Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

1 Postquam explicuimus, Deum certo scire futura contingentia absoluta, et quomodo illa certo sciat, restat, ut explicemus, an, et quomodo habeat infallibilem scientiam futurorum conditionatorum. Consulto autem in titulo huius disputationis non inquisivimus absolute de scientia Dei respectu futurorum conditionatorum, sed de praedicta scientia, quam Deus habet de illis in suo decreto efficaci, et conditionato, ut denotaremus disputationem hanc non esse de scientia media, aut conditionata, quam plures extra scholam D. Thom. admittunt, quaeque non terminatur ad futura conditionata, ex eo, quod sunt efficaciter, et conditionate praediffinita a Deo; sed ratione veritatis obiectivae, quam (ut ipsi putant) antecedenter ad divinum decretum habent. De qua quidem scientia, et quomodo sit impugnanda, in sequenti disp. ex professo agemus.

Dubium hoc simplici veritatis propositionis decisione decidendum est: quia res, de qua in illo agitur, nihil amplius petit. Pro decisione igitur eius notandum est primo futurum conditionatum posse dupliciter accipi. Primo quidem ita ut denotet futurum, quod de facto erit, quia conditio, a qua dependentiam habet, etiam erit: et ita solum vocatur futurum, non quacunque, sed conditionatum: quia pendet ab aliqua conditione. Unde in hoc sensu incarnatio Verbi habuit rationem futuri conditionati, ex eo, quod pendebat a peccato Adami, ita ut si peccatum hoc non esset, nec etiam incarnatio foret, ut docet D. Thom. 3. part. quaest. 1. art. 3. Secundo modo appellatur futurum contingens conditionatum, quod de facto non habebit existentiam; haberet tamen illam, si conditio, a qua pendet, poneretur, quamvis revera nunquam sit ponenda, ut si diceres: Si Judas non se suspendisset, salvaretur.

2 Secundo notandum est, futurum conditionatum, hoc secundo modo sumptum, rursus DIVIDI. Nam alia sunt, quae aliquo modo nectuntur cum conditione, ex eo, quod conditio aliquo modo influit ad illa: sive talis influxus sit per modum causae, aut occasionis, vel conditionis sine qua non, ut: Si Petrus audiret concionem, converteretur. Alia vero sunt, quae nullam habent, quantum est ex se, connexionem cum conditione; sed secundum se spectata habent se concomitanter ad illam. Quae quidem appellantur conditionata disparata, ut: Si Paulus caneret Vallisoleti, Franciscus dormiret Matriti.

3 Tertio notandum est, utrumque ex his membris posse ulterius subdividi. Nam in primis futurum conditionatum, habens aliquam connexionem cum conditione, aliud est, quod nectitur necessario necessitate simpliciter cum illa, ut in his propositionibus: Si Sol luceret, dies esset, vel: Si Petrus ambularet, moveretur. Aliud vero, quod tantum habet connexionem infallibilem cum conditione, seu connexionem necessariam necessitate secundum quid, et praecise ex suppositione, ut: Si Judas efficaciter vocatus fuisset a Christo, non se suspenderet, sed converteretur, vel: Si praedestinatus esset, non damnaretur, sed salvus foret. Aliud tandem, quod probabiliter, aut coniecturaliter habet nexum cum conditione, ut: Si Petro sitienti propinaretur vas aquae, biberet illam.

Et deinde futurum conditionatum disparatum potest etiam in alia membra secari. Nam aliud est, in quo positio conditionis habet dependentiam a causa libera, effectus vero concomitans a causa necessaria, ut: Si Petrus peteret Vallisoletum, Joannes occideretur a fulmine. Aliud vero, in quo tam positio conditionis, quam effectus ipse secutus habent dependentiam a causa libera creata, ut: Si Petrus ambularet Vallisoleti, Joannes dormiret Matriti.

4 Ex his ergo notandum est quarto, praesentem disputationem non esse de futuris conditionatis, quae tam ipsa, quam conditiones, a quibus dependent, habebunt de facto existentiam, seu (ut alii loquuntur) de his futuris, in quibus purificatur conditio, et ita transeunt in absoluta, quia eo ipso talia futura, quippe quae vere habent rationem futurorum absolutorum, non pertinent ad hanc disputationem, sed ad praecedentem, in qua de futuris absolutis late egimus.

Loquendo autem de futuris conditionatis, in quibus non purificabitur conditio, et habent aliquam connexionem cum illa, non discutiemus de illis futuris, quae habent connexionem necessariam simpliciter cum sua conditione, si per propositionem, quae de illis efformatur, solum importetur necessitas illationis; seu si illa propositio accipiatur praecise in vi conditionatae importantis solum bonitatem illationis unius ex alio. Tum quia certum est praedictam propositionem hoc modo sumptam, revera non esse propositionem de futuro ex parte obiecti, et cum fundamento in re; sed solum quantum ad formulam enunciandi: quia re ipsa eadem connexio necessario significatur etiam in propositione de praesenti, vel de praeterito. Et ita nihil refert sive dicas: Si Sol lucet, dies est, aut si asseras: Si Sol lucebit, dies erit. At propositiones conditionatae, de quibus in praesenti agimus, revera, et cum fundamento in re ex parte obiecti enunciant aliquid de futuro, quod re ipsa erit, si ponatur conditio. Tum etiam: quia indubitatum est praedicta futura conditionata, seu propositiones de illis efformatas, esse ex terminis, et ab intrinseco, necessarias; ita ut implicet ab intrinseco oppositum fieri: ac proinde non poterunt non cognosci certo a Deo; imo non poterunt non ab illo certo cognosci per scientiam omnino necessariam, scilicet per scientiam simplicis intelligentiae.

5 Ex quo etiam fit, non esse etiam in hac disp. sermonem de futuris conditionatis, in quibus conditio expresse posita in propositione de illis efformata, habet infallibilem connexionem, licet liberam simpliciter, cum eventu futuro, si per eas tantum significetur illatio unius ex alio, ut si dicas: Si Petrus efficaciter vocaretur a Deo, consentiret.

Tum quia hae propositiones hoc modo sumptae, quatenus solum enunciant bonitatem illationis, seu necessitatem consequentiae, non sunt revera propositiones de futuro, ut de aliis propositionibus nuper recensitis dicebamus; sed re ipsa solum de possibili, quamvis quantum ad formulam enunciandi, sint de futuro. Et ideo eadem veritas significaretur, si illa propositio sub formula de praesenti, aut de praeterito efformaretur; ut si dicatur: Si Petrus efficaciter vocatur a Deo, consentit, vel: Si Deus efficaciter vocavisset Petrum, consensisset, aut si asseratur: Ex efficaci vocatione qua Petrus vocatur a Deo, recte sequitur, quod consentiet. Non secus proportione servata, ac ista propositio: Homo est risibilis, ex parte obiecti, et cum fundamento in re eandem veritatem significat, ac istae: Si homo est, risibilis est. Si homo fuerit, risibilis erit: et ita revera sunt de possibili; quamvis quoad formulam enunciandi, differant.

Tum etiam (id, quod ex praecedenti sequitur), quia certum est, talem propositionem de futuro conditionato importante solam necessitatem illationis, habere omnino antecedenter ad liberum decretum, existens in Deo, veritatem determinatam, ac proinde omnino necessariam, et scitam certo, et necessario a Deo, et per consequens per scientiam simplicis intelligentiae.

6 Diximus, non esse sermonem de praedictis futuris, et de propositionibus de illis, in quibus conditio expresse posita, habet infallibilem connexionem cum eventu futuro. Nam licet alias sit infallibile ex vi divini decreti, non vero ex meritis solius conditionis expresse positae, quod effectus ille, posita tali conditione, habebit esse, hoc nihil interest. Nec propterea consideratio, et discussio de scientia praedicti futuri excluditur; sed potius includitur in hac disputatione, quae non utcunque de scientia futurorum conditionatorum, sed de praedicta scientia, habita in efficaci, et infallibili decreto conditionato inscribitur. Et ita ad praesentem disputationem spectat; an certo cognoscat Deus, quod si in Tyro, et Sidone factae fuissent virtutes, quae in Bethsaida factae fuerunt, tunc Tyrii, et Sidonii crederent Christo, et poeniterent. Quia licet, ut in hac eadem disp. dicemus, non possit hoc sciri, nisi ex vi decreti efficacis, et conditionati, habentis infallibilem connexionem cum praedicto effectu; non tamen conditio ibidem expresse posita, est praedictum decretum; sed alia, nimirum, quod signa, et prodigia, quae facta fuerunt in Bethsaida, et Corozaim, fierent in Tyro, et Sidone.

7 Addidimus autem: Si per eas tantum significetur illatio unius ex alio. Nam si sumantur ut enunciantes aliquid de futuro, etiam sub conditione, requirunt ad sui veritatem decretum efficax absolutum ex parte subiecti, et conditionatum ex parte obiecti. Unde sub ista consideratione non spectabunt ad scientiam Dei naturalem; sed potius ad scientiam liberam, ut bene notavit Gonzalez in praesenti disp. 44. sectione 4. ex eo, quod veritas per illam significata, non est pure de possibili; sed revera de futuro, saltim sub conditione: et nulla res potest extrahi a ratione pure possibilis, ad rationem aliquo modo futurae, nisi dependenter a libero decreto Dei in illo existente. Unde ad hoc, ut haec propositio: Si Petrus cras efficaciter vocaretur a Deo, consentiret, sit vera, non tantum in vi illationis, sed ut enuncians aliquid de futuro etiam sub conditione, seu sit de praedicto futuro ex parte obiecti, requiritur, ut Deus habeat decretum, quo decernat, quod Petrus consentiat cras, si efficaciter a Deo tunc vocaretur. Quae duo accurate notanda sunt, ut aliquibus obiectionibus adversariorum fiat satis.

8 Ex quo etiam sequitur, non esse in praesenti sermonem de iis futuris conditionatis disparatis, in quibus conditio expresse posita pendet a libera voluntate, et tamen effectus subsecutus, et concomitanter fit ab aliqua causa necessaria. Quia certum est, Deum cognoscere praedicta futura: siquidem futura necessaria, seu pendentia praecise a causis secundis necessariis, sunt omnino nota Deo: praedictum autem futurum solum pendet a causis secundis necessariis: quia conditio illa disparate se habet ad illud, ut dictum est.

Quare tota haec disputatio tantum versabitur in explicando, tum an Deus certo, et infallibiliter tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti cognoscat futura contingentia conditionata, sive illa sint disparata, ita tamen ut tam conditio, quam futurus eventus pendeat a causa libera; sive non sint disparata, sed habentia aliquam connexionem cum futuro eventu, dummodo haec connexio inter conditionem expresse positam, et eventum non sit infallibilis, sed tantum coniecturalis, vel probabilis. Tum etiam quomodo praedictam cognitionem de illis ex vi decreti iam insinuati habeat.

9 In hoc dubio non agemus de medio, in quo Deus praedicta futura cognoscit; sed an omnimoda certitudine tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti cognoscat praedicta futura, quae in titulo recensita sunt.

§ I. Proponitur prior sententia.

Prima sententia asserit, quod iuxta Scripturam sacram, Deus non cognoscit praedicta certitudine futura contingentia conditionata, de quibus loquimur. Ita Ledesma lib. de auxil. disp. 2. affin. de scientia futurorum contingentium fol. 582. et alii ex iunioribus Thomistis. Quam reputant probabilem Curiel controver. 7. et noster Corneio in praesenti disp. 3. dub. 2. Probatur primo. Quia saepe cum est sermo de eventu horum futurorum, habentium tantum probabilem connexionem cum conditione, loquitur Deus de illis non assertive, ut de re certa, sed ut de re dubia. Nam Genes. 3. inquit: Ecce Adam quasi unus ex nobis factus, etc. Nunc ergo ne forte mittat manum suam, et sumat etiam de ligno vitae, et comedat, et vivat in aeternum, etc. Et Deut. 4. sic Deus per Moysen populum alloquitur: Non vidistis aliquam similitudinem in die, qua locutus est vobis Dominus, ne forte decepti faciatis vobis sculptam similitudinem, etc. Et. Matth. ii. dixit Christus: Si in Sodomis factae fuissent virtutes, quae factae sunt in te, forte mansissent usque in hanc diem. Quibus verbis illa futura conditionata praedicta, scita sunt a Deo sub illa particula forte. Cum igitur eadem sit ratio de omnibus futuris conditionatis, dicendum est, Deum non habere certam, et infallibilem notitiam, et scientiam futuritionis ipsorum.

10 Secundo probatur. Quia Deus Exod. 4. dans Moysi signa, quibus inducere posset Aegyptios, ut crederent ipsi, ita inquit: Si non crediderint tibi, nec audierint sermonem signi prioris, credent verbo signi sequentis: quod si nec duobus quidem his signis crediderint, neque audierint vocem tuam, sume aquam fluminis, et effunde eam super aridam, et quidquid hauseris de fluvio vertetur in sanguinem. Ubi aperte praedicitur ut incertus, et dubius secundum se hic effectus futurus, nempe Aegyptios credituros esse Moysi sub hac conditione, si fierent priora signa: et est apertum signum huius dubitationis providisse Deum posteriora signa in casu, quo priora non haberent effectum.

§ II. Assertio prior.

11 Dicendum tamen est primo, Deum iuxta sacram Scripturam certo, et infallibiliter omnino cognoscere futura contingentia conditionata, et disparata, de quibus in praesenti loquimur. Ita omnes Doctores Scholastici, quos infra referemus. Probatur ex illo 4. Reg. 13. ubi cum Eliseus Propheta praecepisset Regi Israel, ut iaculo terram percuteret in signum, quod reportaturus esset victoriam a Rege Syriae: et Rex Israel ter tantum percuteret terram, tunc Eliseus ad eum dixit: Si percussisses quinquies, aut sexies, sive septies, percussisses Syriam usque ad consummationem, nunc autem tribus vicibus percuties eam. Ubi, ut vides, praedicitur a Deo hoc futurum contingens conditionatum, et disparatum: Si Rex Israel percussisset terram quinquies, aut sexies, etc. percuteret Syriam usque ad consummationem: ergo Deus certo, et infallibiliter illud cognoscit. Conseq. patet. Quia ex quo capite praedictum est a Deo, non potuit non esse scitum ab illo: et ex quo capite non habet aliquam connexionem etiam coniecturalem, vel probabilem cum conditione, sed disparate ad illam se habet, non potest cognosci a Deo scientia coniecturali ex parte obiecti, ex vi connexionis probabilis, quae est inter conditionem et futurum; sed necessario debet cognosci ex vi alterius medii, nimirum vel ratione veritatis obiectivae, et infallibilis, quam praedictum futurum habet (ut authores scientiae mediae, falso tamen, ut ex dictis disp. praecedenti constat, sentiunt) vel ratione decreti efficacis, et infallibilis, quod Deus circa illud futurum habuit, atque adeo per cognitionem omnino infallibilem, et certam, seu (quod idem est) infallibilem, tam ex parte obiecti, quam ex parte subiecti.

12 Ex quo etiam constat, non satisfacere solutionem illam, quam aliqui ex adversariis huic testimonio adhibent, nimirum in hoc futuro conditionato fuisse aliquam proportionem, et connexionem in ratione signi, et signati, inter illud, et suam conditionem: quae connexio consistebat in hoc, quod quoties rex percuteret terram illo iaculo, toties percuteret Syriam. Et sic victoriae illae, iuxta dispositionem rerum, poterant probabiliter iudicari, ut sufficientes ad totalem interemptionem Syriae.

Ex dictis igitur, satis constat, nullam esse hanc solutionem. Nam hoc signum vel esset naturale, vel ad placitum. Non primum, cum nulla sit connexio naturalis, in qua fundetur talis significatio. Neque secundum. Quia vel ex institutione humana, vel divina? Non ex institutione humana, quia nullus homo posset scire illum futurum eventum: ergo ex institutione divina, ac proinde ex libero decreto Dei circa tale futurum. Quo admisso, non potest negari, Deum certo illud cognoscere.

13 Nec refert, si dicas, ex hoc testimonio solum colligi, Deum certo, et infallibiliter cognovisse hoc futurum disparatum, non vero caetera alia huic similia: ex eo, quod non est sufficiens fundamentum ad asserendum, Deum habuisse decreta conditionata, et efficacia circa omnia futura conditionata, et disparata.

Non itaque hoc refert. Nam, iuxta Scripturam sacram, concedenda est Deo perfectissima libertas, et summe actualis: at ut dub. 4. huius disp. dicemus, ad actualitatem, et perfectionem summam divinae libertatis spectat, ut circa nullum futurum, sive absolutum, sive conditionatum maneat suspensa; sed de quolibet decernat efficaciter suum fore, aut suum non fore. Quamvis, an in particulari, et determinate habuerit decretum circa fore, vel determinate circa non fore, debeat nobis peculiariter ex Scriptura, vel Patribus constare: ergo, etc.

§ III. Assertio posterior, et prima illius probatio.

14 Dicendum est secundo, probabilius esse, et magis consonum Scripturae, Deum omnino certo, et infallibiliter cognoscere futura contingentia conditionata, quae tantum habent probabilem, sive coniecturalem connexionem cum conditione. Diximus, probabilius hoc esse, quia non negamus, quin oppositum suam habeat probabilitatem: et ideo plures, et non contemnendi Theologi, id defendunt.

Assertionem hanc absolute tuentur Zumel lib. 3. de scientia conditionatorum disp. 5. Alvarez lib. 2. de auxiliis disp. 7. Nazarius in praesenti controversia 1. notabili 1. et conclus. 1. Gonzalez disp. 44. sect. 2. Cabrera 3. part. quaest. 1. art. 3. disp. 1. Ripa in praesenti dub. 4. cap. ultimo, Corneio disp. 3. dub. 3. qui bene addit, sententiam hanc esse fere communem inter discipulos D. Thom. abstrahendo a medio, de quo cognoscuntur, de quo dub. 4. dicemus; et tandem omnes authores, tuentes scientiam mediam, sive conditionatam, disput. sequenti, referendi: quamvis illi, et isti diverso fundamento ducantur. Nam hi existimant praedicta futura certo cognosci a Deo antecedenter ad divinum decretum; et ideo praedictam scientiam mediam, sive conditionatam admittunt. Illi vero, nimirum discipuli D. Thom. solum concedunt scientiam infallibilem eorum, post divinum decretum efficax, et conditionatum, circa futuritionem eorundem; et propterea eandem scientiam conditionatam pro viribus denegant.

Probatur primo, ex illo Matth. 11. et Luc. 10. VAE tibi Corozaim, vae tibi Bethsaida: quia si in Tyro, et Sidone factae fuissent virtutes, quae factae sunt in vobis, olim in cinere, et cilicio poenitentiam egissent. Ubi hoc futurum conditionatum a Christo asseveranter praedicitur: ac proinde certo ab eo scitur, tum per scientiam infusam, tum etiam per scientiam divinam.

15 Nec refert, si primo respondeas cum Curiel loco citato a num. 62. cum Jansenio in concordia cap. 47. Christum non dixisse, acturos poenitentiam ex praescientia aliqua, quam haberet de tali eventu posita conditione, quia revera id non praescivit; sed id asseruisse more humano per quandam exaggerationem, et hyperbolen, ut durities Bethsaidae, et Corozaim gravius increparetur. Quem modum loquendi, esse usitatum in Scriptura ostendunt Martinez lib. 9. Hypothesis, et Ribera in Amos cap. 2. num. 19. et 34.

Non itaque hoc refert. Quoniam solutionem hanc optime impugnat noster Corneio ex August. et Prospero. Nam August. in Enchirid. cap. 93. et lib. 2. de dono perseverant. cap. 9. et 10. sic inquit: Sed numquid possumus dicere, Tyros, et Sidonios, si tales apud illos virtutes fierent, non fuisse credituros: cum ipse Dominus attestetur, quod acturi essent magnae humilitatis poenitentiam: ubi expendenda sunt illa verba; Cum ipse Dominus attestetur: quae de propositione hyperbolica, et de re, quae futura non esset, dici non possent. Et similiter D. Prosper explicans hunc locum Matth. ita inquit: Nos etiam si rationem facti, et profunditatem iudicii eius penetrare non possumus, manifeste tamen scimus et verum esse quod dixit, et iustum esse quod fecit. Ergo iuxta horum Patrum doctrinam, non fuit sola exaggeratio, nec hyperbole rei non praecognitae ut futurae: sed vera asseveratio, et praedictio futuri eventus, posita conditione.

16 Et confirmatur. Quia si haec verba solum sunt hyperbolica, idem quod dixit Christus Dominus de Tyriis, et Sidoniis, potuisset asserere de caeteris omnibus Gentilibus; at aliquid vere affirmavit de illis, quod non affirmaret de omnibus Gentilibus; ergo non hyperbolice, et per exaggerationem, sed ex certa scientia de Tyriis, et Sidoniis locutus est. Maior patet; quia hyperbole non continet veritatem determinatam, cum apud Rhetores sit, ementiens quaedam superiectio.

Minor vero (praeterquam quod ex se videtur constare) suadetur ex illis verbis: Verum tamen Tyro, et Sidoni remissius erit in die iudicii, quam vobis. Quae verba determinantam continent prophetiam levioris supplicii in Tyros, quam in Bethsaitas: atque adeo Christus Dominus in verbis illis: VAE tibi Corozaim, etc. aliquid vere affirmavit de Tyriis, et Sidoniis, quod non affirmaret de omnibus aliis Gentilibus.

17 Nec etiam refert, si secundo occurras cum eodem Curiele, verba illa dicta esse a Christo non ut de re futura infallibiliter, posita conditione; sed ut certa tantum moraliter, attenta dispositione Tyriorum. Cui interpretationi favet, quod infra dicit de Sodomitis; ubi simile quid praedicens de illis, addidit particulam, forte, asserens: Et tu Capharnaum nunquid usque in caelum exaltaberis, usque in infernum descendes: quia si in Sodomis factae fuissent virtutes, quae factae sunt in te, forte mansissent usque in hanc diem. Unde in Graeco post vocem olim in nostro testimonio adductam, habetur particula quaedam, significans idem, quod utique; pro qua noster interpres secundo loco vertit, forte: et videtur, eam in priori suppresse; quia existimavit, satis esse apponere eam in fine totius sententiae, dum simile quid de Sodomitis praedixit.

Non itaque hoc refert. Nam in primis id, quod de particula forte adducitur, non probat, in praedictis testimoniis contineri dubitationem aliquam ex parte obiecti, ac proinde solum certitudinem moralem ex parte eiusdem. Quoniam verbum illud forte in sacra Scriptura non indicat dubitationem; sed potius confirmationem rei, quae dicitur, quoties Deus, aut Christus loquitur; ut constat ex illo Actorum 8. ubi D. Petrus loquens ad Simonem Magum inquit: Poenitentiam age ab hac nequitia tua, et roga Deum, si forte remittatur tibi haec cogitatio cordis tui. Quem locum exponens Ambrosius, inquit: Particulam (si forte) apparenter quidem afferre dubitationem, re ipsa autem nullam. Et id confirmat ex sacris, et profanis authoribus.

Et similiter Joan. 4. Si Scires donum Dei et quis est qui dicit tibi: da mihi bibere, tu forsitan petiisses ab eo, etc. et 5. Si crederetis Moysi; crederetis forsitan et mihi, et cap. 8. Si me sciretis; forsitan et Patrem meum sciretis. In quibus locis certum est, praedictam particulam non sumi ullo modo dubitanter. Et propterea nostra vulgata non solum in loco dicto, sed etiam saepe vertit ex Graeco pro particula forte, particulam utique, ut in illo Psalm. 50. Quoniam si voluisses, sacrificium dedissem utique. Ubi D. Hieronymus explicans illud Jerem. 26. Noli subtrahere verbum, si forte audiam. Augustin. tract. 37. in Joan. Chrysost. homil. 78. in Matthaeum, Gregor. homil. 9. in Ezechielem, Eusebius lib. 6. de praeparatione Evangel. cap. 9. expresse affirmant particulam forte, non importare dubitationem, cum Deus loquitur; sed apponi ad denotandum vel libertatem arbitrii, vel difficultatem rei, quae praedicitur, et quam pauci futuri sint, qui illud sunt facturi.

18 Placuit autem verba Hieronymi, et August. quia notatu digna sunt, aliis suppressis referre: Verbum (inquit Hieronymus) ambiguum (forsitan) maiestati Domini non potest convenire, sed nostro loquitur affectu, ut liberum hominis servetur arbitrium. Augustinus vero sic inquit: Qui omnia scit, cum dicit forsitan, non dubitat, sed increpat: dubitationis verbum est cum dicitur ab homine, ideo dubitante quia nesciente: quando vero dicitur a Deo, cum Deum nihil lateat, illa dubitatio arguitur infidelitas, non opinatur divinitas.

Et deinde, id, quod in eadem solutione continetur, nimirum praedictum futurum non esse revelatum, ut certo, et infallibiliter futurum; sed tantum ut certo moraliter, seu attenta dispositione causarum, non videtur consonum huic testimonio, maxime iuxta mentem Augustini. Nam cum Tyrii, et Sidonii essent Gentiles, et vitiis implicati, posset utique, attenta hac dispositione causarum, probabiliter iudicari, eos non esse convertendos: sicut attentis aliis potuit etiam probabiliter existimari, subsequendam esse eorum conversionem, si signa, et prodigia illa viderent: ac proinde sicut potuit absolute affirmari, eos esse convertendos, poterit etiam oppositum dici attenta dispositione earundem causarum: hoc autem repugnat explicationi, quam ex D. Augustino adduximus. Nam ille asseveranter asserit, non posse hoc dici, ex eo, quod Dominus attestetur illos fore poenitentiam acturos, ut ex verbis nuper relatis constat. Sed haec amplius ex iis, quae statim exponentes alia testimonia dicemus, elucidabuntur.

19 Nec refert, si obiicias contra ea, quae circa hoc testimonium diximus. Tum quia iuxta regulam eiusdem Augustini lib. 3. de doctrina Christiana cap. 10. universaliter ab omnibus Theologis receptam, verba sacrae Scripturae debent semper intelligi in sensu proprio, quando ex eo, quod ita intelligantur, non sequitur aliquid contra fidem, aut contra rationem: ergo cum particula forte, indicet aliquam dubitationem saltim ex parte obiecti, et nullum sequatur absurdum, ex eo, quod praedictum testimonium sic intelligatur, consequens erit, ut debeat sic intelligi: ac proinde per illam denotari, praedictum futurum esse dubium, et solum coniecturabile ex parte obiecti; quamvis ex parte subiecti certo cognoscatur ut moraliter, seu coniecturaliter futurum. Tum etiam: quia ex eo, quod Christus dixerat, nimirum convertendos fore Sidonios, et Tyros, si in illis factae fuissent virtutes illae, quae in Bethsaida fuerunt factae: colligitur statim in sacra Pagina, remissius fore agendum cum Tyriis, et Sidoniis in die iudicii, quam cum Judaeis: ergo signum est, solum locutum fuisse Christum de praesenti dispositione Tyrorum et Sidoniorum, et de dispositione Judaeorum: ac proinde solum affirmasse, istos existere in deteriori dispositione, quam illos: ex eo, quod minora habebant peccata. Consequentia patet. Nam illa die cum nullo remissius est agendum propter bona opera, quae faceret, sed propter minora peccata, quae commisit.

20 Respondetur enim ad primam ex his impugnationibus. Tum quod ex opposito sequitur non leve absurdum, nimirum, quod si Deus solum certitudine morali ex parte obiecti cognosceret praedicta, non habuisset decretum efficax conditionatum tamen, circa illa. Et ex hoc rursus sequitur, non esse in illo perfectissimam, et actualissimam libertatem, ut in dub. 4. huius disp. iterum insinuabimus, et in tract. de Voluntate, disp. 5. dub. 3. dicemus. Tum etiam, satis esse, quod iuxta communem expositionem eiusdem August. et aliorum Patrum, praedicta particula forte, in sensu iam dicto ratione materiae accipiatur, quia eo ipso nihil absurdi sequitur, ex eo quod sic sumatur. Nec ob id verba Scripturae suam firmitatem amittent, aut ad alios sensus extorqueri possunt: quia in aliis cessabit ratio consensus tot Patrum, quae in praesenti adest.

Ad secundam vero impugnationem dicendum est, utrumque praedixisse Christum Dominum, nimirum obcaecationem, et duritiam cordis Tyrorum et Sidoniorum fuisse minorem, quam Bethsamitarum, et habitantium in Corozaim: et deinde illos convertendos, si vidissent praedicta signa: non tamen istos, ut innuit August. lib. 2. de bono perseverantiae cap. 14 his verbis: Non erant sic excaecati oculi, nec sic induratum cor Tyrorum, et Sidoniorum, quoniam credidissent, si qualia viderunt isti, signa vidissent. Quare in die iudicii non agetur remissius cum Tyriis, quam cum Judaeis propter bona opera, quae facerent, posita illa conditione, sed propter minora peccata, quae commiserunt, ratione cuius non erant ita indurati, sicut ILLI.

§ IV. Probatio secunda eiusdem assertionis.

21 Secundo probatur eadem assertio aliis testimoniis. Nam 1. Reg. 23. cum David esset in Ceila, et audivisset, quod Saul veniret illuc, ut everteret urbem propter eumdem Davidem consuluit Dominum dicens: Si tradent me viri Ceilae in manus eius, et si descendet Saul, sicut audivit servus tuus, indica servo tuo. Et ait Dominus, descendet. Dixitque David: Si tradent me viri Ceilae? et viros, qui sunt mecum in manus Saul? et dixit Dominus, tradent. Ubi, ut constat, duplex futurum conditionatum asseveranter a Deo praedicitur, nimirum descensus Saulis, et traditio Ceilanorum, si David ibidem permaneret.

Et similiter Jerem. 38. dicitur ad Sedechiam Regem: Si profectus exieris ad Principes Regis Babylonis, vivet anima tua, et civitas haec non succendetur igne, et salvus eris tu, et domus tua. Ubi tria ad minus asseveranter praedicuntur futura. Nimirum, praedictum Regem vivum conservandum. Secundum, urbem non esse succendendam. Tertium, totam eius domum fore salvam. Et haec fuisse conditionata etiam liquet ex capite sequenti: in quo enarratur, ipsum non exivisse ad Principes Regis Babylonis: et ita accidisse oppositum illorum trium, quae revelata fuerant.

Et deinde Lucae 16. cum dives ille peteret ab Abraham, ut aliquis ex mortuis descenderet ad praedicandum fratribus poenitentiam, ut ita facilius crederent, et converterentur, respondit: Si Moysen, et Prophetas non audiunt, neque si quis ex mortuis resurrexerit, credent.

22 Et confirmatur ex illo Joan. 5. Est qui accuset vos Moyses, in quo vos speratis. Si enim crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi: de me enim ille scripsit. Ubi particula forsitan, non est dubitantis, sed affirmantis, ut supra diximus. Et ita authores vetustissimi eam omittunt, ut notavit Maldonatus, et Albeinus apud D. Thom. Item Cyprianus, et Aug. lib. 16. contra Faustum. Et similiter hoc idem suadet illud Joan. 6. Jesus ergo cum cognovisset, quia venturi essent ut raperent eum, et facerent eum regem, fugit iterum in montem ipse solus. Et primae ad Corinth. Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent. Ac tandem illud 3. Reg. cap. 11. Non ingrediemini ad eas: neque de eis ingrediuntur ad vestras: certissime enim avertent corda vestra, ut sequamini Deos eorum. Ubi licet hoc futurum fuerit absolutum respectu Salomonis, v. g., qui cum mulieribus alienigenis ardentissimo amore copulatus est: et ita, ut ait sacer textus, cum iam esset senex, depravatum est cor eius per mulieres, ut sequeretur Deos alienos; attamen respectu aliorum multorum, qui cum eisdem copulati non sunt, habuit rationem futuri contingentis conditionati.

23 Nec potest in his testimoniis recurri ad solam certitudinem moralem, ac proinde, quod solum erant sic eventura, quantum est ex determinatione causarum secundarum.

Nam contra hoc est primo, quod in omnibus fere testimoniis relatis, absolute, et absque ulla particula denotante dubitationem ex parte obiecti praedicuntur futura in illis contenta. Et si quod est testimonium, continens particulam forte, quae videtur dubitationem ex parte obiecti innuere, et infallibilitatem metaphysicam excludere, iam ostensum est supra num. 17. et 18. non habere vim dubitationis, sed potius affirmationis: ergo multo congruentius sacro textui haec testimonia intelliguntur, si futura in eis contenta, omnino certo, et infallibiliter eventura esse credantur.

24 Confirmatur primo. Quia in praedictionibus futurorum absolutorum, non continentibus prophetiam comminationis, aut promissionem alicuius remunerationis, non recurritur ad scientiam solum coniecturalem ex parte obiecti; sed ad infallibilitatem metaphysicam: eo quod in illis absolute, et absque aliquo verbo innuente dubitationem, praedicuntur: alioqui enim de quavis revelatione cuiuscunque futuri absoluti, non continente verbum aliquod, innuens cognitionem dubiam ex parte obiecti, possemus cordate dubitare, an re ipsa, et infallibiliter ita eventurum sit: ergo cum in praedictis testimoniis de futuris conditionatis eodem modo loquatur sacer textus, et in omnibus fere ex illis non contineatur prophetia comminationis, aut promissio alicuius remunerationis, debent intelligi de revelatione eventus infallibiliter, et non solum moraliter futuri. Maxime cum inde nulla imperfectio Deo accrescat; sed potius hoc maximam in eo perfectionem indicet. Unde Stapletonius dixit, quod sicut in praedictionibus de futuris absolutis esset corruptela verbi Dei, solum confugere ad coniecturalem cognitionem, et inclinationem, ac dispositionem causarum secundarum, ita etiam in similibus revelationibus de futuris conditionatis.

25 Confirmatur secundo. Quoniam licet in praedictionibus de futuris absolutis, continentibus prophetiam, v. g., comminationis, solum soleat revelari futurus eventus, quantum est ex parte causarum secundarum; nihilominus hoc non ideo est, quia Deum lateat, an effectus ille certo, et infallibiliter futurus sit: ergo idem cum proportione debet intelligi, adhuc in revelationibus conditionatis, et continentibus prophetiam comminationis, ac proinde potiori ratione in aliis, eam non continentibus. Consequentia patet ex paritate rationis, et praecipue, quia (ut modo innuebamus, et dub. 5. huius disp. dicemus) nullum absurdum sequitur, ex eo quod Deus certo cognoscat haec futura conditionata; sed potius id maximam perfectionem in Deo arguit.

Antecedens autem ostendit D. Thom. 2. 2. quaest. 171. art. 6. ad 2. his verbis: Quamvis futura contingentia, prout sunt in se ipsis, sint determinata ad unum, tamen prout sunt in suis causis, non sunt determinata, quin possint aliter evenire. Et quamvis ista duplex cognitio semper intellectui divino coniungatur, non tamen coniungitur semper in revelatione prophetiae, quia impressio agentis non semper adaequat eius virtutem. Unde quandocunque revelatio prophetiae est impressa quaedam similitudo divinae praescientiae prout respicit ipsa futura contingentia in se ipsis: et talia sic eveniunt, sicut prophetantur, secundum illud Isaiae 7. ecce virgo concipiet. Quandoque vero prophetiae revelatio est impressa similitudo divinae praescientiae, prout scilicet cognoscit ordinem causarum ad effectus: et tunc quandoque aliter evenit, quam prophetetur, nec tamen prophetiae subest falsum. Nam sensus prophetiae est, quod inferiorum causarum dispositio, sive naturalium, sive humanorum actuum hoc habet, ut talis effectus eveniat, et secundum hoc intelligitur verbum Isaiae dicentis: Morieris, et non vives, id est, dispositio corporis tui ad mortem ordinatur.

Quod etiam docuit, quaest. 12. de Verit. art. 10. ubi postquam distinxit dispositionem causarum ab exitu, et eventu, qui postea erit, et dixit, virtutem creatam in futuris solum attingere ordinem causarum, addidit: Sed Deus non solum cognoscit futura ratione ordinis causarum, sed etiam quantum ad ipsum exitum, vel executionem ordinis: ergo quamvis demus, quod Deus in prophetiis comminationis, solum praedicat dispositionem, et inclinationem causarum; non tamen ideo dicendum est, illum non cognoscere certo, et infallibiliter eventum futurum sub conditione.

26 Secundo contra eandem solutionem obstat, quod si praedicta testimonia solum de coniecturali cognitione ex parte obiecti, et ratione inclinationis causarum intelligerentur, tunc potius praedicendum a Deo videbatur oppositum eius, quod ab ipso revelatum est; vel saltim posse optime id praedici in duobus illis testimoniis, quae in secunda probatione principali assertionis adduximus. Nam Ceilaei erant valde affecti ad Davidem: eo quod maxima beneficia ab eo receperant, praecipue vero, quod urbem illam liberaverat a Philisthaeis; a quibus oppugnabatur: et ita verbis, et promissionibus maximum affectum in signum grati animi exhibuisse Davidi, dubitandum non est.

Et similiter valde credibile, et verisimile est, quantum est ex parte inclinationis, et modi operandi causarum secundarum liberarum, quod si aliquis ex mortuis resurgeret, et ex experimentali scientia praedicaret peccatoribus (qui nomine fratrum intelliguntur in illo testimonio Lucae 16.) tunc plures ex illis rei novitate perterriti crederent, et resipiscerent: ergo si haec testimonia intelligenda essent de certitudine morali solum ex parte obiecti, et inclinationis causarum, potius debebat oppositum in illis praedici, vel saltim poterat oppositum revelari. Quare cum in eis praedicatur eventus oppositus inclinationi causarum, credendum est, revelationem hanc non inniti in hac scientia coniecturali, sed in alia infallibili metaphysice, orta ex infallibili aliquo principio, nimirum ex divino decreto efficaci, et conditionato circa eventum praedictorum futurorum.

27 Tandem contra eandem solutionem obstat, hunc modum intelligendi praedicta testimonia de cognitione certa, et infallibili metaphysice, non vero de sola certitudine morali, et ex parte causarum secundarum videri magis consonum regulae illi, quam tradidit Moyses Deuter. 18. num. 22. ad dignoscendum quando aliquis in nomine Dei prophetaret: ubi cum sic inquit: Si tacita cogitatione responderis, quomodo possum intelligere verbum, quod Dominus non est locutus? Respondet statim: Hoc habebis signum, quod in nomine Domini propheta ille praedixerit, et non evenerit, hoc Dominus non est locutus, sed per tumorem animi sui propheta confinxit. Ubi, ut communiter docent Theologi, loquitur de prophetiis non continentibus comminationem, aut promissionem remunerationis. Unde in aliis similibus prophetiis, aut revelationibus perinde erit aliquid revelari a Deo, ac esse infallibile, ut id semper eveniat; sive absolute, si futurum illud sit absolutum; sive conditionate, si sit conditionatum: et ita non est recurrendum ad inclinationem causarum secundarum solummodo: quia stante hac inclinatione, multoties non evenient. Maxime quia causae secundae liberae sunt ita facile mutabiles, ut ex dispositione, quam modo habent, quando advenit tempus impletionis prophetiae, et revelationis, non posset a nobis colligi, an in tempore revelationis antecedenter habuerint hanc eandem dispositionem, vel e contra? et ita frustraretur regula, quam Spiritus Sanctus per Moysen tribuit, ad secernendos veros Prophetas a falsis.

Quibus omnibus accedit, quod testimonium illud ex lib. Regum, ultimo loco adductum, in quo particula illa certissime continetur, indicat maximam certitudinem in cognitione divina, quae non potest commode de certitudine morali explicari, cum huic multoties subsit falsum: et ita testimonium illud habet maiorem energiam, quam sit illa, quae ei in praedicta explicatione tribuitur. Si autem testimonium istud de scientia infallibili debet intelligi, protinus caetera alia eodem modo sunt intelligenda. Nam si semel habet Deus medium ad futurum hoc conditionatum infallibiliter cognoscendum, non est cur ei denegetur hoc medium respectu aliorum futurorum, et ex se patere videtur, et ex infra dicendis magis constabit.

Ad fundamentum primae sententiae patet ex dictis in secunda assertione.

Utrum iuxta Sanctorum Patrum mentem, Deus cognoscat omnino certo, et infallibiliter futura contingentia conditionata, sive sint disparata, modo dicto, sive habeant probabilem connexionem cum eventu futuro? 28 Postquam explicuimus, quid circa cognitionem infallibilem omnino, id est, infallibilem tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti futurorum contingentium, et conditionatorum, iuxta sacram Scripturam dicendum sit, oportet, ut quid de mente Patrum sit tenendum, aperiamus, vel (ut melius dicamus) hoc ipsum virtualiter in iis, quae dub. praecedenti asserta sunt, manet discussum. Caeterum ut clarius, et distinctius procedamus, propterea sigillatim dubium hoc excitatur.

§ I. Sententia negans.

Partem negantem tuentur Doctores praecedenti dub. relati. Eamque probat primo Corneio sic. Nam D. Augustinus lib. de praedestinatione Sanctorum cap. 14. explicans locum illum Sapientiae 4. Raptus est, ne malitia mutaret intellectum eius, sic inquit: Dictum est enim secundum pericula huius vitae*, non secundum praescientiam Dei: qui hoc praescivit, quod futurum erat, non quod futurum non erat.* Ecce ubi D. August. expresse affirmat, Deum non cognoscere ea futura sub conditione, quae nunquam futura sunt. Idem docet lib. 1. de Anima, et eius origine, cap. 12. his verbis: Ipsa exanimatur praescientia omnino, si quod praescitur non erit: quomodo enim dicitur, praesciri futurum, quod non est futurum?

29 Secundo probatur authoritate D. Prosperi Regiensis, qui in Epistola ad D. Augustinum, quae habetur tomo 8. operum Augustini ante lib. de praedestinat. reprobans sententiam Massiliensium, qui affirmabant, homines electos esse ad gratiam, et gloriam, propter merita, quae fecissent, si vixissent amplius, ita ait: In tantum quibuscunque commentitiis meritis electionem Dei subiiciunt, ut quia praeterita non exstant, futura quae non sunt futura, confingant, novoque apud illos absurditatis genere, et non agenda praescita sint, et praescita non acta sint. Ecce quomodo absurdissimum reputat, non agenda praesciri, etsi alias purificata conditione forent.

30 Tertio probatur ex Damasceno, dialogo adversus Manichaeos: ubi refutans errorem eorum, qui dicebant, Deum minime debuisse creare eos homines, aut Angelos, quos ante praescit malos futuros, et aeterno supplicio afficiendos, sic inquit: Quonam autem modo praescire queat, quod futurum non est? Nam si aliquem peccaturum praescivisset, nec eum condidisset, praescientia haec non esset; sed impostura. Quemadmodum etiam cognitio, est earum rerum, quae sunt, sic praenotio, earum est, quae certo futura sunt. Quibus verbis nihil clarius pro hac sententia dici potest, cum horum futurorum scientiam, imposturam, hoc est, fraudem, et deceptionem appellet.

31 Nec refert, si ad haec testimonia respondeas primo cum Vazquez in praesenti disp. 67. cap. 4. in principio, et Cursui controversia 7. art. 2. num. 63.¹ hos Patres solum negare praescientiam absolutam rerum, quae aliquando non erunt; ita ut sit sensus D. August. Deum non ideo rapuisse puerum illum immatura morte, eo quod absolute praesciret, intellectum illius esse mutandum, si diu viveret: quia cum hoc non esset de facto futurum, siquidem morte fuit praeventus, non poterat absolute praesciri ut tale. Nam praesciri ut absolute futurum, quod revera non est futurum, est eximaniere ipsam praescientiam (ut docet August.) et novum absurditatis genus; imo et impostura, ut docent Damasc. et Prosper.

Non itaque hoc refert. Quia si Patres his testimoniis solum negarent praescientiam absolutam horum futurorum, insufficienter impugnarent errorem Massiliensium, quem impugnare intendebant. Quia illi non affirmabant, Deum cognoscere huiusmodi futura praescientia absoluta, sed alia notitia abstractioni, nempe conditionata.

32 Nec etiam obest, si secundo cum eisdem authoribus, et Suarez lib. 2. de scientia futurorum sub conditione cap. 3. num. 8. praedictis testimoniis occurras, dicens: hos Patres non negare illis locis praescientiam futurorum sub conditione; sed eam, quam Massilienses ponebant, nempe conducentem ad meritum, et demeritum, praemium, et poenam. Quia impugnabant eorum errorem, quo asserebant, Deum punire, et praemiare, auferre gratiam, aut conferre illam propter ea opera bona, aut mala, quae praevidebat pueros, aut etiam adultos facturos, si ad usum rationis pervenirent, aut diu in vita perseverarent, vel hoc, aut illud accideret, etiam si de facto talia opera nunquam forent.

Non itaque hoc obstet. Tum quia videtur voluntarie dictum: siquidem ex relatis testimoniis satis clare constat, Patres absolute, et simpliciter, negasse horum futurorum praescientiam. Et certe nullo alio faciliori medio, quam negando illam, poterant errorem, quem impugnabant, refellere. Nam alias facilius impugnassent illum, ex Paulo 2. ad Corinth. dicente, unumquemque iudicandum esse ex iis, quae de facto gessit in corpore suo, et non ex iis, quae non gessit; esset tamen facturus posita hac, vel illa conditione.

Tum secundo: quia admissa tali scientia, non sequitur, Deum non potuisse remunerare, et punire puerum intuitu eorum operum, quae videret sub conditione facturum, ut D. August. et Prosper contendunt inferre: siquidem non stetit per ipsum, quod morte praeventus, de facto non forent. Tum tertio: quia saltim testimonio D. Damasceni non potest haec solutio adaptari, ut clare constat ex eius verbis.

33 Nec tandem satis erit, si aliter cum Suarez loco citato, et Lessio de praescientia conditionata, cap. 20. num. 5. occurras, praedictos Patres non negare scientiam, et simplicem notitiam horum futurorum, sed solum negare eorum praescientiam. Nam praescientia significat notitiam anticipatam. Ubi autem nihil est futurum absolute, nulla est anticipatio: quia ante, et post dicuntur relative: et ita non est praescientia, quia praescire, est scire futurum: quod vero futurum non est, sed esset, non praescitur, sed praesciretur: ideoque res futura sub conditione non dicitur praesciri, sed sciri sicut res possibilis.

Nam contra hoc est. Quod sicut praescientia absoluta dicitur talis, quia terminatur ad rem absolute futuram; ita praescientia conditionata potest dici talis, quia terminatur ad rem futuram sub conditione: ergo cum Patres his locis non negent solam praescientiam absolutam futurorum sub conditione, quam non ponebant Massilienses, dicendum est negare praescientiam conditionatam.

§ II. Vera sententia.

34 Dicendum tamen est, Deum iuxta Sanctorum Patrum mentem, certo, et infallibiliter cognoscere praedicta futura contingentia, et conditionata. Ita Doctores dub. praecedenti pro nostra assertione relati. Assertio haec quoad futura conditionata disparata, de quibus in praecedenti dubio diximus, ad hanc disputationem pertinere, constabit ex iis, quae quoad futura conditionata, habentia tantum probabilem connexionem cum conditione, docebimus. Nam, ut ex iis, quae statim dicemus, patebit, eadem est ratio de his, et de illis quoad hoc, quod est cognosci cognitione omnino certa, et infallibili, id est, tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti: siquidem neutrum ex illis habet infallibilem nexum cum conditione: et ita solum possunt cognosci infallibiliter ratione decreti efficacis, et infallibilis divinae voluntatis, quod potest ad utrumque terminari.

Quoad futura igitur, habentia tantum probabilem nexum cum conditione, seu quantum est ex parte inclinationis, et dispositionis causarum secundarum. Probatur primo, testimonio Augustini tom. 10. serm. 7. de verbis Domini cap. 1. circa illa verba Matth. 9. et Lucae 9. Magister sequar te quocunque ieris. Et circa responsionem Christi: Vulpes foveas habent, et volucres caeli nidos; filius autem hominis non habet ubi caput suum reclinet. Ibi enim Sanctus Doctor proponit hanc quaestionem: Quid tam promptum? quid tam impigrum? quid tam paratum, et quid ad tantum bonum aptissimum, sequi Dominum quocunque ierit? Miraris hoc dicens: quid est hoc, quod Magistro bono Domino Jesu Christo invitanti discipulos, quibus daret regnum caelorum, displicuit tam paratus? Et huic quaestioni respondet his verbis: Sed quid talis Magister erat, qui futura praevideret, intelligimus fratres, istum hominem, si sequeretur Christum, sua quaesitürum fuisse, non quae Jesu Christi. Ubi, ut vides, aperte asserit Christum ideo reiecisse hunc hominem, qui ita paratum se exhibebat ad illum sequendum, quia praecognoscebat hoc futurum conditionatum, nimirum, quod si fuisset admissus, non quaereret quae Christus sua praedicatione intendebat, nempe animarum utilitatem, et Dei gloriam; sed proprium commodum temporale. Et ut innueret idem Sanctus Doctor se loqui de praescientia huius futuri omnino certa, et infallibili, etiam ex parte obiecti materialis, fecit vim in hoc, quod Christus erat talis magister, ut futura praevideret. Nam si solum loqueretur de cognitione coniecturali, non erat necessarium ad eminentissimum Christi magisterium recurrere, cum hoc ipsum de aliis hominibus mediocris ingenii, et scientiae posset DICI.

35 Confirmatur ex eodem August. lib. de correct. et gratia cap. 8. ubi affirmans, quod saepe Deus praematura morte non rapiat aliquos, ne committant peccata, quae ipse praescit esse commissuros, si in vita diu persisterent, sic inquit: Respondeant si possunt, cur illos Deus, cum fideliter, et pie viverent, non tunc de vitae huius periculis rapuit, ne malitia mutaret intellectum eorum? Utrum hoc in potestate non habuit? an eorum mala futura nescivit? nempe nihil horum nisi perversissime dicitur. In quibus verbis tam indubitatum est apud August. Deum praescire mala sub conditione futura, quam posse auferre illos de vita.

36 Secundo principaliter probatur ex D. Chrysost. homil. 65. super caput 19. Matth. ubi sic ait: Sed cur nam (inquies) non statim omnes conduxit? omnes quidem ille ab initio conduxisse voluisset, si vero non omnes eodem tempore paruerunt, a voluntate vocatorum haec differentia resultavit: idcirco alii mane, alii tertia, alii sexta, alii nona, alii undecima hora vocantur, quia tunc obtemperaturi erant. Quod et Paulus aperte significavit, dicens: Quando autem visum est Deo, me segregavit ex utero matris meae. Quando autem ei visum est? quando certe obtemperaturus erat. Nam ipse a primis etiam incunabulis voluisset, sed quia illum revixurum sciebat, tunc voluit, cum animum ipsius penetraturum vocationem non ignorabat. Sic et latronem cum postea vocavit, potuisset antea ipsum vocasse, sed vocatus ille non paruisset.

37 Ultimo probatur testimonio D. Thom. 3. part. quaest. 1. art. 5. ad secundum, ubi cum sibi sic obiecisset, quod 1. ad Timotheum 1. dicitur Christus venit in hunc mundum peccatores salvos facere: sed plures salvati fuissent, si a principio humani generis Deus incarnatus fuisset. Plurimi enim ignorantes Deum in suo peccato perierunt in diversis sceleribus: ergo convenientius fuisset, quod a principio humani generis Deus incarnatus fuisset. Respondet admittendo, tam ex propria sententia, quam ex sententia Augustini in lib. de perseverantia cap. 9. hanc scientiam futurorum conditionatorum: et simul reprobat ex eodem August. id, quod ipse Augustinus docuerat, et postea retractavit, nimirum, Deum praescivisse determinate, quod omnes, qui fuerant ante adventum Christi Domini, non erant in eum credituri: verba autem Angelici Doctoris haec sunt: Dicendum, quod Augustinus ad hoc respondet in lib. 6. de quaestionibus Paganorum, dicens, quaest. 2. quod tunc voluit Christus hominibus apparere, et apud eos praedicari suam doctrinam, quando, et ubi sciebat esse, qui in eum fuerant credituri: his enim temporibus, et his in locis tales homines in eius praedicatione futuros esse praesciebat, quales non quidem omnes: sed tamen multi in eius corporali praesentia fuerunt, qui nec in eum suscitatis ab eo mortuis credere voluerunt. Sed hanc responsione reprobans idem Augustinus, in lib. de perseverantia dicit: Numquid possumus dicere Tyros, et Sidonios talibus apud se virtutibus factis credere noluisse, aut credituros non fuisse, si fierent; cum ipse Deus attestatur eis, quod acturi essent magnae humilitatis poenitentiam, si in eis facta essent divinarum illa signa virtutum? Proinde (ut ipse solvens subdit) sicut Apostolus ait: non est volentis, neque currentis, sed miserentis Dei, qui iis, quos praevidit, si apud eos facta essent, suis miraculis credituros, quibus voluit, subvenit, aliis autem non subvenit, de quibus in sua praedestinatione, occulte quidem, sed aliud iuste indicavit: ita misericordiam eius in iis, qui liberantur, et veritatem in iis, qui puniuntur sine dubitatione credamus. Ubi, ut vides, aperte concedit, Deum certo cognovisse hoc futurum conditionatum, nimirum plures esse homines, qui in Christum credidissent, et converterentur, si facta, et miracula eius vidissent, aut ad eos delata essent.

Quae omnia magis confirmata manebunt ex pluribus aliis testimoniis, quae ex D. August. et Angelico Doctore, disp. sequenti, adducemus. Nunc autem brevitatis, et claritatis gratia illa omittimus: sicut etiam et alia aliorum Patrum testimonia, quae ipsos evolventibus, frequenter obvia erunt, ex quibusque aliqua ad rem hanc facientia, adducunt iuniores Theologi: quamvis non omnia ex iis, quae ab ipsis adducuntur, intentum convincant, ut intuenti patebit.

§ III. Respondetur testimoniis Patrum pro prima sententia adductis.

38 Ad primum respondetur Augustinum loqui ibidem contra haereticos asserentes, homines puniendos esse, vel praemiis afficiendos propter bona, vel mala opera, quae non fecerunt, facerent tamen, si diutius in vita permanerent. Et ita aiebant, parvulos secerni ad invicem in ordine ad aeternam electionem eorum ad gloriam per mala, vel bona opera, quae perpetrassent, si viverent, quaeque praevidit Deus facta hac hypothesi eos perpetraturos: atque adeo asserebant, quod ante divinum decretum, et electionem Dei praesciebat ipse quid in praedicta hypothesi erant facturi. Unde contra hos arguens Augustinus, dupliciter eos impugnat. Primo quidem ostendendo, quod etiamsi Deus praevideret praedicta futura conditionata, ante suum decretum, et electionem, vel reprobationem aeternam parvulorum; non tamen propterea haec bona, vel mala opera sub conditione futura possent deservire ad meritum, vel demeritum, sive ad praemium, vel poenam: ex eo, quod nullus meretur, vel demeretur propter opera, quae faceret data aliqua hypothesi, sed propter opera, quae re ipsa fecit.

39 Et deinde alia via impugnat hunc errorem, dicens, quod si Deus ante suum decretum praevidisset opera illa, sive bona, sive mala, tunc illud Sapientiae 4. Raptus est, ne malitia mutaret intellectum eius, solum posset esse verum de cognitione Dei coniecturali ex parte obiecti, seu secundum pericula huius vitae, et dispositionem eorum: non secundum praescientiam Dei, id est, secundum praescientiam omnino infallibilem tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti materialis: et rationem reddit. Quia hoc praescivit, quod futurum erat, non quod futurum non erat, hoc est, quia per hanc scientiam omnino infallibilem, modo dicto, tantum potest praesciri infallibiliter ex parte obiecti materialis id, quod infallibiliter est futurum. Quare cum in sententia Augustini, ut disputatione sequenti num. 31. et sequentibus dicemus, et constat ex iis, quae diximus disp. praecedenti, nihil sit futurum infallibiliter ante decretum efficax divinae voluntatis, consequens est, ut bona illa, vel mala opera parvulorum non possint in illo signo, in quo de illis loquebantur haeretici, habere rationem futuri infallibilis, et per consequens nec ut tale a Deo praesciri. Quae interpretatio est valde consona menti Augustini, ut illum intuenti constabit: et de ea, ac de hoc testimonio iterum in sequenti disp. num. nuper citato sermo redibit, ut ex eo scientiam mediam, sive conditionatam confutemus.

Per quod etiam ad secundum testimonium ex D. Prospero adductum, et in eodem sensu loquente satis patet. Necnon et ad tertium testimonium ex Damasceno allatum. Nam Sanctus Doctor loquitur ibidem de praescientia futurorum ante divinum decretum, refutans illam in hoc sensu: ex eo, quod ante praedictum decretum non habent rationem futurorum: et ita tribuere Deo praedictam praescientiam, non est tribuere illi praescientiam, quam revera habeat; sed imponere ei illam, quam non habet. Nam sicut cognitio est earum rerum, quae sunt, sic praenotio est earum, quae certo futura sunt. Unde testimonium hoc nobis etiam prodest contra scientiam mediam, sive conditionatam loco citato impugnandam. Quomodo autem, et in quo sensu revera Deus habeat praescientiam, et praenotionem, et in quo sensu illam non habeat, iam supra a nobis disp. praeced. num. 44. et deinceps tactum est.

40 Per futura conditionata contingentia, et disparata, tantum intelligimus in hoc dub. futura illa disparata, quae ad praesentem disputationem spectare diximus, nimirum ea, quae tam ex parte conditionis, quam ex parte futuri eventus, a causa contingente, et libera pendent.

§ I. Refertur duplex sententia.

Prima sententia affirmat quoad futura conditionata., habentia nexum coniecturalem cum conditione: negat vero quoad disparata. Quia existimat Deum illa non scire, ex eo, quod scibilia non sunt. Ita quoad 1. part. Doctores infra pro assertione referendi. Et quoad secundam illi, quos num. 9. retulimus. Et quidem quoad priorem partem constabit ex dicendis pro assertione nostra. Quoad secundam vero, scilicet quoad futura conditionata, et disparata, probat eam primo Corneio in hoc art. disp. 3. dub. 1. Quia huiusmodi conditionata nullam habent veritatem, quae sciri possit: ergo non potest ratione aliqua ostendi, esse certo, et omnino infallibiliter infallibilitate se tenente tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti materialis cognoscibilia. Consequentia patet. Antecedens autem probatur. Quia in propositionibus de futuro conditionato significatur dependentia aliqua operis a conditione: sed quando conditio non excitat voluntatem, sed est omnino impertinens, et disparata, nulla talis reperitur dependentia, ut patet in hac propositione: Si Petrus dormiret Romae, Paulus ageret poenitentiam Salmanticae: ergo, etc.

Et confirmatur. Nam sicut haec propositio: Antichristus est infallibiliter futurus, est in rigore, et proprietate sermonis falsa ante divinum decretum, quia denotat, quod in illo signo causae sunt infallibiliter determinatae ad illum producendum; et nihilominus non potest in illo signo sciri, an habebit determinate, vel non habebit determinate pro tempore futuro existentiam, quia non est in illo signo aliquid infallibile, unde id sciatur, ut disp. 7. num. 148. et sequentib. diximus, ita praedicta propositio, et aliae similes de futuro conditionato disparato sunt falsae. Quia significatur ex vi, et rigore sermonis, esse aliquam connexionem inter conditionem, et eventum futurum, quod tamen est falsum, ut supponitur, et nihilominus non potest sciri, quid pro tempore futuro erit, posita illa conditione; quia non est unde id sciatur.

41 Nec refert, si cum authoribus scientiae mediae dicas, satis esse ad hoc, ut illa propositio sit vera, et sciatur eventus futurus, quod pro tempore futuro posita illa conditione, nempe somno Petri, poneretur eodem tempore poenitentia Pauli. Quia re ipsa, et de facto non potest in illo eventu poni simul poenitentia, et non poenitentia eiusdem Pauli: nec potest non poni vel determinate poenitentia illius, vel determinate non poenitentia: quia haec duo sunt immediate opposita. Et ideo si in eodem tempore, in quo poneretur conditio, ponatur determinate poenitentia Pauli, erit vera illa conditionalis de futuro: et per consequens scita infallibiliter a Deo. Et ratio horum omnium est. Quia illa particula si non innuit in praedictis propositionibus sensum illativum; sed tantum denotat solam, et puram concomitantiam conditionis cum eventu futuro.

Nam contra hoc est. Tum quod semel admisso, quod particula si diceret solam, et puram concomitantiam poenitentiae Pauli cum hac conditione, nempe somno Petri, tunc saltem deberet admitti, Deum non cognoscere futura conditionata disparata, quae non forent eodem tempore cum conditionibus, ut: Si Judas non fuisset proditor, Lutherus retractaret haeresim: siquidem huiusmodi effectus futuri nullam haberent concomitantiam, neque coëxistentiam in eadem temporis duratione cum suis conditionibus. Quod tamen non admittent authores scientiae mediae, cum iuxta eorum sententiam, habeant huiusmodi futura suam veritatem obiectivam: ratione cuius possint certo terminare divinam cognitionem. Et ita adhuc in eorum sententia particula illa si in praedictis propositionibus non significabit solam concomitantiam in existentia.

Tum etiam: quia iuxta regulas Dialecticae, ut notavit Soto lib. 2. Summularum cap. 8. lect. 1. haec particula si tribus duntaxat modis solet usurpari. Primo illative, ut: Si est homo, est animal. Secundo promissive, ut: Si servieris Petro, dabo tibi mercedem. Tertio conditionale, ut: Est animal rationale, si est homo: ac proinde nunquam significabit solam concomitantiam. Consequentia patet. Quia omnibus his tribus modis denotat aliquam connexionem inter consequens, et antecedens.

42 Secundo, et principaliter probatur eadem sententia, quoad hanc partem. Nam propositiones de futuro conditionato disparato vel reddunt sensum illativum, et ita omnes sunt falsae; vel denotant solam, et puram concomitantiam, et sic etiam habent esse falsas, nec habent unde eventus futurus certo cognoscatur, ut nuper dicebamus: ergo nulla ratione possunt a Deo certo sciri, neque id aliqua ratione suaderi. Consequentia patet. Antecedens autem quoad primam, et ultimam partem ex dictis constat.

Quoad secundam vero, nimirum, quod si propositio illa conditionalis dicat solam, et puram concomitantiam, tunc sit falsa probatur. Quia non magis una pars illius propositionis est conditio alterius, quam e contra: siquidem concomitantia est mutua, et tamen ex vi illius propositionis denotatur, quod prior pars illius propositionis est conditio secundae, ut dum dicimus: Si Petrus dormiret Romae, Paulus ageret poenitentiam Salmanticae: ergo, etc.

43 Secunda sententia negat Deo certam, et infallibilem cognitionem ex parte obiecti materialis, seu omnino infallibilem, tam respectu futurorum conditionatorum, disparate se habentium ad suas conditiones, quam eorum, qui coniecturaliter, et probabiliter, vel aliqua alia connexione minori cum illis connectuntur. Ita Doctores pro contraria sententia dub. 2. adducti. Et quidem quoad futura disparata probatur argumentis praecedentis sententiae. Quoad utraque vero futura probatur primo Quoniam praedicta futura nec possunt certo cognosci per scientiam simplicis intelligentiae, nec per scientiam visionis; ergo per nullam; ac proinde repugnabit, quod sufficienti ratione ostendatur, illa esse cognoscibilia a Deo per cognitionem ex omni capite infallibilem.

Haec secunda consequentia ex priori patet. Quia si quae ratio probaret praedicta futura esse omnino certo cognoscibilia a Deo, probaret utique esse cognoscibilia per aliquam ex his scientiis: siquidem, ut supra innuimus, et disp. sequentibus late probabimus, repugnat, dari scientiam aliquam mediam, per quam cognoscantur. Prima vero consequentia ex antecedenti constat.

Antecedens autem quoad priorem partem etiam liquet. Nam scientia simplicis intelligentiae, tantum terminatur ad res pure possibiles, et omnino necessarias, quales non sunt praedicta futura. Quoad secundam vero partem etiam patet. Quia scientia visionis, tantum terminatur ad res existentes in aliqua differentia temporis, seu ad ea, quae sunt realiter, et physice praesentia in aeternitate: at praedicta futura non existent in aliqua differentia temporis: ac proinde nec sunt ab aeterno physice, et realiter praesentia aeternitati.

44 Secundo. Quia praedicta futura tantum possunt cognosci certo, vel secundum esse, quod habent in se ipsis, vel secundum esse, quod habent in suis causis: at neutro ex his duobus modis; ergo nullo: et per consequens, nec poterit ulla ratione probari Deum habere cognitionem certam, et infallibilem de illis. Haec secunda consequentia ex prima patet: prima vero ex utraque praemissa. Minor autem etiam constat. Quoniam praedicta futura nunquam habebunt esse in se ipsis: siquidem nunquam existent: et ita nunquam poterunt cognosci secundum esse, quod habent in se ipsis. Sicut etiam nec poterunt certo cognosci secundum esse, quod habent in suis causis: siquidem in illis, tantum habent esse incertum, et indeterminatum, scilicet esse contingens. Maior vero etiam est perspicua. Quoniam non est aliud genus essendi, nisi vel in se ipso, vel in sua causa, ut constat ex iis, quae disput. praecedent. latius diximus.

45 Nec refert, si dicas, habere esse in se ipsis, non secundum esse reale exercitum; sed secundum esse reale obiectivum.

Nam contra hoc est, quod eadem ratione videtur posse dici, futura contingentia absoluta habere in quovis signo determinatam veritatem obiectivam: quia licet in quovis signo non habeant esse determinatum, vel in suis causis, vel in se ipsis secundum esse exercitum; bene tamen secundum esse obiectivum: at hoc satis superque impugnatum videtur disp. praecedent. a num. 96. usque ad num. 122. ergo, etc.

46 Tertio probatur. Nam scientia horum conditionatorum dicit imperfectionem in Deo; ergo nec potest poni illo, neque id aliqua ratione suaderi. Consequentia est aperta: et antecedens probatur. Nam iudicium, quod ex natura sua est practicum, et non sortitur suum effectum, est imperfectum: sed huiusmodi est haec cognitio conditionatorum; siquidem per eam cognoscuntur infallibiliter tam ipsa, quam modus, quo facienda sunt; et tamen nunquam per eam ponentur ad extra: ergo, etc.

§ II. Vera sententia.

47 Dicendum tamen est, sufficienti ratione probari, Deum habere certam, et infallibilem cognitionem praedictorum conditionatorum, ita ut ex omni capite, scilicet tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti materialis sit infallibilis. Assertionem hanc tuentur authores pro nostra sententia duobus dubiis praecedentibus relati. Nulla autem via melius probabitur, quam adducendo rationem fundamentalem, per quam suadetur praedicta futura, omnino certo, et infallibiliter a Deo attingi. Quae quidem insinuatur a D. Thom. locis dub. sequenti referendis: et potest ad hanc brevem formam reduci.

Nam Deus habet decretum efficax, et conditionatum ex parte obiecti circa quodvis futurum conditionatum, quantumvis disparatum, quo efficaciter decernit, quod posita conditione determinate erit pro tempore futuro, vel determinate non erit pro eodem tempore; non secus, proportione servata, ac de quolibet futuro absoluto efficaciter decrevit, quod pro tempore futuro determinate habebit existentiam, vel determinate illam non habebit; quamvis nos lateat, an determinaverit eius esse, vel eius non esse, nisi id nobis divinitus reveletur, vel videamus effectum ad extra positum, vel habeamus aliquas rationes, sive probabiles coniecturas, ratione quarum nobis persuadeamus, quod aliquid determinate habebit esse pro praedicto tempore; ergo Deus in hoc decreto certissime, et infallibiliter omnino, id est, tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti materialis cognoscet omnia praedicta futura.

Consequentia est perspicua. Nam praedictum decretum conditionatum habet certam, et infallibilem connexionem cum praedicto futuro, ita ut non stet in sensu composito, nec possit stare, quod Deus efficaciter praefinierit, quod posita illa conditione habeat esse libero modo pro tempore futuro, et quod praedicto tempore infallibiliter non sit: sicut semel Deo efficaciter praedefiniente conversionem absolutam, et liberam Petri, infallibiliter erit talis conversio; ergo hoc ipso, quod Deus certo sciat suum decretum efficax, et conditionatum, non poterit non certo, et infallibiliter scire eventum futurum posita conditione. Antecedens autem tangetur dub. sequenti, et in tract. de Volunt. Dei disp. 5. num. 74. latius suadebitur.

48 Accedit; quod ut dub. sequenti dicemus, licet Deus non haberet decretum positivum efficax circa omnia, et singula, aut aliqua ex his futuris conditionatis, nihilominus posset illa certo, et infallibiliter cognoscere: non quidem in veritate illorum obiectiva, et in illo signo, quod ex parte nostri modi concipiendi antecedit ad signum, in quo Deus decreturus erat positive, et efficaciter de illis, si vellet, atque adeo nec per scientiam mediam, et conditionatam; sed in signo sequenti, et eo modo, quo loco nuper citato num. 67. et sequent. explicabimus. Videantur ea, quae circa sensum compositum, et divisum in tract. de Volunt. Dei disp. 10. num. 84. dicemus.

49 Nec refert si obiicias id, quod saepe inculcant adversarii, nempe quod causa immediata effectus liberi est liberum arbitrium creatum, quod potest dissentire Deo moventi, et excitanti; igitur in tali determinatione divinae voluntatis circa futuritionem talis effectus contingentis, non erit certo cognoscibilis, quia divina voluntas impedibilis manet per concursum creatae voluntatis: in causa autem impedibili ab altera non est effectus cognoscibilis, quod usque determinatio alterius cognoscatur.

Respondetur enim ex D. Thom. 3. contra Gent. cap. 94. ubi proponit idem argumentum, et est quintum in ordine, sicque se habet: Divina providentia causas medias non excludit: inter causas autem sunt aliquae contingentes, et deficere potentes; deficere igitur potest providentiae effectus, non est igitur Dei providentia certa. Huic argumento, et simul quarto, quod ex Tullio adduxerat S. Doct. sic respondet: Illud autem, quod Tullius obiicit secundum praemissa frivolum apparet. Cum enim divinae providentiae non solum subdantur effectus, sed etiam causae, et modi essendi, non sequitur, quod si omnia Dei providentia aguntur, quod nihil sit in nobis. Sic enim sunt a Deo provisa, ut per nos libere fiant. Nec etiam defectibilitas causarum secundarum, quibus mediantibus effectus divinae providentiae producuntur, certitudinem providentiae potest auferre, ut quinta ratio procedebat, cum ipse Deus in omnibus operetur, et pro suo arbitrio voluntatis, ut supra ostensum est. Unde ad eius providentiam pertinet, ut causas defectibiles quandoque desinat deficere, quandoque eas absque defectu conservet. Ubi, ut vides, unico verbo totam difficultatem, quae adversarios valde premit, evacuavit. Nam licet voluntas creata possit deficere ab ordine illo, quem divina providentia statuit, et queat velle oppositum eius, quod Deus providit, attamen quia Deus (ut inquit Angelicus Doctor) in omnibus operatur pro arbitrio suae voluntatis, atque adeo potest efficaciter velle, ut voluntas creata velit, et libero modo velit, ideo ratione summae efficacitatis sui decreti causas defectibiles, quandoque absque defectu conservat: ac proinde in hoc decreto potest cunctos effectus liberos, sive absolutos, si decretum sit absolutum, sive conditionatos, si decretum sit conditionatum, certissime cognoscere.

§ III. Occurritur fundamentis utriusque sententiae.

50 Ad fundamenta primae sententiae unico verbo respondetur, probare, quod futura disparata non cognoscantur certo, et infallibiliter a Deo, ratione connexionis, quam secundum se habeant cum conditione; secus tamen ratione connexionis, quam ex divino decreto habent cum illa. Nam hoc ipso, quod Deus decreverit, quod posita tali conditione, quantumvis secundum se disparata, subsequatur aliquis effectus pro tempore futuro, iam ex divina ordinatione illud antecedens, et consequens inter se nectuntur nexu infallibili.

Ad primum pro secunda sententia respondetur, negando antecedens, quoad priorem eius partem. Et ad probationem dicendum est, quod licet scientia simplicis intelligentiae terminetur ad res pure possibiles, et omnino necessarias; non tamen ita ut in his adaequate sistat: sed dum intelligitur exprimere maiorem perfectionem suam, quatenus habet veluti dicere ordinem ad creaturas, potest, et debet terminari ad omnia futura contingentia conditionata, quae nunquam in re ponenda sunt sub existentia. Nam scientia simplicis intelligentiae attingit exercitium existentiae, non solum sub statu purae possibilitatis, sed quandiu est sub aliquo statu potentialitatis, et continentiae intra causas, quantumcunque causa sit libera, et libero modo determinata, ac disposita ad productionem effectus: quamvis non attingat praedictum exercitium, ut actu exercitum, seu ut ambo, nempe praedicta scientia, et exercitium existendi effectus creati, coexistant in eadem mensura durationis, nempe in nunc aeternitatis.

51 Quare quia futura conditionata tantum habent ex vi decreti infallibilis, quod sint infallibiliter futura sub conditione, non vero absolute, ita ut aliquando existant, ideo non dicunt exercitium existentiae omnino exercitum, sed exercendum, si esset talis conditio: ac proinde dicunt illud sub aliquo statu potentialitatis, et continentiae intra causas, licet liberas, et libero modo determinatas ad productionem effectus: et propterea praedicta futura conditionata possunt pertinere ad scientiam simplicis intelligentiae.

Explicatur radicitus hoc ipsum. Etenim scientia simplicis intelligentiae, ut formalissime dividitur contra scientiam visionis, tanquam membrum divisionis adaequate, respectu scientiae Dei, in illam, et in scientiam visionis non consistit in hoc, quod sit necessaria, vel libera: nam etiam scientia visionis est necessaria respectu divinae essentiae, et libera respectu creaturarum; sed per se primo sita est in hoc, quod scientia simplicis intelligentiae, ut dividitur contra scientiam visionis, est abstractiva; sive illa sit necessaria, sive sit libera: et scientia visionis, est visionis seu intuitiva, sive sit necessaria, sive sit libera. Quia ergo futura conditionata non possunt cognosci scientia intuitiva Dei, ex eo, quod haec solum terminatur ad id, quod est praesens in aeternitate physice, et realiter, atque adeo ad id, quod in aliqua differentia temporis absolute exiturum est; propterea non cognoscuntur per scientiam visionis, sed per scientiam simplicis intelligentiae, seu per scientiam abstractivam Dei.

52 Diximus, scientiam simplicis intelligentiae terminari ad praedicta futura, ut exprimit maiorem perfectionem suam, quae ei competit prout habet quasi dicere ordinem ad creaturas, quia, ut saepe notat D. Thom. ex Dionysio, supremum infimi attingit infimum supremi, ut constat de anima rationali, quae secundum supremam rationem intellectus attingit naturam pure intellectualem, qualis est natura Angelica: et ita cognoscit prima principia sine discursu, et ratiocinatione, sicut Angelus: at scientia visionis est ex parte nostri modi concipiendi altior, et et eminentior, quam scientia simplicis intelligentiae: ex eo, quod in creaturis notitia intuitiva, est perfectior quam abstractiva. Quare scientia simplicis intelligentiae, seu abstractiva, quatenus attingit aliquo modo ad scientiam visionis, ex eo, quod aliquo modo terminatur ad existentiam, ut exercitam (id est, non ut pure possibilem, sed valde accedentem ad exercitium existentiae, sive ad existentiam, quae licet nunquam erit, esset tamen, si daretur aliqua conditio) seu quatenus terminatur ad futura conditionata, habet esse supremum infimi attingens infimum summae scientiae ex parte nostri modi concipiendi, scilicet visionis: et ita exprimet etiam supremum infimi, scilicet scientiae simplicis intelligentiae; et per consequens dum intelligitur terminari ad futura conditionata, exprimet maiorem illam perfectionem suam, quae ei convenit, quatenus intelligitur quasi respicere creaturas.

53 Ad secundum respondetur, futura conditionata cognosci secundum esse, quod habent in divino decreto efficaci, et conditionato circa illa, et secundum esse, quod conditionate, et in sensu supra insinuato, habent in suis causis proximis, ut subsunt praedicto decreto, sive ut etiam in illo (modo alibi tacto) contineantur. Et deinde cognosci etiam secundum esse, quod habent in se ipsis, secundum esse reale, non quidem exercitum, sed quod exerceretur, si daretur illa conditio, seu secundum esse reale obiectivum. Unde solutio ibidem tradita legitima est, ad hunc sensum intellecta. Et ad probationem in oppositum respondetur, esse disparem rationem inter futura contingentia absoluta, antecedenter ad divinum decretum, et futura conditionata post illud. Nam illa priora ante decretum Dei non habent unde vendicent sibi sufficienter determinationem, neque ubi fundetur esse determinatum reale obiectivum, quod quidem semper petit fundari, et desumi in aliquo esse reali actuali, et exercito, quod res habet vel in seipsa, vel in sua causa. Caeterum haec posteriora, licet ante divinum decretum eodem modo se habeant ac futura absoluta ante illud, attamen post praedictum decretum, et ratione illius esse, quod habent in ipso, possunt importare sufficientem determinationem, et sortiri verum esse reale obiectivum, fun-

datum in esse reali exercito, quod habent in eodem decreto.

Potestque hoc explicari exemplo creaturarum possibilium, quae licet nullum dicant esse reale exercitum, nihilominus hoc ipso, quod habeant esse in divina omnipotentia; convenit eis verum esse reale obiectivum: quia datur sufficiens fundamentum, hoc ipso, quod habeant illud esse exercitum in Deo, ad hoc, ut possint terminare absque aliqua intellectus fictione propositiones aeternae veritatis: nec aliquid aliud ad praedictum esse reale obiectivum desideratur. Circa haec tamen (ut tacita quaedam obiectio maneat soluta) videantur ea, quae disput. praeced. num. 143. diximus.

54 Ad tertium negandum est antecedens. Nam potius pertinet ad divinam perfectionem, et ad hoc, ut sit omnisciens, quod attingat infallibiliter omnia futura conditionata. Et ad probationem dicendum est, quod licet ad rationem iudicii practici absoluti, tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti, requiratur, quod sortiatur absolute effectum, alioqui esset imperfectum intra latitudinem iudicii practici, et efficacis; attamen ad rationem iudicii practici, quantumvis perfectissimi, quod tantum sit absolutum ex parte subiecti, et conditionatum ex parte obiecti, sive quod connotat decretum absolutum ex parte subiecti, et conditionatum ex parte obiecti (de quo dub. seq. fit sermo) non est necesse, ut absolute sortiatur effectum, sed potius id implicat: satisque est, quod sortietur illum, si revera poneretur conditio.

55 Pro tituli intelligentia notandum est, dupliciter posse aliquod decretum dici conditionatum. Uno modo, tam ex parte subiecti, sive actus, quam ex parte obiecti. Alio modo ex parte obiecti; non vero ex parte subiecti, sive actus. Tunc aliquod decretum est conditionatum priori modo, quando revera non datur, neque existit: daretur tamen, et existeret, si poneretur aliqua conditio. Quod quidem potest explicari per hoc, quod dicatur, quod per illud voluntas non vult, vellet tamen. Caeterum tunc decretum dicitur conditionatum posteriori modo, quando revera datur volitio, qua voluntas vult illud obiectum; et ita ex parte subiecti habet rationem decreti absoluti, seu (quod in idem quoad praesens redit) absolute, et simpliciter est in voluntate: quamvis quia per illud non decernitur aliquid, quod sit futurum absolute; sed solum sub conditione, ideo ex parte obiecti voliti dicitur conditionatum.

Secundo notandum est, hoc decretum posse esse duplex, nimirum vel efficax, vel inefficax. Per illud prius, erit infallibiliter res per ipsum decreta, dummodo ponatur conditio ex parte obiecti. Per hoc vero posterius, non erit, seu non habebit de facto existentiam, si poneretur conditio.

56 Tertio notandum est, decreta conditionata, iuxta multorum sententiam, esse in duplici differentia. Vel ita ut sint positiva, id est, dicentia actum positivum divinae voluntatis, quo positive vult obiectum conditionatum. Vel ita ut sint negativa, non quidem utcunque, quatenus per hoc praecise significatur, Deum non velle aliquod obiectum determinate, et in particulari; sed quatenus per id denotatur, quod adhuc in eo signo, quod nostro modo concipiendi deputatur ad hoc, ut post volitionem necessariam eorum, quae sunt formaliter in ipso, statim velit, seu non velit obiecta, quae sunt libere volibilia; tunc accedente praedicto signo deputato ad hanc volitionem liberam habendam, si Deo placuerit, habeat se divina voluntas negative circa aliqua obiecta in particulari, v. g., circa futura conditionata, de quibus in praesenti agimus.

Titulus ergo dubii quoad primam partem, non intelligitur de decreto conditionato tam ex parte subiecti, sive actus, quam ex parte obiecti; sed de positivo decreto absoluto, in sensu explicato ex parte subiecti, et conditionato ex parte obiecti: et, ut ex eodem titulo constat, intelligitur de decreto conditionato, et efficaci. Caeterum cum in secunda eius parte inquiritur, an eis seclusis possint certo, et omnino infallibiliter cognosci a Deo praedicta futura? Debet intelligi in sensu formali, et praeciso, id est, an praecise exclusis his decretis positivis, datis tamen decretis illis negativis, et eis praesuppositis, cognoscat Deus certo, et infallibiliter futura contingentia conditionata, de quibus in praesenti disputatione fit sermo? Consulto autem difficultatem praesentis dubii, quoad hanc secundam partem sic restringimus: quoniam, an praedicta futura certo, et infallibiliter a Deo possint cognosci, ante omne decretum sive negativum, sive positivum, suae voluntatis? latius disp. sequenti impugnando scientiam mediam, discutietur.

§ I. Sententia negativa.

57 Sententiam negantem, quoad priorem tituli partem, et affirmantem quoad posteriorem, in sensu tamen num. 56. explicato, et num. 67. amplius declarando, tuentur plures ex Thomistis tam ex antiquis, quam ex iunioribus, quos dub. 2. huius disp. retulimus: necnon et plures alii extra scholam Angelici Doctoris, diversa tamen via. Nam illi negant talia decreta ex eo, quod existimant conditionalia in tantum habere veritatem, in quantum habent bonitatem illationis: et cum in futuris conditionatis, de quibus in praesenti loquimur, illatio non sit necessaria, et certa, sed solum coniecturalis, vel nulla, ut in disparatis, inde est, ut solum coniecturaliter ex parte obiecti cognoscat Deus praedicta futura conditionata, in quibus involvitur coniecturalis illatio. Vel si connexio est disparata, seu nulla, tunc nullo modo illa cognoscat: ac proinde nullo modo dabuntur in Deo praedicta decreta conditionata, et efficacia, infallibiliter inferentia effectum conditionatum. At isti, qui non sunt ex schola D. Thom. ideo negant, dari praedicta decreta conditionata, quia censent, Deum cognoscere certo, et infallibiliter talia futura, ante quodcunque decretum liberum: ac proinde decreta ista esse superflua, aut impossibilia, aut utrumque ex his duobus habere. Ita Vazquez 1. part. disp. 67. cap. 4. num. 21. et 22. Herice in tract. de scientia Dei disp. 7. cap. 7. et alii quam plures.

58 Sententia haec quoad posteriorem partem constabit ex dicendis, num. 67. et deinceps, quod priorem vero probatur primo. Quoniam nequit dari actus liber, et efficax in Deo circa creaturas, nisi aliqua realis mutatio ponatur in illis: at in istis futuris conditionatis nihil poneret divina voluntas per praedictum decretum conditionatum: ergo non potest habere tale decretum circa illa. Consequentia videtur perspicua. Minor autem etiam constat. Quoniam ex vi huius decreti nunquam creaturae existerent, aut haberent in se ipsis esse; et per consequens nec transirent de non esse ad esse: ergo ex vi illius nunquam poneretur realis mutatio in ipsis. Maior autem etiam patet. Quoniam voluntas Dei non supponit, sed facit obiectum quod vult; ac proinde debet inferre in eo aliquam mutationem, per quam transeat a non esse, ad esse.

Confirmatur, et explicatur. Nam in Deo non potest esse actus liber, et efficax per mutationem ipsiusmet Dei: ergo per mutationem aliquam futuram in ipsa creatura: ergo hoc ipso, quod haec non sequatur ex vi illius decreti conditionati, nec tale decretum erit dabile in Deo, ut nuper dicebamus. Antecedens non indiget probatione. Prima vero consequentia, ex qua pendet secunda, etiam constat. Quoniam hoc ipso, quod Deus habeat decretum liberum circa aliquid, debet inter illum, et rem volitam mediare aliqua relatio rationis: ergo necesse est, ut fundetur in mutatione alterius extremi: nam rebus invariabiliter se habentibus, non est cur nova relatio consurgat: ergo hoc ipso quod non detur praedicta relatio, media mutatione Dei, oportet dari media mutatione creaturae.

59 Secundo probatur. Nam ex positione horum decretorum ponitur imperfectio in Deo: ergo, etc. Antecedens probatur. Tum quia sunt otiosa, et superflua in ipso: ad quid enim prodesse poterit, quod Deus decernat fore sub conditione id, quod ipse alias decernit non futurum? et insuper nunquam ponendam esse talem conditionem? quandoquidem hoc non potest esse necessarium ad rectam, et prudentem gubernationem? Unde in humanis superfluo, et inaniter defatigaretur aliquis gubernator in decernendo sub conditione quae alias ipse decernit, se non facturum, nec talem conditionem ponendam. Tum etiam: quia volitio conditionata circa aliquod obiectum non est ultima resolutio, sed quasi dependens, et suspensa; et propterea solum competit illis, qui procedunt de imperfecto ad perfectum in sua deliberatione: at Deus non vult cum suspensione, sed semper cum ultima resolutione, ex eo, quod est perfectissimum deliberans: ergo, etc.

60 Tertio. Quia aliqua Deus haberet decreta conditionata circa infinitas combinationes infinitorum conditionatorum, quae possunt fieri sub infinitis conditionibus, statibus, et ordinibus rerum: hoc autem videtur ridiculum, et absurdum: ergo, etc. Sequela videtur perspicua. Quia non est maior ratio, cur Deus habeat decretum conditionatum circa aliquas combinationes ex istis, et non habeat, vel saltim non possit ea habere circa omnia: alioqui non sciret certo, et omnino infallibiliter illa futura conditionata, circa quae non habuit decretum efficax, et conditionatum, ut ex dictis constat.

Minor autem quoad primam partem, scilicet hoc esse ridiculum etiam patet: quandoquidem multae ridiculae combinationes possunt circa haec futura fieri. Quod secundam vero partem, scilicet quod absurditatem probatur. Nam ex eo probat D. Thom. 1. part. quaest. 7. art. 4. Deum non posse, etiam de potentia absoluta, producere infinitum in actu secundum multitudinem, quia omnis multitudo creata debet esse comprehensa sub certa intentione creantis; et ita necesse est, quod sub certo numero claudatur, ex eo, quod infinita multitudo non potest cadere sub certa intentione creantis: haec autem ratio si aliquid probat, convincet utique non posse aliquam multitudinem esse provisam a Deo per sua decreta, et providentiam, nisi cadat sub certa intentione providentis, alias talis provisor provideret in vanum, et in incertum, ac proinde nisi ea, quae sunt provisa, cadant sub certo, et determinato numero.

61 Quarto. Quia alias illae propositiones conditionatae non aliter essent verae, quam ex vi illationis formalis desumptae ex decreto existente in Deo: ergo earum cognitio solum pertineret ad scientiam simplicis intelligentiae pure naturalem: atque adeo nullum futurum sub conditione enunciarent. Haec ultima consequentia ex priori constat. Prior vero ex antecedenti. Quoniam propositio conditionata, quae est vera in vi illationis, habet hoc ratione bonitatis consequentiae, ut communiter docent Dialectici: at consequentia, quae semel est bona, semper habet esse bona, ut idem Dialectici fatentur, imo erit necessario bona, alioqui non esset cur semper haberet bonitatem: ergo cum scientia simplicis intelligentiae pure naturalis terminetur ad veritates omnino necessarias, tunc praedicta futura ad hanc eandem scientiam spectabunt. Antecedens autem etiam videtur constare. Quoniam supposito decreto, est infallibilis, et necessarius nexus inter antecedens, et consequens, secus autem sine illo: ergo si praedictum decretum datur circa omnia haec futura contingentia, tunc propositiones conditionatae de illis non aliter erunt verae, quam ex vi illationis formalis, desumptae ex tali decreto existente in Deo.

62 Ultimo arguit Herice. Quoniam admittere haec decreta ex se efficacia, est docere id, quod docuit Calvinus, et eius discipuli, ponentes illa: ex quo ortum habuit alia illius doctrina haeretica, scilicet ea, quae nostris actibus admit libertatem: ergo talis doctrina non est admittenda.

§ II. Vera D. Thomae, et Patrum sententia tribus assertionibus explicatur.

63 Dicendum tamen est primo, dari in Deo praedicta decreta conditionata, et efficacia circa omnia futura contingentia, et conditionata, per quae decernit Deus, vel quod determinate sint pro tempore futuro, vel quod determinate non sint pro eodem tempore, si ponatur illa conditio. Assertio haec satis efficaciter colligitur ex iis, quae ex August. ex D. Thom. et ex Patribus disp. sequenti adducemus. Ubi fatentes Deum cognoscere certo, et infallibiliter haec futura, adducunt pro ratione, et medio talis cognitionis divinam praedestinationem, sive electionem, seu decretum efficax voluntatis divinae circa illa, ex eo quod haec futura non fiunt a nobis, nisi dependenter a praedestinatione, et electione, sive decreto Dei: et ideo sicut futura absoluta non sunt, nisi ex divina praedestinatione, sive decreto absoluto praecedente; ita etiam futura conditionata non forent, nisi ex praecedente praedestinatione, sive decreto divino, quo decrevit, ut forent, si poneretur aliqua conditio.

Quae ratio idem probat circa futura conditionata, continentia actus pravos, quae etsi a Deo non praedestinentur, ut malitiam, permittuntur tamen: et ideo sicut sub statu absoluto nunquam fierent, nisi praecedente decreto absoluto permissivo, sic nec sub conditionato, nisi simile decretum conditionatum anteiret. Unde idem Augustin. in Enchirid. capit. 95. inquit: Non sit aliquid, nisi omnipotens fieri velit, vel sinendo, ut fiant, vel ipse faciendo. Et ideo sententiam hanc sequuntur non parum communiter iuniores discipuli D. Thom. et peculiariter omnes illi, quos dub. 2. et 3. pro nostra sententia retulimus.

64 Ratio autem potissima, et fundamentalis tacta est supra disp. praecedenti, et eam satis indicant Patres locis nuper citatis. Potestque ad hanc brevem formam reduci. Quoniam haec futura conditionata habent aliquam futuritionem, scilicet, conditionatam; at non possunt seipsa extrahere ab statu purae possibilitatis ad statum huius futuritionis conditionatae, ut ex dictis loco citato, et ex terminis ipsis constat; ergo necesse est, ut extrahantur ab illo statu in istum a prima causa; alioqui enim aliquid fieret, et extraheretur ab statu purae possibilitatis ad statum aliquem futuritionis, indepenenter a primo ente, et causalitate ipsius; quod, ut constat, implicat; ergo cum Deus non aliter operetur, neque extrahat res ad statum alicuius futuritionis, nisi mediante suo decreto, efficaci et proportionato in ordine ad talem extractionem, ut constat ex iis, quae disp. 7. num. 108. et disp. praeced. num. 16. et sequentib. diximus, et tract. 4. disp. 10. dub. 1. 2. et 3. dicemus; consequens est, ut habeat decretum efficax proportionatum, sive conditionatum, ratione cuius velit praedicta futura vel determinate esse, vel determinate non esse pro tempore futuro, si conditio illa poneretur.

Confirmatur, et explicatur ratione desumpta ex eisdem Patribus, quamque disp. 7. n. 115. quoad futura absoluta adduximus. Quoniam haec futura conditionata non habent esse futurum determinatum in se ipsis, ut constat, quandoquidem quandiu sunt futura, praesertim conditionata, nihil sunt in se: in nihilo autem non potest fundari vera, et realis determinatio: ergo necesse est, ut habeant hanc determinationem in suis causis determinatis, praesertim in prima: ergo etiam necesse erit, quod causa prima habeat decretum efficax, et proportionatum, quo decernat, vel quod determinate posita conditione sint pro tempore futuro, vel quod determinate non sint.

65 Nec oporteret adducere solutionem, quam huic rationi, et eius confirmationi authores scientiae mediae praebent, dicentes, quod ad futurum sub conditione, quod re ipsa a parte rei non est habiturum esse, sed habebit illud, posita aliqua certa conditione, non est necesse praesupponi determinationem liberam voluntatis Dei iam praeexistentis in illo; sed sat esse, ut illam supponat obiective in ratione futurae sub conditione ad hoc, ut talis effectus sit conditionate futurus.

Non itaque solutionem hanc oportet in medium proferre. Quoniam ex iis, quae disp. . 7. num. 48. et deinceps adduximus circa futura absoluta, ad impugnandam hanc futuritionem obiectivam divini decreti omnino absoluti, quoad praesens tamen proportionaliter applicatis, satis impugnata manet, ut intuenti illa constabit. De quo etiam potest videri Gonzalez in comment. ad hunc art. disp. 44. sect. 3. a num. 30. usque ad num. 37.

66 Nec etiam refert, si cum aliquibus ex discipulis D. Thom. negantibus Deo infallibilem cognitionem horum futurorum, dicas illa non esse revera futura; sed tantum habere vel rationem pure possibilium, ut in futuris conditionatis, et disparatis contingit; vel ad summum rationem futurorum coniecturaliter, et probabiliter tantum talium; et ita non requiri ad illa decretum efficax conditionatum divinae voluntatis circa illa, alioqui essent infallibiliter futura.

Non igitur hoc refert. Quoniam, ut latius probavimus in tract. de Volunt. Dei disp. 5. num. 73. divina voluntas ob summam suam actualitatem, et eminentiam non potest manere suspensa circa aliquod volibile; sed est determinata ad volendum, vel nolendum, quod sit, vel non sit; quamvis sit libera ad volendum determinate, quod sit, vel determinate quod non sit. Ex eo, quod sicut ad summam actualitatem, universalitatem, et perfectionem divini intellectus spectat, ut extendatur modo sibi proprio ad omne intelligibile, sciendo, et comprehendendo actu illud, nec possit stare, ut aliquid sit actu scibile, et comprehensibile et quod actu non sciatur, ac comprehendatur ab ipso; ita etiam ad summam actualitatem, universalitatem, et perfectionem divinae voluntatis spectat, ut actu extendatur, salva sua libertate, ad omne obiectum, quod actu sit libere volibile: cumque haec libertas satis superque salvetur in hoc, quod licet sit determinata ad habendam vage volitionem, vel nolitionem, nihilominus sit omnino libera ad habendam determinatam volitionem, vel determinatam nolitionem, consequens est, ut ad eius summam actualitatem spectet, ut circa omne volibile, atque adeo circa cuncta possibilia sive absoluta, sive conditionata, habeat decretum perfectum, atque adeo efficax, quo determinate, et proportionate ad eorum naturam, velint, aut quod determinate sint, aut quod determinate non sint: ita ut circa ea, quae sibi placuerint ut determinate sint, habeat eo ipso decretum, quo velit, ut sint: circa ea vero, quae ei libuerit, ut non sint, habeat etiam positivum decretum, quo nolit eorum exsistentiam, ac proinde, quo eorum non esse sit determinate futurum. Sed de his videantur ea, quae loco citato dicemus: ubi probatio haec latius expanditur, et argumenta, quae contra illam obstare videntur, fuse solvuntur.

67 Dicendum est secundo. Quamvis Deus in his decretis efficacibus positivis, et conditionatis certo, et infallibiliter cognoscat praedicta futura; nihilominus adhuc certo, et infallibiliter, certitudine se tenente tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti, ea cognosceret, ut non habitura existentiam, seu per modum rei habentis (ut sic dicamus) non futuritionem contrariae sumptam, seu per modum rei extractae extra statum purae, et nudae possibilitatis ad praedictam non futuritionem, etiamsi non haberet talia decreta positiva circa illa, sed mere negative se haberet: ita tamen, ut prius esset nostro modo intelligendi, Deum se habere mere negative in eo signo, in quo decreturus erat circa illa, et videre hunc modum se habendi negative circa ipsa, quam quod certo, et infallibiliter illa attingeret. Assertionem hanc tueri tenentur omnes discipuli D. Thomae, ut ex statim dicendis magis constabit.

Et quidem quoad primam partem aperte constat ex dictis dub. praeced. num. 47. et disp. 8. num. 16. et sequentibus.

68 Ratio eius fundamentalis quoad secundam partem (qua simul explicatur, et probatur) desumitur ex iis, quae Angelicus Doctor quaest. 19. huius 1. part. art. 7. et in 1. dist. 39. quaest. 1. art. 1. in corpore, et ad 3. et 4. necnon 1. contra Gent. cap. 83. et lib. 2. cap. 25. et lib. 3. cap. 78. et 91. docet. Quae potest sub hac forma proponi. Quoniam licet in eo signo, in quo divina voluntas intelligitur nostro modo intelligendi, praeire ad determinationem liberam, vel carentiam illius circa aliquod obiectum sive absolute, sive sub conditione futurum, sit ei indifferens velle, quod sit, vel quod non sit, aut non velle aliquod ex his extremis, atque adeo nihil in eo signo habeat determinate rationem futuri, aut non futuri per non futuritionem (ut sic dicamus) contrariam; attamen adveniente eo signo, in quo Deus decreturus est, vel iuxta hunc dicendi modum, habiturus est se ipsum negative, tunc hoc ipso, quod velit futuritionem alicuius rei, nequit in sensu composito, facta hac suppositione nolle illam, nec facta suppositione nolitionis, velle ipsam: nec tandem, si fiat suppositio suspensionis divinae voluntatis in eo signo, quod erat destinatum ad positive volendum, si ipsi placuisset, potest in sensu composito habere volitionem, aut nolitionem positivam circa futuritionem talis rei: ergo hoc ipso, quod in eo signo se haberet negative, seu maneret suspensa circa omnia futura conditionata, cognoscet certo, et infallibiliter tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti, quod adhuc posita illa conditione non erunt: non quidem quia maneant in statu purae, et nudae possibilitatis: sed quia habent (ut sic dicamus) contrariae, quod sint non futura sub conditione, id est, quod ita non sint futura, quod eis repugnet futuritio; quod est esse extra statum purae, et nudae possibilitatis.

69 Antecedens quoad primam partem non indiget probatione, ut intuenti patet. Quoad secundam vero est satis perspicuum. Quoniam propter immutabilitatem divinae voluntatis repugnat in sensu composito non persistere semper, et per totam aeternitatem in ea dispositione sive positiva, sive negativa, quam in eo signo habuerit: ita quidem, ut si in eo signo voluerit positive futuritionem, aut non futuritionem, debeat persistere in volendo, aut nolendo; si autem negative se habuerit, seu actum suspendit, debeat per totam aeternitatem in ea suspensione permanere. Tum quia alioqui esset divina voluntas mutabilis. Tum etiam: quia alias posset dari in Deo, trunsacta illa suspensione, aliquis actus liber, qui non esset aeternus, seu qui non mensuraretur aeternitate tanquam propria, et adaequata eius mensura. Quod quidem, ut constat, est impossibile.

Consequentia autem quoad utramque part. ex antecedenti aperte videtur sequi. Quoad primam quidem. Nam hoc ipso, quod ad hoc, ut posita illa conditione sit res aliqua habitura positivam existentiam, requiratur, quod in eo signo, quod est deputatum nostro modo intelligendi divinis decretis, habeat Deus positivam voluntatem, quo velit illam, oportet, ut hoc ipso, quod non habeat talem voluntatem, se negative se in eo signo habeat, iam talis res non sit habitura, adhuc posita illa conditione, positivam existentiam.

70 Quoad secundam vero etiam liquet. Nam hoc ipso, quod Deo semel se nega- tive habente in eo signo non possit propter suam immutabilitatem, et in sensu composito habere deinde actum, quo positive velit, ut res illa sit, iam talis res quatenus semel stetit sub illa suspensione divina, seu quatenus in eo signo non stetit sub positivo actu volitionis Dei, sub quo pro tunc stare poterat, habet aliquid, seu aliquam denominationem, aut quasi denominationem, ratione cuius ei repugnet existentia pro tempore futuro, quod est esse non futuram (ut sic dicamus) contrarie, et non manere in statu purae, et nudae possibilitatis, sed habere rationem non futuri contrarie, eo proportionali modo, quo id haberet futurum absolutum, si divina voluntas in eo signo negative se haberet circa illud.

71 Ex quo inferendum, et dicendum est tertio. Si Deus in illo signo deputato ad hoc, ut post voluntatem necessariam eorum, quae sunt formaliter in ipso, statim velit, vel non velit obiecta, quae sunt libere volibilia, non haberet positiva decreta iam explicata, circa futura conditionata, quibus vellet aliqua esse, et aliqua ex illis non esse, positis suis conditionibus (quod idem cum proportione de futuris absolutis in simili signo praecise consideratis dicimus) non posset certo, et infallibiliter cognoscere, seu cernere, quaenam ex illis essent habitura positivam existentiam, et quae non essent illam habitura sub praedictis conditionibus; sed omnia cognosceret per modum non futurorum conditionatorum (ut sic dicamus) contrarie talium; secus vero si talia decreta positiva, et efficacia habeat, ut revera habere ea diximus.

Assertio haec ex praecedenti, et ex ratione D. Thom. quam pro ea adduximus, aperte colligitur. Nam in priori eventu, scilicet si haberet se in eo signo negative, tunc omnes propositiones negativae cunctorum futurorum conditionatorum essent verae: siquidem praedicta conditionata haberent aliquid, ratione cuius eis repugnaret positiva existentia, et omnes affirmativae, et involventes existentiam positivam alicuius rei, essent falsae: quandoquidem nequit Deus, facta suppositione illius suspensionis, habere actum positivum, quo velit ut sint: et tamen hic actus ad eorum positivam existentiam desideratur. At in posteriori eventu, id est, si haberet actum positivum circa illa, tunc circa ea, quae vellet, ut essent posita conditione, certo sciret habitura positivam existentiam, si poneretur conditio: et ea discerneret ab iis, circa quae voluit, ut posita conditione non essent: iudicando haec esse non futura contrarie; illa vero esse etiam contrarie futura. Sed circa hanc assertionem quod id, quod in ea involvitur, nimirum quod secluso decreto efficaci, et positivo, non posset Deus cognoscere de futuro aliquo conditionato esse habiturum existentiam, plura dicemus disp. sequentibus per totas illas, dum in eis late impossibilitatem scientiae mediae, sive conditionatae ostenderimus.

§ III. Enodatio argumentorum primae sententiae quoad eius partem negantem.

72 Ad primum, concedenda est maior, si intelligatur (ut debet intelligi) de reali mutatione proportionata illi actu libero, et efficaci, quem Deus habet circa creaturas, et neganda est minor, eodem modo intellecta. Et ad probationem dicendum est, quod licet ex vi huius decreti conditionati nunquam creaturae existerent absolute, ac proinde nec hoc modo transirent de non esse ad esse: nihilominus existerent conditionate, seu si conditio illa poneretur; et ita mutarentur mutatione conditionata, et proportionata ad decretum efficax, quod in Deo ponimus circa illa, scilicet ad decretum conditionatum. Nam sicut ex decreto efficaci ut sic, circa creaturas, sequitur mutatio ut sic in illis, ita ex decreto efficaci, et absoluto mutatio absoluta; et ex decreto efficaci, et conditionato, mutatio conditionata.

73 Secundo respondetur, satis esse ad hanc voluntatem efficacem, et conditionatam, ut habeat aliquem effectum in creatura, nimirum ordinare illam ad aliquid faciendum, et recipiendum, quod de facto fieret, si aliquae conditiones ponerentur. Potestque haec ordinatio explicari exemplo adducto a D. Thom. in 1. distinct. 46. quaest. 1. art. 1. in corpore, voluntatis illius conditionatae, et ex parte efficacis, qua Deus vult omnes homines salvos fieri. Nam de hac voluntate loquens ibidem Sanctus Doctor, sic ait: Cum omne bonum sit volitum a Deo, hoc etiam Deus vult, scilicet omnes homines salvari. Et hoc vocatur voluntas antecedens, et huius voluntatis effectus est ipse ordo naturae in finem salutis, et promoventia in finem omnibus communiter proposita, tam naturalia, quam gratuita. Ubi, ut vides, a voluntate antecedente, et conditionata oritur aliquis effectus, scilicet aliquis ordo, seu habitudo ad aliquem effectum, vel faciendum a causis inferioribus, si ordinentur ut faciant illud, vel ad recipiendum ipsum, si a solo Deo tribuitur, ut in hac voluntate salvandi omnes homines contingit, per quam voluit omnibus dare gratiam, et gloriam, quae est effectus solius Dei, et ad illam ordinantur, et elevantur omnes homines in genere causae materialis, licet non omnes de facto illam recipiant.

74 Adde (et explicabitur magis hoc ipsum) satis esse aliquando, ad hoc, ut in Deo ponatur actus liber, et efficax, quod subsequatur in creatura mutatio aliqua, non quidem realis et physica, sed realis obiectiva, nimirum denominatio realis extrinseca a divina volitione, aut nolitione proveniens. Nam eo ipso manet creatura extrinsece deputata, et ordinata ad id, quod Deus circa illam decrevit, licet postea in tempore nunquam sit actu, et physice mutanda, ut constat in actu libero efficaci, et absoluto, quo Deus voluit, non esse aliud universum. Nam per hunc actum caetera alia universa, praeter hoc, quod modo est, manserunt extrinsece deputata, et ordinata ad non essendum, et transierunt ab statu purae, et nudae possibilitatis, in qua involvitur status non futuritionis negativae, seu privativae (id est, status rei, quae licet non sit futura, potest tamen esse futura) ad statum futuritionis (ut sic dicamus) contrarie sumptae: hoc est, ad talem statum, in quo habet aliquid, seu aliquam denominationem, ratione cuius repugnat ei positive, quod sit futura.

75 Ad confirmationem patet ex modo dictis. Unde quemadmodum (ut optime notavit Arist. cap. de relatione) non omnium relationum est idem terminus, nam relatio calefacientis ad calefactum petit terminum actu calidum, et relatio calefactivi ad calefactibile non petit terminum actu calefactum, sed solum in potentia receptiva caloris; ita non ad omnem relationem requiritur idem mutationis genus: sed ad relationem fundatam in actu conditionato satis erit (dato, quod praedicta relatio necessario involvatur in hoc actu, de quo alibi) mutatio physica conditionata, vel mutatio realis obiectiva iam dicta: sicut etiam ad actum liberum efficacem, et absolutum, verbi gratia, de existentia Petri, ac proinde ad relationem ibi fundatam, desiderabitur mutatio physica absoluta pro tempore futuro danda.

76 Ad secundum negandum est antecedens. Et ad primam probationem negatur etiam antecedens, ut constat in voluntate antecedente, et conditionata nuper adducta, quae non est voluntas otiosa, et superflua, licet non respiciat futurum absolutum, nempe gloriam omnibus absolute conferendam. Unde decreta ista conditionata, et efficacia conducunt tum ad gubernationem, et providentiam Dei, siquidem prudentis gubernatoris est, paratum se exhibere ad multa facienda, quae de facto non fiunt: tum ad ostensionem bonitatis divinae, quae ad multa patranda est disposita, quae tamen impelluntur, vel propter peccata nostra, vel propter ostendendam libertatem arbitrii; tum ad hoc, ut Deus habeat certam cognitionem cuiuscunque veritatis conditionatae: tum et maxime ad salvandam summam actualitatem, et universalitatem divinae voluntatis, quae tanta est, ut circa nullum volibile possit manere suspensa: sed debeat circa illud, modo iam insinuato, habere liberam terminationem: tum denique ad alios fines divinae sapientiae notos, nobis tamen occultos: quandoquidem quamvis rem, quantumvis alias disparatam, potest Deus ordinare in plures, et diversos fines congruentissimos, qui nobis sint occulti.

77 Ad secundam vero probationem eiusdem antecedentis respondetur voluntatem illam conditionatam, et efficacem, esse ultimam resolutionem in suo genere, ut constat: et similiter esse ultimam resolutionem absolute: ex eo, quod non distinguitur ex parte rei conceptae a voluntate absoluta, et efficaci, qua Deus decrevit absolute, quod fiat, vel non fiat de facto res illa, ut in tract. de Voluntate Dei, disp. 2. dicemus: et ideo voluntas illa non est dependens, et suspensa, nec propria eorum, qui procedunt de imperfecto ad perfectum in sua deliberatione. Unde ex vi huius probationis ad summum sequitur, quod ex vi voluntatis conditionatae, ut distinctae ex parte nostri modi concipiendi a voluntate absoluta, non sint omnia determinata: quod tamen nullum est inconveniens. Sicut neque obest, quod ex vi intentionis finis cum praecisione sumptae; et ut ex parte nostri modi concipiendi distinguitur ab electione, non concipiantur in particulari determinata media in ordine ad illum.

78 Ad tertium concedenda est sequela, et neganda minor. Et ad probationem prioris partis illius, dicendum est, quod licet multae combinationes satis disparatae, et humano aspectui forte ridiculae, possint fieri circa futura contingentia disparata, non est tamen ridiculum, sed summa expensione, et veneratione dignum, quod tanta sit vis divini intellectus, et actualitas divinae voluntatis, quod haec nequeat manere suspensa circa ipsa; sed debeat habere actum perfectum, et per consequens efficacem circa eorum futuritionem, vel non futuritionem: ille vero, nempe intellectus divinus, non possit non certo, et infallibiliter quaelibet futura scire. Unde sicut non est inconveniens, quod omnia haec sciantur a Deo ut possibilia, ex eo, quod licet plura ex illis sint ridicula, attamen totum hoc tenet se ex parte obiecti, non ex parte scientis; ita propter eandem rationem non inconvenit, Deum habere terminationem liberam circa illa, et in sensu explicato: ita quidem ut circa aliqua decernat, quod sint positis certis conditionibus; circa aliqua vero, quod non sint adhuc illis positis.

79 Ad probationem vero secundae partis eiusdem minoris, dicendum est, illationem illam D. Thom. debere intelligi formalissime de intentione creantis, in quantum creans est, id est, de facto exequens reales, et positivos effectus. Et ita intelligenda est de certa intentione ex parte finis proximi qui est finis positivus effectus ab operante quatenus tali, ut bene notavit Ferrara 3. Physicorum quaest. 7. Implicat autem infinita multitudinem entium categorematice, et in actu talem esse certam, et determinatam. Quia nullis terminis comprehenditur, neque est mensurabilis per unum; et ita nequit modo dicto comprehendi sub certa intentione, nimirum ex parte finis effecti, et iam dicti. Caeterum quando Deus habet providentiam de istis infinitis combinationibus conditionatis, non providet de ipsis, ut in actu, et simul executioni mandandis, nec de cunctis illis decernit, quod habeant positivam existentiam; sed de pluribus vult, quod non habeant illam adhuc posita conditione: nec rursus habet providentiam de ipsis, tanquam infinitis categorematice ex parte obiecti, sed tanquam de infinitis syncategorematice producibilibus: quamvis cum hoc stet, ut in actu, et simul provideat ex parte sua de omnibus illis.

Unde sicut non inconvenit, Deum scire infinita categorematice ex parte scientis, non ex parte rei scitae, ut constat de scientia, quam habet de cunctis rebus possibilibus: et similiter sicut non est inconveniens, infinitas cogitationes futuras per totam aeternitatem contineri simul in illa, non quidem simulate tenente se ex parte rerum in propria, et adaequata mensura earum, sed simulate supra explicata, ita nihil obstat, quod in mente infiniti, et perfectissimi providentis sint actu, et categorematice ex parte sua provisa infinita: quamvis illa ex parte obiecti non sint actu, et categorematice infinita: ac proinde nec possint esse actu, et simul producta: et per consequens nec cadere sub certa intentione creantis in sensu explicato, ut ratio Divi Thomae convincit.

80 Ad quartum distinguenda est prima sequela: Ex decreto existenti in Deo, quod ponatur tanquam conditio expressa illorum futurorum conditionatorum, de quibus loquimur, neganda est: Ex decreto existenti in Deo, quod non ponatur tanquam conditio expressa praedictorum futurorum, per quodque velit Deus de aliquibus, quod sint, de aliquibus vero, quod non sint, concedenda est. Et deinde neganda erit utraque sequela statim subsumpta. Et ad probationem prioris ex his duabus, ex qua pendet probatio posterioris, concedenda est maior quoad rem praesentem de bonitate, et vi illationis, et consequentiae: non quidem ex meritis antecedentis secundum se sumpti, seu conditionis expresse positae ad hoc, ut aliquid sit futurum conditionatum, secundum se acceptae; sed ut subest divino decreto efficaci, et conditionato.

Et deinde concedenda est minor, quoad primam partem, imo et quoad secundam, si intelligatur de necessitate bonitatis consequentiae, formaliter sumpta, id est, de necessitate praecise consequentiae, non vero consequens. Quia ad hoc, ut aliquid sit necessarium necessitate consequentiae, ut distinctae a necessitate consequentis, satis est, quod licet consequens illud sit absolute, et simpliciter liberum, nihilominus sit necessarium necessitate secundum quid ex suppositione, et in sensu composito, seu quod sit infallibile, quatenus per hoc denotatur, quod licet re ipsa, et de facto erit, saltem sub aliqua conditione; ita ut nunquam verificetur, non esse posita illa conditione; attamen possit non esse, etiam si ponatur praedicta conditio. Et tandem neganda est consequentia. Quia ad scientiam simplicis intelligentiae pure naturalem, solum pertinent ea, quae sunt necessaria necessitate simpliciter tali, et consequentiis, non vero sola necessitate ex suppositione, seu necessitate consequentiae, solius infallibilitatis iam explicatae. Videantur quae diximus disp. 7. dub. 2.

81 Ad ultimum dicendum est, quod licet daremus Calvinum, et eius discipulos fateri haec decreta conditionata in eo omnino sensu, in quo nos illa concedimus, id est, ante praevisionem certam, et infallibilem futuri eventus, et hinc intulerint doctrinam haereticam, nempe nullam esse in nostris actibus libertatem; nihilominus non inde bene infertur, praedicta decreta conditionata, et efficacia, esse reiicienda. Quoniam usitatum est apud haereticos veritatem aliquam suis haeresibus immiscere, et ex uno antecedenti vero inferre ob suam malitiam suos errores. Unde Ariani, et caeteri haeretici antiqui, negantes tres divinas personas, errorem hunc ex unitate divinae naturae deduxerunt, ut eleganter notavit Tertullianus lib. contra Praxeam, ubi sic ait: Varie diabolus aemulatus est veritatem. Affectavit, illam defendendo, conculcare. Unicum Dominum, vindicet omnipotentem mundi conditorem, ut de unico haeresim faciat.