Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Titulus huius dubii satis constat ex iis, quae in annotationibus super hunc articulum diximus: et ita maiori non indiget explicatione.

§ I. Sententia Haereticorum.

1 Partem negantem tuentur aliqui Haeretici, quos D. Gregorius, lib. 12 Moral., cap. 38, suppresso nomine refert, et D. Thom. in praesenti refutat: et ideo asserebant posse videri ab intellectu creato claritatem quamdam a Deo diffusam, et splendorem ipsius divinitatis, non vero ipsam divinitatem immediate, et in se.

Probari autem potest ex illo 1. ad Timoth. 1: Regi saeculorum immortali, et invisibili; et ibidem, cap. 6: Lucem habitat inaccessibilem, quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest. Unde sicut ex eo, quod Jerem. 32 dicitur, Deum esse incomprehensibilem, asserimus a nullo intellectu creato posse comprehendi, ita ex eo, quod dicatur invisibilis, debemus fateri, a nulla creatura posse videri.

Deinde ratione probatur primo. Quoniam essentia divina, prout est in se ipsa, non clauditur intra latitudinem obiecti specificativi intellectus creati: ergo nequit etiam supernaturaliter praedictus intellectus elevari ad videndam illam, prout est in se ipsa. Consequentia patet. Quia nulla potentia potest ferri extra latitudinem sui obiecti specificativi: et ideo, nec visus ad percipiendum sonum, nec auditus ad sentiendum saporem, nec denique potentiae cognoscitivae materiales ad cognoscendas res pure spirituales elevari possunt: quia omnia haec sunt extra latitudinem obiecti specificativi praedictarum potentiarum.

Antecedens vero probatur. Nam cum essentia divina, prout est in se ipsa, tam in genere entis, quam in genere obiecti, sit infinita, nequit intellectus creatus, quippe in utroque ordine finitus, habere proportionem, et commensurationem cum illa: quia finiti ad infinitum nulla est proportio: ergo, nec essentia divina continebitur intra latitudinem obiecti specificativi illius: quandoquidem quaevis potentia habet proportionem, et commensurationem cum suo obiecto specificativo, ac proinde cum iis, quae intra latitudinem eius continentur, ut in omnibus potentiis cognoscitivis inductive constat.

Confirmatur primo. Magis distat Deus, prout est in se ipso ab intellectu creato, quam Angelus a potentia visiva: sed ob hanc distantiam non continetur Angelus intra latitudinem obiecti visus, ut docet D. Thom. in hac quaestione, art. 3 et 4 ad tertium, et cum eo communiter Theologi: ergo, nec Deus, prout est in se ipso continebitur intra latitudinem obiecti intellectus creati. Minor cum consequentia satis constat. Maior vero etiam patet. Nam potentia visiva, et Angelus continentur intra rationem entis creati, et sunt eiusdem ordinis naturalis, Deus vero, ut est in se ipso, est extra omne ens creatum, et transcendit omnem ordinem naturalem.

2 Confirmatur secundo. Quia intellectus creatus essentialiter est potentia naturalis: ergo eius obiectum specificativum, tantum est ens naturale: ac proinde Deus, prout est in se ipso non continebitur intra latitudinem sui obiecti. Haec ultima consequentia videtur evidens: quia Deus prout est cognoscibilis in se ipso, est obiectum supernaturale, ut ex se, et ex infra art. 4 dicendis constabit. Prima vero consequentia etiam patet. Quia talis est potentia, quale est eius obiectum: et ita si potentia est essentialiter naturalis, etiam obiectum debet esse naturale, non vero aliquid abstrahens a naturali, et supernaturali, vel utrumque includens: alioqui specificatio illius potentiae, vel non esset naturalis, vel non contineretur complete, et perfecte intra ordinem naturae; sed partim esset intra, et partim extra. Antecedens vero etiam liquet. Quoniam intellectus creatus, v. g., humanus, est connaturalis ipsi animae, quae est ordinis naturalis, et consequenter est potentia intellectiva ordinis naturalis: sicut ipsa anima est huius ordinis: quia in hoc distinguuntur accidentia supernaturalia a naturalibus, quod haec, quippe connaturalia suis subiectis, sunt eiusdem ordinis naturalis cum eisdem subiectis: secus vero illa.

3 Secundo. Quoniam obiectum intellectus, v. g., supremi Angeli, debet esse per se unum, et univocum: at si Deus, prout est cognoscibilis in se ipso, contineretur intra latitudinem obiecti illius, non esset obiectum praedicti intellectus per se unum, et univocum: ergo nequit sub illo contineri: atque adeo, nec ab eodem intellectu videri, prout est in se ipso. Utraque consequentia non indiget probatione. Maior vero videtur certa ex iis, quae nostrum Collegium Complut. in Log., disp. 19, num. 45, docet. Minor autem etiam constat. Tum quia obiectum illud esset quid naturale, quatenus continet res ordinis naturalis, et simul quid supernaturale, prout includit essentiam divinam, ut est in se, quae dicit aliquid supernaturale, ac proinde tale obiectum esset aliquid analogum. Tum etiam: quia Deo, et creaturis, nec in esse entis, nec in esse cognoscibilis potest dari aliquid commune univocum: alioqui Deus secundum illam rationem contineretur sub aliquo genere, et specie, quod eius infinitati, et puritati ab omni potentialitate repugnat, ut ostendit nostrum Collegium Complut. tum in Log., disp. 12, num. 34, tum in 3 Physic., disp. 18, num. 20 et 21.

Confirmatur. Quoniam alias intellectus divinus, Angelicus, et humanus non distinguerentur essentialiter, quod, ut constat, est absurdum. Patet sequela. Quia si Deus, prout est in se ipso, et per consequens, ut est obiectum supernaturale, continetur intra latitudinem intellectus creati, ut sic, iam obiectum intellectus creati, et divini esset ens in omni sua communitate, prout abstrahit a Deo, et creaturis, ab ente naturali, et supernaturali: atque ita non esset unde distinguerentur: sicut quia quilibet intellectus humanus respicit connaturaliter quidditatem materialem, ut sic, ideo non est unde specie differant.

4 Tertio. Intellectus creatus nequit elevari ad cognoscendum simul, et in proprio genere totam collectionem creaturarum possibilium: ergo, nec ad videndum Deum prout est in se ipso. Antecedens patet. Quia ad talem cognitionem requiritur virtus, et lumen infinitum, ut ostendit D. Thom. in hac quaest., art. 8 et 3 part., quaest. 10 et 11, lumen autem creatum, et infinitum est prorsus impossibile, ut nostri Complut. 3 Physic., disp. 18, quaest. penultima, docent. Consequentia videtur perspicua. Nam difficilius est, cognoscere divinam essentiam immediate, et prout est in se ipsa, quam totam collectionem creaturarum possibilium seorsum sumptarum: quandoquidem, essentia divina, ut est in se, habet esse infinite perfectiorem, tam in esse entis, quam in esse obiecti omnibus creaturis possibilibus; cum earum entitas, ac proinde cognoscibilitas, non sit infinita per essentiam, sicut entitas, et cognoscibilitas essentiae divinae, prout est in se ipsa.

§ II. Vera sententia stabilitur.

5 Dicendum tamen est, intellectum creatum posse elevari ad videndum Deum per essentiam. Haec est de fide. Nam Matt. 5 dicitur: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt; et cap. 18: Angeli eorum semper vident faciem Patris mei, qui in coelis est; 1 ad Corinth. 13: Videmus nunc per speculum in aenigmate: tunc autem facie ad faciem; 1 Joan. 3: Scimus quoniam cum apparuerit, similes ei erimus: quia videbimus eum, sicuti est. Quae testimonia proprie accipienda esse, et non ad metaphoram detorquenda declaravit Ecclesia: et ita in cap. Damnamus de summa Trinitate, et in Concil. Florent. sess. ultima, in literis sanctae unionis diffinitum est, beatas animas clare intueri Deum Trinum et Unum, ut est in se. Quare cum in actu videndi Deum, ut est in se, necessario includatur possibilitas ad eandem visionem, consequens est, ut in praedictis testimoniis maneat diffinita, et certa tanquam de fide assertio nostra.

6 Deinde probatur assertio triplici ratione, quarum prima desumitur ex quaest. 8 de Veritate, art. 1. Quia Deus est principium essendi creaturae intellectualis: ergo eius perfectio, ac proinde beatitudo consistet in coniunctione eius cum ipso iuxta modum suum, seu in coniunctione per intellectum cum ipso, prout est in se: ergo talis coniunctio, seu (quod in idem redit) visio intellectualis ipsius, prout est in se, erit possibilis praedictae creaturae. Haec ultima consequentia patet ex priori. Quia possibile est creaturae intellectuali consequi suam beatitudinem, alioqui esset peioris conditionis, quam ceterae aliae creaturae. Prima vero consequentia ex antecedenti constat, potestque sic explicari. Quia unumquodque in tantum est perfectum, in quantum coniungitur cum suo primordiali principio iuxta modum suum. Ita quidem ut si talis res sit inferioris ordinis, quia non attingit supremum gradum entium, scilicet gradum intellectualem, coniungatur cum illo iuxta modum suum, scilicet deficienter, et imperfecte, quatenus coniungitur cum suo peculiari ultimo fine, ut est participatio Dei, et ad illum ordinatur: ut patet in lapide, qui eatenus est perfectus, et suo modo beatus, quatenus modo dicto coniungitur cum centro. Si vero talis res fuerit in supremo, et perfectissimo ordine entium, scilicet intellectuali, coniungatur cum suo primordiali principio iuxta modum suum, nimirum perfectissime, et intellectualiter, ac proinde videndo ipsum, prout est in se: quia inter modos creatos intellectualis coniunctionis cum Deo, modus iste videndi illum prout est in se, finito tamen et limitato modo, seu (quod in idem redit) modus iste coniungendi se intellectualiter cum illo, est perfectissimus, et supremus modus coniunctionis cum ipso: et hoc ipso, quod sit finitus, non repugnat, ut intellectui creato communicetur.

7 Secunda ratio pro assertione desumitur ex D. Thom. in praesenti, et potest ad hanc formam reduci. Nam visis effectibus, inest, v. g., in homine naturale desiderium videndi, et cognoscendi causam secundum suam essentiam: et ex hoc admiratio in hominibus consurgit: ergo visis effectibus Dei, consurget etiam naturale desiderium videndi ipsum secundum suam essentiam: ergo talis visio erit possibilis. Patet haec ultima consequentia: quoniam alias desiderium naturae esset inane, et frustraneum.

Confirmatur, et explicatur ratione eiusdem S. Doctoris 1a 2ae, quaest. 3, art. 8. Quia teste Arist., 3 de Anima, obiectum intellectus est, quod quid est, hoc est, essentia rei: ergo quamdiu intellectus solum cognoscit Deum ex effectibus, et non immediate in se ipso secundum suam essentiam completam, semper deest aliqua perfectio in cognitione talis obiecti: et per consequens erit, in homine, ver. gr., naturale desiderium cognoscendi hoc modo divinam essentiam. Antecedens satis constat. Prima vero consequentia probatur. Quia ex effectibus nequit cognosci Deus, nisi, vel quoad an est, vel ad summum (de quo alibi) quoad illam praecisam rationem, qua desideratur ad hoc, ut sit causa talis effectus, quod est cognoscere illum imperfecte, quoad suam essentiam. Secunda vero consequentia constat, quia unaquaeque res naturaliter desiderat suam propriam perfectionem.

8 Tertiam tandem rationem innuit D. Thom. in hac quaest., art. 4 ad 3, quae potest sub hac forma proponi. Divina essentia, prout est in se, continetur sub obiecto adaequato intellectus creati: ergo intellectus creatus potest elevari ad attingendam eam, prout est in se. Consequentia est aperta. Quoniam quaevis potentia potest elevari ad attingendum quodvis obiectum, quantumvis excellens, dummodo sub suo obiecto adaequato contineatur, et ideo visus Noctuae potest elevari ad videndum pulcherrimum aliquod visibile excedens eius virtutem, scilicet Solem prout est in se ipso, quia continetur sub obiecto adaequato illius. Antecedens vero probatur, et explicatur sic. Nam licet intellectus humanus sit aliquo modo in materia, et ita eius obiectum proportionatum sit quidditas materialis; nihilominus, quia non est in materia, ut in subiecto, ideo secundum suam substantiam est spiritualis, et ratione huius immaterialitatis potest concipere, et praescindere formam sine materia: et similiter licet intellectus Angelicus sit permixtus cum potentialitate, et ita eius obiectum proportionatum sit quidditas involuta cum potentialitate, ac proinde habens esse creatum, et determinatum per illam: attamen potest naturali virtute secernere esse, ab essentia, et concipere illud, nihil concipiendo de essentia illa distincta ab eodem esse: ergo cum Deus nihil sit aliud, quam forma, et actus quidam purus sine materia, et esse quoddam maxime abstractum, et purissimum, quia est ipsum esse per essentiam; consequens est, ut contineatur intra latitudinem obiecti adaequati praedictorum intellectuum.

9 Confirmatur ex eodem S. Doctore. Nam intellectus creatus ratione suae immaterialitatis potest utcumque concipere Deum, scilicet imperfecte, et confuso modo per analogiam, ad proprium obiectum proportionatum, ut experientia constat: ergo poterit supernaturaliter elevari ad cognoscendum eum clare, et prout est in se. Patet consequentia: quia quoties potentia utcumque, et imperfecto modo potest in aliquod obiectum ferri, non repugnat eam elevari ad attingendum illud perfectiori, et elevatiori modo: et ita visus Noctuae, qui percipit lucem utcumque, est elevabilis ad videndam eam clare, et perfectiori modo in sua plenitudine. Et haec de probationibus nostrae assertionis. Utrum autem omnes istae rationes sint efficaces, an vero solum sint congruentiae, et coniecturae probabiles ad possibilitatem visionis Dei per essentiam, utcumque, et supposita fide suadendam? constabit ex dicendis dub. 3 et 4.

§ III. Diluuntur argumenta haereticorum.

10 Ad fundamentum ergo ex locis Scripturae desumptum respondetur, quod cum Paulus inquit Deum esse invisibilem, loquitur de invisibilitate per oculum corporeum; vel in hac vita mortali, et secundum communem cursum; vel tantum vult non posse videri visione comprehensiva. Quo etiam modo possunt exponi plura alia testimonia, quae solent in contrarium adduci, accommodando cuilibet ex illis unam, vel plures ex his expositionibus, quae contextui magis consonae fuerint. Ita Aug. epist. 111 et 112, et communiter Sancti Patres. Ad illud autem, quod in calce argumenti additur, dicendum est esse disparem rationem: quia Deus ita dicitur Jerem. 32 et alibi saepe, incomprehensibilis, ut nullibi dicatur esse comprehensibilis a creatura, seu adaequate cognoscibilis ab illa: et ideo non est sufficiens fundamentum in sacra pagina ad id asserendum. Deus autem licet in testimoniis citatis dicatur invisibilis, attamen in pluribus aliis iam adductis asseritur, esse visibilem, et de facto videri a beatis. Unde, ut omnia inter se cohaereant, debent praedicto modo exponi.

11 Ad primum vero ex ratione desumptum, negandum est antecedens. Ad probationem vero respondetur ex D. Thoma in hoc articulo in solutione ad 4, quod, licet ex infinitate divinae essentiae colligatur non esse proportionem propriam, et mathematicam inter eam, et intellectum creatum; non vero non esse proportionem impropriam, sive in genere potentiae, et obiecti inter utrumque. Nam proportio mathematica debet esse inter certas, et determinatas quantitates sive molis, sive perfectionis, et ita debet certis terminis claudi: et consequenter nequit versari inter rem finitam, et infinitam; secus vero proportio in genere potentiae, et obiecti. Cuius ratio est. Quia ad hanc proportionem solum desideratur, ut potentia sit secundum suam essentiam accommodata, et coaptata in ordine ad tale obiectum: at intellectus creatus sicut ratione suae immaterialitatis, est secundum se accommodatus ad percipiendum ens in communi, et ut suo modo abstrahit ab ente creato, et increato ut dictum est; ita secundum suam essentiam (modo tamen infra latius dicendo) erit coaptatus ad percipiendum quodlibet ens quantumvis infinitum, quod sub ente, ut sic contineatur: quandoquidem potentia, quae attingit aliquod obiectum, secundum rationem quamdam communem, habet etiam coaptationem et commensurationem essentialem ad attingendum, saltim ex divina elevatione, quidquid sub tali obiecto continetur.

12 Ex quo ad primam confirmationem satis patet. Nam maior illius solum est vera de distantia in genere entis, non vero de distantia in genere potentiae, et obiecti. Nam haec non attenditur in potentiis pure spiritualibus penes infinitatem obiecti: quia potentiae spirituales hoc ipso, quod tales, possunt in esse intelligibili fieri omnia, ut ostendit D. Thom. infra, quaest. 14, art. 1, sed ex alio capite, scilicet ex eo, quod non contineatur res illa sub obiecto adaequato potentiae: tunc enim ita distat potentia a tali re, ut nequeat illam attingere. Quare cum Angelus non contineatur sub obiecto potentiae visivae, secus vero Deus sub obiecto potentiae intellectivae creatae, ut dictum est, consequens est, ut intellectus creatus, et Deus, prout est in se, minus distent in ratione potentiae, et obiecti, quam Angelus, et potentia visiva.

13 Ad secundam confirmationem respondetur primo, quod, ut communiter docent iuniores Thomistae, 3 part., quaest. 13, in uno, et eodem intellectu debet duplex formaliter potentia distingui: alia essentialiter naturalis, quae formaliter loquendo solum terminetur ad ens naturale; alia vero obedientialis, quae licet entitative, et identice habeat esse naturaliter, formaliter tamen radicaliter sit supernaturalis, et saltim terminetur ad ens supernaturale, ut tale: unde licet Deus non contineatur sub obiecto illius potentiae, bene tamen sub obiecto istius: et ita poterit ab ea attingi. Diximus radicaliter, quia licet haec potentia sit formaliter, et secundum suam substantiam supernaturalis, si consideretur ut distincta ab altera potentia ordinis naturalis, non tamen est proxime elicitiva actuum vitalium, et supernaturalium, sed solum remote, et radicaliter: et ideo si semel actuetur per aliam virtutem proximam, et supernaturalem, poterit ipsa ut sic actuata, active, et proxime concurrere ad illos.

14 Secundo respondetur, aliud esse, an intellectus creatus sit potentia naturalis; aliud vero an hoc sit de conceptu essentiali illius? sicut aliud est, an intellectus sit potentia obedientialis ad percipienda obiecta supernaturalia, ut talia; aliud vero, an haec potentia obedientialis pertineat ad conceptum quidditativum illius? Etsi ergo intellectus sit potentia naturalis, habeatque praedictam potentiam obedientialem, non tamen haec pertinent ad eius essentiam: quia intellectus secundum sua essentialia praecise consideratus, tantum dicit ordinem ad ens, ut sic, prout abstrahit a naturali, et supernaturali: seu tantum consistit in coaptatione, seu commensuratione essentiali, et radicali ad percipiendum ens secundum rationem communem suae analogiae, et quodlibet peculiare ens quatenus habet rationem entis. Unde sicut secundum istam rationem non respicit ens, ut naturale, vel, ut supernaturale, sed, ut abstrahit, ita etiam in suo conceptu quidditativo abstrahit a ratione potentiae naturalis, aut supernaturalis, vel obedientialis, ut tales sunt.

Nec contra hoc obest probatio ibidem adducta. Quia non negamus intellectum creatum, v. g., humanum, esse ordinis naturalis, seu esse potentiam naturalem per ordinem ad proprium subiectum, scilicet animam, ut etiam habet esse quid naturale, cum sit propria eius passio; aut per ordinem ad obiectum sibi proportionatum, et connaturale, quod aliquo modo distinguitur ab obiecto specificante: sed negamus, quod de essentia eius sit esse potentiam naturalem, ac proinde habere rationem praedictae potentiae per ordinem ad obiectum specificativum praecise sumptum. Unde hoc ipso, quod non sit potentia naturalis hoc posteriori modo, atque adeo hoc ipso, quod secundum suam essentiam respiciat, ut proprium obiectum specificativum ens naturale praecise, ut tale, sed, ut abstrahit a naturali, et supernaturali, poterit elevari ad videndum Deum per essentiam: quippe cum Deus sic sumptus contineatur (modo statim magis explicando) sub obiecto adaequato, et specificativo illius.

15 Si autem inquiras quidnam dicat intellectus, prout est potentia naturalis, quidve, prout est potentia obedientialis? Respondetur, quod intellectus, prout est potentia naturalis, concipitur, ut peculiariter connotat suum obiectum proportionatum, et connaturale, quale est ens naturale, ut lumine naturali, ac propriis viribus cognoscendum: et consequenter addit supra se ipsum, secundum sua essentialia praecise consideratum, efficacitatem proximam ad percipiendum ex se praedictum obiectum. Caeterum quatenus concipitur sub ratione potentiae obedientialis, consideratur ut specialiter connotat obiecta supernaturalia quatenus talia, vel ut dicit quodammodo ordinem purae capacitatis ad illa: non qualitercunque, sed ita, ut ex se non habeat efficacitatem proximam ad attingendum ipsa, nec sit ei debitum, quod illa attingat, sed requirit divinam elevationem, per quam praedicta efficacitas illi tribuatur, et mediante qua sit ei debita attingentia praedictorum obiectorum. Unde sicut intellectus secundum suam essentiam praescindit a ratione potentiae naturalis, vel supernaturalis, ita respicit proprium obiectum specificativum praecise, ut est obiectum intelligibile, atque adeo praescindendo secundum hanc rationem, et ut sub praedicta reduplicatione, ab hoc, quod ex se, vel ex divina elevatione habeat efficacitatem proximam ad percipiendum illud, et ea, quae sub illo continentur. Et ideo aliquando respicit ipsum media elevatione, et sub ratione quadam supernaturali, ut dum percipit obiecta supernaturalia quatenus talia: aliquando vero per propriam, et nativam virtutem naturalem, ut cum terminatur ad obiecta naturalia, et ad obiectum intelligibile, ut sic, sub ratione tamen quadam naturali. Nam praedictum obiectum quatenus sic sumitur, est formaliter, et in ratione obiecti aliquid naturale. Sed circa haec, et ea, quae supra diximus, et infra etiam dicemus, videantur ea, quae nostri Complutenses in libris de Anima, disput. 17, quaest. 1 et 2, docent.

16 Ad secundum concedenda est maior, sed neganda minor. Et ad primam probationem dicendum est, quod licet ratio formalis quae, inspecta ab intellectu supremi Angeli, sit ratio analoga; non tamen ratio formalis sub qua: et hoc sufficit, ut obiectum specificativum illius sit per se unum, et univocum: ut patet in Metaphysica, cuius obiectum specificativum, ut tale, est per se unum, et univocum: quia licet ratio formalis, quae sit quid analogum: non tamen ratio sub qua. Sed circa haec videantur quae nostri Complutenses in Logica, disp. 19 iam citata, dicunt.

Nec verum est illud, quod ibidem innuitur, scilicet essentiam divinam prout includitur in obiecto specificativo praedicti intellectus, et pertinet ad illud, dicere quid supernaturale: quia, ut praecise spectat ad obiectum specificativum intellectus creati, non dicit aliquid naturale, vel supernaturale, quatenus talia, sed suo modo praescindit ab utroque, et solum dicit se ipsam, ut est obiectum intelligibile. Nam, ut modo innuebamus, obiectum intellectus dicitur naturale, ut est attingibile virtute, et efficacia proxima naturali; supernaturale vero, ut potest attingi virtute supernaturali, quod tamen non competit praedictae essentiae, ut praecise spectanti ad ordinem obiecti specificantis, ut talis, sed, ut pertinenti ad latitudinem obiecti improportionati, v. g., respectu luminis naturalis, ut talis, ac proinde respectu efficacitatis proximae illius: secundum quam rationem praedicta essentia aliquid addit supra obiectum specificativum quatenus tale, ut iam innuimus, et infra magis dicemus.

17 Ad secundam vero probationem dicendum est, quod etsi Deus, et creaturae non possint univoce convenire in aliqua una ratione formali quae, et eisdem intrinseca, bene tamen in aliqua una ratione formali sub qua, seu in hoc, quod est attingi sub illa, quia talis ratio non est necesse, ut sit intrinseca, seu inhaerens in Deo, sed satis erit, quod sit extrinseca consistens in speciali modo, quo intellectus attingit praedictam rationem quae; ita tamen ut hic idem modus refundatur in ipsam. Unde divina relatio pertinet ad rationem sub qua obiecti fidei: quia specialis modus tendendi huius virtutis est tendere in Deum, et in caetera alia, ut cadunt sub divina revelatione: et nihilominus talis revelatio est quid extrinsecum rebus creditis: et ita ex hac parte nihil obesset quominus in illa ratione iam dicta, tam Deus, quam caetera alia obiecta creata univoce convenirent.

18 Ad confirmationem neganda est sequela, et ad probationem dicendum est, intellectum divinum habere pro obiecto adaequato, et specificativo essentiam divinam, ut infra, quaest. 14, ostendi solet: et ita ex hac parte potest distingui essentialiter ab intellectu creato. Deinde intellectus Angelicus, et humanus licet respiciant ens in tota sua latitudine, ut rationem formalem quae; nihilominus possunt essentialiter distingui, ex eo, quod respiciunt praedictum obiectum sub distincta ratione sub qua. Potestque haec diversa ratio sub qua, explicari ex eo, quod ens non specificat, nec distinguit praedictos intellectus, nisi quatenus sunt tali, vel tali modo perfectibiles per ipsum. Qui quidem modus non potest aliter explicari, nisi per hoc, quod modus immutandi, et perficiendi intellectum humanum sit talis, ut si connaturaliter illa immutatio, et actuatio fiat, debeat esse (saltim pro hoc statu) media specie immateriali, li, abstracta a quidditate sensibili relucente in phantasmate: et in altero statu connaturaliter immutetur mediante specie intelligibili animae rationalis, sive per essentiam animae, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu proprii intellectus: et similiter modus perficiendi, et faecundandi intellectum Angelicum sit talis conditionis, ut petat pro obiecto connaturalissimo perficiente ipsum, propriam substantiam Angelicam, ita, ut caetera alia obiecta, seu species connaturaliter illum afficientes, et eidem infusae, habeant esse magis, vel minus immateriales, iuxta maiorem, vel minorem immaterialitatem praedictae substantiae, ut habet rationem obiecti motivi talis intellectus.

19 Secundo, et satis probabiliter respondetur cum Alberto, 1 de Anima, cap. penult.; Cajet., 1 part., quaest. 77, art. 3; Ferrara, 2 contra Gentes, cap. 94; Thienens, 2 de Anima, text. 9, et tandem cum nostro Collegio Complut. in libro de Anima, disp. 17, num. 11, pluribusque aliis ex Thomistis, intellectum humanum, v. g., posse considerari dupliciter, scilicet, vel in ratione potentiae formaliter sumptae, vel in ratione proprietatis: et si consideratur secundum priorem rationem, esse eiusdem speciei cum intellectu Angelico in ratione potentiae formaliter considerato, si vero accipiatur secundum posteriorem rationem, esse diversae speciei. Quare cum potentiae in ratione potentiarum specificentur ab obiectis, fit inde, ut tam intellectus humanus, quam Angelicus debeant habere unum, et idem obiectum adaequatum extensionis; licet quia proprietates, ut tales habent suum esse per ordinem ad naturam, a qua fluunt, debeant praedicti intellectus quatenus in ratione proprietatum considerantur, fluere a diversis naturis, easque respicere.

Caeterum haec solutio displicet Francisco Suarez, 2. tom. Summae Theologiae, tractat. 3, lib. 4, cap. 1, num. 7, et aliis ex iunioribus, et ideo contra eam plura obiiciunt. Sed quia eorum obiectiones nostrum Colleg. Complut. a num. 11 nuper citato usque ad num. 21 adducunt, et aliquas alias addunt, omnesque optime solvunt, propterea in eis afferendis, et solvendis non immoramur: quia ibi cum voluptate, et fructu videri possunt.

20 Ad tertium concedendum est antecedens, et neganda consequentia. Et ad probationem respondetur, difficilius esse cognosci ab intellectu creato totam collectionem creaturarum possibilium, quam Deum, prout est in se: quia prior illa cognitio, et virtus luminis elicientis illam extendi posset ad comprehendendum Deum prout est in se, quoniam virtus comprehendens totum obiectum alicuius potentiae potest etiam extendi, quatenus est ex se, ad comprehendendam illam potentiam. Unde cum tota collectio creaturarum possibilium sit adaequatum obiectum divinae omnipotentiae, consequens esset ut cognitio illa creata, et virtus illius luminis cognoscentis totum illud obiectum, posset extendi ad comprehendendam eandem omnipotentiam, ac proinde Deum ipsum: et consequenter esset, et non esset creata. Quare cum sit difficilior comprehensio Dei, quam visio ipsius prout est in se, etiam erit difficilior praedicta cognitio creaturarum, quam visio Dei.

Adde, perfectionem, et infinitatem obiecti, non extrahere illud extra latitudinem obiecti potentiae finitae, si finito modo actuet illam. Quia ergo licet Deus, prout est in se sit infinitus, nihilominus non obstante hac infinitate potest uniri finito modo in ordine ad hanc visionem, ut infra dicemus; ideo non obstante infinitate, remanet intra latitudinem obiecti intellectus: quia vero tota infinitas creaturarum non potest in proprio genere uniri intellectui creato, nisi infinite, id est, mediis infinitis speciebus, ac proinde postulantibus infinitam attentionem, ideo praedicta infinitas extrahit creaturas illas, ut simul cognoscendas, a latitudine intellectus creati non potentis infinitam praestare attentionem.