Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

1 Pro tituli intelligentia notandum est cum Nazario, 1 parte, quaest. 3, art. 2, controvers. unica; Gonzalez, quaest. 11, disp. 23, num. 12, et communi Thomistarum schola, quod de principio individuationis substantiae materialis possumus loqui dupliciter: uno modo de primo principio totali, et adaequato, nempe de omnibus essentialiter, et in recto concurrentibus ad constitutionem individui materialis, ut talis, nempe de hac forma, et de hac unione, necnon de hac materia, et unione eius ad hanc formam: ac proinde in sententia Divi Thomae, de materia aliquo modo signata quantitate, per quam materia ipsa redditur haec, ut infra videbimus. Secundo de principio radicali, quod sit prima radix, ad quam ultimate reducitur tota individuatio.

Titulus ergo huius dubii, necnon et totius disputationis non intelligitur de illo priori, sed de hoc posteriori principio individuationis, et distinctionis pure individualis, qua unum compositum ab alio distinguitur: quia principium hoc collatum cum omnibus aliis, habet potiori ratione esse primum, et radicale principium, ut ex terminis ipsis constat, et ex infra dicendis amplius patebit. Diximus: Distinctionis pure individualis: quia in praesenti non loquimur de distinctione individuali admixta distinctioni specificae, et ex ea quodammodo ortum ducente: qua ratione hic homo, v. g., et hic equus distinguuntur; sed de distinctione individuali non habente admixtam distinctionem specificam, atque adeo pure sistente intra latitudinem distinctionis individu ita sub conceptu specifico posset dari conceptus objectivus substantialis, et communis multis individuis illius speciei, et non aliis, quod videtur absurdum.alis.

Unde non loquimur de principio individuationis metaphysice sumpto. Tum, quia certum est, quodlibet individuum materiale individuari metaphysice per suam differentiam individualem, et metaphysicam constituentem illud sub specie, et distinguentem ipsum ab omni alio, quod praedictam speciem atomam participat. Tum etiam: quia satis constat, differentiam, sive principium individuale hoc modo sumptum, debere desumi ab aliquo principio physico, quod sit prima origo, primaque radix rationis individualis metaphysicae, ita ut ad illud ultimate praedicta individuatio reducatur: et ita perinde est inquirere de primo principio absolute tali, ac inquirere de principio individuationis materialis in ordine physico considerato.

2 Quare nec Scotus, 2 Sententiarum, dist. 3, quaest. 3, nec Fonseca, 5 Metaphysic. cap. 6, quaest. 5, sect. 1, punctum difficultatis, qui in tota hac disput. a Doctoribus controvertitur, attigerunt, dum disputationem hanc decidentes, solum inquiunt haecceitatem, sive differentiam individualem metaphysicam esse principium individuationis. Nam, ut modo dicebamus, controversia, et difficultatis punctum tantum est de primo, et fontali individuationis principio, in quod tota ipsa resolvitur; ac proinde de primo principio, et radice physica, ut nuper dicebamus.

Addimus autem in titulo particulam illam, intrinsecum, ut per hoc innueremus non fieri in praesenti sermonem de primo principio extrinseco, qualiter causa efficiens, et peculiariter Deus est primum principium individuationis cuiuslibet creaturae, sed de primo principio intrinseco individuationis totius compositi substantialis.

§ I. Proponitur prima sententia.

3 Prima sententia asserit, formam substantialem esse se ipsa individuum, et primum, sive praecipuum individuationis radicale principium. Ita Nimphus, 5 Metaphys., disput. 5; Sebastian. Perez, Episcopus Oxomens., 3 de anima, conclusione 1; Zimara, theoremate 97; Suarez, disput. 5 Metaphysic., sect. 4, pro qua etiam referuntur: Averroës, 1 de anima, cap. 7 et 3, Physicor. comment. 60, et lib. 4, comm. 38; Avicena, 6 naturalium. parte 1.

Probatur primo. Nam primum, et radicale principium (de quo loquimur) individuationis, et distinctionis pure individualis compositi substantialis debet habere duo: primum est, esse intrinsecum ipsi composito: secundum vero esse maxime proprium illius, ut est hoc, et individuum: ergo hoc principium erit forma substantialis, et non aliquid aliud. Antecedens patet. Nam sicut primum principium specificationis eiusdem compositi non potest non esse intrinsecum, et maxime proprium illius, ut in sua specie constituti, ita primum principium individuationis praedicti compositi debet intrinsece constituere illud in esse individui, et esse valde proprium ipsius in esse talis considerati. Consequentia autem probatur, et explicatur. Quoniam forma habet has duas conditiones, ut intuenti constabit, et nihil aliud, praeter illam, eis gaudet, ex eo quod nec accidentia queunt esse intrinseca praedicto composito, ut est hoc, et individuum, alioqui in esse talis non esset unum per se, ut ex se, et ex infra dicendis magis patebit: neque materia, licet sit intrinseca composito, potest esse maxime propria illius: siquidem eademmet, quae nunc constituit unum individuum substantiale, potest statim aliud constituere.

4 Confirmatur primo. Nam illud est primum, et radicale principium individuationis compositi substantialis, quod est primum principium respectu esse illius: et propterea D. Thom., quaestione unica de anima, artic. 1 ad secundum, dixit: unumquodque secundum idem habere esse, et individuationem: ergo forma habebit rationem praedicti principii. Patet consequentia. Quia sola forma est primum, et radicale principium existendi, et ideo materia non habet ex se propriam existentiam, sed solum ratione formae, ut in libro Physicor., disp. 3, num. 70, nostri Complut. docent.

Confirmatur, et explicatur secundo. Quia aliquid esse actu primum principium individuationis, ac proinde distinctionis individualis, supponit esse primo ens in actu: ergo ratio talis principii soli formae substantiali conveniet. Antecedens patet. Quia sicut esse utcumque principium alicuius supponit entitatem principii, ita esse primo in actu principium, supponit illud esse ens primo in actu. Consequentia vero probatur. Quia materia quantum est ex se solum est ens in potentia, ex eo quod solum habet esse puram potentiam: forma vero sola est, quae primo est ens in actu, quippe quae sola est secundum se, et essentialiter actus, sicut sola materia est essentialiter pura potentia.

5 Secundo, et principaliter. Nam primum et radicale principium unitatis specificae est sola forma: ergo etiam individuationis. Antecedens communiter recipitur a Philosophis, et Dialecticis, et constat ex iis, quae nostri Complut. in Logica, disput. 5, num. 75, asserunt. Consequentia vero probatur. Nam ideo unitas specifica compositi substantialis sumitur a forma, ut a primo, et radicali principio, quia licet nequeat dari sine materia, nihilominus praesupponit eam, ut quid potentiale, et indifferens: forma autem tollit praedictam indifferentiam, tribuitque ultimum complementum essentiale, et specificum: ergo cum eadem forma tribuat ultimum substantiale complementum composito substantiali, ut est hoc, et individuum (et propterea Aristot., 1 de anima, capite 1, dixit formam esse, quae constituit hoc aliquid) praesupponatque materiam, ut quid potentiale, et indifferens, consequens erit, ut sit etiam primum, et radicale individuationis principium. atque ita sub conceptu specifico posset dari conceptus obiectivus substantialis, et communis multis individuis illius speciei, et non aliis, quod videtur absurdum.

6 Tertio. Nam haec determinata forma non respicit hanc determinatam materiam, ita, ut in ea solummodo possit, quantum est ex vi ipsius naturaliter recipi: ergo non est haec, et individua ratione illius, sed ratione sui: ergo ipsa erit primum, et radicale principium individuationis totius compositi. Haec ultima consequentia patet ex priori. Quoniam ideo formae posset denegari ratio praedicti principii primi, et radicalis, quia ipsa non esset individua ratione sui, sed ratione materiae: ac proinde materia deberet esse prima individuationis radix. Prima vero consequentia ex antecedenti constat. Nam si forma esset individua ratione materiae, et non ratione sui: tunc ideo forma esset haec, quia petit recipi in hac determinata materia, et non in alia: ac proinde si eademmet forma naturaliter potest recipi in alia, signum est, eam non esse hanc, et individuam ratione materiae, sed ratione sui.

Antecedens autem probatur. Tum quia eademmet determinata materia, quae est sub forma embrionis, est postea sub forma animalis, verbi gratia, equi: ergo etiam eademmet forma quae nunc est in hac materia, posset quantum est ex vi formae esse in alia materia: quia actus, et potentia secundum id, quod quantum est ex se habent, debent sibi mutuo correspondere. Tum etiam: quia si haec anima, v. g., equina, tantum esset apta ex se ad informandum hanc numero materiam, tunc omnes animae equinae, quae possent illam numero materiam informare diversis temporibus, haberent inter se aliquam convenientiam realem, quam non haberent cum animabus equinis informantibus alias materias: quia omnes illae haberent aptitudinem ad informandum hanc numero materiam, quam aliae animae equinae informare non possent; atque

7 Confirmatur. Quia si eadem numero forma substantialis diversis temporibus informet diversam materiam, tunc compositum inde resultans esset idem numero, ac illud, quod prius ex alia materia, et eadem forma constabat; ergo signum est, formam esse primum et potissimum individuationis totius compositi principium, ad cuius variationem, vel invariationem individuatio praedicti compositi variatur, vel manet eadem. Consequentia non indiget probatione. Antecedens autem probatur. Nam propterea in resurrectione generali resurgent singuli homines cum sua unitate numerica, quia licet sorte contigerit, quod duo habuerint eamdem materiam, et haec uni tantum ex illis tribuatur, ut contingit in iis, qui carnibus humanis aluntur; nihilominus cuique tribuetur sua propria anima rationalis, et haec trahet quamcumque materiam ad suam propriam unitatem.

8 Quarto. Nam si ob aliquam rationem forma non esset primum principium individuationis, et distinctionis pure individualis totius compositi, maxime, quia forma ipsa limitatur per materiam: at haec ratio est nulla: ergo, etc. Maior videtur perspicua. Quoniam cum differentia individualis sit ex se limitativa, et determinativa rationis specificae; provenientis ab ipsa forma, optime colligetur praedictam formam non esse primum principium illius, si non habet ex se limitari: sed a materia, ut a primo principio limitanda est. Minor autem probatur. Nam alioqui nec materia, ac proinde nihil aliud posset esse primum principium praedictae individuationis. Nam sicut materia limitat formam, ita forma materiam, et sic de aliis ad individuationem concurrentibus, ut ex se, et ex iis, quae Divus Thomas, 1 p. part., quaest. 7, docet, satis constat. Ultimo. Quia saltim anima intellectiva est a se ipsa individua, et primum individuationis principium: et propterea D. Thom., 2 contra gentes, c. 75, in solutione primae rationis, et c. 81, ait, quod sicut esse animae intellectivae non causatur per se a materia, ita neque eius unitas, aut individuatio.

§ II. Sententia Aristotelis, et D. Thomae magis placet.

9 Dicendum tamen est, formam substantialem non esse se ipsa individuam, ita ut sit primum, et radicale principium individuationis, et distinctionis pure individualis tam respectu sui, quam totius compositi: ac proinde ita, ut in eam ultimate tota individuatio, et distinctio praedicta reducatur. Ita Aristot., 5 Metaphysic., cap. 6, in fine: ubi, inquit, distinctionem individuorum intra eandem speciem provenire ex divisibilitate materiae. Et lib. 12, cap. 8, asserit, quod ea, quae sunt multa numero, habent materiam: et ex hoc concludit, primum motorem esse unum non solum ratione, sed etiam numero: quia cum sit actus, non habet materiam. Si autem forma substantialis esset se ipsa individua, ita ut haberet rationem primi, et fontalis principii individuationis, et distinctionis individualis, tam respectu sui, quam totius compositi, tunc ex ea potius quam ex materia, et divisibilitate eius proveniret distinctio numerica. Et similiter loquens Aristotel. de materia physica, ut ex contextu constat, et bene ostendit Nazarius. 1 part., quaest. 50, art. 4, controversia 1; Ferrara, 2 contra gentes, cap. 93, ratione secunda, non recte inferret primum motorem non posse numero multiplicari, ex eo, quod non haberet materiam physicam, scilicet materiam primam, ut ex contextu constat: siquidem si semel forma substantialis est se ipsa una numero, ita ut tam sibi, quam composito sit prima ratio unitatis, et distinctionis pure numericae, potiori ratione hoc haberet respectu sui forma completa, et per se subsistens, qualis est primus motor. Idem etiam asserit Philosophus, 10 Metaphysic., text. 25, ubi assignans primum, et fontale principium unitatis, et distinctionis specificae, et individualis, inquit, formam esse primum principium unitatis, et distinctionis specificae; materiam vero distinctionis individualis, et ita inquit: Quoniam haec quidem est ratio, haec autem materia: quaecunque quidem in ratione sunt contrarietates, specie faciunt differentiam: quae vero in conceptu cum materia, non faciunt. Quae verba sic explicat Divus Thomas ibidem, lect. 11: Quia in composito est materia, et forma, haec quidem est ratio, id est forma, quae constituit speciem: haec autem est materia, quae est individuationis principium: quaecunque contrarietates sunt in ratione, id est, ex parte formae, faciunt differre secundum speciem. Illae vero quae sunt ex parte materiae, quae sunt propria individui, quod est acceptum cum materia, non faciunt differre secundum speciem.

10 Et hoc ipsum etiam docuit Sanctus Doctor secundo contra gentes, capite 93, ratione secunda, his verbis: Quaecunque sunt idem specie, differentia autem numero, habent materiam, differentia autem, quae ex forma procedit, inducit diversitatem speciei; quae autem est ex materia, inducit diversitatem secundum numerum. Idem etiam docet prima parte, quaest. 50, artic. 4, de ente, et essentia, capit. 6 et in 2 distinct. 3, quaest. 1, artic. 4, ubi, ut redderet rationem, propter quam Angeli non possunt distingui solo numero, hoc ipso, quod sint immateriales, sic inquit: Si enim immateriales ponuntur, cum nulla forma, vel natura multiplicet numerum, nisi in diversitate materiae, oportet, quod forma simplex, et immaterialis non recepta in aliqua materia sit una tantum. Unde quidquid est extra eam, est alterius naturae, eo quod distet ab eo secundum formam, non secundum materiale principium, quod ibi nullum est. Et tandem hanc eamdem doctrinam saepissime repetit D. Thom., ut constabit ex locis num. 43 referendis. Unde tam Aristotelem, quam Angelicum Doctorem sequuntur communiter eius discipuli, et plures alii, quos num. 44 referemus.

§ III. Explicatur sententia Aristotelis et D. Thomae et prima pro ea ratio discutitur.

11 Sed quia assertio indiget aliquali explicatione, propterea antequam probetur, breviter explicanda est. Etenim in ea consulto addita est particula illa limitans, scilicet: Ita ut sit primum, et radicale principium distinctionis pure individualis tam respectu sui, etc. Ut per hoc denotaretur, in ea non negari, quin forma se ipsa, et per suam intrinsecam entitatem sit proxime individua: siquidem se ipsa, et per suam intrinsecam entitatem, habet proxime, et immediate respicere hanc materiam, et non illam, et ratione huius habitudinis est immediate, et proxime singularis. Sed quod negamus, est, praedictam formam habere a se ipsa, ut a primo, et radicali principio esse individuam, aut individuare compositum: ac proinde totam hanc rem aliunde, ut a prima fonte, et radice originem trahere.

Et licet assertio sic explicata, satis efficaciter probetur ex secunda illa ratione Divi Thomae, quam dubio sequenti, numero 52, adducemus ad probandum materiam signatam quantitate, esse primam radicem individuationis iam dictae, nihilominus in hoc, et sequenti §, eam duplici alia ratione ostendemus.

12 Ratio autem prior, et fundamentalis adducta est a Philosopho, et Angelico Doctore locis citatis, quae potest sub hac forma proponi. Quoniam unitas, et distinctio proveniens a forma, ut a primo, et radicali principio, est unitas, et distinctio specifica: ergo non est unitas, et distinctio pure individualis, de qua sola loquimur: ac proinde forma non erit primum, et fontale principium unitatis, et distinctionis praecise individualis. Haec secunda consequentia ex priori aperte sequitur. Prior vero ex antecedenti. Antecedens autem, praeterquam quod est expressum Divi Thomae locis citatis, potest probari, ex eo, quod unitas, et distinctio specifica est unitas, et distinctio formalis, quia est distinctio secundum essentiam, quae est quid formale in unaquaque re: unitas vero, et distinctio numerica est unitas, et distinctio materialis: ergo cum distinctio, quae provenit a forma, ut a primo principio sit formalis, non vero materialis, quippe cum haec oriatur a materia, ut a prima radice, fit inde, ut unitas, et distinctio proveniens a forma, ut a prima radice, sit unitas, et distinctio specifica.

13 Quae ratio est adeo efficax, ut ea recte expensa facile corruant omnes evasiones, quibus adversarii illi occurrunt. Nam in primis aliqui respondent, non omnem unitatem, et distinctionem provenientem a forma, esse formalem. Nam sicut duo actus, et formae, aut duae animae rationales possunt distingui, ut actus, et formae, et nihilominus illa distinctio non est formalis, sed materialis: et similiter duo Angeli, qui sunt formae separatae nihil habentes de materia, distinguuntur individualiter, ita possunt aliqua distingui penes formam, et ratione illius, non tamen distingui formaliter, sed materialiter.

Haec igitur solutio, si ratio facta recte expendatur, facile corruit. Quoniam re bene inspecta repugnat unitatem, et distinctionem provenientem a forma, non esse formalem, ac proinde specificam. Quod quidem sic declarari, et explicari potest. Quia distinctio proveniens a materia, quatenus materia est, et ut a primo, et radicali principio, non potest quatenus ab illa provenit esse formalis, sive specifica: ergo nec distinctio proveniens a forma, quatenus forma, tanquam a prima radice poterit esse materialis: sed necessario debet esse formalis, et consequenter specifica.

14 Consequentia ex paritate rationis videtur constare, et similiter exemplo distinctionis provenientis ab albedine, aut calore: quae quia provenit ab illis, ut talibus, non potest non esse in ratione albi, aut calidi, ex eo quod hi effectus sunt proprii effectus formales albedinis, aut caloris: sicut proprius effectus formalis formae substantialis est tribuere esse formale substantiale. Antecedens est Divi Thomae loco citato ex 10 Metaphysic., lect. 11, ubi sic inquit: Unde si quaeratur utrum materia faciat diversa specie aliquo modo? Videtur quod faciat: quia hic equus ab hoc homine est diversus specie, et tamen manifestum est, quod ratio utriusque est cum materia individuali, et sic videtur, quod materia aliqualiter faciat differre specie. Sed tamen manifestum est, quod hoc non contingit propter diversitatem materiae: sed quia contrarietas est ex parte formae: sic igitur apparet quod contrarietas, quae est ex parte ipsius formae, facit differre specie, non autem illa, quae est ex parte materiae. Et deinde idem antecedens suaderi potest. Tum ex eo, quod effectus non potest esse ultra suam causam, atque adeo unitas, et distinctio formalis nequit provenire, ut a prima radice, nisi a forma. Tum etiam ex eo, quod in substantiis materialibus, licet ratio generica posset provenire a materia, secundum id, quod praedicta ratio habet de potentialitate, et materialitate, non tamen secundum id, quod retinet de actualitate, et formalitate: quandoquidem secundum istam rationem provenit a forma substantiali, quatenus tali: ergo signum est, quod esse, aut distinctio formalis nequit provenire a materia quatenus tali.

15 Confirmatur, et explicatur. Quoniam aliud est, quod distinctio exerceatur in formis: aliud vero, quod proveniat ab ipsis formis, quatenus talibus. Sicut aliud est, quod habere partes entitativas exerceatur: et reperiatur in substantia materiali: aliud vero quod habere illas proveniat ab eadem substantia, quatenus tali. Unde sicut non repugnat praedictas partes inveniri, exerceri, et communicari substantiae ab alio, ut a prima radice, scilicet a quantitate; et quod nihilominus non sint de formali substantiales, sed quantitativae, ut in libro de Generatione, disput. 5, num. 58 et deinceps late et docte nostri Complutenses docent: secus tamen si praedictae partes exerceantur in substantia, et a substantia, ut a causa formali provenerint, nam eo ipso non possent non esse formaliter substantiales: ita debita tamen proportione servata, licet non repugnet distinctionem exercitam in formis substantialibus, aliunde tamen scilicet a materia provenientem, non esse formalem, sed materialem: secus tamen si in praedictis formis exerceatur, et ab illis proveniat: quoniam eo ipso talis distinctio debet esse similis suae causae, ac proinde debet esse formalis.

16 Diximus: Debita tamen proportione servata, ut obiectio quaedam desumpta ex exemplo allato, quae hic fieri poterat, soluta maneat. Quia in praesenti solum comparamus rem, de qua agimus, cum praedicto exemplo in hoc, quod sicut partes entitativae substantiae deberent esse de formali substantiales, si a substantia provenerint, et non haberent solum exerceri in substantia; secus tamen si solum exerceantur in illa: ita distinctio proveniens a forma non potest non esse formalis, quamvis distinctio in illa exercita, et aliunde scilicet a materia proveniens, possit non esse formalis, sed materialis.

Caeterum cum hoc stat, ut sit sua disparitas inter exemplum, et rem, de qua loquimur, orta ex eo, quod distinctio praedicta exercita in formis provenit a materia, ut a termino quodammodo extrinseco, id est, non constituente essentialiter formam: et ideo forma individuatur, et distinguitur proxime ab alia forma per se ipsam, id est, per habitudinem quam dicit ad materiam. At partes entitativae substantiae proveniunt a quantitate, ut a causa formali intrinseca eo modo, quo esse album provenit ab albedine: et ita non habet partes, nec distinctionem earum per se ipsam, id est, per solam habitudinem ad quantitatem, ut ad causam formalem extrinsecam, sed praecise, ut subest quantitati, et quatenus ea informatur.

Nec primum illud exemplum, quod de duplici anima rationali in hac solutione affertur, aliquid convincit. Quoniam duae animae rationales, ideo possunt differre materialiter, licet sint actus, et formae, quia individuantur per materiam, tanquam per primum, et radicale principium suae individuationis. Unde licet illa distinctio exerceatur in formis substantialibus, non tamen provenit ab illis: et ita potest non esse formalis, et specifica, sed materialis, et pure individualis.

17 Nec etiam secundum exemplum de duplici Angelo, ratione suarum differentiarum individualium numerice distincto, aliquid probat. Tum quia, ut infra dicemus distinctio, quae est inter duplicem Angelum ratione suarum differentiarum individualium, non est distinctio pure individualis, et a differentiis pure individualibus orta: quia in eis unitas, et distinctio specifica, et individualis non distinguuntur virtualiter, aut cum fundamento in re, sed solum ex parte nostri modi concipiendi: ut in tractatu de Angelis Deo dante dicemus. Et ita illa ipsissima (ut sic loquamur) distinctio individualis, est distinctio specifica, ac proinde potest, et debet oriri a forma, quatenus forma: in praesenti autem non loquimur, ut iam tetigimus, nisi de unitate, et distinctione pure individuali, quae hoc ipso quod talis, debet esse materialis, et a materia provenire. Tum etiam: quia adhuc gratis admisso, quod in Angelis distinguatur virtualiter eorum differentia individualis a differentia specifica, nihilominus hoc non enervat vim nostrae rationis, ut ex iis, quae infra numero 56 et 57 dicemus, amplius constabit: ubi rem hanc testimoniis Divi Thomae elucidabimus.

Ex quo etiam corruet alia solutio ab adversariis adhibita, scilicet differentiam provenientem a forma esse formalem, et specificam, quando oritur ab ea, secundum id, quod formale est in ipsa: non vero quando procedit ab illa secundum id, quod est materiale in ea, quamvis utrumque sit proprium talis formae, et conveniat ipsi, quatenus tali. Caeterum, quia individuatio totius compositi debet provenire a forma substantiali, secundum id, quod est materiale in ipsa, non vero secundum id, quod est formale, ideo distinctio proveniens a forma, secundum hanc rationem, scilicet, secundum differentiam individualem, seu haecceitatem ipsius potest esse materialis, et numerica, non vero formalis, et specifica.

Ex dictis igitur haec evasio, non minus, quam praecedens corruit.¹ Quod, ut melius intelligatur, recolendum est in memoriam id, quod num. 1 dicebamus, scilicet ideo non fieri sermonem de differentia individuali, seu de ratione materiali, aut principio individuationis metaphysice sumptis, sed de individuatione, seu ratione materiali, et principio individuationis physice acceptis, quoniam quaevis ratio metaphysica debet fundari in entitate physica, et physice accepta, ab eaque, ut a prima radice desumi.

18 Hinc ergo maior expensio rationis Divi Thomae, per quam praedicta evasio evanescit, desumitur. Nam, vel forma substantialis physice accepta, et secundum, quod est physice individua, et individuationis principium, dicit aliquid materiale physice supra se ipsam, ut est primum principium specificationis, et distinctionis specificae? vel nihil reale physice materiale addit supra se, ut est physice forma, et dicit esse formale physicum, ut quod? si hoc secundum dicatur, ergo forma secundum, quod pertinet ad ordinem physicum, et habet rationem principii physici respectu compositi, tantum erit radix distinctionis formalis specificae: siquidem in isto ordine nihil addit supra se ipsam, quod physice sit materiale, sed quidquid in ea reperitur, est physice quid formale, ut quod. Si vero primum asseratur, ergo illud materiale, quod est physice tale, debet oriri, tanquam a prima radice a materia: ac proinde licet exerceatur, et reperiatur in forma ipsa substantiali (de qua sola in hoc dubio loquimur) non debet provenire ab illa, sed a materia: quandoquidem, sicut esse formale, et physice tale, nequit aliunde, quam a forma provenire, ita esse materiale, quod physice habet rationem talis, nequit ab alio tanquam a primo principio, nisi a materia ordinem ducere.

19 Confirmatur, et explicatur ex iis, quae nuper dicebamus, in hac tamen forma expensis. Quoniam hoc ipso, quod in substantiis materialibus reperiatur aliquid materiale, et metaphysicum respectu compositionis metaphysicae, scilicet genus, non potest non prout quid materiale est, oriri tanquam a prima radice ab ipsa materia, non vero a forma, ut ex Aristot. et D. Thom. et ratione efficaci in Logica, disp. 5, num. 75, et deinceps nostri Complut. ostendunt: ergo hoc ipso, quod in forma substantiali, nec non, et in composito ex illa consurgente reperiatur aliqua alia ratio materialis in ordine metaphysico, scilicet differentia pure individualis talis formae, et compositi, ab alio eiusdem speciei, non poterit non praedicta differentia oriri, ut a primo principio a materia, non vero ab ipsa forma: atque adeo quaevis differentia orta a forma, quatenus tali, ut a primo principio physico, in quod talis effectus ultimate reducitur, debet oriri ab eadem forma, secundum quod physice dicit esse formale, ut quo: et consequenter non potest non talis differentia esse simul formalis, et specifica.

Confirmatur tandem. Nam licet forma materialis habeat in se esse materiale, modo a nostris Complutens. in 1 et 2 Physic. tacto, et similiter materia: attamen facta collatione inter utramque, tunc primus (ut sic dicamus) fons materialitatis praedictae formae est ipsa materia, non vero e contra: ergo signum est, quod totum esse materiale formae substantialis, et compositi, ac proinde differentia individualis utriusque, debet a materia, ut a prima radice oriri. Consequentia videtur legitima. Antecedens vero probatur. Nam haec causalis est vera: Quia forma edicitur a materia, vel quia pendet secundum suum esse ab illa, ideo praedicta forma est materialis; non vero e converso. Quia cum esse materiale sit esse potentiale, ex eo, quod opponitur actualitati, et formalitati, debet provenire, ut a prima radice, a primo huius generis, scilicet a prima, et pura potentia, nempe a materia, iuxta illud Aristotelicum axioma: primum in unoquoque genere est causa eorum, quae sunt post in illo genere.

§ IV. Proponitur secunda ratio pro Aristotelica, et Thomistica doctrina,

20 Secunda, et principalis ratio pro assertione, per quam praecedentes solutiones adhibitae praecedenti rationi, magis eliduntur, potest ad hanc formam reduci. Quoniam forma ex natura sua subsistens, omnino separata a materia, ut a receptivo, non potest esse nisi una numero, seu non potest non habere plene totam speciem, ac proinde non poterit in ea assignari aliquid metaphysice, aut physice materiale, ratione, cuius sit radix distinctionis pure individualis a quavis alia: ergo hoc ipso quod aliqua forma sit talis conditionis, ut possit numero multiplicari, et esse principium aliquo modo individuationis, ac multiplicationis compositi, ac proinde esse in ea aliquid materiale physice, aut metaphysice, ratione cuius queat in utroque ordine esse aliquo modo principium distinctionis pure numericae, et individualis, debet hoc oriri tanquam ex primo principio, ex eo, quod forma illa non est omnino separata a materia, ut a receptivo; sed ducit ordinem ad illam, ut ad receptivum, et primam rationem, ac radicem talis multiplicationis, et distinctionis individualis pure individualis, ac proinde praedictum receptivum erit prima ratio talis multiplicationis. Sicut, quia visus est talis, quatenus respicit visibile, propterea visibile est prima radix, et origo caeterorum, quae ad ordinem visibilem spectant: et ideo haec causalis est vera, et a priori: Quia datur visibile, ideo datur visus, et visio. Antecedens patet in Angelis, qui ex eo, quod sunt formae ex se subsistentes, et omnino separatae a materia, ut a receptivo, habent omnia, quae in eodem antecedenti referuntur. Potestque hoc ipsum explicari exemplo albedinis adducto a Divo Thoma, 1 part., quaest. 50, artic. 4, quae non posset esse nisi una numero, si esset a subiecto tam actu, quam aptitudine separata, ita ut nullo modo ad illud habitudinem importaret: quia eo ipso non haberet unde multiplicaretur secundum numerum.

Prima vero consequentia ex antecedenti videtur aperte sequi. Nam quoties negatio est causa adaequata negationis, toties affirmatio est etiam causa adaequata affirmationis: et ita si negatio multiplicationis pure individualis alicuius formae, atque adeo quod tantum possit esse una numero, colligitur adaequate ex carentia materiae, et receptivi, non est cur multiplicatio pure individualis ipsius, ac proinde, quod sit in alia aliquid materiale, ratione cuius possit sic multiplicari, et esse aliquo modo principium similis multiplicationis in toto composito, non colligatur tanquam ex prima radice ex positione materiae, et receptivi talis formae, seu ex eo, quod forma habeat materiam, et receptivum, in quo recipiatur.

21 Quae ratio desumitur ex D. Thoma, loco citato, et 1 part., quaest. 41, art. 6, e quaest. 44, art. 1, necnon quaest. 75, art. et 3 de anima, lect. 8, quam ipse ex Aristot. ibidem text. 8, sub his verbis deprompsit: Natura speciei individuatur per materiam, unde principia individuantia, et accidentia individua sunt praeter essentiam speciei: et ideo contingit sub una specie inveniri plura individua, quae licet non differant in natura speciei, differunt tamen secundum principia individuantia: et propter hoc in omnibus habentibus formam in materia non est omnino idem, et res, et quod quid est eius: Socrates enim non est sua humanitas. In iis vero, quae non habent formam in materia, sicut sunt formae simplices, nihil potest esse praeter essentiam speciei, quia ipsa forma est tota essentia, et ideo in talibus non possunt esse plura individua unius speciei, nec potest in eis differre res, et quod quid est eius.

Potestque tota haec ratio magis elucidari ex eodem Sancto Doctore. Quoniam individua eiusdem speciei conveniunt in perfectione intrinsece spectante ad essentiam specificam, ita ut cuncta illa perfectio reperiatur in eorum quolibet, et solum discriminenter in diversis modis substantialibus habendi eam: sed ubi natura specifica est ex natura sua subsistens, et omnino, seu tam actu, quam aptitudine separata a materia, et a receptivo, nequit dari pluralitas, aut diversitas modorum habendi eam: ergo nec pluralitas, et distinctio individuorum: ac proinde quoties haec datur, signum est, formam constituentem talem naturam non esse omnino separatam a materia, et receptivo, sed esse multiplicabilem numero per ordinem ad diversas materias, et receptiva, tanquam ad primas radices talis multiplicationis.

Haec ultima consequentia patet ex priori, et ex nuper dictis. Prior vero ex utraque praemissa etiam liquet. Minor autem, in qua est difficultas, potest sic explicari, et probari. Quoniam ad diversitatem illorum modorum desideratur, quod singula ex illis individuis participent naturam specificam limitate, id est non adaequate, et quantum participari potest ex parte modi participandi: alioqui nequirent illi modi esse inter se distincti, et inaequales: sed ubi natura specifica habet esse omnino separatam a materia, nihil reperitur, a quo valeat huiusmodi limitatio provenire: nam cum unumquodque limitetur per suum oppositum, ut actus per potentiam, oportet limitationem, et coarctationem actus, qualis est natura specifica respectu individuorum, fieri etiam per oppositum, scilicet per potentiam, aut materiam: ergo neque poterit ibidem reperiri multiplicitas praedictorum modorum. Sed circa haec videantur ea, quae de limitatione potentiae per suum actum nostri Complutenses in libris Physic., disput. 9, num. 15 et 16, docent, necnon et ea, quae infra num. 28 dicemus.

22 Confirmatur, et explicatur tandem.

Quoniam ipsum esse, seu ipsa existentia per se subsistens non potest esse, nisi una tantum numero: quoniam est omnino irrecepta, et ex consequenti illimitata; et propterea, quia natura divina est sua existentia per se subsistens, nequit numero multiplicari: ergo eadem ratione quaevis forma omnino irrecepta nequibit numero multiplicari: et per consequens, si quae forma potest numero multiplicari, et inadaequate participari ratione diversorum modorum individualium participandi illam, hoc illi proveniet ex subiecto, et receptivo, ratione cuius limitatur et coarctatur, ne adaequate, et quantum haberi potest ex parte modi habendi, habeatur.

Haec secunda consequentia ex priori aperte sequitur. Prior vero ex antecedenti, ut intuenti patebit. Unde propter hanc rationem Angelicus Doctor multoties asserit, quodlibet individuum naturae Angelicae habere infirmitatem intra suam speciem: et ita non posse dari aliud intra illam. Quorum verborum non est sensus, quod intra latitudinem illius speciei possit ita esse perfectum, ut habeat perfectionem positive infinitam (quo pacto Scotus, et alii Sanctum Doctorem interpretantur) sed solum, quod habeat naturam specificam infinite negative ex parte modi habendi eam, hoc est, adaequate, et sine determinatione ad aliquem modum, modo dicto limitatum, participandi illam: ex eo, quod non habet formam receptam in materia; et proprium est materiae, quod sit radix praedictae limitationis, et multiplicationis individualis. Et ita quoties forma distinguitur pure individualiter ab alia, non potest non talis distinctio, atque adeo, et individuatio a materia, et receptivo, ut a receptivo radicali ei provenire.

23 Nec refert si obiicias, quod differentiae specificae in formis per se subsistentibus, et omnino separatis a materia, quales sunt Angeli, habent esse limitatas secundum se, et limitare, et contrahere naturam genericam: ergo pari ratione erunt dabiles in illis praedicti modi individuales, qui secundum se, et ex propriis sint limitati, ac proinde idonei, ut limitent, et determinent naturam specificam, licet sit omnino separata a materia: et per consequens in iis naturis, quae habent formam in materia, non orietur distinctio modorum individualium, et limitatio eorum, a materia, in qua praedicta forma recipitur tanquam ex primo, et radicali principio limitationis, et individuationis illius.

Respondetur enim concedendo antecedens, et negando utramque consequentiam, et ratio disparitatis est. Quod differentiis specificis potest in Angelis assignari sufficiens radix, seu fundamentum suae limitationis, scilicet propria essentia actualis eorundem Angelorum, ex eo, quod praedictis differentiis competit, ut sint formales et actuales, sicut essentia Angelica. Caeterum respectu praedictorum modorum, seu differentiarum individualium, nequit simile fundamentum dari: quia competeret illis esse limitatos per modum materiae, et potentiae, ut ostensum est; et eadem natura specifica omnino separata a materia, ac proinde non includens formam receptibilem in potentia materiae, nequit esse radix, aut fundamentum limitationis adeo diversae.

Potestque haec eadem disparitas magis elucidari, ex eo, quod, ut modo innuebamus, differentia specifica in Angelis ideo est conceptibilis, ut limitans, et contrahens gradum genericum, quoniam coarctat illum per modum actus, et formae: ac proinde potest concipi, ut recepta in eo, et actuans ipsum, ut ex se patet. At modus, seu differentia individualis, nisi habeat esse materiale, seu a materia, aut receptivo desumptum, non est conceptibilis, ut coarctans naturam specificam: nam cum conferatur cum ea tanquam cum actu, et forma, nequit illam limitare, nisi per modum potentiae passivae, aut tanquam conditio ipsius, seu tanquam aliquid se tenens ex parte materiae, et receptivi, ab eoque ut a prima radice ortum ducens: ut ita salvetur, unumquodque limitari per suum oppositum, ut actum per potentiam, sive per aliquid a potentia, et receptivo, ut a primo principio originem trahens.

§ V. Diluuntur argumenta primae sententiae praeter ultimum.

24 Ad primum concesso antecedenti, neganda est consequentia. Et ad probationem negandum est formam substantialem, ut est haec, esse maxime propriam compositi, ut est hoc, quandoquidem forma est haec, ratione materiae: ac proinde est propria totius compositi ratione eiusdem materiae, ut est haec: et ita materia, ut haec, erit maxime propria praedicti compositi, quatenus hoc iuxta illud Aristotelicum axioma: Propter quod, unumquodque tale, et illud magis. Unde falsum est id, quod ibidem dicitur, scilicet eamdemmet materiam, quae nunc constituit unum individuum substantiale, posse statim aliud constituere, si intelligatur de materia prima, ut est haec positive, ut infra explicabitur: secundum quam rationem est primum, et radicale principium individuationis, quamvis cum hoc stet, ut eadem materia, ut est una numero negative, diversa tamen positive, possit successive constituere diversa individua substantialia.

25 Ad primam confirmationem negandum est antecedens: quia existentia, quippe actus secundus, et valde perfectus, convenit composito ratione formae, individuatio vero debet convenire illi ratione materiae, ut ostensum est. Neque oppositum huius vult D. Thom. loco ibidem citato, sed tantum, quod idem sit susceptivum existentiae, et individuum, ut quod, quamvis individuatio, et distinctio pure individualis ex diversa radice ortum ducat.

Ad secundam confirmationem negandum est antecedens. Et ad probationem dicendum est, aliud esse, quod primum principium, et radix individuationis, et distinctionis pure individualis sit actu principium, seu principium in actu, et ens in actu: aliud vero, quod sit re ipsa verum principium, a quo re ipsa individuatio ortum ducat, ac tandem quod re ipsa habeat veram entitatem, licet sit principium, et entitas, quae sit potentia. Dicimus ergo, quod primo principio individuationis, si proprie, et in rigore loquamur, convenit hoc posterius, non tamen illud prius, ut constat ex iis, quae in 1. ib. Physicor., disput. 3, num. 18, nostri Complut. asserunt, et ex iis, quae in hoc dub. tetigimus, et infra dicemus. Unde non mirum, quod materiae primae conveniat ratio primi principii, et radicis individuationis: et quod ipsa propter hanc rationem purae potentiae, et quia non habet existentiam, a quo ratio entis desumi solet, nuncupetur ens in potentia, ut loco cit. num. 19 et 20 nostri Complut. explicant.

26 Ad secundum principale concesso antecedenti, neganda est consequentia. Et ad probationem dicendum est, ideo formam esse primam radicem positivae specificationis materiae, et totius compositi, quia non solum complet illam; sed etiam primo tribuit praedictam speciem, ex eo, quod materia, ut praesupponitur ad formam, ut praecise tribuentem talem specificationem est indifferens, et tantum una unitate specifica negativa. Caeterum eadem forma, ut est haec, secundum quam rationem poterat esse radix individuationis materiae, solum habet complere; non vero primo tribuere individuationem, tam materiae, quam composito: quia materia, ut haec, et determinata, ac appropriata huic formae, et composito potius, quam alteri; praesupponitur ad illa tanquam radix utriusque: ex eo, quod, ut nuper dicebamus, individuatio, et distinctio pure individualis, est unitas, et distinctio materialis: specificatio vero, et distinctio specifica, est unitas, et distinctio formalis: et ideo illa a materia. haec vero a forma, ut a primo principio debet provenire.

27 Ad tertium negandum est antecedens, si intelligatur de materia, ut est haec numero positive. Nam forma, ut haec, ita est coaptata, cum hac numero materia, ut est haec positive, id est, ut sigillata per hanc, seu ad hanc numero quantitatem, ut nequeat in materia, quae sit alia numero positive recipi. Et ad primam probationem in contrarium negandum est antecedens, intellectum de eademmet materia, ut est eadem numero positive, quamvis eademmet, identitate, et unitate negativa, sit sub forma embrionis, et postea sub forma animalis, v. g., equi, ut in lib. Physicor., disput. 3, num. 34, et disput. 6, num. 11, et in lib. de Generatione, disput. 5, num. 38, nostri Complut. docent. Unde in eodem proportionali sensu debet negari consequentia.

Ex quo ad secundam probationem negandum est id, quod in ea videtur supponi, scilicet esse aliquam collectionem animarum equinarum, quae possit recipi in hac numero materia, ut est haec positive. Quia licet omnes formae substantiales, et sublunares possint recipi in hac numero materia, prout praecise dicit unitatem numericam negative, ex eo, quod omnis materia sublunaris tantum est una numero negative, attamen si consideretur, ut est una numero positive, quaevis materia, ut est haec, petit hanc formam, et non aliam: et nequit respicere alteram, nisi praedicta materia fiat alia per distinctam sigillationem ad aliam diversam quantitatem.

28 Ad confirmationem satis constat ex iis, quae in lib. Physic., disput. 6, num. 9 et deinceps nostri Complut. dicunt, ubi explicant quomodo non sufficiat ad hoc, ut resurgat idem numero homo, quod tantum tribuatur ei eadem numero anima: et qua ratione fiat distributio materiae in iis, qui carnibus humanis vescuntur, ita, ut unusquisque cum propria materia, et forma resurgat.

Ad quartum concedenda est maior iuxta ea, quae toties insinuavimus: et neganda est minor. Et ad probationem neganda est sequela. Ad cuius probationem negari debet, quod sicut materia limitat formam, ita forma materiam: non quidem ad hunc sensum, quod forma nulla ratione limitat materiam; sed quod sit omnimoda paritas inter utramque quoad praedictum munus. Nam materia limitat formam per modum potentiae, et primi subiecti non receptibilis in alio, ut in subiecto: et ita debet in eam, ut in primum principium limitans refundi limitatio ad esse individuale; quia non qualecunque oppositum limitans; sed oppositum hoc modo limitans aliud sibi oppositum, est accommodatum ad limitandum per modum primi principii ad esse individuale, et distinctionem pure individualem, ut ex dictis patet, et infra late expendemus. Caeterum forma limitat diversa ratione, scilicet per modum actus, et formae communicabilis: et ita non potest limitare suum oppositum ad esse individuale, sed ad esse specificum ex se communicabile alteri, ut superius suo inferiori, ut ibidem magis explicabitur.

29 Itaque, cum in composito substantiali sit, ut supra insinuavimus, esse limitatum secundum speciem, et secundum numerum, et haec duo sint inter se adeo, secundum has duas rationes, et modo insinuato diversa, oportet dari duo principia limitantia, et diversae rationis, duoque opposita, in quae tanquam in primam radicem praedicta limitatio refundatur. Unde cum haec opposita se invicem limitantia, tantum possint esse duo, scilicet actus primus, nempe forma substantialis, et potentia prima, nimirum materia; et unum ex illis, nimirum prima potentia, non possit per suam limitationem esse prima radix unitatis specificae, ut communiter Doctores tuentur, fit inde ut ex limitatione formae respectu materiae, solum sequatur praedictam formam limitare ad esse specificum: ac proinde materiae solum superesse, quod limitet ad esse numericum.

§ VI. Solvitur ultimum argumentum primae sententiae.

30 Ad ultimum fatendum est, unumquodque ita esse individuum, sicut est ens, et habet esse: et propterea sicut anima rationalis non est ens, aut habet esse dependenter a corpore tanquam a causa materiali, ex cuius potentia educatur, sic nec habet individuationem dependenter ab eodem corpore, sive materia, ut a causa materiali ex cuius potentia educatur. Caeterum, quia eadem anima rationalis, licet non sit educta de potentia materiae, est tamen sicut illa, pars essentialis hominis, eamque ab intrinseco habet respicere, ut comparem, et materiam, non ex qua fiat, sed in qua recipiatur: et similiter licet non sit educta, est tamen occasionata ex corpore, et materia, ut in lib. Physicor., disput. 4, num. 20, nostri Complut. docent, et naturaliter saltim nequit creari, nisi desumpta occasione ab illo, eo quod nequit fieri nisi recepta in ipso: propterea eius individuatio sumitur, ut a prima radice, ab eadem materia, seu corpore, ut a termino suae habitudinis, et a puro receptivo, et limitativo ipsius per se, et indispensabiliter semper inspecto: et insuper eadem individuatio est occasionata ex eodem corpore, et naturaliter saltim nequit incipere nisi desumpta occasione ab illo. Quamvis, quia habet esse absolutum, seu independens a corpore secundum se sumptum, ex eo, quod est per se subsistens, ideo eius esse, et individuatio semel producta non pendeat ab illo tanquam ab occasione, nisi tantum, quoad sui initium, non vero in sui fine, id est, non ita pendet a corpore, ut eo pereunte, ipsa etiam anima, et eius individuatio pereant.

31 Quae solutio, quoad utramque sui partem desumitur ex Divo Thom. Quod primam quidem, scilicet animam rationalem individuari ex habitudine ad materiam, et corpus singulare, atque adeo ab eodem corpore, ut a prima radice, et termino praedictae habitudinis, eam docuit Angelicus Doctor quaest. de spiritualibus creaturis, art. 9, his verbis: Dicendum, quod licet corpus non sit de essentia animae, tamen anima secundum suam essentiam habet habitudinem ad corpus, in quantum hoc est ei essentiale, quod sit corporis forma: et ideo in diffinitione animae ponitur corpus: sicut ergo de ratione animae est, quod sit forma corporis: ita de ratione huius animae, in quantum est haec anima, est, quod habeat habitudinem ad hoc corpus.

Quoad secundam vero partem, nimirum eamdem animam rationalem individuari a corpore, ut ab occasione, et modo dicto, docuit etiam eamdem solutionem Angelicus Doctor de ente, et essentia, cap. 6, ubi loquens de individuatione praedictae animae, sic ait: Licet individuatio eius ex corpore occasionaliter dependeat quantum ad sui inchoationem, quia non acquiritur sibi esse individuatum, nisi in corpore, cuius est actus: non tamen oportet, ut destructo corpore individuatio pendeat: quia, cum habeat esse absolutum, ex quo acquisitum est sibi esse individuatum, ex hoc, quod facta est forma huius corporis; illud esse semper remanet individuatum: et ideo dicit Avicenna, quod individuatio animarum, et multiplicatio dependet ex corpore quantum ad sui principium, sed non quantum ad sui finem.

32 Nec refert si dicas, quod sicut anima rationalis quantum ad suum finem habet esse per se subsistens, ita quantum ad suum principium: at hoc non obstante requiritur corpus ad eius individuationem, quoad sui principium: ergo etiam, quoad sui finem: ac proinde sicut eius individuatio, et esse pendent a corpore quoad sui initium, tanquam ab occasione, ita quoad sui consistentiam, et finem: vel si, quoad sui consistentiam non pendet, nec quoad initium.

Respondetur enim negando utramque consequentiam: est enim dispar ratio, quam adduxit D. Thom. de potentia, quaest. 3, art. 10, ex eo, quod anima facta est per creationem, et ita inquit: Res creatae sunt a Deo in sua naturali perfectione: perfectum enim naturaliter praecedit imperfectum, secundum Philosophum, etc. Anima autem non habet perfectionem suae naturae extra corpus, cum non sit per se ipsam completa species, alicuius naturae, sed sit pars humanae naturae: alias oporteret, quod ex anima et corpore non fieret unum nisi per accidens. Unde non fuit anima humana extra corpus creata. Quia tamen semel creata anima cum sua naturali perfectione, quae ei accrescit ex unione ad corpus, non inconvenit, ut postea eam amittat, quia unita est corpori corruptibili, et unioni amissibili, ex eo, quod non satiat totam capacitatem materiae, propterea potest amittere hanc perfectionem: et quia semper habet esse per se subsistens, quae ea amissa, adhuc² cum suo esse, et individuatione permanere.