quoniam, vel in hac solutione fit sermo de valore conveniente rei ex meritis suae naturae secundum se sumptae, vel de eo, qui competit ipsi in ordine ad aliquem usum, et finem extrinsecum. Non primum, nam alias visio beatifica, ut talis, quae excedit aliam secundum perfectionem specificam, non posset non esse nobilior, etiam quoad valorem: quandoquidem huiusmodi valor conveniens illi, ratione suae naturae secundum se consideratae, consistit in perfectione praedictae speciei, et naturae, vel ab ea necessario dimanat.

18 Secundum autem dici nequit, quia alioqui perfectio visionis Angelicae nequiret per intensionem visionis humanae adaequari, quoad hoc valorem. Tum quia in casu non habet locum praedictus valor: siquidem non potest esse aliquis finis, aut usus extrinsecus, in ordine ad quem fit maioris valoris visio humana, quam Angelica, si semel haec in perfectione essentiali visionis excedit humanam. Tum etiam: quia non posset perfectio specifica visionis Angelicae superari per intensionem quoad formalem rationem beatitudinis consistentis in hoc, quod sit possessio summi boni: quoniam ad perfectionem possessionis magis conducit excessus, quoad perfectionem specificam, quam quoad intensionem.

Ex quo etiam fit, non posse visionem Christi excedere Angelicam in excellentia valoris consistente in maiori sufficientia ad satiandum appetitum. Nam cum perfectio, quae convenit rei secundum speciem, sit maior, quam illa, quae competit eidem ratione intensionis, fit inde, ut excessus perfectionis specificae fit aptior ad satiandum appetitum, quandoquidem iste per assecutionem bonitatis, et perfectionis satiatur.

Unde etiam sequitur, exemplum adductum de argento excedente aurum in valore per sui incrementum non esse ad rem, quia argentum, quantumcumque augeatur, non potest pervenire ad valorem intrinsecum competentem auro, ratione suae naturae secundum se spectatae, licet in ordine ad humanos contractus, aut alios usus possit esse maioris valoris extrinseci, ut etiam contingit in ferro, et lapidibus, et aliis rebus imperfectis, ac multiplicatis: hic autem valor non habet in praesenti locum, ut explicatum est.

§ IV. Solvuntur fundamenta utriusque sententiae.

19 Ad primum primae respondetur, ad summum convincere, quoad causas specie distinctas, et consequenter inaequales in perfectione essentiali, quando formaliter concurrunt quatenus sic inaequales sunt; secus vero quoties praedictus excessus materialiter se habet in ordine ad concurrendum, ut in praesenti contingit.

Per quod, etiam ad confirmationem patet. Unde solutio ibidem data, et iuxta ea, quae iam dicemus intellecta, debet admitti. Et ad impugnationes contra illam constat etiam ex dictis. Nam commensuratio essentialis, quam intellectus humanus et Angelicus dicunt in ordine ad visionem Dei, prout est in se, est eiusdem rationis: quandoquidem potentia obedientialis in ordine ad illam, in qua (modo tamen supra art. 1. huius quaestionis explicato) consistit praedicta commensuratio, non potest non, si formaliter sumatur, esse eiusdem rationis in utroque. Quia in utroque respicit eundem terminum, et actum formaliter, nempe eandem potentiam activam, et supernaturalem Dei, secundum quod per communicationem sui luminis intellectualis potest elevare praedictas potentias ad visionem beatificam, ipsaeque sic elevatae possunt praedictam visionem (quae, ut ex dictis constat, est eiusdem speciei) elicere.

Per quod, ad omnia quae in eadem impugnatione adducuntur, satis patet.

20 Ad secundum transeat antecedens, et negetur consequentia. Ad cuius primam probationem dicendum est, esse disparem rationem. Quia licet utraque cognitio sit supernaturalis, et modo sibi proportionato clara, attamen quivis habitus luminis gloriae non potest non habere ratione suae maximae perfectionis idem obiectum formale, illudque excellentissimum, scilicet divinam essentiam, ut clare cognoscibilem, prout est in se: et ita quivis excessus inter praedictos habitus luminis gloriae solum potest esse accidentalis, ut ostensum est.

Caeterum lumen propheticum, quippe longe inferius, non petit, ut habeat semper perfectissimum obiectum, quod sub lumine prophetico cadere potest: et ita aliquando poterit manifestare quidditatem obiecti revelati, aliquando vero solum existentiam illius futuram, quantum, ad an est: similiter ex ea parte, qua fertur in varia obiecta sub ratione temporali, potest variari, ex diversitate obiectorum, et ex modo illa attingendi.

Ad secundam vero probationem dicendum est, quod ex eminentia Dei, prout est clare cognoscibilis, non sequitur ipsum sub ista ratione posse attingi sub diversis luminibus specie distinctis: quia Deus sic consideratus, tantum constituit unicum obiectum formale, et intra unam, et eandem lineam. Sicut ex hoc, quod Deus, ut attingitur per fidem, sit obiectum eminentissimum, non sequitur (ut multi valde probabiliter volunt) illum secundum istam rationem esse attingibilem per lumina fidei distincta secundum speciem. Unde ratione suae eminentiae tantum habet, quod ipsemet absolute consideratus valeat attingi diversis luminibus, et diversis modis, scilicet per lumina gloriae, et fidei, per lumina prophetiae, per scientiam inditam, et dona Spiritus Sancti, etc.

21 Ad tertium respondetur, quod licet in pluribus beatis sint plures beatitudines essentiales, non tamen plures essentialiter, seu specifice diversae, sed solum individualiter: sicut licet in pluribus hominibus sint plures essentiae humanae, non tamen plures essentialiter, sed numerice: atque adeo solum hinc colligitur danda esse plura individua beatitudinis essentialis, quae secundum maiorem, vel minorem perfectionem numericam distinguantur; non vero, quod essentialiter differant. Et ita cum communiter dicitur, unum beatum habere maius praemium essentiale altero, sensus est, quod habeat essentiam beatitudinis individualiter perfectiorem, imo et sub maiori intensione. Quia iuxta communem modum loquendi Theologorum, totum id, quod conducit ad Deum clarius attingendum, connumeratur inter ea, quae ad beatitudinem essentialem pertinent: sicut totum id, quod se tenet ex parte Dei visi, ut per se primo terminat visionem, pertinet ad beatitudinem eorundem obiectivam.

22 Ad fundamentum secundae sententiae, concessa maiori, neganda est minor. Et ad probationem dicendum est, quod intra lineam obiecti beatifici, et supernaturalis, tantum sunt duae differentiae essentiales, duoque modi attingendi Deum, prout est in se, specie diversi, scilicet attingere comprehensive, et adaequate, et attingere non comprehensive, sed inadaequate, et finite: Deus autem attingit se comprehensive, et infinite; intellectus autem creatus attingit illum inadaequate, et finite. Unde licet uterque tendat ad divinam essentiam, prout est in se, attamen visiones illae sunt essentialiter inaequales, ob diversum, et iam explicatum tendendi modum. Quare cum omnes intellectus creati tendunt finite, ac proinde eodem modo in ordine ad visionem beatificam, ut ostensum est; ideo praedictae visiones nequibunt ex parte obiecti formalis specie distingui.

Ex quo ad primam confirmationem satis patet. Nam excessus in claritate videndi Deum, finito tamen modo, non variat modum tendendi essentialiter, sed solum accidentaliter, ut in assertione ostendimus: sicut etiam non potest inter lumina gloriae aut visiones esse excessus in immaterialitate sufficiens ad distinctionem specificam, propter rationem loco citato assignatam. Unde communicatio Dei per visionem beatificam attingit maximum, quod sic communicationis divinae, quoad gradum specificum immaterialitatis, secundum quem Deus per dona creata, et supernaturalia communicari potest intellectui creato: sicut communicatio per gratiam sanctificantem pertingit etiam, usque ad maximum, quod sic communicationis suae naturae, quae per dona creata gratiae fieri potest. Neque exemplum illud de maiori immaterialitate Angelorum aliquid convincit, ut in prima ratione pro assertione tetigimus. Per quae etiam ad secundam confirmationem satis patet.