Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

1 Duplex hoc discrimen, quod Angelicus Doctor in articulo adducit, pluribus est implicatum difficultatibus: et propterea peculiari disputatione eget.

Quia Angelicus Doctor in praesenti articulo constituit discrimen in titulo huius dubii propositum, ut inde tandem colligat, Deum esse summe intelligentem, ac proinde summe scientem, propterea communiter Thomistae, et alii Theologi in commentariis huius articuli inquirunt, an praedictum discrimen sit recte a sancto Doctore assignatum? et nos etiam ob hanc rationem illud prope disputationem de an est scientiae divinae excitamus.

§ I. Explicatio tituli.

Ut autem titulus melius intelligatur, notandum est aliud esse, an aliquid praeter propriam formam, seu essentiam, habeat alteram formam distinctam a propria forma? aliud vero, an praeter propriam formam, habeat formam rei alterius, seu formam, quae est alterius, (ut sic dicamus) subiective? Nam ad primum satis est, quod praeter propriam formam, seu essentiam, habeat in se aliam formam accidentalem, sive illa sit ab alio communicata, sive ab intrinsecis principiis oriatur, et sive illa sit eademmet forma, et quidditas alterius rei, sive non. Ad secundum vero, si proprie, omnino rigorose, et formaliter loquamur, desideratur, quod praeter propriam formam, seu essentiam, habeat illammet formam, quae est in altero; ita ut ex parte formae nulla sit diversitas, licet ex parte modi essendi possint inter se distingui. Nam hoc ipso, quod talis formae non sit illamet, modo dicto, quae est in altero, sed alia ex parte formae distincta, tunc licet possit esse forma alterius effective; non tamen (ut sic dicamus) subiective: quia eademmet absque distinctione ex parte formae, quae habetur ab uno, non habet ut ab altero.

Unde in titulo consulto, et inhaerendo verbis D. Thom. inquisitum est, an proprium sit cognoscentium, quatenus distinguuntur a non cognoscentibus, quod habeant formam rei alterius? non vero, an sit proprium illorum, quod habeant formam alteram distinctam a propria forma? ut per hoc denotaretur non fieri in eo sermonem de quovis modo habendi formam distinctam a propria forma: sed ita ut eademmet forma, quae habetur ab aliis, sit etiam in cognoscentibus, et solum distinguatur ex parte modi essendi, non vero ex parte formae habitae.

2 Et propterea cum in eodem titulo inquiritur, an sit proprium non cognoscentium habere suam formam tantum? scilicet tantum ponitur ad excludendum, quod non habeant formam alterius: ¹ ita ut eadem prorsus forma, quae est alterius, nequeat secundum importata adhuc praecise ex parte formae, esse in illis una cum propria forma; non vero ad denotandum, quod non habeant utcunque alteram formam distinctam a propria, et simul etiam ex parte formae diversam a forma alterius: ut patet in aliis rebus materialibus, quae quidem praeter propriam formam, possunt etiam habere alias accidentales, sive ab intrinsecis principiis dimanantes, sive aliunde, et ab extrinseco eis communicatas, ut in aëre recipiente lumen a Sole, et in aqua recipiente calorem cernitur: attamen praedictae formae licet sint alterius, id est, Solis, vel ignis, ut causae effectivae; non tamen sunt formae alterius (ut sic dicamus) subiective; id est, licet sint eaedemmet, quae causantur a Sole, vel igne, non tamen eaedemmet, quae sunt subiective in Sole, vel igne; sed ex parte formae sunt ab illis condistinctae. Et ita alius est calor ignis, et alius aquae: et alia est lux aëris, et alia Solis. Deinde notandum est, quod quia formae istae, quae a sancto Doctore dicuntur formae alterius, sunt formae intentionales, et ita colligit, cognoscentia posse recipere formam alterius rei, ex eo, quod potest habere species intentionales illius, ut in hoc art. videre licet; propterea ut ex hoc, et ex iis, quae in tract. de Visione Dei diximus, patet; idem est inquirere, an cognoscentia quatenus distincta a non cognoscentibus possint habere formam rei alterius? ac quaerere, an species, seu formae intentionales, quas cognoscentia nata sunt recipere, sint eaedemmet formae, ac obiecta, quae per illas repraesentantur, quaeque mediis illis cognoscuntur? ita ut licet v. gr. homo, aut aliquis color a parte rei inventus, sint ex parte modi essendi distincti a se ipsis, prout sunt in speciebus intentionalibus propriis ipsorum, seu distincti ab eisdem speciebus, ut in esse repraesentativo formaliter considerantur: attamen ex parte formae non sint diversi, sed idemmet numero color ex parte formae consideratus, qui est a parte rei, sit etiam in specie, sive in visu mediante specie, quamvis in se, et a parte rei sumptus habeat modum essendi naturalem; in visu vero modum essendi intentionalem.

3 Nam hoc ipso, quod species sit modo explicato eiusdem prorsus naturae cum obiecto, non potest non esse proprium cognoscentium, ut distinguuntur a non cognoscentibus, quod possint habere formam rei alterius: siquidem possunt habere formas intentionales, quae sunt ipsaemet formae, et quidditates rei alterius. Sicut e contra, si species non sunt formae rei alterius, seu rei habentis alium modum essendi, scilicet naturalem, non poterit esse proprium cognoscentium, ut possint habere formam rei alterius: siquidem, ut dicebamus, non nisi mediis formis intentionalibus fiunt alia. Et ita idem erit inquirere, an cognoscentia, quatenus distincta a non cognoscentibus, possint habere formam rei alterius? ac quaerere, an praedictae species, quas cognoscentia valent recipere, sint eaedemmet formae, et naturae, ac obiecta, sub diverso tamen modo essendi? et licet in tract. de Visione Dei art. 2. hoc ipsum tetigerimus, ut ostenderemus implicare contra iterationem, dari speciem intelligibilem creatam propriam Dei prout est in se, ex eo, quod species intelligibilis est ex parte formae, eiusdem prorsus essentiae, ac res repraesentata per illam, ita ut nihil illi desit nisi solus modus habendi illam in esse naturali: ac proinde cum implicet, aliquid creatum esse eiusdem naturae cum Deo, implicabit etiam esse speciem intelligibilem propriam ipsius, seu repraesentativam eius prout est in se; nihilominus, quia ibi fere per transennam de hoc egimus, nec potuimus pluribus difficultatibus contra doctrinam D. Thom. hinc inde ebullientibus occurrere, propterea in praesenti, ut in proprio loco una cum aliis D. Thom. interpretibus id discutiemus.

4 Ultimo notandum est, quod licet aliqui existiment dubium hoc potius esse de nomine, quam de re, ex eo, quod D. Thom. et eius discipuli asserentes, species intentionales esse eiusdem rationis, et naturae cum obiectis ab eis repraesentatis, solum volunt esse eiusdem naturae cum illis in esse repraesentativo, et intentionali, et hoc nihil est aliud, quam quod praedictae species repraesentent illa obiecta, quod quidem ab adversariis minime negatur; nihilominus si prope id inspiciatur, non de nomine, sed valde de re praedictum dubium esse reperietur.

Nam licet Angelicus Doctor, et eius discipuli solum velint, speciem intentionalem repraesentare suum obiectum, nec aliud praeter hoc, et quod in hoc ipso involvitur, intendat; attamen hinc optime inferunt, speciem intentionalem esse eiusdem naturae cum suo obiecto, sub diverso tamen modo essendi, scilicet repraesentativo: quia existimant non posse praedictam speciem repraesentare intentionaliter suum obiectum quoad sua praedicata, v. g. quidditativa, quin illa praedicata univoce, sive ut omnino eadem, et sub aliquo modo essendi reali sint in specie illa, et in obiecto, ut ex dicendis in hoc dub. constabit: et propterea asserunt, quod hoc ipso, quod detur species repraesentativa Dei, prout est in se, debent praedicata realia, et quidditativa Dei univoce, sive ut omnino eadem, esse in Deo, et in specie, sub diverso tamen modo essendi reali: ac proinde idem apud eos est, speciem intentionalem repraesentare suum obiectum, ac ostendere illud per modum habentem eandem naturam cum illo, distinctam tamen ex parte modi essendi.

5 Caeterum adversarii licet plures ex illis admittant, speciem impressam, et expressam repraesentare formaliter sua obiecta; et aliqui id tantum concedant speciei expressae, non vero impressae, sed ei tantum virtualem repraesentationem tribuant: non tamen per hoc volunt, quod ad hoc, ut aliqua species repraesentet formaliter suum obiectum quoad sua praedicata v. g. quidditativa, oporteat, ut eademmet praedicata sub aliquo modo essendi univoce, sive ut omnino eadem contineantur in obiecto, et in specie: ad eum sane proportionalem modum, quo homo in pariete depictus, licet repraesentet verum, et vivum hominem, non tamen praedicata veri, et vivi hominis, ut talis, sunt univoce eadem sub aliquo modo essendi vero, et reali, tam in pictura illa, quam in ipso homine vivo, et vero. Unde licet tribuant speciei formalem repraesentationem; non tamen quod univoce, aut tanquam omnino eadem, sub diverso tamen modo essendi, utrobique praedicta natura, praedictaque praedicata reperiantur: et in hoc vis huius dubii consistit.

§ II. Refertur prior dicendi modus.

6 Primus dicendi modus est aliquo-rum asserentium, species intentionales, quas cognoscentia nata sunt recipere, non esse eiusdem naturae, et formae cum suis obiectis, etiamsi tam species, quam obiectum ex parte formae, prout distincta ab eis, quae ex parte solius modi essendi dicunt, considerentur: et propterea cognoscentia non distingui a non cognoscentibus per hoc, quod illa possunt habere formam rei alterius; secus vero ista. Ita Albertus Magnus 2. de Anima, tract. 9. cap. 11. Toletus quaest. 34. Rubio tract. de obiec-tis, et speciebus sensibilibus quaest. 4. Fonseca 2. Metaphysic. cap. 2. quaest. 2. sect. 2. Molina 1. part. quaest. 12. art. 1. Vazq. ibidem art. 2. Suarez, tomo 3. summae Theologiae tract. 3. de Anima lib. 3. cap. 2. num. 9. et in 1. tom. summae Theologiae lib. 2. cap. 13. num. 20. et alii plures.

Modus hic dicendi quoad secundam eius partem aperte sequitur ex prima, ut ex iis, quae in explicatione tituli, et in tractatu de Visione Dei loco citato diximus, satis constat. Quoad pri-mam vero probatur primo, testimonio D. Thom. quaest. 8. de verit. art. 11. ad 3. his verbis: Dicendum, quod inter cognoscens, et cognitum non exigitur similitudo, quae est secundum convenientiam in natura, sed secundum repraesentationem tantum. Constat enim, quod forma lapidis in anima est longe alterius naturae, quam lapis in materia.

Deinde probatur ratione. Quoniam essentia divina habet perfectissimam rationem speciei intelligibilis respectu creaturarum; et tamen non est eiusdem naturae cum illis, alioqui Deus esset naturae creatae: ergo non est proprium speciei intelligibilis, ut sit eadem forma, sive natura sui obiecti.

7 Confirmatur primo. Nam si essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, esset eiusdem naturae cum creaturis repraesentatis, esset similis illis; siquidem ea, quae sunt eiusdem naturae, debent esse inter se similia; hoc autem est contra illud Isaiae 40. ubi dicitur; Et cui assimilastis eum. Necnon contra doctrinam D. Thom. supra quaest. 4. art. ad 4. ergo, etc.

Confirmatur secundo. Quoniam species Angelorum supremorum sunt universalissimae in repraesentando, ita ut repraesentent plures, et diversas naturas specificas essentialiter distinctas, ut in materia de Angelis communiter docent Theologi: ergo praedictae species nequeunt esse eiusdem naturae cum obiectis repraesentatis: ergo nec caeterae aliae species erunt idem in natura cum suis obiectis. Haec ultima consequentia patet ex priori. Prior vero ex antecedenti. Quoniam unica, et eadem species intelligibilis non potest habere tot naturas completas ad eius intrinsecam rationem pertinentes, nec tot naturae completae, et integrae possunt unam, et eandem speciem intelligibilem constituere.

Tertio. Quoniam alias duo accidentia solo numero diversa possent esse simul in eodem subiecto: at hoc repugnat, ut in tractatu 1. de principio individuationis disp. 2. num. 57. diximus: ergo, etc. Sequela patere videtur. Quoniam duae species duarum albedinum non possunt distingui plus quam numero, si semel habent eandem naturam numericam sui obiecti, et tamen istae simul recipiuntur in oculo. Quod argumentum adhuc magis urget in speciebus intelligibilibus, quae media intellectione singularium pro hoc statu fiunt, ut optime docent nostri Complut. in lib. de Anima disp. 18. num. 77. et 99. et tamen si istae repraesentent duplicem hominem, et sunt eiusdem naturae numericae cum suis obiectis, nequeunt distingui secundum hanc rationem plus quam numero, et quia recipiuntur in eodem subiecto spirituali, scilicet in intellectu, non possunt non in eodem prorsus subiecto recipi.

8 Quarto. Nam species sensibiles, quae recipiuntur in medio, aut in speculo non sunt eiusdem essentiae cum suis obiectis: ergo neque illae, quae recipiuntur in potentiis sensitivis: ac proinde neque species intelligibilis. Haec ult. conseq. ex paritate rationis patet. Prior vero ex antecedenti. Quoniam species sensibiles diffusae ab obiecto sensibili in potentiam per medium, sunt eiusdem essentiae, tam in medio, quam in potentia sensitiva: sicut calor diffusus ab igne in manum per medium, est eiusdem essentiae in medio, et in manu: et similiter lux communicata oculo a Sole, mediante perspicuo, est eiusdem naturae in perspicuo intermedio, et in oculo.

9 Antecedens autem etiam constat. Quoniam species intentionales, quae sunt in medio non tribuunt illi, quod habeat formam rei alterius; quia sola cognoscentia nata sunt habere praedictam formam: ergo signum est praedictas species non esse formas rei alterius, scilicet suorum obiectorum, seu (quod idem quoad praesens est) non esse eiusdem naturae ex parte formae, et essentiae cum illis: siquidem forma quaevis, saltim naturaliter loquendo, communicat suo subiecto quidquid, ut quo habet in se: et ita forma, quae non tribuit subiecto, ut communicet in eadem natura, modo explicato, cum alia re, signum est, illam non esse modo dicto, eiusdem naturae cum ea.

10 Quinto. Quoniam species intelligibilis est accidens quoddam spirituale, obiectum vero eius saepe est substantia: item species sensibilis non impedit sensationem, etiamsi sit in organo, et potentia sensitiva; at vero obiectum sensibile positum supra sensum impedit sensationem: et tandem species sensibilis v. g. visus nequit videri; bene tamen obiectum visibile: ergo signum est, species, et sua obiecta non esse eiusdem naturae, et essentiae; alioqui ea, quae obiectis conveniunt, non possent repugnare speciebus illorum.

Confirmatur. Nam albedo, et nigredo sunt inter se contraria, et ideo sunt incomposibilia in uno, et eodem subiecto: sed species sensibiles harum qualitatum non habent inter se contrarietatem, et ita possunt simul esse in eadem parte medii, vel in eadem potentia visiva, ut communiter admittunt Philosophi: ergo praedictae species, et illarum obiecta non habent eandem naturam. Patet consequentia: quoniam ea, quae non habent easdem proprietates, non communicant in eadem natura: ergo cum species sensibiles albedinis, et nigredinis non habeant proprietates earum, scilicet mutuo inter se opponi; neque etiam communicabunt in eademmet natura cum illis.

11 Nec refert, si occurras, satis esse, quod species, et obiecta sint diversa ex parte modi essendi, licet non ex parte formae, ad hoc, ut species sit accidens, et obiectum habeat rationem substantiae: et similiter ad hoc, ut obiecta sint inter se contraria, et posita supra sensum, impediant sensationem, non vero species: quia omnia haec praedicata non conveniunt naturis obiectorum, nisi ut sunt sub determinato modo essendi, scilicet sub modo essendi naturali.

Nam contra hoc est, quod species intentionales non possunt ex parte modi essendi esse diversae rationis ab obiectis, quin etiam differant ex parte formae, et naturae ab illis: ergo, etc. Antecedens probatur. Nam modus essendi, in quo differunt ab obiectis, est esse repraesentativum illorum, ut communiter admittunt Philosophi, et ex dicendis pro nostra sententia manifeste constabit: at propria ratio differentialis, et constitutiva speciei intentionalis est, ut sit repraesentativa sui obiecti: et ita per se primo instituta est, ad hoc, ut illud repraesentet, ut expendunt nostri Complut. 3. de Anima disp. 18. num. 28. ergo nequeunt distingui ab obiectis ex parte modi essendi, seu in esse repraesentativo, quin distinguantur ex parte formae.

12 Accedit primo, quod cum dicitur, speciem esse eiusdem rationis cum obiecto, sive esse idem obiectum sub diverso modo essendi, vel hic diversus modus essendi pertinet ad naturam ipsius speciei formaliter sumptae, tanquam ratio essentialis, aut tanquam propria passio, aut tanquam accidens reale illius? Si primum vel secundum dicatur, non poterit non praedicta species distingui essentialiter ab obiecto: siquidem id, quod includit aliquid essentiale, quod aliud non includit, aut importat aliquam propriam passionem, quam aliud non affert, non potest non distingui essentialiter ab illo. Tertium autem dici nequit. Nam sicut obiectum identificatur cum suo modo essendi naturali, et talis essendi modus est illi intimior, quam quaelibet alia propria passio ipsius, et propterea nequit comparari cum illo per modum accidentis realis, ita etiam species identificabitur omnino cum suo modo essendi intentionali, et hic modus essendi erit illi intimior, quam quaelibet alia proprietas ipsius, et sic nequit se habere per modum accidentis realis respectu ipsius.

Accedit secundo. Quod si species intentionalis, et eius obiectum distinguerentur ex parte modi essendi, non vero ex parte naturae, et formae, rueret illa maxima lumine naturae nota, et in rebus creatis universaliter vera, scilicet, quod ea, quae sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se: hoc autem admitti nequit, ut ex se constat: ergo, etc. Sequela probatur. Nam tunc ea, quae species intentionales importarent ex parte formae, indentificarentur cum modo essendi earundem specierum, et similiter cum modo essendi naturali obiectorum: et tamen ipsi modi essendi, scilicet esse intentionale specierum, et esse naturale obiectorum, cum quibus natura illa esset identificata, non indentificarentur inter se.

13 Accedit tandem, quod si esset eadem omnino natura ex parte naturae in speciebus intentionalibus, et obiecto, tunc aliquid mirabilius cerneretur in rebus creatis, quam in ente increato, et per essentiam: hoc autem dici non potest, ut ex se patet: ergo, etc. Sequela videtur certa. Quoniam in ente increato solum cernitur, quod eadem numero natura divina sit in tribus personis divinis, et in qualibet sub diverso modo essendi relativo: at si esset eadem natura speciei intentionalis, et obiecti, tunc eademmet natura esset in obiecto, et in innumeris speciebus intentionalibus: et quod mirabilius esset, non solum eadem natura numero secundum se sumpta, esset in illis, sed ut suppositata, et terminata per propriam subsistentiam, ut ex infra dicendis constabit; cum tamen in ente increato, et per essentiam hoc nequeat inveniri: siquidem natura divina ut in Patre, et ut terminata per Paternitatem, nequit esse in Filio.

§ III. Sententia Arist. et D. Thomae referatus, et testimonia optimae nominato ai.

14 Dicendum est, species intentionales esse eiusdem prorsus naturae ex parte formae, et naturae cum suis obiectis, et solum differre ab illis in modo essendi, seu esse ipsammet essentiam suorum obiectorum sub alio tamen modo essendi: ac proinde cognoscentia in hoc distingui a non cognoscentibus, quod illa possunt habere formam alterius rei, secus vero ista.

Assertio haec quoad secundam eius partem aperte sequitur ex priori, ut constat ex iis, quae num. 2. et 3. dicebamus. Quoniam sola cognoscentia possunt recipere species intentionales in ratione specierum, et formaliter sumptas, ut ex statim dicendis patebit: ergo si semel species intentionales sunt ipsaemet formae, et quidditates suorum obiectorum, consequens est, ut sola cognoscentia possint habere formam rei alterius. Patet consequentia: quia in creatis non potest haberi eadem forma, et natura alterius, nisi mediis speciebus intentionalibus. Et ita assertionem istam quoad secundam eius partem tuentur omnes, qui eandem quoad priorem docent, quosque num. 17. referemus.

Eam vero quoad priorem partem, scilicet speciem formaliter sumptam, et obiectum habere eandem naturam, et solum distingui ratione diversi modi, quatenus natura illa in obiecto est sub modo essendi naturali: in specie vero intentionali sub modo essendi intentionali, et repraesentativo, docet Arist. tum 2. de Anima text. 121. et D. Thom. ibidem lect. 24. Tum etiam 7. Metaphys. lect. 6 apud D. Thom. his verbis: Ab arte vero fiunt, quorum species in anima est, speciem autem dico quod-quid erat esse cuiuslibet. Quae verba sic exponuntur a D. Thom. ibidem: Dicit ergo primo, quod illa sunt ab arte, quorum species factiva est in anima: per speciem autem exponit quodquid erat esse cuiuslibet rei factae per artem, ut quodquid erat esse domus quando fit domus.

15 Et hoc ipsum docet idem Sanctus Doctor, tum in 4. contra Gent. cap. 14. his verbis: Manifestum est enim, quod si Deus se intelligit, oportet, quod tota plenitudo ipsius contineatur in Verbo; nec tamen substantia Filio data desinit esse in Patre: quia nec etiam apud nos desinit esse propria natura in re, quae intelligitur, ex hoc, quod verbum nostri intellectus ex ipsa re intellecta habeat, ut intelligibiliter eandem naturam numero contineat. Tum quodlib. 8. art. 4. his verbis: Species intelligibilis est similitudo ipsius essentiae rei, et est quodammodo ipsa quidditas, et natura rei. Et ut explicaret cur quodammodo, et non absolute, ac simpliciter sit ipsa quidditas, et natura rei, statim adiecit, quod est talis quidditas, secundum esse intelligibile, non secundum esse naturale, quod est in rebus.

Tum in hoc articulo, ubi ex eo ostendit cognoscentia habere formam rei alterius, quia sunt susceptiva specierum intentionalium: si autem species istae non essent formae rei alterius, male inferret S. Doct. cognoscentia posse habere formam rei alterius; quia possunt habere species intentionales. Tum supra quaest. 12. art. 2. Nam, ut ibidem diximus, inde colligit implicare speciem intelligibilem, et creatam Dei, quia species est eiusdem naturae cum suo obiecto: ita ut si obiectum sit actus purus habens omnem perfectionem, etiam species debeat hoc habere.

16 Tum in 3. contra Gent. cap. 49. et in 4. distinct. 49. quaest. 2. art. 1. et 3. dum ait, quod cognoscens habet formam cogniti, quia habet species. Tum opusc. 42. cap. 7. in principio, dum inquit, eandem esse naturam v. g. animalis secundum se sumptam, et eam, quae est in individuis, et intellectu, mediante specie intelligibili, quamvis sit sub diverso statu, et modo essendi in intellectu, et in individuis. Tum in hac 1. part. quaest. 80. art. 1.

Tum denique quaest. 2. de Veritate art. 2. ubi utramque assertionis partem docet, his verbis: Sciendum igitur, quod res aliqua invenitur perfecta dupliciter. Uno modo secundum perfectionem sui esse, quod ei competit secundum propriam speciem: sed quia esse specificum unius rei est distinctum ab esse specifico alterius rei, ideo in qualibet re creata huiusmodi perfectioni habitae in unaquaque re tantum deest de perfectione simpliciter, quantum perfectionis in aliis speciebus invenitur: ut sic cuiuslibet rei perfectio in se considerata sit imperfecta, veluti pars totius perfectionis universi, quae consurgit ex singularum rerum perfectionibus invicem congregatis. Unde, ut huic imperfectioni aliquod remedium esset, invenitur alius modus perfectionis in rebus creatis, secundum quod perfectio, quae est propria unius rei, in altera re invenitur: et haec est perfectio cognoscentis, in quantum est cognoscens: quia secundum hoc a cognoscente aliquid cognoscitur, quod ipsum cognitum aliquo modo est apud cognoscentem. Et ideo in 3. de Anima dicitur, animam esse quodammodo omnia: quia nata est omnia cognoscere, et secundum hunc modum possibile est, ut in una re totius universi perfectio existat.

Ubi, ut vides, distinguit S. Doctor modum habendi perfectiones universi secundum modum, quo illas habent cognoscentia, scilicet mediis speciebus intentionalibus, a modo habendi illas alia ratione: ac proinde secundum esse naturale, seu modo naturali; et inquit, quod secundum hunc ultimum modum essendi nihil creatum potest habere omnes perfectiones universi; secus vero secundum illum priorem, secundum quem cognoscentia possunt habere perfectiones aliorum: imo si fuerint perfectissima, possunt in eis esse omnes perfectiones universi, quatenus omnes illae per modum cogniti, seu mediis speciebus intentionalibus, in quibus omnes earum perfectiones continentur, possunt esse in illis.

17 Nec explicationes horum testimoniorum, quas adversarii adducunt, sunt alicuius momenti, ut intuenti, et ex iis, quae in prima ratione pro assertione remissive dicemus, satis patebit: et ideo consulto (ut id obiter dicamus) omittuntur.

Eandem sententiam tuetur D. August. 2. in Genesim cap. 8. ubi inquit: quod de firmamento, et aliis rebus, quae referuntur productae, Genesis 1. dicitur, quod bis factae sunt: quia firmamentum, et aliae huiusmodi res factae sunt semel in mente Angelica per species eorum, et praeterea in suis naturis ad extra: ac proinde aperte sentit, species intentionales rerum, et res ipsas esse eiusdem naturae, et quidditatis, quamvis, ut dicebamus, habeant diversum modum essendi.

Unde tam Aristotel. quam Angelicum Doctorem, et D. Augustin. sequuntur communiter plures, et gravissimi Theologi, Caietan. in praesenti, et 2. de Anima capit. 11. in explicatione primae conclusionis Aristotelis, § Circa eandem conclusionem occurrit, et in hac 1. part. quaest. 79. art. 2. §. quoad secundum. Ferrar. 1. contra Gent. cap. 44. et lib. 3. cap. 49. Durandus in 4. dist. 49. quaest. 2. Bannez, Zumel, Zanard. Ripa, Nazar. et Gonzal. in hoc art. Ledesma de perfectione Dei, quaest. 8. art. 4. in explicatione primae rationis pro secunda conclusione, N. Complut. in lib. de Anima disp. 18. num. 40. communiterque Thomistae.

§ IV. Sententia Aristotelis, et D. Thomae rationibus stabilitur.

18 Prior autem, et fundamentalis ratio pro assertione desumitur ex iis, quae ex Angelico Doctore tractatu praecedenti disputatione 2. num. 132. adduximus ad probandum, implicare dari speciem repraesentativam Dei prout est in se: quae potest sub hac forma proponi. Quoniam species intelligibilis repraesentans quidditative hominem, verbi gratia (quod idem de specie expressa seu verbo illius dicimus) repraesentat formaliter eundem hominem, et est similis illi: ergo dicet relationem similitudinis ad ipsum, ac proinde erit eiusdem naturae cum eo quoad id, in quo est illi similis, non quidem sub modo essendi naturali, sed sub alio modo essendi, scilicet intentionalis, sive intelligibili. Antecedens constat ex iis, quae N. Complut. in lib. de Anima disp. 18. num. 26. docent, et nos in tract. praedicto de Visione Dei disp. 2. num. 139. ex ipsis docuimus.

Prima vero consequentia ex antecedenti patet. Quoniam ea, quae repraesentant formaliter, et quidditative aliud, sunt ei similia in eo, quod repraesentant: et quae sunt similia dicunt relationem similitudinis in eo, in quo sunt similia. Secunda vero ex hac constat. Quoniam relatio similitudinis fundatur in identitate naturae, quoad id, in quo extrema sunt similia: et ita si species intelligibilis quidditative repraesentans hominem, est similis illi in hoc, quod de illo repraesentat, et haec relatio debet fundari in identitate eius, in quo sunt similia, scilicet in quidditate, quam species repraesentat, non poterunt non, modo dicto, esse eiusdem naturae.

Et licet huic rationi plures, et diversae solutiones ab adversariis adhibeantur: quia tamen ex iis, quae loco citato diximus, satis impugnatae manent, propterea in praesenti nihil amplius dicemus. Videantur tamen omnino ibidem dicta: quia ratio haec roborata tamen cum iis, quae loco citato adduximus, est, quae potissime assertionem D. Thom. et nostram suadet.

19 Secunda autem, et principalis ratio depromitur ex eodem Angelico Doct. quaest. 80. iam citata. Ut autem melius capiatur, notandum est ex doctrina D. Thom. ibidem, quod licet in non cognoscentibus reperiatur unicus tantum appetitus, qui appetitus naturalis dicitur; attamen in cognoscentibus duplex ad minus appetitus datur, scilicet appetitus naturalis, et insuper animalis, et in hominibus alius, nimirum rationalis, seu voluntas una cum appetitu animali. Inter hos autem appetitus hoc est discrimen, quod appetitus naturalis in cognoscentibus repertus, solum fertur in connaturalia, et propria rei, cuius est talis appetitus: ut constat in appetitu naturali levis ad locum sursum, et ignis ad generandum sibi simile. At appetitus animalis, vel rationalis terminatur etiam ad alias res, ut cum proximis per hunc appetitum volumus plura bona, et nobis plura alia, quae non sunt connaturalia nostrae naturae.

Hinc ergo sequens ratio deducitur. Quia omnis inclinatio, et appetitus necessario sequitur ad aliquam formam, ut inductive constat: at in non cognoscentibus appetitus iste est ita limitatus, ut solum tendat in ea, quae sunt connaturalia formae propriae ipsius rei, in qua est talis appetitus: e contra vero appetitus animalis, aut intellectualis non solum terminatur in actu secundo ad connaturalia, et propria illius naturae, in qua est, sed etiam ad alia, quae per sensum, vel intellectum apprehenduntur: ergo signum est, non cognoscentia tantum habere propriam formam, cognoscentia vero formas aliarum rerum: non quidem ita, ut eas habeant sub modo essendi naturali, quia hoc implicat, ut ex se, et ex statim dicendis constabit; sed sub modo essendi intentionali, et mediis speciebus intentionalibus, quae sunt idem ex parte formae cum obiecto repraesentato, et diversae in praedicto modo essendi.

Maior admittitur a Philosophis, et Theologis. Minor vero constat ex notabili proposito, quod etiam communiter ab illis recipitur. Consequentia autem ex maiori, et minori aperte videtur sequi. Quia alias inclinatio rei excederet formam, quam habet talis res: atque adeo subsequeretur ad illam, ut supponitur, et non subsequeretur: siquidem propria inclinatio ad aliquam formam subsequens nequit illam excedere, ut intuenti constabit. Unde sicut repugnaret esse in non cognoscentibus aliquam inclinationem in bona connaturalia alicui formae, quin talis forma modo illis proportionato in eis esset; ita repugnabit esse in cognoscentibus inclinationem ad ea, quae sunt propria bona alterius formae, nisi talis forma modo proprio cognoscenti, atque adeo cognoscibiliter, et intentionaliter, seu (quod idem est) mediis speciebus intentionalibus in illis reperiretur.

20 Ex quibus omnibus magis patet id, quod supra innuebamus, scilicet speciem intentionalem non tam dicendam esse eiusdem naturae cum suo obiecto, quam esse essentiam, et quidditatem illius sub alio modo essendi, seu esse ipsummet obiectum sub modo essendi repraesentativo. Nam per hoc, quod aliquid dicatur esse eiusdem naturae cum alio, non tollitur necessario, quominus possint esse duo individua eiusdem naturae, ut constat in duplici calore: at species, et obiectum non possunt esse eiusdem naturae per modum duplicis individui participantis eandem naturam secundum speciem, et diversam secundum numerum.

Et ratio est aperta. Quia si species intentionalis repraesentet naturam ipsam, v. g. humanam absque conditionibus individuantiibus, tunc sicut talis species intentionalis repraesentat naturam ipsam in sua plenitudine, et abstractam a conditionibus individuantiibus illam dividentibus, ita nequit sub modo essendi intentionali, et repraesentativo habere naturam illam individuatam, et per modum alicuius ex individuis participantibus talem naturam, ut ex se, et ex iis, quae loco citato in tractatu de Visione Dei diximus, satis constat. Si autem species illa intentionalis repraesentet naturam individuatam, tunc eademmet natura numerica, ut talis, quae est in obiecto sub modo essendi naturali, est in specie sub alio modo essendi, nempe intentionali propter rationes dictas, scilicet, quia multoties contingit, ut repraesentet formaliter non solum naturam utcunque, sed ut est individuata, et mediante illa specie, et forma intentionali potest esse per se primo in natura cognoscente appetitus, et inclinatio in ea, quae sunt connaturalia, et propria illius naturae, ut individuatam.

§ V. Animadversiones valde notandae pro solutione argumentorum oppositae sententiae.

21 Ut argumenta contrariae sententiae longe melius, et cum magna perspicuitate maneant soluta, placuit aliqua praenotare, ex quorum plena intelligentia facile, et dilucide omnia, quae ab adversariis obiiciuntur, corruent. In primis ergo notandum est nomen speciei sensibilis, vel intelligibilis esse impositum ad significandum eandem speciem, non solum secundum suam naturam, et secundum quod est eiusdem rationis cum obiecto, sed etiam ut est sub modo quodam essendi adaptato, et proportionato ad hoc, ut uniat obiectum ipsum cum potentia, trahendo illud cognoscibiliter ad ipsam potentiam. Sicut etiam nomen, quod est impositum ad significandum obiectum eiusdem speciei, v. g. hanc albedinem, eiusdem ab eadem repraesentatam, denotat ipsam albedinem non solum secundum suam essentiam, sed etiam secundum modum essendi naturalem, et entitativum, quem in se ipsa habet, qui est connaturalis ipsi, prout est in se: et propterea albedo simpliciter, et absolute dicta dicit praedictam albedinem sub hoc modo essendi naturali, ut a num. 38. usque ad 41. huius dubii ex Arist. et D. Thom. magis explicabimus.

Diximus, trahendo illud cognoscibiliter ad ipsam potentiam, non quidem ut per hoc denotaremus, obiectum debere necessario secundum suum esse entitativum esse alibi extra ipsum cognoscentem, et per speciem trahi ad ipsam potentiam cognoscitivam: nam oppositum huius in essentia Angeli habente rationem speciei intelligibilis respectu sui intellectus, et in ordine ad propriam intellectionem contingit; sed ut significaremus, quod adhuc tunc obiectum, et eius natura non est unita cognoscibiliter, seu in esse obiecti cum suo intellectu, nisi mediante specie, sive mediante ipsa essentia, ut habet rationem speciei intelligibilis: et ita cognoscibiliter trahi ad ipsam quatenus unitur nova unione cum illa, et nova ratione unita sunt.

22 Secundo notandum est, quod in praedicta specie sensibili, aut intelligibili continentur duo ordines rerum, duoque genera essendi: et unusquisque ex his ordinibus habet suum proprium constitutivum; et quodlibet ex his constitutivis dicit etiam suum, aut suos peculiares modos essendi, sub quibus est. Et propterea possunt tot, atque diversa praedicata de specie intelligibili, v. g. verificari, nempe quod secundum unam rationem sit eiusdem naturae cum suo obiecto, ut num. 14. dicebamus; et secundum aliam diversae, ut ex statim dicendis patebit: et similiter, quod secundum unam considerationem sit accidens, et qualitas quaedam, ut numero sequenti dicemus; et secundum alteram possit esse substantia, ut ex iis, quae in tract. de Visione Dei disp. 2. num. 135. asseruimus, et ex iam adducendis constabit: sicut etiam, quod secundum quandam sui rationem limitetur, et coarctetur a potentia intellectiva, in qua recipitur; secus vero secundum alteram, quin potius secundum illam maneat ita ampla, universalis, et illimitata, ac si non uniretur cum praedicta potentia, ut disp. praeced. num. 22. et deinceps dicebamus, et sic de aliis.

23 Tertio notandum est, quod primum ex iis, quae inveniuntur in praedicta specie est ordo, et genus entitativum, et naturale, prout distinctum ab intentionali, sive ab esse intelligibili formaliter sumpto, et huic ordini, et generi entitativo assignatur suum proprium constitutivum, necnon et suus proprius modus essendi, etiam entitativus, et naturalis. Et ita species intelligibilis repraesentativa, v. g. hominis in esse entitativo considerata, dicit rationem, et modum naturalem accidentis, et qualitatis entitativae, ac naturalis, petitque veram inhaerentiam, necnon peculiarem rationem atomam, quam licet ignotam possumus describere, et explicare per hoc, quod est talis conditionis, ut habeat sibi adiunctum per modum accidentis inseparabilis esse intentionale eiusdem speciei intelligibilis: ac tandem affert propriam naturam numericam distinctam a natura numerica, quae in esse entitativo reperitur in quacumque alia specie intentionali. Et ratio huius notabilis est aperta. Quoniam esse cognoscibile formaliter sumptum, debet fundari in esse entitativo et naturali; ac proinde esse cognoscibile formaliter acceptum, quod reperitur in specie intelligibili, debet supponere tanquam fundamentum esse entitativum, et naturale eiusdem speciei: cumque praedictum esse entitativum non sit substantia, sed accidens, quippe quod recipitur in intellectu; et ratio haec accidentis debeat esse contracta per propriam rationem differentialem, et atomam, necnon et numericam distinctam a qualibet alia, quae in alia specie intentionali reperitur, ut ex terminis ipsis constat, oportet, ut praedicta species secundum esse entitativum dicat rationem accidentis entitativi, necnon et rationem atomam, ac numericam, quas iam innuimus. Et tandem cum ordo entitativus ultra proprium constitutivum afferat etiam suum modum essendi naturalem, et entitativum, inde est, ut praedictae speciei repraesentativae, v. g. hominis, ut pertinenti ad hunc ordinem debeat suus modus essendi naturalis correspondere, per quem distinguatur a modo illo essendi intentionali, et repraesentativo, quem praedicta praedicata quidditativa speciei constituentia illam in esse entitativo, et naturali, haberent in specie alia (si daretur) repraesentante per se primo, et directe esse entitativum, et naturale speciei intelligibilis repraesentantis v. g. hominem.

24 Quarto notandum est, quod praedicta species ultra hunc ordinem, et esse entitativum continet etiam in se alium ordinem, et genus essendi intentionale, seu (ut melius loquamur) ordinem, et genus cognoscibilis formaliter sumptum, et secundum hanc rationem habet suum proprium constitutivum, et insuper suum proprium modum essendi indispensabilem, et per se primo ab ea petitum. Quia, ut nuper dicebamus, nomen speciei, et ipsamet, ut est sub hoc conceptu, non denotat suam solam quidditatem, et constitutivum, quod, ut ex dictis constat, et ex dicendis amplius patebit, nullum est aliud in recto, et formaliter sumptum praeter ipsam naturam obiecti, quam repraesentat; sed etiam dicit peculiarem modum essendi, sub quo praedicta natura est. Quia vero praedictus modus essendi indispensabilis, fere nunquam inveniri potest, quin habeat alium modum essendi admixtum, de quo statim, propterea fere semper illi admiscetur.

Unde species intelligibilis repraesentativa, v. g. hominis, sic considerata, dicit tanquam constitutivum ipsius omnia praedicata quidditativa eiusdem hominis, quae per eandem speciem repraesentantur. Et deinde affert proprium modum essendi per se primo petitum, scilicet tantam, vel tantam immaterialitatem ita modificatam, et depuratam, ut natura obiecti possit, ut est sub hac puritate sic modificata, trahi ad potentiam intellectivam, et uniri cum ipsa. Et ratio est. Nam cum proprium sit praedictae speciei intelligibilis trahere naturam obiecti ad potentiam intellectivam, et unire ipsum intelligibiliter cum ea, oportet ut praedicta species contineat in se tam naturam ipsius obiecti, quam modum essendi ita immaterialem, et modificatum, ut sit adaptatum ad hoc, ut possit fieri haec unio, ac tandem quod praedicta natura ibidem contenta, sit ipsum constitutivum talis speciei sic consideratae. Tum quia species, et obiectum quoad suum constitutivum in recto, et formaliter importatum, debent esse idem, ut ostensum est. Et propterea iuxta naturam obiecti eandem, vel diversam, quam repraesentant, sunt, vel non sunt per se primo eiusdem rationis, aut diversae.

25 Tum etiam: quia eodem proportionali modo philosophandum est in obiecto, et in eius vicegerente, scilicet in specie. Et ideo sicut obiectum, v. g. homo, affert suam propriam naturam, et hanc tanquam constitutivum ipsius, et insuper proprium modum essendi naturale, ita etiam species intelligibilis afferens propriam naturam hominis sub praedicto modo, importabit illam per modum constitutivi ipsius, modificatam tamen per suum modum indispensabilem: nam modus iste, et modus essendi naturalis obiecti repraesentati per speciem, necnon et modus essendi entitativus, quem de materia species intelligibilis affert, sunt modi inadaequati respectu unius, et eiusdem naturae, v. g. humanae, qui hoc ipso quod inadaequati, non arguunt distinctionem in illa ex parte naturae; sed potius, quod sicut in illo coniuncto, in quo natura est sub modo essendi naturali, habet absolute, et simpliciter loquendo natura illa, quod ipsa sit principaliter, et per modum constitutivi importata, et modus ille tantum habeat absolute loquendo rationem modi: ita, proportione servata, in coniuncto illo, in quo natura est sub modo essendi intentionali, scilicet specie v. g. intelligibili, philosophandum est.

26 Caeterum praedictus modus indispensabilis tantae, vel tantae immaterialitatis sic modificatae, ut species sub illo possit sensibiliter, aut intelligibiliter unire obiectum cum potentia, trahendo illud ad ipsam, fere nunquam invenitur in creaturis, nisi species ista, et immaterialitas eius sit sub alio modo repraesentativo, qui est modus essendi diminutus. Et propterea eadem species fere semper habet adiunctum praedictum modum repraesentativum, et diminutum, qui est talis conditionis, ut sub illo possit eadem numero substantia Angelica, v. g. Michaëlis, quae secundum suum esse naturale est in ipso Michaële, esse etiam sub hoc modo essendi repraesentativo in specie intelligibili ipsius, quae est in intellectu Gabrielis; ac proinde esse etiam in eodem intellectu praedicti Gabrielis: cum tamen sub modo essendi naturali finito, et limitato non possit utrobique esse. Attamen cum hoc stat, ut modus iste essendi repraesentativus, et diminutus non pertineat ad conceptum speciei intelligibilis in esse speciei formaliter sumptae, nec sit modus indispensabilis eius: quamvis, ut infra in hoc eodem dubio dicemus, hoc ipso, quod modus iste diminutus detur, semper affert concomitanter rationem speciei v. g. intelligibilis, et modum indispensabilem eius.

27 Ratio autem, ob quam diximus fere nunquam inveniri in creaturis modum essendi immaterialem, ita depuratum, et purificatum, ut possit unire obiectum cum potentia per modum speciei, nisi simul habeat adiunctum modum essendi repraesentativum, et diminutum, est. Quoniam obiectum sensibile, prout est in se ipso, habet admixtum multum de materialitate, et crassitie. Et ita nequit, nisi depuretur ab hac, et sit sub modo essendi diminuto, et repraesentativo, qui est subtilior, et depuratior, uniri cum potentia. Et similiter obiectum intelligibile creatum nunquam habet immaterialitatem, seu modum essendi immaterialem ita depuratum, et modificatum, ut possit saltim naturaliter loquendo per se ipsum uniri in ratione obiecti, et speciei intelligibilis, nisi sit ipsa substantia intelligentis comparata cum proprio intellectu, vel ipse intellectus, et alia accidentia illius, et nisi omnia ista sint in eo statu, ut non pendeant in intelligi a phantasmatibus.

28 Nam licet substantia ipsa intelligentis, ut v. g. substantia Angelica, sit depurata a materia physica; nihilominus quia ut in tractatu de Visione Dei disp. 2. num. 47. diximus, et explicuimus, non est sua intelligibilitas, nec est pure forma intelligibilis; ideo licet possit proprio intellectui uniri per se ipsam in ordine ad sui intellectionem, non tamen cum intellectu alieno, nisi ut est in specie intensionali, et nisi (ut sic dicamus) sit vestita modo illo essendi repraesentativo, et diminuto. Et ita non habet secundum se modum essendi immaterialem ita depuratum, et modificatum, ad hoc, ut habeat respectu cuiusvis intellectus Angelici, verbi gratia, rationem speciei intelligibilis, nisi miscatur praedictus modus essendi.

Maxime quia nihil potest sub modo essendi naturali uniri cum duplici intellectu: quia praedictus modus essendi limitat, et coarctat, ut id, quod est forma huius, nequeat esse illius. Et propterea ut num. 16. dicebamus, provisum est in remedium huius de esse intentionali sub modo essendi repraesentativo: ut ita substantia, verbi gratia, Angelica, possit et suum, et alienum intellectum intelligibiliter informare: ac proinde tunc necessario debet praedictus modus essendi diminutus, et repraesentativus immisceri.

29 Cur autem (ut ita tacito cuidam obiectioni obiter satisfiat) licet species intelligibilis, et intentionalis repraesentativa substantiae Angelicae, verbi gratia, Michaëlis, non sit sub suo esse diminuto ipsa intelligibilitas, sicut nec substantia eiusdem Michaëlis, nihilominus possit unire eundem Michaëlem in ratione obiecti cum intellectu alieno, nempe Gabrielis; cum tamen Michaël se ipso non possit hoc munus praestare, constabit ex dicendis in tractatu de Angelis, et ex iis, quae in tractatu de Visione Dei disp. 2. num. 248. tetigimus, etiam patet. Nam sicut ad hoc, ut aliquid sit ipsa essentia et existentia absque aliqua distinctione, requiritur, quod sit actus purus in ordine entitativo; non tamen ad hoc, ut sit sola existentia, ita ad hoc, ut aliquid sit obiectum directe, et per se primo cognitum ut quod, et habens modum essendi naturalem, et simul sit species intelligibilis sui, quae possit uniri cum alieno intellectu, requiratur, quod sit actus purus in ordine intelligibili, ac proinde; quod sit sit sua intelligibilitas, ut in praedicto tractatu de Visione Dei disp. 2. num. 47. diximus: secus vero ad hoc, ut per se, et directe habeat precise rationem speciei intelligibilis, ut in specie intentionali habenti modum essendi repraesentativum, et diminutum, contingit.

30 Ratio autem, propter quam asserimus, praedictum modum essendi repraesentativum, et diminutum, neque pertinere ad conceptum quidditativum speciei in esse cognoscibili, et formaliter sumptae, neque esse modum indispensabilem eius, est, quod species intelligibilis, modo dicto accepta, tantum petit, quod sit ipsa natura obiecti, et quod afferat illum modum essendi ita immaterialem, et modificatum, ut sub illo possit unire obiectum, et naturam eius cum potentia, ut docet D. Thom. supra quaest. 12. art. 2. ad hoc autem non est necessarium, ut natura obiecti uniatur cum potentia sub modo essendi repraesentativo, et diminuto. Et ita quando obiectum per se ipsum affert haec duo, ut contingit in substantia Angeli respectu sui intellectus, tunc non indiget specie intelligibili, per quam sub modo essendi repraesentativo uniatur cum praedicto intellectu; sed ipsamet substantia Angeli absque hoc modo essendi diminuto habet rationem speciei intelligibilis. Cum vero obiectum nequit per se ipsum uniri potentiae, ex eo, quod non habet modum illum immaterialitatis ita depuratum, et modificatum, sicut ad praedictum munus requiritur, ut in eadem substantia Angelica, v. g. Gabrielis, respectu intellectus Michaëlis propter rationes num. 28. dictas, accidit, tunc est necessaria species alia intelligibilis, per quam substantia Gabrielis cum intellectu Michaëlis, et sub modo essendi repraesentativo et diminuto uniatur: quamvis adhuc tunc modus iste diminutus non sit indispensabiliter, et per se primo petitus, sed aliquo modo per accidens, quatenus consideratur ob defectum illum, qui in modo essendi immateriali per se primo petito invenitur, et modus iste potest aliquando ab isto modo essendi diminuto secerni, et separari.

31 Potestque hoc ipsum magis explicari ex eo, quod substantia Gabrielis in esse speciei formaliter considerata, secundum quam rationem unitur cum proprio intellectu, et species intentionalis eiusdem Gabrielis, quae residet in intellectu Michaëlis, cui Gabriel per suam substantiam nequit uniri, sunt eiusdem rationis, quoad omnia, quae ad praedictam speciem modo dicto sumptam, tam ex parte quidditatis illius, quam ex parte modi essendi indispensabiliter petiti, requiruntur, ut in tractatu de Visione Dei disp. 2. num. 107. diximus. Et propterea si Gabriel intelligeret se ipsum per speciem intentionalem a se distinctam, et quidditative ipsum repraesentantem, tunc illa intellectio esset eiusdem speciei ac modo est. Et similiter si admittetur species creata, quidditative repraesentans Deum prout est in se, tunc visio beatifica, mediante illa, elicita, esset eiusdem speciei ac eademmet visio, quae nunc a beatis mediante essentia divina per modum speciei intelligibilis elicitur: et tamen si species repraesentativa Gabrielis, quae est in intellectu Michaëlis, sumatur secundum modum essendi repraesentativum, et diminutum, quem affert, non potest non secundum istum differre a modo essendi, quem substantia Gabrielis, ut unita cum suo intellectu in ratione speciei intelligibilis importat: siquidem modus eius essendi non potest esse modus essendi repraesentativus, et diminutus: ergo signum est, quod praedictus modus repraesentativus, et diminutus non pertinet indispensabiliter ad speciem intelligibilem, in esse cognoscibili, et formaliter sumptam: sive tanquam quidditas eius, sive tamquam modus indispensabilis illius.

Diximus, non pertinere ad speciem intelligibilem in esse cognoscibili, et formaliter sumptam: quia si sumatur, ut explicatur per hoc nomen, et conceptum speciei intentionalis, et repraesentativae, solet ex communi usu sumi pro specie distincta ab obiecto quoad modum essendi, et involvente modum essendi repraesentativum, et diminutum: et ita ut sic concepta, et ut est sub hac reduplicatione, ac significatione, debet necessario involvere praedicatum modum diminutum, ut ex se constat.

32 Utrum autem praedictum esse repraesentativum, et diminutum, licet non pertineat ad conceptum speciei intelligibilis, nec sit modus indispensabilis eius, nihilominus sit modus indispensabilis respectu speciei sensibilis, ut talis: et an id contingat, ex eo, quod petatur ex vi suae lineae, vel ex aliis capitibus indispensabilibus, licet non ex vi propriae lineae; et ideo si per impossibile daretur obiectum visibile ita depuratum, sicut ipsa species visibilis, ut multi, quos nostri Complut. in lib. de Anima, disp. 10. num. 6. referunt, hoc ipsum de luce fatentur, tunc, ut ipsi etiam concedunt, se ipso, absque modo essendi diminuto uniretur cum visu per modum speciei intelligibilis, et in ordine ad sui visionem. Itaque an hoc, vel illo modo circa speciem sensibilem, ut talem, philosophandum sit, ex iis, quae iam innuimus constat: et ex iis, quae dicemus, amplius patebit.

Ex quo etiam manet soluta quaedam obiectio, quae forte alios praemeret, nimittim, quod species intelligibilis necessario et indispensabiliter ex vi propriae lineae dicit naturam obiecti cum tanta, vel tanta immaterialitate, ita modificata, et depurata, ut possit unire obiectum cum potentia: ergo si esse repraesentativum, et diminutum requirutur (ut modo dicebamus) ad hoc, ut essentia Gabrielis uniatur intelligibiliter cum intellectu Michaëlis; consequens erit, ut modus essendi repraesentativus et diminutus per se pertineat ad conceptum speciei intelligibilis, coalescentem (ut num. 21. diximus) ex natura obiecti intelligibilis, et ex modo immaterialitatis requisitae ad hoc, ut uniat obiectum cum potentia intellectiva.

33 Ex dictis igitur haec obiectio manet soluta. Nam sicut in opinione aliquorum substantia materialis, verbi gratia, materia prima, habet suas partes entitativas, et qualitas etiam suas; et nihilominus hae partes in esse partium consideratae, non distinguuntur formaliter, sed tantum materialiter, et per accidens: ex eo, quod ad rationem partium entitativarum formaliter sumptarum tantum requiritur, quod una non sit alia, et quod constituant unicum totum entitativum integrale; aut quasi integrale; sive illud sit de materiali substantia, sive qualitas, etc., ita etiam quod de formali dicit modus ille indispensabilis, quem species intelligibilis affert, est tanta, vel tanta immaterialitas, ita depurata, et modificata, ut possit unire obiectum cum potentia. Quod autem haec immaterialitas afferatur, ex eo, quod species afferat modum essendi repraesentativum, et diminutum, vel alium modum essendi, verbi gratia, substantialem, hoc de materiali, et per accidens est. Et ideo, ut nuper dicebamus, species intelligibilis manet eadem, et sub modo essendi immaterialitatis iam dicto, sive sit sub modo essendi diminuto, sive non: et praedictus modus essendi immaterialitatis, quoad formale, quod affert praecise consideratus, est eiusdem speciei, et rationis, tam in specie intelligibili, quae est substantia, quam in specie intelligibili, quae est accidens: et habet modum essendi diminutum quoties praedictae species uniunt unum, et idem obiectum, ut ex dictis constat.

34 Ultimo notandum est, quod licet facta computatione omnium modorum essendi, qui ultra naturam obiecti reperiuntur in specie intelligibili, fere semper sint saltim tres iam enumerati; nihilominus multoties Doctores fatentes modum illum essendi naturalem, et entitativum, non distinguunt, ita expresse, et sub nominibus iam dictis modum illum essendi indispensabilem petitum ab eadem specie; sed aliquando confundunt quodammodo illum cum esse, et modo essendi intentionali, et repraesentativo; attamen multoties etiam utrumque modum essendi aliquo modo inter se distinctum fatentur. Et propterea inquiunt id, quod nos modo dicebamus, scilicet substantiam Gabrielis, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu sui intellectus, esse eiusdem rationis, quoad omnia, quae indispensabiliter petuntur ad speciem intelligibilem, cum specie intelligibili repraesentativa eiusdem Gabrielis, et residente in Michaële: quamvis substantia Gabrielis non habeat praedictum modum essendi repraesentativum, et diminutum; bene tamen debitum illum modum essendi immaterialem iam explicatum, in quo praedictus modus indispensabilis consistit.

Et deinde, quia uterque modus essendi, tum sub modo essendi intentionali, tum etiam sub modo essendi repraesentativo continetur, propterea multoties ultra modum essendi naturalem, solum assignant aliquem ex his duobus.

35 Ratio autem, ob quam sub modo essendi intentionali uterque modus includitur, et propterea assignato hoc esse, assignantur etiam ambo modi iam dicti, ea est. Quia cum modus essendi intentionalis dicat modum speciei intelligibilis, aut verbi, convenientem illis formaliter, et peculiariter, ut deserviunt ad cognitionem, intentionem, seu attentionem intellectus (haec enim omnia quoad praesens in idem redeunt) et praedicta species secundum illum modum essendi per se petitum deserviat peculiariter, et per se primo ad praedictam attentionem, et secundum modum essendi repraesentativum sit etiam peculiariter destinata, modo explicato, in ordine ad illam: propterea uterque modus essendi sub modo essendi intentionali comprehenditur.

Unde praedictus modus essendi solet distingui in se ipsum formaliter in esse intentionali, et in esse intelligibili sumptum, secundum quam rationem solet denotare modum illum essendi per se, et indispensabiliter petitum; et in se ipsum secundum ea, quae aliquo modo per accidens, et materialiter involvit: et secundum hanc rationem, solet inter alia denotare modum essendi diminutum, et repraesentativum: qui fere semper requiritur, ex eo, quod alias obiectum non posset in ratione obiecti uniri propter coniunctionem, quam habet cum aliis rationibus impedientibus hanc unionem, licet praedicta coniunctio non conveniat illi per se, et indispensabiliter ex vi propriae lineae, sed ex vi aliarum linearum.

36 Et similiter ratio, ob quam sub modo essendi repraesentativo uterque modus involvitur, est. Quia esse repraesentativum potest sumi dupliciter. Primo quidem pro modo essendi diminuto repraesentativo, et ostensivo, cuius munus sit, ut species sub illo habeat per modum principii quo repraesentare, seu ostendere potentiae cognoscitivae obiectum, quod sub illo in ea continetur, et media hac repraesentatione unire illud cum eadem potentia. Vel pro modo essendi, non quidem diminuto, sed talis conditionis, ut species sub illo etiam habeat quodammodo repraesentare per modum principii quo ipsum obiectum potentiae, quatenus sub illo habet ostendere illud ipsi potentiae, et unire idem obiectum cum ipsa, adhuc perfectius, quam si uniretur mediante modo essendi repraesentativo, ut contingit in substantia stantia Angelica, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu proprii intellectus, et non affert modum illum essendi repraesentativum. Quare cum sub esse repraesentativo uterque modus repraesentandi, seu ostendendi comprehendatur, inde est, ut assignato modo essendi repraesentativo, et non limitando illum ad modum essendi diminutum, ibidem etiam duo isti modi essendi, quodammodo distincti a modo essendi naturali, involvantur.

37 Quinimo uterque sub modo essendi repraesentativo, et diminuto invenitur. Quia licet modus essendi intentionalis indispensabilis, iam explicatus, non sit semper, et indispensabiliter coniunctus cum modo essendi repraesentativo, et diminuto: e converso tamen modus iste essendi repraesentativus est coniunctus cum modo essendi immaterialitatis indispensabili, et non utcunque, sed ita ut modus essendi repraesentativus, et diminutus per se primo petat hanc coniunctionem: et propterea sub modo essendi repraesentativo uterque modus essendi innuitur, et includitur. Unde talis modus essendi adaequate, et non cum praecisione sumptus, secundum quam rationem dicit se ipsum, ut identificantem, tam esse diminutum, quam modum illum indispen-sabilem, dicit de formali, et magis principaliter modum indispensabilem; quamvis cum praecisione sumptus, secundum quam rationem solet frequentius significari sub hoc nomine modi essendi repraesentativi, et diminuti, solum denotet modum istum diminutum: et propterea etiam modus essendi repraesentativus adaequate acceptus, solet etiam distingui in ipsum secundum id, quod de formali importat, et secundum id, quod de formali non affert. Sicut etiam (ut id obiter dicamus) sub esse intentionali includitur, et involvitur etiam illa natura obiecti, quae est sub illo modo, et similiter sub esse repraesentativo: quia licet natura illa possit esse sine his modis: non tamen ipsi sine illa: et propterea si adaequate, et secundum id, quod per se primo petunt indentificari, sumantur, tunc magis principaliter dicunt naturam, quam praedictos modos.

Quare ob hanc rationem non multoties solum utemur nominibus significantibus esse naturale, et esse intentionale, ac repraesentativum, et similiter nominibus denotantibus modum essendi, naturalem, intentionalem, et repraesentativum: quia sub his omnia, quae ad speciem quoquo-modo pertinent, continentur: et ex nuper dictis constat, quid ibidem sub his nominibus, et qua ratione involutum sit.

§ VI. Solvuntur argumenta oppositae sententiae praeter ultimum.

38 Ad primum ex testimonio D. Thom. petitum, constat ex dictis in § praeced. Quomodo D. Thom. loquatur de specie intelligibili, non quidem in esse intentionali et repraesentativo, quoad naturam, quam sub hoc esse affert, sed de ea in esse naturali, et entitativo, secundum quam rationem habet distinctam quidditatem a se ipsa primo modo sumpta, et ab obiecto per illam repraesentato.

Adde, quod speciem esse eiusdem naturae cum obiecto in esse repraesentativo, est esse idem cum illo non absolute, et simpliciter, sed cum addito, et conditione diminuente modum habendi talem naturam, scilicet in esse repraesentativo, seu (ut loquitur D. Thom.) secundum repraesentationem. Unde merito S. Doct. loquens absolute, et simpliciter, dixit, speciem lapidis, quae est in anima esse longe alterius naturae ab ipso lapide: quia ad hoc, ut esset absolute, et simpliciter eiusdem naturae, requirebatur, ut haberet praedictam naturam sub modo essendi naturali, ex eo, quod esse intentionale, ut distinctum ab esse naturali est esse diminutum, et secundum quid, ac cum addito; secus vero esse naturale et entitativum. Et ideo esse aliquid tale entitative, et naturaliter, est esse absolute, et simpliciter tale; esse vero solum intentionaliter, et sub modo essendi repraesentativo tale, est esse secundum quid, et cum addito, scilicet intentionaliter, tale, et repraesentative. Per quod etiam ad alia testimonia, quae ex D. Thom. poterant adduci, satis constat.

39 Nec refert, si dixeris, quod esse intentionale est esse elevatius, quam esse naturale, et entitativum: ergo si semel species intentionalis est ipsa quidditas sui obiecti sub esse intentionali, et repraesentativo, tunc cognoscentia, quae in se suscipiunt praedictam speciem, non solum habebunt naturam obiecti absolute, et simpliciter, sed sub nobiliori modo essendi, quam si illam haberent sub modo essendi naturali, et entitativo. Consequentia videtur legitima. Antecedens autem ex supradictis constat. Quoniam esse intentionale est minus materiale, ac proinde magis liberum a materia, quae est radix potentialitatis, et imperfectionis.

Respondeatur enim, quod esse intentionale praecise sumptum, non est, nisi tantum secundum quid perfectius, et elevatius, quam esse naturale, et entitativum: et propterea ratione huius maioris elevationis potest extendi ad aliquos alios effectus, ad quos nequit pertingere esse entitativum. Neque oppositum huius convincit probatio antecedentis. Quoniam esse magis liberum a materia est caeteris paribus nobilius eo, quod est magis materiale: secus vero quando caetera non sunt paria, ut in praesenti contingit. Unde licet accidens spirituale sit minus materiale, quam substantia materialis; non tamen ideo est absolute, et simpliciter nobilius, quam illa, ex eo, quod caetera non sunt paria.

40 Potestque hoc explicari, et confirmari, ex eo, quod forma intentionalis, licet sit eiusdem rationis cum forma, quae est sub esse naturale, vel potius sit ipsamet sub alio modo essendi, nihilominus non denominat simpliciter subiectum, ut species intelligibilis, aut sensibilis albedinis non denominat illud simpliciter album. Tum quia id docet Aristot. 2. de Anima text. 121. dicens: Quod species intentionalis alicuius rei est eadem essentia eius, cuius est species non in quantum huiusmodi dicitur, sed in quantum huiusmodi est. Quod est idem ac asserere, quod praedicta species est idem cum forma, cuius est species, non tamen denominat absolute, et simpliciter sicut illa. Tum etiam: quia denominatio fit a forma secundum suam propriam, et connaturalem perfectionem; forma autem in specie intentionali non habet conditiones debitas suo proprio, et connaturali modo existendi, scilicet modo naturali, sed proportionatas modo essendi cognoscitivorum: et ideo nec denominat subiectum, nec ipsa denominatur talis absolute, et simpliciter loquendo, sed cum addito, scilicet in esse cognoscibili, sive intentionali: ergo signum est formam, ut est sub praedicto esse intentionali, ac proinde praedictum esse, excedi absolute in perfectione ab esse naturali, et esse quid diminutum. Nam forma sub esse non diminuto, maxime si sit permanens, non potest non denominare illud simpliciter, ac denominari talis.

41 Ad secundum concessa maiori, et minori, distinguendum est consequens: et concedenda conseq. si intelligatur de specie collata cum suo obiecto primario; neganda vero, si intelligatur de eadem specie comparata cum suo obiecto secundario, quod praedicta species per modum causae repraesentat, ut in essentia divina contingit. Quare licet species repraesentans aliquid tanquam obiectum primarium, debeat esse idem quoad formam repraesentatam cum illo; non tamen est necesse, ut sit hoc modo idem cum obiecto secundario. Nam cum repraesentet obiectum primarium per se, et ratione sui, et ut tale est, oportet, ut sit eiusdem naturae cum illo, sub alio tamen modo essendi. At cum repraesentet obiectum secundarium iam dictum ratione alterius obiecti, per se primo repraesentati, non oportet, ut sit eiusdem naturae cum illo, sed cum eo, ratione cuius illud repraesentat. Adde satis ad minus esse ad rationem speciei, quod eminenter, aut virtuali modo contineat naturam sui obiecti secundarii, ut in essentia divina respectu creaturarum cernitur, quamvis non semper praedicta continentia sit necessaria.

42 Ad primam confirmationem patet ex modo dictis. Quoniam, ut bene notavit Ferrara 2. contra Gent. cap. 98. quando forma est eminens, et eminenti modo continet formam, et naturam alterius rei, non est eiusdem rationis cum illa, nec debet esse proprie, et in rigore loquendo ei similis: quamvis e contra forma inferior in illa contenta, possit cum illa similitudinem habere; et ita licet creaturae sint similes essentiae divinae, non tamen divina essentia est similis creaturis.

Hoc autem optime explicuit D. Thom. in 1. dist. 19. quaest. 1. art. 2. in corpore, dicens, quod illa forma dicitur esse alicuius, quod habet eam plene, et secundum omnem rationem: et ita quando duo habent aliquam formam plene, tunc ambo sunt ad invicem similia. Si autem forma sit plene in uno, et diminute in alio, tunc quod participat talem formam diminute, est simile alteri, et non e contra: sicut pictura est similis homini, non tamen e converso. At forma, in qua, et per quam Deus intelligit omnes res, scilicet sua essentia, est tantum in ipso Deo plene, et perfecte; in aliis vero rebus, solum invenitur diminute, minute, et secundum participationem, seu imitationem analogam: et propterea res creatae dicuntur illi eodem modo similes, cum tamen Deus nulli creaturae similis sit.

43 Ad secundam confirmationem respondetur pro nunc, fatendo species intentionales supremorum Angelorum repraesentare distincte, et formaliter plures, et diversas naturas specificas: ita tamen, ut istae habeant se per modum obiecti secundarii, et ratio alia universalior, in qua omnes illae conveniunt, et sub qua continentur, habeat se per modum obiecti per se primo repraesentati, ut bene notavit Nazarius tom. 3. in 1. part. quaest. 55. artic. 3. controversia 1. notabili 6. referens Caietanum, et Ferraram. Nam cum praedictae species intentionales sint altioris, et eminentioris ordinis, et peculiari ratione dicantur participationes divinae essentiae, ut habet rationem speciei intelligibilis, inde est, quod sicut divina essentia, ex eo, quod est perfectissima in ratione speciei intelligibilis, potest plura, et diversa obiecta secundaria, specie diversa, et quoad propria eorum repraesentare, licet obiectum primarium ipsius tantum sit unicum, ita praedictae species intentionales possunt, proportionali modo, habere plura, et diversa obiecta secundaria, et obiectum primarium earum esse unicum.

Caeterum hinc non sequitur, has species intentionales esse formaliter eiusdem quidditatis cum singulis ex illis naturis repraesentatis, et ut inter se distinctis, sed esse eiusdem naturae cum ratione illa per se primo repraesentata, in qua omnes conveniunt; et insuper continere eminenter, et superexcedenti modo naturas illas specie distinctas, seu (quod idem est) esse rationem superexcedentem illarum: quia licet repraesentet eas secundum propria ipsarum, repraesentat tamen ipsas secundario, et ratione alterius rei per se primo repraesentatae. Sed de his iterum in tractatu de Angelis sermo redibit.

44 Ad tertium respondeitur, quod si loquamur de specie intelligibili, aut sensibili vel quoad esse repraesentativum, seu (ut melius loquamur) quoad modum essendi repraesentativum cum praecisione sumptum, vel quoad esse materiale, et naturale illius, iam constat ex iis, quae tract. 1. disp. 2. num. 73. et 74. diximus, et ex iis, quae nostri Complut. in lib. de Anima disp. 18. quaest. 6. docent; quid dicendum sit, et quomodo modus iste essendi, et esse entitativum praedictarum specierum distinguantur essentialiter, ut scite docuit, et probavit Cajet. 3. part. quaest. 35. art. 5.

Si vero loquamur praecise de natura numerica, ut sub modo essendi indispensabili elucet in speciebus intentionalibus, tunc non inconvenit duas naturas solo numero diversas esse in eodem subiecto, aut intellectu: quia, ut disp. praecedenti a num. 22. usque ad 26. tetigimus, et in hac a num. 72 usque ad 84. dicemus, sensus, aut intellectus non comparantur ad praedictas species saltim sic sumptas, per modum subiecti proprie talis, nec ipse secundum istam rationem individuatur ab illis, sed a natura ipsa repraesentata, non utcunque, sed connotando, quod sit sub modo essendi naturali. Cur autem natura sic sumpta radicaliter individuet speciem sensibilem modo dicto acceptam, constat ex iis, quae num. 21. et a num. 38. usque ad 41. diximus.

45 Ad quartum respondetur, negando antecedens. Et ad probationem, concesso antecedenti, neganda est consequentia. Nam licet demus, quod quaevis forma communicet sub subiecto connaturali, et capaci quidquid ut quo habet in se, non tamen oportet, ut illud communicet subiecto, quod ab ea respicitur potius tanquam medium, quam ut subiectum, quodque eo ipso non est capax omnium rationum formalium, quae in praedicta forma inveniuntur, ut in praesenti contingit. Nam species sensibles receptae in medio, aut in speculo, potius respiciunt illud per modum medii, quam per modum subiecti, et inhaerent illi non ut ibi sistant, sed ut possint devenire ad suum proprium, et connaturale subiectum, aut quasi subiectum. Et ideo praedictae species recipiuntur in medio, non quidem secundum esse intentionale, et repraesentativum, cuius non est capax; sed solum secundum esse naturale, et entitativum: ac proinde non tribuunt illi, quod habeat formam rei alterius. Ratio autem, propter quam praedictum medium non est capax recipiendi esse intentionale, et repraesentativum speciei, est, quia in idem redit, uniri speciem secundum hoc esse, et constituere id, cui unitur in actu primo completo, ex parte obiecti requisito, in ordine ad cognoscendum praedictum obiectum.

Nec deest aliquale exemplum, quo possit hoc ipsum magis elucidari. Nam in actu morali, v. g. reddendi tributum debitum, reperitur ordo naturalis prout distinctus a morali, et simul ordo moralis: et unusquisque ex his ordinibus habet suum proprium specificativum, potestque iuxta probabilem multorum sententiam, manere talis actus, ut pertinet ad ordinem naturale, absque eo, quod maneat quatenus pertinet ad ordinem moralem, ut si absque deliberatione aliqua fiat. Si ergo praedictus actus potest perseverare, secundum quod spectat ad unum ordinem, non manente eodem, ut ad alium ordinem pertinet, cur eadem species intentionalis, ut pertinet ad ordinem entitativum, et naturalem, quatenus distinctum ab intentionali, non poterit informare aliquod medium secundum hanc rationem, non informando illud, ut pertinet ad praedictum ordinem intentionalem; et affert propriam naturam sui obiecti, ex eo, quod praedictum medium est incapax ex parte sui, huius posterioris unionis, non vero illius prioris?

§ VII.

Solvitur ultimum argumentum.

46 Ad ultimum, quod fusius indiget solutione, concedendum est antecedens quoad omnes eius partes: ita tamen, ut quoad primam, in qua dicitur, speciem intelligibilem esse accidens quoddam spirituale, et obiectum illius saepe esse substantiam, intelligatur de specie intelligibili in esse entitativo, et naturali, non vero in esse intelligibili, et repraesentativo. Et deinde neganda est consequentia. Ad cuius probationem dicendum est, quod ea, quae conveniunt obiectis ex parte formae, et naturae, nequeunt speciebus intentionalibus repugnare: secus tamen ea, quae conveniunt illis, ut sunt sub modo essendi materiali, et entitativo, ut in praesenti contingit. Nam quod obiectum sensibile positum supra sensum impediat sensationem, aut sentiri possit tanquam obiectum, quod competit illi non utcunque, sed ut est sub suo modo essendi materiali, et naturali. Et ita non mirum, quod non conveniat speciei sensibili, quae sub diverso modo essendi est forma, et natura praedicti obiecti.

Per quod etiam ad confirmationem satis patet. Nam albedo, et nigredo non sunt qualitates inter se contrariae, nisi ut sunt sub modo essendi materiali, et entitativo: non vero praecise ratione naturae, et formae importatae; imo nec ratione modi essendi repraesentativi: et propterea species intentionales earum non sunt incompossibles in eodem subiecto, aut medio.

47 Unde D. Thom. de sensu, et sensato lect. ultima prope medium solvit ex Arist. hanc eandem confirmationem his verbis: Hanc autem obiectionem Aristot. removet in lib. de Anima, cum dicit: Et impossibile est album, et nigrum esse simul, quare nec species pati ipsorum. Et innuit solutionem per hoc, quod sit huius, nempe sensus, et intelligentiae, vel intellectus. Per quod datur intelligi, quod non omnino se habet in sensu, et intellectu, sicut in corporibus naturalibus. Corpus enim naturale recipit formas, secundum esse naturale, et materiale, secundum quod habent in se contrarietatem. Et ideo non potest idem corpus simul recipere albedinem, et nigredinem: sed sensus, et intellectus recipiunt formas rerum spiritualiter, et immaterialiter, secundum esse quoddam intentionale, prout non habent contrarietatem. Unde sensus, et intellectus, simul possunt recipere species sensibilium contrariorum: cuius simile potest videri in diaphano, quod in una, et eadem sui parte immutatur ab albo, et nigro: quia immutatio non est materialis, secundum esse naturale, ut supra dictum est.

Ubi etiam expendendum est (ut id obiter dicamus, et simul appareat, quam recte ista cum iis, quae in solutione ad tertium dicebamus, cohaereant) consulto S. Doctorem solum dixisse, quod immutatio, quae fit in medio ab albo, et nigro, potest esse in eadem parte medii: ex eo, quod immutatio illa non est materialis secundum esse naturale; non vero addidit, quod est secundum esse cognoscibile repraesentativum formaliter sumptum. Quia, ut loco citato dicebamus, species non recipiuntur in medio formaliter in esse cognoscibili, et ut repraesentativae sunt, sive secundum naturam, quam repraesentant; sed solum in esse entitativo: quamvis non in esse entitativo materiali, et crasso, quod habent ipsa obiecta sensibilia; sed secundum esse immateriale magis elevatum, minusque concernens materiam, et denique talis conditionis, ut non repugnet in eodem medio, et et subiecto cum esse adhuc entitativo, et naturali, et a materia elevato quod species nigredinis secum affert.

48 Potestque amplius elucidari haec compossibilitas specierum intentionalium repraesentantium diversas naturas, quae secundum modum essendi naturalem, quem inter se habent, sunt incomposibiles, discursu, quem loco nuper citato adducit D. Thom. necnon et Arist. 7. Metaphys. ubi etiam S. Doctor lect. 6. Nam postquam Philosophus protulit verba supra a nobis relata, scilicet: Ab arte autem fiunt, quorum species in anima est; speciem autem dico, quodquid erat esse cuiuslibet, statim explicabat, quomodo licet formae aliquae artificiatae sint inter se incomposibiles, ut sunt sub modo essendi naturali in se ipsis; non tamen ut sunt in intellectu; quamvis ibidem sit quidditas talium formarum, inter se alias incomposibilium, addidit: Etenim contrariorum modo quodam eadem species, privationis enim substantia, quae substantia est oppositi, ut sanitas infirmitatis, illius enim absentia ostenditur infirmitas.

49 Quae verba sic explicat D. Thom. ibidem. Dicit ergo primo, quod illa fiunt ab arte, quorum species factiva est in anima. Per speciem autem exponit, quodquid erat esse cuiuslibet rei factae per artem, etc, et sic statim subiungit: Haec autem forma, quae est in anima, differt a forma, quae est in materia. Nam contrariorum formae in materia sunt diversae, et contrariae: in anima autem est quodammodo una species contrariorum: et hoc ideo, quia formae in materia sunt propri-ter esse verum formatarum. Formae autem in anima sunt secundum modum cognoscibilem, et intelligibilem: esse autem unius contrarii tollitur per esse alterius: sed cognitio unius oppositi non tollitur per cognitionem alterius; sed magis iuvatur. Unde formae oppositorum in anima non sunt oppositae, quinimo substantia, id est, quodquid erat esse privationis, est eadem cum substantia oppositi (intellige per modum rationis superexcedentis, quae per se primo affert naturam oppositi positivi, licet innuat, et repraesentet consequenter ipsam privationem, ut ex iis, quae ex eodem D. Thom. art. 9. et 10. huius quaest. et in hoc eodem dub. diximus, constat). Sicut eadem (prosequitur sanctus Doctor) est ratio in anima sanitatis, et infirmitatis. Per absentiam enim sanitatis cognoscitur infirmitas. Sanitas autem, quae est in anima, est quaedam ratio, per quam cognoscitur sanitas, et infirmitas.

Quare solutio ibidem data, tam ad hoc ultimum argumentum, quam ad eius confirmationem, et modo explicato intellecta, est optima. Et ad probationem in contrarium negandum est antecedens. Ad cuius probationem concessa maiori, iuxta ea tamen, quae § praecedenti diximus, neganda est minor, si intelligatur de specie in ratione speciei formaliter sumpta, et de esse repraesentativo, ut dicit modum essendi diminutum, aut secundum quod distinguitur a forma, quae sub illo modo essendi ibidem continetur: quia, ut ex dictis constat, constitutum praedictae speciei est forma, et natura illa ibidem contenta.

50 Nec quoad hoc obstat id, quod ibidem tangitur, scilicet species intentionales esse per se primo institutas ad repraesentandum. Nam, ut nostri Complut. loco citato docent, debet intelligi de eisdem speciebus, ut dicunt naturam repraesentatam, et sub modo essendi repraesentativo.

Ex quo ad id, quod primo loco additur, dicendum est, hunc modum essendi repraesentativum nec pertinere ad naturam obiecti, aut ad eius speciem intelligibilem formaliter consideratam in esse cognoscibili, tanquam aliquid essentiale, aut propriam passionem; sed tanquam modum essendi illius: qui comparatur ad ipsam secundum se sumptam, per modum accidentis praedicabilis, virtualiter ab illa distincti: siquidem, ut nuper dicebamus, eademmet natura albedinis, vel lucis existentis in pariete sub modo essendi naturali, non est ibidem sub modo essendi repraesentativo, et diminuto, et est in specie intensionali sub praedicto modo essendi repraesentativo, non vero sub modo essendi naturali.

Unde praedicta lux ex parte formae, et naturae, et cum praecisione sumpta abstrahit ab hoc, quod est esse sub modo essendi naturali, intentionali, et repraesentativo, et dicit praedicata essentialia lucis, prout abstrahunt ab hoc, quod est esse re ipsa, et ad extra actum perspicui, ut perspicuum est (per quod propria ratio eius, ut est sub modo essendi naturali, explicatur) vel ab hoc, quod est eademmet praedicata esse intelligibiliter, aut sensibiliter actum perspicui, seu ab hoc, quod est illamet praedicata ibidem contenta, esse principium sentiendo, aut intelligendo eandem lucem, ut est actus perspicui ad extra.

51 Nec obest id, quod ibidem adducitur, ad probandum modum hunc essendi non posse per modum accidentis cum natura in specie intentionali repraesentata comparari. Et ratio est. Nam licet modus iste essendi repraesentativus sit aliquo modo intimior, quam propriae passiones talis naturae, quatenus minus ab ea distinguitur, quoties praedicta natura est sub illo: attamen deficit a ratione propriae passionis propter ea, quae modo dicebamus, scilicet quia natura potest omnino connaturaliter esse in aliquo sine illo: ut dum est sub modo essendi naturali, non vero sub repraesentativo.

Ad illud vero, quod secundo loco additur, respondetur, maximam illam esse universaliter veram in creatis, quoties aliqua indentificantur cum aliquo tertio, ut est sub modo essendi naturali, finito, et limitato; non vero quoties indentificantur cum tertio, ut ex se praescindit a modo essendi tam naturali, quam intentionali, et repraesentativo. Nam sicut est proprium essentiae divinae, quia divina est, quod cum illa, ut dicit suum modum essendi naturalem indentificentur tres personae divinae, et tamen non indentificentur inter se, ita est proprium cuiuslibet naturae, quod cum illa, ut praescindit a diversis istis modis essendi, possint indentificari modus essendi naturalis proprius illius, et modus essendi repraesentativus; quamvis isti inter se non indentificentur. Et ratio est. Tum quia, ut ex D. Thom. dicebamus, sicut est proprium naturae divinae esse in tribus personis, ita est proprium cuiuslibet naturae, ut possit esse in se, et ad extra, et simul in intellectu mediante specie: et sicut personae divinae inter se opponuntur, ita in creatis modus essendi naturalis obiecti repraesentati per speciem, et modus repraesentativus habent inter se suam incompositabilitatem.

52 Tum etiam: quia, ut ex D. Thom. quaest. 1. de verit. art. 2. dicebamus, esse hoc intentionale, et repraesentativum diminutum provisum est in remedium defectus, et limitationis, quam esse naturale, et modus essendi illius in creatis importat, quatenus secundum praedictum esse nequit eadem prorsus forma, et natura, secundum ea, quae ex parte formae dicit, esse in se ipsa, et in cognoscentibus a se diversis; bene tamen sub modo essendi intentionali, et repraesentativo, ac proinde sicut praedicta forma dum est in se ipsa, et sub modo essendi naturali, indentificatur cum illo modo essendi, ita dum est in specie, et sub modo essendi intentionali, et repraesentativo, debet indentificari cum illo: cum tamen praedicti modi essendi, quos natura illa in specie habet, et in se retinet, non sint inter se, prout sic, indentificati, ut ex se patet.

Diximus prout sic, ut denotaremus, quod etiam modus essendi naturalis, ut se tenet ex parte rei repraesentatae, et repraesentatur una cum natura per speciem, atque adeo prout est sub modo essendi repraesentativo, elucens in specie intentionali, potest etiam cum modo essendi repraesentativo indentificari, ut intuenti constabit: tunc tamen potius se habet per modum obiecti repraesentati, quam per modum puri, et praecisi modi essendi.

Ad illud autem, quod ultimo loco additur, neganda est sequela. Et ad probationem dicendum est, longe mirabilius esse, quod eademmet natura, ut est sub suo modo essendi naturali, sit in tribus personis indentificata cum illis, ut habent modum essendi naturalem, quam quod aliqua natura, ut praescindit a modo essendi tam naturali, quam intentionali, sit indentificata cum modo essendi naturali, et innumeris aliis modis essendi intentionalibus, et repraesentativis, quantumvis talis natura sit individuata, et suppositata, dummodo natura sic individuata, et suppositata consideretur sub dicta praecisione. Et ratio est. Quoniam ad illud prius requiritur infinitas in natura; secus vero ad hoc posterius, ut ex dictis satis liquet.

Utrum cognoscentia non solum habeant formam rei alterius, sed etiam fiant per indentitatem aliae res in esse cognoscibili, sive repraesentativo?

53 Dubium hoc propter eandem rationem movemus, propter quam praecedens excitavimus. Quia nimirum D. Thom. in hoc artic. ad melius, et clarius ostendendum, Deum esse summe intelligentem, ac proinde summe scientem, non solum inquit, proprium esse cognoscentium habere formam rei alterius, sed etiam, ut statim explicabimus, innuit, quod cognoscentia fiant per indentitatem aliae res in esse cognoscibili. Quare, quia exactior notitia modi habendi formam rei alterius, qui rebus cognoscentibus convenit, necnon plura ad ordinem cognoscitivum, et cognoscibilem spectantia,, ex decisione, et excussione huius dubii valde pendent, propterea in praesenti una cum discipulis D. Thom. illud excitamus, et accurate ipsum discutere conabimur. Et licet in tractatu de Visione Dei aliqua huc pertinentia tetigerimus; quia tamen pluribus obiectionibus contra doctrinam D. Thom. ab adversariis adductis non potuit ibi occurri, nec mens eiusdem S. Doctoris exacte explicari, ideo de hoc in praesenti, ut in proprio loco agendum nobis est.

§ I. Pro explicatione tituli aliqua praelibantur.

54 Verum quia, sicut certum est, non esse necessarium cognoscentia habere formam rei naturalis in esse entitativo, et naturali, sed in esse repraesentativo, sive cognoscibili, ita etiam dubitari nequit, quin eadem cognoscentia non fiant res cognoscibiles in esse entitativo, et naturali, ¹ prout esse hoc ab esse repraesentativo, sive cognoscibili distinguitur; ideo non dubitamus, an cognoscentia fiant aliae res absolute, et simpliciter, seu in esse naturali, et entitativo, sed cum addito, scilicet in esse cognoscibili.

Caeterum, quia idem est cognoscentia fieri res alias in esse cognoscibili, sive repraesentativo, ac fieri easdem res sub illo modo essendi, quem habent in specie intelligibili, ex eo, quod solum sub illo modo essendi, quem habent in specie, convenit rebus cognitis, aut cognoscibilibus, ut sortiantur illum diversum modum in esse repraesentativo, sive in esse cognoscibili; propterea in idem redit inquirere, an cognoscentia fiant aliae res in esse cognoscibili, sive repraesentativo; ac quaerere, utrum praedicta cognoscentia fiant ipsaemet species intentionales in esse cognoscibili, aut repraesentativo sumptae, ita ut non solum habeant utcunque fieri tales species, sed ita intime cum eis, modo dicto consideratis, uniantur, ut sub dicto modo essendi fiant idem cum illis per identitatem, ac proinde etiam fiant sub eodem modo essendi repraesentativo, sive cognoscibili, idem cum re cognita, quae alias in esse naturali est extra intellectum.

55 Nam cum talis res, et species intentionalis eius, modo dicto sumptae, sint eiusdem naturae, seu (ut melius loquamur) species intentionalis illius sit ipsamet forma, et quidditas talis rei, in idem redit, cognoscentia fieri sub diverso modo essendi ipsammet speciem intentionalem, quoad naturam repraesentatam, quam affert, et fieri sub praedicto modo essendi eamdemmet naturam, ut alias sub modo essendi naturali est extra intellectum.

Quamvis in hoc sit sapientia. Quoniam species est id quo intellectus unitur cum suo obiecto, quia est id quo redditur intelligibile; obiectum vero est quod unitum, ut quod, quoniam est intelligibile, ut quod; ² atque adeo, si semel datur identificatio, de qua in titulo fit sermo, tunc talis identitas erit cum obiecto, tanquam cum extremo, quod illius, et cum specie erit (ut sic dicamus) tanquam cum extremo quo, et virtute; seu vicaria obiecti, in quo eius natura tanquam in vicegerente, et vicario intelligibiliter, et modo supra explicato, continetur.

Addidimus autem in titulo particulam illam, In esse cognoscibili sive repraesentativo, quia licet multoties Doctores utrumque esse confundant, et utroque nomine tanquam synonymo videantur uti, et nos etiam cum illis aliquando utrumque esse pro eodem sumpserimus; non tamen sunt omnino idem, ut in tractatu de Visione Dei art. 2. tetigimus, et a num. 24. usque ad 38. huius disp. magis explicuimus.

§ II. Refertur prior sententia.

56 Prima sententia negat, cognoscentia fieri res cognitas per indentitatem cum illis, etiam in esse repraesentativo, aut cognoscibili, seu (quod idem est) fieri, aut esse idem per indentitatem cum speciebus intentionalibus, quovis modo consideratis. Hanc tenent omnes, quos pro contraria sententia dub. praecedenti retulimus.

Probatur primo, testimonio D. Thom. in 1. dist. 35. quaest. 1. art. 1. ad 3. his verbis: Oportet, quod haec species, quae est intellecta in actu, perficiat intellectum in potentia, ex quorum coniunctione efficitur unum perfectum, quod est intellectus in actu: sicut ex anima, et corpore efficitur unum, quod est homo habens operationes humanas. Unde sicut anima non est aliud ab homine, ita intellectum in actu non est aliud ab intellectu intelligente actu, sed idem: non tamen ita quod species illa fiat substantia intellectus, vel pars eius, nisi formalis, sicut nec anima fit corpus.

Ubi ut vides, eodem modo negat, speciem rei intellectae, aut rem ipsam intellectam fieri idem cum intellectu, quo negat animam fieri corpus. Quare cum anima, quovis modo considerata, non fiat per identitatem corpus, quantumvis illi uniatur, ita nec species fiet per identitatem ulla ratione intellectus, ac proinde, nec intellectus poterit fieri per identitatem ipsamet species rei intellectae, ut ex se constat.

57 Confirmatur, et explicatur. Nam species intelligibilis, v. g. quovis modo considerata, non unitur intellectui, nisi eo modo, quo accidens, vel forma unitur per inhaerentiam, aut informationem cum suo subiecto: ergo intellectus nequit fieri idem per identitatem cum eadem specie intelligibili quovis modo sumpta, ac proinde nec poterit ulla ratione fieri idem per identitatem cum re intellecta. Haec secunda consequentia constat ex prima, et ex iis, quae in explicatione tituli § 1. dicebamus. Prima autem ex antecedenti aperte sequitur.

Quoniam subiectum suscipiens per inhaerentiam, aut informationem, aliquam formam, non fit talis forma per identitatem:

et ita ignis mediante inhaerentia suscipiens suum calorem, non fit calor, nec materia

Petri recipiens eademmet formam, per quam Petrus constituitur, fit identice praedicta forma. Antecedens autem videtur perspicuum. Quoniam species intelligibilis secundum omnia, quae habet, educitur de potentia intellectus; alioqui secundum aliquid sui crearetur: ergo secundum omnia, quae in ea sunt, unitur intellectui, non alio modo, nisi eo, quo accidens, vel forma unitur cum suo subiecto: siquidem forma, secundum omnia, quae habet, educta de potentia subiecti non aliter unitur cum eo, nisi modo isto, ut inductive constat.

Confirmatur secundo. Nam efficacior est forma naturalis, quam forma intentionalis, siquidem illa habet plus de entitate, et perfectione quam ista: sed forma naturalis non potest ita intime uniri cum suo susceptibili, ut tale susceptibile trahatur ab illa ad hoc, ut fiat ipsa forma, aut e contra:

ergo neque etiam forma intentionalalis poterit uniri ita intime cum suo susceptibili, ut unum fiat aliud: atque adeo fiant idem per identitatem in esse intentionali.

58 Nec refert, si cum Caietan. loco infra citando, respondeas, speciem posse considerari vel in esse entitativo, et naturali, vel in esse repraesentativo, aut cognoscibili:

et secundum priorem rationem inhaerere, aut informare subiectum, ac proinde non posse fieri secundum hanc rationem idem per identitatem cum illo, aut e contra; secus tamen secundum posteriorem. Quia secundum istam, per accidens, et materialiter habet, quod sit substantia, vel accidens.

Nam aliquando est accidens, ut in nobis contingit, et in quovis Angelo respectu rerum a se distinctarum; aliquando vero est substantia, ut in substantia Angelica, et essentia divina habentibus rationem speciei intelligibilis respectu sui cernitur: et ita sic considerata non habebit esse in intellectu per modum formae inhaerentis, aut re vera informantis per informationem petentem distinctionem realem actualem inter formam actu informantem, et suum susceptibile, sed alio modo altiori, et eminentiori, scilicet per identitatem se se cum illo unientis.

Nam contra hoc est. Tum, quod doctrina haec non potest applicari ad potentias sensitivas, et species intentionales earum:

quia species visibiles, v. g. non possunt non esse accidentia, ex eo, quod obiectum visibile non valet per se ipsum uniri visui, ut in Angelis, respectu cognitionis sui, et in beatis respectu cognitionis Dei, contingit: et ita necesse est, ut per aliquid illius vicem gerens, quodque loco illius active in visionem immediate influat, atque adeo per aliquam qualitatem uniatur.

59 Tum etiam; quia adhuc loquendo de speciebus intelligibilibus, et de intellectu nostro, solum potest ex hac solutione colligi, quod obiectum intelligibile formaliter sumptum, non habeat a ratione intelligibilis, ut sic, uniri intellectui per inhaerentiam, aut veram informationem excludentem unionem per identitatem: (siquidem essentia Angeli non unitur per inhaerentiam cum suo intellectu, neque essentia Dei cum intellectu divino vel inhaerendo, vel per aliquam informationem excludentem identitatem) non tamen, quod intelligibile ab intellectu humano, formaliter sumptum, non uniatur illi per inhaerentiam specierum intelligibilium, quovis modo consideratarum: ergo ex vi huius solutionis non enervatur robur argumenti facti.

Consequentia patet, antecedens vero probandur. Nam sicut ex hoc, quod species intelligibilis aliquando sit infinita, ut in

Deo, aliquando finita, ut in nobis, non sequitur, speciem intelligibilem intellectus humani ei connaturalem abstrahere a finitate, vel infinitate, sed solum, quod species intelligibilis, ut sic, abstrahens a creata, et increata, praescindat ab hoc, hoc, quod est esse finitam, vel infinitam:

ita ex eo, quod eadem species in Deo sit libera a quovis modo unionis excludente identitatem, et in Angelis aliquando non importet inhaerentiam, non sequitur speciem intelligibilem intellectus humani, quovis modo sumptam, non petere inhaerentiam, siquidem species illius per se, et ab intrinseco habent non esse actus puri, ut in Deo contingit: et quod saltim pro hoc statu substantia animae non uniatur cum suo intellectu per se ipsam in ratione speciei intelligibilis, ut in Angelis accidit.

60 Secundo, et principaliter probatur eadem sententia, et simul data solutio tam huic, quam reliquis argumentis huius sententiae enervatur. Quoniam id per se habet obiectum intelligibile, aut obiectum cuiusvis potentiae, ut tale, est, quod per se petit potentia in eo reperiri: at potentia intellectiva humana per se petit, quod obiectum, ac proinde species gerens eius vices, non uniatur illi per identitatem, sed per inhaerentiam, et informationem: ergo praedictum obiectum, atque adeo species intelligibilis illius formaliter, et in esse intelligibili, aut repraesentativo sumpta, hoc ipsum habebit.

Maior cum consequentia sunt notae.

Minor autem probatur. Nam intellectus noster est in infimo intellectualitatis gradu:

ergo cum intellectus divinus nullo modo sit in potentia receptiva in ordine ad actum primum, aut secundum, scilicet speciem intelligibilem, et intellectionem, et intellectus Angelicus sit in potentia ad actum secundum, licet non ad actum primum, ex eo, quod habet sibi naturaliter congenitas species intelligibiles omnium rerum universi, fiet inde, ut intellectus noster, qui est in infimo intellectualitatis gradu, per se, et ab intrinseco habeat, quod sit in potentia receptiva in ordine ad actum primum, scilicet obiectum, et speciem intelligibilem, gerentem vicem illius: atque adeo per se, et ab intrinseco petet, quod obiectum, et per consequens praedicta species formaliter sumpta non uniatur illi per identitatem, sed per modum formae inhaerentis, et informantis: siquidem est in potentia receptiva realiter separabili a sua forma, et quod sic est in potentia, per se petit uniri cum illo media inhaerentia, et non per identitatem, ut inductive constat.

61 Quod argumentum cum proportione applicatum, videtur etiam convincere intentum de intellectu Angelico: siquidem intellectus eius ita comparatur ad species intelligibiles, naturaliter ei congenitas, et formaliter, ac in esse intelligibili, aut repraesentativo sumptas, ut possit ab eis sicceptis separari, saltim per divinam potentiam: constat autem nullum esse maius argumentum distinctionis realis inter duo ad invicem unita, atque adeo unionis non intimae, ut pertingat ad identitatem, quam quod possint ad invicem separari: ergo, etc.

Confirmatur primo. Quia intellectus creatus antequam uniatur cum obiecto, et specie intelligibili illius in esse repraesentativo, aut intelligibili sumpta, erat realiter distinctus ab utroque: ergo postquam unitus est cum illis, manebit distinctus ab eisdem: ac proinde non unitur cum ipsis per identitatem. Antecedens, et haec secunda consequentia sunt satis perspicua. Prima vero ex antecedenti parte sequitur. Nam ea, quae semel sunt distincta, non possunt ita inter se uniri, ut sint unum, et idem per identitatem, si tamen utrumque eorum cum propria entitate maneat, ut in praesenti contingit: siquidem tota ratio, propter quam antea erant distincta, erat propria entitas ipsorum: et ita si haec in utroque manet, non possunt non manere distincta.

62 Confirmatur secundo. Nam obiectum intelligibile saepe non existit, dum intelligitur: ergo tunc non potest intercedere vera, realis unio, et identitas inter ipsum, et intellectum. Patet consequentia. Quia nihil potest uniri, et multo minus identificari cum re non existente.

Confirmatur tertio. Nam propterea substantia panis peracta consecratione fit Corpus Christi, quia panis non manet, sed convertitur in Corpus Christi: ergo cum facta unione inter intellectum, et obiectum, ac speciem intelligibilem formaliter sumptam, maneant omnia ista cum propria entitate, consequens erit, ut nequeant aliqua ratione ita uniri, ut fiant unum, et idem per identitatem.

63 Tertio. Quoniam intellectus quantumcumque sit unitus cum specie intelligibili, dicit relationem realem tertii generis ad obiectum intelligibile, quatenus tale: ergo non potest fieri unum per identitatem cum illo: ac proinde nec cum specie intelligibili ipsius formaliter sumpta, quae secundum hanc rationem est ipsamet quidditas, et ratio sui obiecti. Haec ultima consequentia ex prima liquet. Prima vero ex antecedenti. Quoniam relatio realis petit extrema realiter distincta. Antecedens autem videtur certum. Nam intellectus, quantumvis unitus cum specie intelligibili, formalissime, et in esse intelligibili sumpta comparatur cum re intelligibili tanquam propria potentia intellectiva, et completa cum suo obiecto: atque quaevis potentia completa refertur ad suum obiectum relatione reali tertii generis, scilicet mensurabilis ad mensuram: ergo, etc.

64 Quarto. Nam vel praedicata essentialia speciei, adhuc in esse repraesentativo sumptae, fiunt praedicata essentialia intellectus, vel non? Si primum, ergo intellectus, qui est pura potentia in genere intelligibilis, erit essentialiter actus, et forma in hoc ordine, quod est contra naturam purae potentiae, cui non potest convenire per modum praedicati essentialis, ut includat actum, aut sit actus illius ordinis, in quo habet rationem purae potentiae: sicut repugnaret materiam primam esse actum, aut essentialiter includere actum in ordine entitativo, et substantiali, ex eo, quod ipsa essentialiter est pura potentia in hoc ordine. Si autem secundum dicatur, ergo intellectus non fit unum, et idem per identitatem cum obiecto intelligibili, aut specie illius, adhuc in esse intelligibili consideratis: siquidem ea, quae sunt unum, et idem per identitatem, habent una, et eadem praedicata essentialia: nam si haberent praedicta praedicata ex natura rei diversa, nequirent esse unum, et idem per identitatem.

Quinto. Nam hic urget id, quod supra tetigimus, scilicet ex opposito sequi, intellectum Petri, et Pauli identificari inter se, quod est plane falsum. Patet consequentia. Quoniam quae sunt idem uni tertio, sunt idem inter se: sed uterque intellectus identificatur eodem obiecto intelligibili, et cum eadem specie formaliter sumpta, ut contingit dum uterque intelligit eandem naturam: ergo uterque identificabitur inter se.

65 Ultimo. Nam essentia divina unitur cum intellectu beati in ratione specie intelligibilis, et in esse intelligibili formaliter sumptae: et nihilominus intellectus beati non unitur cum illa per identitatem: ergo species intelligibilis, seu obiectum intelligibile, ut tale, non unitur cum intellectu per identitatem. Consequentia cum maiori ex se constant. Minor autem videtur perspicua. Tum, quia non potest unum, et idem esse simul, et per identitatem creatum, et increatum, ut ex terminis ipsis patere videtur: alioqui simul esset finitum, et infinitum, necnon ens per essentiam, et per participationem. Tum etiam: quia implicat, ut aliquid creatum habeat tantam perfectionem; ut repraesentet essentiam divinam prout est in se, ut constat ex iis, quae in tractatu de Visione Dei art. 2. diximus: ergo multo magis repugnabit, quod sit idem per identitatem cum divina essentia, quovis modo sumpta: siquidem non minus requiritur ad hoc, ut aliquid sit idem per identitatem cum essentia Dei, quam ad hoc, ut repraesentet illam prout est in se: ergo si illud prius est supra omnem capacitatem rei creatae, etiam hoc posterius eius capaeitatem excedet.

§ III. Sententia Arist. et D. Thomae eligitur,.

66 Dicendum tamen est; cognoscentia fieri per identitatem res cognitas, non quidem in esse naturali, et entitativo, ac proinde simpliciter, et absolute, sed quodammodo, seu cum addito, et secundum quid, id est, sub alio modo essendi, scilicet sub esse repraesentativo, aut cognoscibili: seu (quod idem est) fieri per identitatem, et modo supra num. 55. insinuato, et num. 83. et deinceps huius dubii amplius explicando ipsasmet species intentionales, non quidem in esse rei, sed in esse cognoscibili, aut repraesentativo sumptas, secundum quam rationem dicunt ipsummet obiectum sub alio modo essendi.

Ita Arist. 3. de Anima, text. 37. his verbis: Nunc autem de anima dicta recapitulantes, dicamus iterum, quod omnia ea, quae sunt, quodammodo est anima aut enim sensibilia, quae sunt, aut intelligibilia. Est autem scientia quidem, scibilia quodammodo, sensus autem sensibilia.

Quae verba sic explicat D. Thom. lect. 13. Dicit ergo primo, quod nunc recapitulantes, quae dicta sunt de anima, ut ex propositum ostendamus, dicamus, quod omnia quodammodo est anima. Omnia enim, quae sunt, aut sunt sensibilia, aut intelligibilia; anima autem est quodammodo omnia sensibilia, et intelligibilia: quia anima est sensus, et intellectus, sive scientia; sensus autem est quodammodo ipsa sensibilia, et intellectus intelligibilia.

Ubi, ut vides, tam Arist. quam D. Thomam tribuunt sensui, et intellectui, ut quodammodo, seu in esse cognoscibili, aut repraesentativo (quod cum praecisione sumptum est esse secundum quid) fiant idem per identitatem cum re sensibili aut intelligibili: quia ut ex dictis § praecedenti constat, stat, quando forma non identificatur quodammodo, id est, secundum aliquod esse cum illo, cui unitur, tunc istud non potest dici fieri illam, aut esse secundum aliquod esse ipsammet formam: sicut propter hanc rationem materia unita suae formae, aut ignis suo calori, non dicuntur fieri, aut esse praedictae formae.

67 Quod etiam docuit idem Arist. text. 38. dicens: Necesse est autem aut ipsa, aut species, esse: ipsa quidem igitur non sunt. Non enim lapis in anima est, sed species, ubi D. Thom. lectione citata: Ostendit, quod alio modo est omnia, quam antiqui ponerent, et dicit, quod si anima est omnia, necesse est quod sit vel ipsae res scibiles et sensibles; sicut Empedocles posuit, quod terram terra cognoscimus, et aquam aqua, et sic de aliis, aut sit species ipsorum; non autem anima est ipsa res, sicut illi posuerunt: quia lapis non est in anima, sed per species lapidis. Et per hunc modum dicitur intellectus in actu esse ipsum intellectum in actu, in quantum species intellecti, est species intellectus in actu. Id est, in quantum species intellecti, quae est idem secundum naturam cum illo, est etiam species intellectus in actu identificata cum ipso in ratione speciei.

Et tandem hoc ipsum docet Angelicus Doctor in hoc art. et de verit. quaest. 2. art. 2. et 1. contra Gent. cap. 44. et alibi saepe. Et ita hanc sententiam sequuntur Caietan. in hoc art. et quaest. 79. art. 2. Zumel, et Bannez in praesenti, quos refert, et sequitur Gonzalez in praesenti disp. 34. sect. 2. num. 13. idem etiam tenent Nazarius in hoc eodem art. et sapientiss. noster Magister Petrus Corneio Carmelitanae familiae fulgentissimum sidus, in praesenti disp. 1. dub. 4. num. 23. et tandem iuniores, et probatiores Thomistae hoc ipsum communiter docent.

68 Explicatur assertio. Etenim in ea tantum cum D. Thom. volumus, quod cum in specie intentionali sint illa duo genera essendi, dubio praecedenti explicata, nimirum esse entitativum, et naturale, et esse intentionale formaliter, et in esse cognoscibili sumptum: inde est, quod praedicta species diversimode uniatur cum potentia secundum hoc duplex esse. Ita quidem, ut secundum illud prius uniatur vel per inhaerentiam, vel eo modo, quo subiectum substantiale unitur cum suo accidenti, ut in substantia Angelica respectu proprii intellectus contingit: at secundum posterius esse unitur cum eodem intellectu ita intime, ut maneant inter se identificata, et proportionali modo, quo in opinione probabili multorum motus ita intime unitur cum termino, ut hoc ipso, quod illum quasi afficiat, maneat cum eo identificatus. Quamvis inter exemplum, et rem, de qua agimus, sit magna diversitas, ut ex infra dicendis patebit: et propterea num. 87. exemplum aliud satis accommodatum, et (ut sic dicamus) ad vivum rem istam exprimens, adducemus.

§ IV. Vera Philosophi, et D. Thomae sententia ratione fundamentali fulcitur.

69 Ratio autem prior, et fundamentalis huius assertionis tacta est supra, et insinuatur a D. Thom. in hoc art. et 1. part. quaest. 50. art. 2. ad 2. et aliis locis citatis. Quae potest ad hanc formam reduci. Quoniam cognoscentia debent cum rebus cognitis, ut habent esse in specie cognoscibili formaliter sumpta, et sub illo modo essendi, quem in illa habent, seu (quod idem est, modo tamen supra num. 55. insinuato) cum praedicta specie sic accepta uniri per unionem immaterialem, et elevatiorem, saltim secundum quid, quam sit unio, per quam uniuntur formae naturales cum suis obiectis: ergo res cognitae, ut habent esse cognoscibile in speciebus cognoscibilibus, et sub modo essendi praedicto, seu species ipsae formaliter, et modo dicto sumptae, non uniuntur cum cognoscentibus mediante inhaerentia, aut informatione: ergo uniuntur cum illis per identitatem quodammodo, et cum addito talem, scilicet in esse representativo, sive cognoscibili.

Haec ultima consequentia patet ex priori. Quia forma, ut unita formaliter, in ratione formae (ut in praesenti contingit, ex eo, quod species unitur cum intellectu in ratione formae intelligibilis) non unitur, nisi per unionem, quae sit per inhaerentiam, aut informationem, aut tandem sit talis, ut pertingat ad unionem per identitatem. Nam hoc ipso, quod ibi interveniat distinctio realis actualis in aliquo ordine, non potest non in illo esse vera inhaerentia, aut informatio: siquidem forma illa vere se communicaret per modum formae suo susceptibili, et tale susceptibile vere susciperet illam, et nequeunt haec inter formam, et suum susceptibile, quae realiter actualiter distincta manent, exerceri, quin ibi sit vera, et propria causalitas formae, veraque, ac propria inhaerentia, vel informatio, ut ex se, et inductive constat: ergo si forma, seu species cognoscibilis non unitur cum cognoscentibus per inhaerentiam, aut informationem, unitur cum illis per identitatem: cumque talis unio non sit in esse entitativo, et naturali, sed in esse repraesentativo, sive cognoscibili, quod est esse quodammodo, et secundum quid, scilicet in ordine intelligibili, fiet inde, ut talis unio non sit per identitatem simpliciter, et absolute, sed per identitatem quodammodo talem, nimirum intra lineam esse repraesentativi, seu cognoscibilis.

70 Prima vero consequentia ex antecedenti constat. Nam illa maior elevatio, per quam res, seu species cognoscibilis unitur cum cognoscente, consistit in hoc, quod ita uniatur cum eo, ut cognoscens non limitet, et coarctet illam ad hoc, ut in esse cognoscibili sit haec, et non illamet forma, quae in esse naturali est in re cognita, ut ex dictis disput. praecedenti num. 22. et ex dicendis a numero sequenti usque ad 84. huius disp. liquet: et ideo si talis species repraesentet aliquam naturam plene, et universaliter secundum quod in potentia ambit omnia individua, non restringit illam ad hoc, ut quoad naturam, quatenus est sub illo esse repraesentativo, sit haec, et individua, ut ex dictis disp. 1. num. 23. usque ad 26. constat: ergo signum est hanc unionem non esse per inhaerentiam. aut informationem: quandoquidem, ut ibidem dicebamus, forma, quae unitur per inhaerentiam, aut informationem, limitatur ad hoc, ut sit haec, et non illamet, quae est in alio, et similiter ad hoc, ut sit haec, et individua, quoad naturam, quam importat.

Antecedens autem ex dictis loco citato, num. 20. et deinceps satis constat. Quoniam sicut cognoscentia, ut talia, sunt immaterialia, et elevata supra conditiones materiae, ita debent uniri cum rebus, seu formis cognoscibilibus, per unionem immaterialem, et elevatiorem, quae sit supra conditiones unionis per modum materiae, et subiecti formaliter sumpti.

71 Explicatur hoc ratione, quam insinuat D. Thom. quaest. illa 2. de veritate art. citato. Nam esse intentionale, sive cognoscibile est esse modo dicto elevatum, et ex se amplum, et indeterminatum, quatenus non tollit quominus forma sub illo sit eademmet, quae est in alio sub esse naturali: et ita praedictum esse provisum est a natura in remedium esse naturalis, et entitativi, quod quidem est ita coarctatum, et limitatum, ut secundum illud nequeat eadem forma esse in pluribus: ergo illud, cui esse intentionale per se, et directe unitur, si formaliter, et in esse extremi huius unionis consideretur, non debet concurrence ad illam per modum subiecti, et materiae, sed alio elevatori modo, ac proinde, ut extremum identificabile cum forma, cum qua unitur.

Antecedens ex supra dictis loco nuper citato constat. Prima vero conseq. ex antecedenti videtur sequi. Nam sicut forma ipsa abstrahit secundum suum esse a conditionibus provenientibus a ratione materiae, et subiecti, ut talis, scilicet a determinatione, et limitatione iam dicta, ac proinde peculiari ratione, ac aliae formae naturales, est elevata supra illam, et eius conditiones, ita petit, quod id, cui unitur, peculiariter abstrahat a ratione subiecti, materiae, et potentiae formaliter sumptae: ac proinde, quod non concurrat per modum subiecti, et potentiae, sicut respectu aliarum formarum spiritualium, et in esse naturali sumptarum contingit: quamvis alias materialiter, et per accidens possit habere rationem subiecti, aut potentiae, ut valeat recipere eandem speciem, et formam intelligibilem, in esse entitativo, et naturali sumptam.

Secunda vero conseq. ex priori constat. Nam ut supra dicebamus, licet aliquid possit uniri per modum puri termini, et non uniri per informationem, inhaerentiam, aut identitatem, ut constat in subsistentia Verbi unita in ratione termini cum humanitate Christi Domini; attamen nihil potest uniri cum alio in ratione formae sive naturalis, sive intelligibilis, atque adeo in ratione virtutis agendi, quin uniatur, aut inhaerendo, aut informando, aut unione ita intima, ut simul pertingat ad unionem per identitatem modo explicato, ut in tractatu de Visione Dei. art 2. tetigimus: at species intelligibilis non petit uniri pure in ratione termini, tum quia haec unio, si sit omnino pura ab omni informatione, dicit infinitatem, ut in unione praedicta Verbi ad humanitatem constat; tum etiam, quia species intelligibilis unitur in ratione virtutis agendi: ergo necessario debet uniri per praedictam unionem per identitatem, quod petitur a forma intelligibili, sive intentionali ut tali.

72 Nec refert, si obiicias, quod species sensibilis, ut species albedinis unita visui, est singularis, et individua non solum in esse naturali, sed etiam in esse repraesentativo, sive sensibili, ut ex se constat: ergo debet secundum utrumque esse uniri visui, ut subiecto, et potentiae. Patet consequentia: quia subiectum est ratio individuationis formarum.

Respondetur enim concedendo antecedens, et negando conseq. si intelligatur de formis v. g. visibilibus, ut sunt sub modo essendi intentionali, sive cognoscibili: nam istae sic sumptae individuantur ab obiecto repraesentato, ad extra existente: et ita quoties idem prorsus obiectum repraesentaverint, sunt idem numero in esse cognoscibili, sive repraesentativo, seu (quod in idem quoad praesens redit) quoad naturam ibidem contentam. Et propterea omnes species sensibiles repraesentantes hanc numero albedinem, quae in hoc numero pariete, secundum esse naturale residet, sunt ex parte formae, et naturae una numero species: sicut natura albedinis, quae in omnibus illis reperitur, est una, et eadem sub praedicto esse, ut explicatum est.

73 Ex quo etiam maior confirmatio nostrae rationis deducitur. Nam si plures species repraesentent unicum, et idem tantum individuum, tunc omnes illae species, quoad naturam ibidem contentam sunt idem numero, ut modo asserebamus, et si repraesentent duo individua solo numero diversa, tunc quoad easdem naturas in eadem specie cognoscibiliter contentas, sunt solo numero diversae; alioqui species illae ex parte formae, et naturae non essent eiusdem prorsus rationis: ergo signum est, quod tales species quoad naturas cognoscibiliter ibidem contentas, et ut sunt sub modo illo immaterialitatis indispensabiliter requisito ex vi propriae lineae, ut uniant obiectum cum potentia, non recipiuntur in intellectu tanquam in subiecto, alioqui individuarentur ab illo, et non possent priores illae species in diversis temporibus receptae, seu unitae, non esse numero diversae, sicut nec postteriores possent esse simul in eodem intellectu; siquidem, ut constat ex iis, quae in tractatu de principio individuationis disput. 2. num. 57. diximus, duae formae, accidentia, aut naturae solo numero diversae nequeunt esse in eodem subiecto, quatenus tali, ex eo, quod ab illo sic sumpto individuantur: ergo signum etiam erit praedictas species, sumptas quoad naturam, et modum essendi cognoscibilem, et indispensabilem, quem assertunt, ita uniri cum intellectu, ut uniantur cum eo per identitatem, non quidem absolute, et simpliciter talem, ac proinde in esse entitativo, sed cum addito, nempe in ordine cognoscibili: siquidem, ut ex dictis constat, nulla alia unio praeter hanc superest.

§ V. Eadem Arist. et D. Thom. sententia alia ratione stabilitur.

74 Secundo probatur assertio ratione alia, quam supra etiam insinuavimus, quaeque ab eodem sancto Doctore in praesenti innuitur. Quoniam species, v. g. intelligibilis, si formaliter et cum praecisione eorum, quae intra propriam lineam dicit, sumatur, tunc solum per accidens, et de materiali habet, quod sit substantia, vel accidens in esse entitativo, et naturali: ergo etiam solum de materiali, et per accidens habebit, quod uniatur per inhaerentiam, aut informationem potentem realem actualem distinctionem inter formam, et rem informatam, aut quod uniatur cum intellectu per modum subiecti substantialis, illum sustentantis: ergo si attendamus ad unionem, quae ei praecise intra propriam lineam convenit, tantum erit per identitatem intra eandem lineam, scilicet in esse intelligibili. Haec secunda consequentia aperte sequitur ex priori, ut constat ex iis, quae nuper dicebamus.

Prima vero ex antecedenti constat. Quoniam hoc, quod est inhaerere, solum convenit per se illi formae, quae per se est accidens in esse entitativo: sicut etiam hoc, quod est informare per veram, et propriam informationem, petentem distinctionem inter formam, et rem informatam, et diversam ab inhaerentia in rigore sumpta, aut sustentare per modum subiecti substantialis intellectum, solum convenit formis, aut naturis substantialibus, in esse entitativo talibus: et propterea solae istae formae, sive accidentales, sive substantiales limitantur, ut in hac disput. num. 71. et in praecedenti num. 22. dicebamus, ab iis, in quibus suscipiuntur, solaeque istae naturae substantiales in esse entitativo tales limitant formas, quas suscipiunt: ex eo, quod formae solum limitantur per subiectum, cui inhaerent, aut quod modo dicto informant, ac proinde si istae solae limitantur, solae etiam ipsae inhaerebunt, aut modo dicto informabunt: ergo si species intelligibilis solum per accidens, et de materiali est accidens, vel substantia in esse entitativo, consequens erit, ut solum per accidens, et de materiali inhaereat, aut informet modo dicto.

75 Antecedens autem probatur, Tum quia species intelligibilis aliquando est substantia, aliquando vero est accidens in esse entitativo, et naturali, ita tamen, ut species, quae est accidens in esse entitativo, possit esse eiusdem naturae atomae in ratione speciei intelligibilis cum specie, quae in esse entitativo est substantia, si representet idem obiectum, ut de substantia Angeli Gabrielis habente rationem speciei intelligibilis respectu proprii intellectus, et de specie intelligibili quae in esse entitativo est accidens, et repraesentat eundem Gabrielem, existitque in intellectu Michaëlis num. 34. dicebamus, Et propterea si daretur, quod substantia Gabrielis uniretur per se ipsam in ratione speciei cum intellectu Michaëlis sicut cum proprio intellectu per se ipsam unitur, tunc Michaël eodem modo intelligeret, eandemque secundum rationem atomam eliceret intellectionem cum tali specie substantiali, ac modo elicit, dum per speciem, quae in esse entitativo est accidens, Gabrielem cognoscit.

76 Tum etiam: quia licet ens naturale prout distinguitur ab intentionali per se dividatur, et contrahatur per esse per se, aut in alio in esse entitativo; nihilominus esse intelligibile formaliter sumptum, et pure intra suam lineam consideratum, non contraheuritur, aut dividitur per se per hos duos modos essendi per se, aut in alio in ordine entitativo, seu per rationem substantiae, aut accidentis huius ordinis, sed penes maiorem, vel minorem immaterialitatem per se, et ab intrinseco ab illo petitam, et penes diversum obiectum per se primo inspectum, aut ibidem contentum.

Et ratio est. Nam sicut esse intelligibile solum importat, formaliter loquendo, esse immateriale, et unibile in ratione obiecti cum virtute intellectiva; ita per se tantum dividitur penes maiorem, vel minorem immaterialitatem iam dictam, et penes distinctum obiectum in esse intelligibili per se inspectum, et unitum cum praedicta virtute intellectiva; non vero penes rationem essendi per se, aut in alio in ordine entitativo.

§ VI. Solvitur primum argumentum primae sententiae una cum suis confirmationibus.

77 Argumenta prioris sententiae tangunt plura in via D. Thom. satis subtilia, et non parum difficultatis, si exacte non capiantur, afferentia: quae proinde longiorem exponunt sermonem, et explicationem, ut mira Angelici Doctoris doctrina, quam ad sui solutionem exposcunt, exacte intelligatur: et propterea singula ex his argumentis, quorum solutio maiori hac explicatione indiguerit, sigillatim in suo peculiari § solventur.

Ad primum ergo ex verbis D. Thom. petitum, patet ex iis, quae saepe in hoc, et praecedenti dubio diximus, scilicet speciem, verbi gratia, intelligibilem pertinere ad duos ordines secundum diversas formalitates, quas habet, scilicet ad ordinem entitativum, et naturalem, prout distinguitur ab ordine intelligibili, sive repraesentativo, et simul ad ordinem intelligibilem, et secundum priorem rationem posse inhaerere, aut informare, vel tandem informari a proprio intellectu, ut in essentia Angeli collata cum suo intellectu, et in esse entitativo accepta, videre licet. Caeterum, si in ratione speciei intelligibilis, ut ad ordinem intelligibilem praecise spectat, consideretur, tunc non petit praedictos modos unionis, qui per accidens, et materialiter eam concomitantur, sed modum unionis elevatiorem, et adeo intimum, ut quodammodo, id est, in esse intelligibili, maneat identificata cum intellectu, cui unitur. Unde D. Thom. attendens ad hos diversos modos unionis, convenientes speciei intelligibili, aliquando asserit uniri per inherentiam,, et informationem, et speciem sic unitam manere distinctam ab intellectu, in quo est, quemque informat, ut loco citato in argumento, et in hac quaest. art. 2. et quaest. 55. art. 1. ad 2. quaest. 85. art. 2. ad 1. quaest. 87. art. 1. ad 3. in 2. dist. 3. quaest. 3. art. 4. in 4. dist. 49. quaest. 2. art. 1. ad 10. de verit. quaest. 8. art. 6. de spiritualibus creaturis, art. 8. ad 14. quodl. 11. art. 2. aliquando vero esse idem cum intellectu, et intellectum per unionem cum illa fieri illammet speciem modo dicto, ipsamque rem intellectam, ut ex locis num. 63. et 64. relatis constat.

78 Imo, quia forma intelligibilis, saltim creata, non unitur in ratione formae intelligibilis cum intellectu, quin prius uniatur illi in esse entitativo aliquo ex modis assignatis, ex eo, quod praedicta unio est veluti via ad unionem illam intimiorem in esse intelligibili; propterea aliquando idem sanctus Doctor inquit, formam intelligibilem, aut rem intellectam non uniri cum intellectu, aut esse idem cum illa, nisi quatenus actuator, et informatur per illam: quia, ut dicebamus, non pervenitur ad illam unionem, nisi quatenus fit transitus per istam.

Ex quo etiam intelligitur, quam recte Aristot. et D. Thom. 3. de Anima text. 38. comparant animam manui: ex eo, quod sicut manus, ut loquitur Angelicus Doctor ibidem, lect. 3. est organum organorum, quia manus datae sunt loco omnium organorum, quae data sunt aliis animalibus ad defensionem, vel impugnationem, vel coopperimentum; omnia enim haec homo sibi manu praeparat, ita similiter anima data est homini loco omnium formarum, ut sit homo quodammodo totum ens, quatenus mediante ea, et receptione formarum intelligibilium in esse entitativo sumptarum, pervenit homo ad hoc, ut uniatur cum suis formis intelligibilibus, et rebus intellectis per illam arctiorem, et intimiorem unionem, quae fit per identitatem in esse intelligibili: et consequenter pervenit ad hoc, ut sit omnia intelligibiliter.

79 Ex quo ad primam confirmationem patet, negandum esse antecedens. Et ad probationem dicendum est, formam intelligibilem, quae in esse entitativo est accidens, non educi per se de potentia subiecti, quatenus est forma intelligibilis, et habet puram, seu praecisam rationem talis formae: sed solum coeduci ad eductionem sui in esse entitativo, et naturali sumptae: ad hoc autem satis est, ut identificetur cum praedicto esse entitativo, et naturali, quod de materiali dicit. Unde non est necesse, quod secundum aliquid sui creetur, aut quod secundum esse intelligibile formaliter sumptum, uniatur intellectui per inhaerentiam: quia ad hoc, ut tam quoad esse entitativum, quam quoad esse intelligibile producatur, sufficit, ut quoad illud educatur, et quoad istud coeducatur ratione illius: et ad hanc coeductionem non requiritur, ut in esse intelligibili inhaereat; sed satis est, ut modo insinuato esse entitativum, et intelligibile praedictae speciei identificentur.

80 Ad secundam vero confirmationem patet etiam ex dictis, quomodo licet quoad unionem per inhaerentiam, aut informationem sit efficacior forma naturalis, quam intelligibilis; attamen quoad unionem per identitatem quodammodo talem, seu in esse intelligibili, efficacior est forma intelligibilis, quam naturalis, et hanc efficacitatem non convenire formae ratione maioris entitatis, sed ratione talitatis (ut sic dicamus) eiusdem formae, consistentis in hoc, quod sit forma intelligibilis, ut talis.

Unde solutio ibidem data ad hoc primum argumentum, et eius confirmationes, ac iuxta ea, quae tam in hoc, quam in praecedenti dubio diximus intellecta, admittenda est: et ita optime inquiunt communiter Thomistae, quod in unione cuiusvis speciei intelligibilis, saltim creatae, intercedit ibi duplex unio: altera in esse entitativo; altera vero in esse intelligibili: et quod ad priorem unionem concurrit intellectus per modum subiecti, proprie, et formaliter sumpti: secus vero ad posteriorem, ut num. 83. et deinceps magis explicabimus; siquidem, ut supra dicebamus, per priorem unionem limitatur forma intelligibilis, quoad esse entitativum, ad hoc, ut sit haec, et non illa: at vero per posteriorem, quae fit secundum esse intelligibile, non limitatur praedicta forma, ad hoc, ut sit haec, et non illa, vel ad hoc, ut in esse intelligibili sit involuta cum conditionibus individuanti bus; ut contingit, cum praedicta species repraesentat naturam universalem, et universaliter sumptam.

81 Quare ad primam impugnationem contra solutionem ibidem adductam, dicendum est; aliud esse, quod species sensibilis non possit non in esse entitativo esse accidens, et qualitas: aliud vero an praecise spectata, ut pertinet ad ordinem sensibilem, vel cognoscibilem, et in ratione speciei formalissime sumpta, sit de formali, et per se accidens in esse entitativo, et licet illud prius sit verum (sive hoc per se per modum rationis materialis, et ut fundamentum eorum, quae ad lineam speciei sensibilis spectant, petatur: sive ex aliis capitibus desideretur, de quo alibi) secus tamen hoc posterius. Ex hoc autem posteriori optime sequitur, quod licet absolute loquendo inhaereat, et per inhaerentiam uniatur: non tamen, quod cum addito, id est, in ordine sensibili, aut cognoscibili, cum praecisione sumpta, non uniatur per identitatem, et modo dicto cum sensu.

Ad secundam vero impugnationem negandum est antecedens. Et ad eius probationem concessa antecedenti, neganda est consequentia. Et ratio disparitatis desumitur ex dictis. Nam species intelligibilis per hoc, quod sit finita, seu infinita per essentiam, variatur in ratione speciei formalissime sumptae, ut ex se constat: quia necesse est variari immaterialitatis gradum ab ea per se petitum: at per hoc, quod sit substantia, vel accidens repraesentans, sive ostendens idem obiectum, et in eodem immaterialitatis gradu, non variatur essentialiter in ratione speciei intelligibilis, ut ex dictis num. 31. constat: ex eo, quod ut in tractatu de Visione Dei, disp. 2. num. 107. constat, non est necesse variari immaterialitatis gradum per se ab ea postulatum. Quod quidem satis indicat, speciem intelligibilem solum de materiali, et per accidens esse substantiam, vel accidens, unirique per inhaerentiam. Et ita si per impossibile daretur, ut in hoc eodem dubio tangebamus, species creata repraesentativa Dei, prout est in se, quae esset accidens, et simul haberet infinitam immaterialitatem; tunc datis his duobus impossibilibus, talis species intelligibilis non distingueretur specifice in ratione speciei ab essentia divina, ut est forma intelligibilis.

82 Nec obest, quod ibidem additur, scilicet speciem connaturalem intellectus humani nec posse esse actum purum, (quod libenter admittimus) nec etiam posse esse ipsam substantiam animae, saltim pro hoc statu, atque adeo necessario debere esse accidens, et uniri per inhaerentiam.

Non itaque hoc refert. Nam hinc solum sequitur, species connaturales homini pro hoc statu habere necessario adiunctam sibi inhaerentiam in esse entitativo; non tamen quod in esse intelligibili, formaliter sumptae, inhaereant: imo nec quod haec inhaerentia, et esse entitativum accidentale per se petatur ab esse intelligibili eiusdem speciei; sed quod aliunde ex aliisque capitibus petatur. Et propterea anima separata potest intelligere se per se ipsam, ac proinde esse intelligibile proprium suae substantiae, ut per se ipsam habet rationem speciei; non petit secundum hanc rationem, quod habeat tanquam quid adiunctum, et identificatum esse entitativum accidentale, sed potius hoc illi sic considerato repugnat.

§ VII. Diluitur secundum argumentum primae sententiae simul cum suis confirmationibus.

Secundum argumentum non minus, quam praecedens tangit doctrinam in via D. Thom. satis subtilem, et longiore indigente sermone; et ideo sigillatim in hoc § 7. diluitur.

83 Ad secundum ergo principale respondetur, concedendo maiorem, et negando minorem intellectam de speciebus intelligibilibus intellectus humani, in esse specierum intelligibilium formaliter sumptis. Et ad probationem concedendum est antecedens, necnon prima consequentia intellecta de praedictis speciebus in esse rei. Et deinde neganda est secunda consequentia in sensu iam dicto. Ad cuius probationem, ex dictis constat quomodo intellectus humanus proprie, et formaliter loquendo non est in potentia receptiva ut tali, respectu specierum intelligibilium formaliter consideratarum, et ut pertinent ad lineam intelligibilem, praecise consideratam; sed comparatur ad eas sic sumptas, ut extremum identificabile cum alio extremo, cum quo natum est identificari; cum hac tamen limitatione saltim, quoad species creatas, ut si hae semel uniantur secundum esse entitativum per unionem entitativam, et excludentem identitatem secundum hoc esse, tunc possint secundum esse intelligibile uniri intelligibiliter, et per identitatem iam explicatam. Sed haec radicitus in sequenti solutione explicantur.

84 Ad illud autem, quod in hoc eodem argumento additur, scilicet probare etiam intentum in intellectu Angelico, concedenda est maior, et neganda minor, universaliter intellecta. Nam ex hoc, quod aliqua possint ab invicem separari, non sequitur universaliter loquendo, esse ante separationem realiter actualiter distincta in omni ordine, in quo separabilia sint; ac proinde, nec universaliter colligitur, non esse in omni ordine actu, et realiter identificata identitate excludente distinctionem realem actualem intra praedictum ordinem: sed solum colligitur universaliter, vel quod intercedat ibidem, et ante separationem distinctio realis actualis, seu secluso intellectu in omni ordine; vel quod sit talis distinctio in uno ordine, et in alio distinctio realis potentialis: atque adeo identitas talis conditionis in illo ordine, ut sit compatibilis cum praedicta distinctione: et ita ea, quae antea erant identificata per hunc infimum identificationis modum, possint postea inveniri non identificata, si semel ab invicem separentur.

Quare ex hoc, quod intellectus humanus naturaliter, et Angelicus supernaturaliter possit esse sine speciebus, et obiectis intelligibilibus, etiam si omnia haec in esse intelligibili formaliter sumpto considerentur, non recte colligitur, quod in ordine intelligibili non identificentur tales intellectus cum speciebus, et obiectis intelligibilibus modo explicato, sed quod haec identitas solum fit identitas infima intra hunc ordinem intelligibilem, et patiens secum, tum distinctionem realem actualem in ordine entitativo: tum etiam distinctionem realem potentialem intra ordinem intelligibilem, et per consequens talis conditionis, ut facta separatione, pereat talis identitas.

85 Explicatur radicitus hoc ipsum. Etenim, ut nostri Complutens. in lib. de Generatione disp. 5. num. 67 et 68. ex Aristot. et D. Thom. deducunt, et num. 71 et 72. expendunt, ultra distinctionem realem virtualem, qualis est illa, quae reperitur inter animal, et rationale, et distinctionem realem actualem, qualiter duo aquae inter se discontinuae distinguuntur, debet necessario in via sancti Doctoris admitti distinctio alia realis potentialis, eorum nimirum, quae licet actu, et realiter sint idem, nihilominus realiter potentialiter sunt distincta: quia possunt ab invicem separari, et facta separatione manere actu, et realiter diversa. Et similiter ultra identitatem excludentem distinctionem realem virtualem, qualis in communiori Theologorum sententia reperitur inter intellectum, et intellectionem divinam, et identitatem admittentem solam distinctionem virtualem, qualis cernitur inter animal, et rationale, debet necessario dari identitas omnium infima in ratione identitatis, scilicet realis potentialis, quae in eo consistat, ut licet extrema realiter actualiter distinguantur, nihilominus realiter potentialiter sint idem.

86 Ad rem igitur, intellectus unitus cum obiecto intelligibili, mediante specie illius, fit idem cum eis per identitatem, non quidem in esse entitativo, et naturali, sed cum addito, id est, in ordine intelligibili omnium infimam in ratione identitatis: et ita fit idem cum illis per identitatem, excludentem distinctionem realem actualem intra ordinem intelligibilem, et ab hoc eodem ordine provenientem; non tamen distinctionem realem actualem in ordine entitativo, nec distinctionem realem potentialem in ordine intelligibili. Nam propter rationes supra a num. 69. usque ad num. 77. factas, non potest non in ordine intelligibili actu identificari cum illis, et quia sunt ab invicem separabilia, debent identificari per identitatem, quae sit compatibilis cum distinctione reali potentiali, et dum actu separantur, et perit identificatio realis actualis in ordine intelligibili, oportet, ut maneat distinctio realis actualis, etiam in ordine intelligibili inter illa, et identitas realis potentialis in hoc eodem ordine inter ipsamet. Sicut etiam ob ea, quae saepe innuimus, non possunt non in esse entitativo esse actu, et secluso intellectu, distincta.

87 Unde ex eo, quod species intelligibiles Angelicae possint supernaturaliter ab eius intellectu separari, et species humanae separentur naturaliter ab intellectu nominis, non sequitur, non esse actu identificatas in ordine intelligibili, et modo dicto, cum intellectibus eorum, dum sunt coniunctae cum illis, sed identitatem hanc, adhuc in ordine intelligibili, habere conditiones iam explicatas.

Possuntque haec omnia elucidari exemplo satis accommodato substantiae materialis, v. gr. formae aquae, quae licet in suo toto habeat distinctionem partium entitativarum, provenientium a quantitate, tanquam a causa formali intrinseca, seu inhaerente; attamen intra lineam substantiae, praecisae sumptae, seu (quod idem est) a se ipsa non habet formaliter distinctionem praedictam partium: atque adeo nec partes, quae de formali sint substantia, ut ex Aristot. et D. Thom. quamplurimisque eius discipulis, necnon et rationibus ex eodem Arist. et Angelico Doctore desumptis, ostendunt nostri Complut. in lib. de Generatione, disp. citata a num. 32. usque ad 47.

88 Et ita divisis duabus aquis, tunc earum formae substantiales sunt quantitative, et substantialiter, atque adeo tam intra lineam quantitatis, quam substantiae, actu diversae, quamvis adhuc tunc sint in potentia, ad hoc, ut sint idem per identitatem intra lineam solius substantiae, non vero intra lineam quantitatis, ut iidem Complut. a num. 69. usque ad num. 73. explicant, et deinde praedictis aquis postea continuatis media unica, et eadem quantitate, tunc licet semper debeant, quantumvis continuantur, distingui accidentaliter ipsae, et earum formae substantiales, ratione quantitatis, et intra lineam illius, ac proinde ratione illius debeat ibidem intercedere distinctio partium integralium, seu eiusdem rationis: nihilominus, ut praedicti Complut. disp. citata a num. 67. usque ad 69. et deinceps expendunt, hoc ipso, quod illae aquae, et earum formae continuuntur secundum quantitates, et per unam, ac eandem quantitatem sigillentur, non potest non earum substantia, et utriusque formae, secundum ea, quae substantialiter dicunt, ac proinde intra lineam substantiae praecise sumptam, fieri unum, et idem per identitatem; ita ut distinctione reali actuali, et formaliter substantiali, seu a principio substantiali proveniente, non distinguantur, sed denominative, et per quantitatem: alioqui, ut ibidem probatur, forma illa aquae haberet partes entitativas, quae de formali essent substantia, cuius oppositum in praesenti supponitur, et loco citato ostenditur.

89 Ita ergo in praesenti, proportione servata, philosophandum est in specie, et obiecto intelligibili, collato cum intellectu. Nam, si semel separentur, remanent in utroque ordine, scilicet tam entitativo, quam intelligibili actu diversa, in potentia tamen, seu (ut melius dicamus) capacia, ut in ordine intelligibili, non tamen in ordine naturali identificentur: si tamen actu in ordine naturali uniantur, tunc licet adhuc unita, maneant in hoc ordine realiter actualiter distincta; attamen eo ipso uniuntur intelligibiliter, et manent idem per identitatem in ordine intelligibili.

Potestque hoc amplius elucidari exemplo motus, et termini, qui in probabili sententia multorum, quos N. Complut. in lib. Physic. disp. 16. num. 24. referunt, solum distinguuntur actu virtualiter dum sunt unita, et tamen tunc differunt realiter potentialiter, distinctione saltim reali negativa ex parte unius extremi, et positiva ex parte alterius, ut multi volunt: siquidem possunt separari realiter, ita ut terminus maneat, pereunte motu, et tunc praedicta distinctione actuali differunt: et similiter cum sic differunt, sunt unum, et idem non quidem realiter actualiter, sed realiter potentialiter, quatenus hoc ipso, quod motus, et terminus dentur actu, statim inter se identificantur.

90 Ad primam confirmationem patet ex dictis, concedendum esse antecedens, et negandam consequentiam, si intelligatur de distinctione reali actuali. Et ad probationem negandum est antecedens, universaliter intellectum: quandoquidem plura sunt talis conditionis, quae simul cum distinctione reali actuali in aliquo ordine conservant identitatem in potentia, ex eo, quod ita sunt postea unibilia, ut possint identificari.

Nec probatio ibidem in contrarium adiuncta oppositum convincit. Quoniam entitas praedictorum extremorum, tantum est ratio distinctionis actualis inter ipsa, quamdiu sunt separata: et ita praecise ratione propriarum entitatum materialiter sumptarum, non distinguuntur actu realiter, sed ratione earum, quatenus sunt ad invicem separata in ordine intelligibili. Unde eorum entitates ab invicem separata, realiter actualiter, et positive distinguuntur. Caeterum, si intelligibiliter uniantur, seu species intelligibilis tribuerit intellectui, quod intelligibiliter habeat formam rei intellectae, ac proinde si intellectus in obliquo afferat hanc intimam assistentiam, et communicationem formae intelligibilis, debeat eidem formae in recto sumptae, identificari: sicut hoc ipso, quod vivens, et materia eius praeexistens connotent novum illud materiae per nutritionem acquisitum, et sigillatum ad eandem numero quantitatem, quam praedictum vivens habet, tunc materia praeexistens in illo identificatur, modo explicato, cum nova illa materia in recto sumpta, quam per nutritionem acquirit. Quod idem de motu, et termino, cum proportione, in opinione illa probabili dicimus; quamvis quoad praesens, id est, quoad identificationem intellectus, et speciei in ordine intelligibili, necesse sit, ut in creatis, modo supra tacto, per modum quasi viae ex aliis capitibus desideratae petatur, ut per unionem realem naturalem excludentem identitatem in hoc ordine uniantur, et hac unione supposita, statim illa alia intimior unio subsequatur.

91 Potestque hoc ipsum explicari exemplo adducto duplicis aquae actu divisae ab alia. Nam earum formae non distinguuntur numerice per suas entitates materialiter, et praecise acceptas: quia hae materialiter sumptae, manent postquam identificatae sunt, sed per easdem formaliter acceptas, id est, prout sigillatae ad distinctam quantitatem, ut N. Complut. disp, citata a num. 69. usque ad 73. explicant. Et ita, ut ibidem expendant, hoc ipso, quod continuentur, et prius sigillentur ad unam, et eandem quantitatem, possunt substantialiter, et quoad substantialia praecise identificari.

Unde nihil refert, si obiicias, non cohaerere haec cum iis, quae nostri Complutens. in lib. Phys. disp. 16. num. 28. universaliter docent, scilicet, quod ea, quae possunt realiter separari, debent secluso intellectu distingui: et propterea ibidem dicunt, motum a termino secluso intellectu differre, quia manet terminus pereunte motu.

Respondetur enim in primis, esse specialem rationem in motu, et termino, propter quam in illis regula illa est universaliter vera, ut ex iis, quae ibidem praedicti Patres dicunt, satis constat. Deinde occurrimus ex iam dictis, sensum praedictae regulae esse, quod quotiescunque unum potest esse sine alio, toties ibidem intervenit distinctio actualis, secluso intellectu, inter illa: vel quia extrema formaliter, et secundum se sumpta, secluso intellectu differant, ut in motu, et termino accidit: vel quia necessario, et indispensabiliter involvunt aliquid, ratione cuius debeant secluso intellectu actu distingui, quamvis se ipsis formaliter, facta unione inter illa, non habeant talem distinctionem actualem, bene tamen potentialem: ut contingit, tum in specie intelligibili, quae ratione esse entitativi, quod ipsa necessario involvit, debet realiter differre ab intellectu, tum etiam in nutritione, ubi illud materiae, verbi gratia, quod denuo unitur cum viventi, et identificatur intra lineam substantialem, et quoad substantialia praecise cum materia praeexistenti, involvit novam partem quantitatis, ratione cuius realiter a praeexistente materia distinguitur.

92 Ad secundam confirmationem respondeatur, quod licet obiectum intelligibile multoties non existat in se, semper tamen existit in sua specie, quae est virtus, et vicaria illius, in quaque intelligibiliter continetur. Et ideo unio haec fit in specie formaliter sumpta, tanquam in extremo quo unionis, et identificationis; in obiecto vero, ut in extremo, quod: sicut ad hoc, quod ignis, v. g. agat, ut quod, et calor, ut quo, satis est, ut reliquerit in eo suam virtutem, et in illo ipse ignis, ut in sua virtute maneat. Nam eo ipso habet (ut sic dicamus) uniri cum effectu, et producere illum: sicut causa principalis unitur cum suo effectu, et illum attingit.

93 Ad tertiam confirmationem constat ex iis, quae nostri Complut. loco citato, num. 73. docent, antecedens esse verum de illo peculiari modo fiendi aliud per identitatem, quo panis fit Corpus Christi Domini: non vero, si intelligatur universaliter de quovis modo fiendi aliud per identitatem, et in esse intelligibili. Itaque dupliciter potest aliquid fieri aliud per identitatem. Uno modo transsubstantiative, sive conversive, eo modo, quo talis transsubstantiatio, et conversio in Sacramento Eucharistiae fit. Alio vero modo per puram identitatem absque conversione: ex eo, quod licet maneant eaedem entitates materialiter, quae antea erant distinctae, non tamen formaliter: quia denuo habent aliquid, ratione cuius vel in esse naturali, vel in esse intelligibili possunt identificari, ut in duplici forma aquae antea distinctae, et divisae, et postea continuatae sub eadem quantitate, et in potentia cognoscitiva, et suo obiecto in esse cognoscibili considerato, contingere diximus.

§ VIII. Occurritur caeteris argumentis prioris opinionis, excepto ultimo.

94 Ad tertium transeat antecedens, et negetur utraque consequentia. Et ad probationem prioris, ex qua dependet vis posterioris, dicendum est, satis esse, quod intellectus unitus cum specie intelligibili, necnon et ipsa species intelligibilis distinguantur realiter ab obiecto secundum diversos modos essendi, ad lineam tamen naturae spectantes, quos afferunt; ad hoc, ut possit dicere ordinem realem ad illud, Diximus, Ad lineam naturae spectantes, quia si tales modi essent alterius lineae, non sufficerent ad praedictam habitudinem, sicut quia in divinis personalitas non pertinet ad lineam naturae, sed ad aliam lineam, propterea personae divinae, in quibus est eadem natura, non habent relationem realem similitudinis in ea. Ratio autem, propter quam modi illi, quos habet natura in se ipsa, et in specie intelligibili, pertinent ad lineam naturae, constat ex iis, quae reperiuntur in divinis: ubi ratio naturae divinae, prout habet modum essendi naturalem, et intelligibilem, spectat ad eandem lineam, et ideo haec ibidem, non distinguuntur adhuc virtualiter, ut ex dicendis disput. sequenti magis constabit. Unde sicut ex eo, quod intellectio, et intellectus pertinent in divinis ad eandem lineam, ac proinde non distinguuntur virtualiter, colligimus, quod etsi in creaturis distinguantur realiter, nihilominus in eis tantum constituunt duas partes eiusdem lineae, sive duas lineas partiales, ex eo, quod in eisdem creaturis linea illa est imperfectionibus involuta, ita id ipsum, proportione tamen servata, in praesenti dicendum erit.

Adde, posse etiam dici, quod sicut inter duas personas creatas in duplici natura humana subsistentes, est relatio realis similitudinis in praedictis naturis: quia ratio fundandi hanc relationem est distincta, nempe diversa numero natura, quae in eis est, secus tamen inter duas personas divinas in divina natura subsistentes propter maximam identitatem in natura, quam habent: ita etiam inter obiectum, et speciem repraesentativam illius, v. gr. inter hanc albedinem, et eius speciem non est relatio realis mensurabilis ad mensuram: sicut nec relatio realis similitudinis; sed tantum relatio rationis sive mensurabilis, sive similitudinis, ut in divinis contingit: quia natura, quae est in utroque, est ex parte formae, et naturae una, et eadem. Unde ex hoc capite, et ex defectu praedictae relationis realis, non tamen relationis rationis, potius probatur identitas in natura inter speciem, et obiectum iam explicata, quam diversitas in illa.

95 Ad quartum respondetur, quod facta unione iam dicta inter speciem, et obiectum intelligibile ex una parte, et inter intellectum ex alia, tunc nec praedicata essentialia intellectus fiunt essentialiter praedicata essentialia speciei intelligibilis, nec e contra: quia per hunc loquendi modum denotatur, quod unum transeat in naturam alterius, sive quod unum fiat formalissime aliud, quod tamen in praesenti non contingit; sed solum sunt idem identice, retinendo distinctionem virtualem, et realem potentialem, quod nullum quoad praesens est inconveniens, ut explicatum est.

Unde licet pura potentia in genere entis nequeat fieri ipsamet forma substantialis, quam recipit, ita ut vel essentialiter, vel identice maneat idem cum ea, ut in hoc argumento recte dicitur; secus tamen pura potentia in genere intelligibili, quae propter rationes factas ideo dicitur pura, quia non includit essentialiter actus, et formas, seu species intelligibiles, non tamen, quia non habeat adhuc in isto ordine sumpto adaequate, et modo a num. 100. usque ad 102. tangendo, rationem formae, aut quia non possit esse idem cum illis identitate iam dicta, admittente distinctiones explicatas.

96 Quapropter, si semel, ut supra tetigimus, in sensu formali, et per se loquendum est, potentia intellectiva collata cum obiecto, et specie intelligibili, non unitur cum illa in esse intelligibili tanquam potentia receptiva cum actu, et forma proprie, et stricte receptibili, alioqui limitaret illam, cuius oppositum disput. praecedenti num. 22. et in hac a num. 71. usque ad 84. ostendimus; sed tanquam vis intellectiva cum suo obiecto, et forma intelligibili petente ex se intimiorem aliam unionem, quam sit ea, quae fit per receptionem praedictam, et tanquam unum extremum ex se identificabile cum altero, quod petit uniri cum illo secundum hanc puram rationem; seu tanquam forma imperfecta, et in esse imperfecto existens, quae fit ipsamet sub esse perfecto per identitatem compatientem distinctiones iam dictas.

97 Et ratio est. Nam sicut intellectus non est adaequate, et in esse perfecto intellectus usque dum habeat in se speciem obiecti, quia non est adaequate, et in esse perfecto talis, usque dum sit complete intellectivus, et hoc non habet usque dum uniatur cum specie, ita usque dum uniatur cum ea, non erit adaequate, et in esse perfecto intellectus: et quia non unitur cum praedicta specie in esse intelligibili, nisi modo immaterialiori, et eleviori, quam sit ille, quo uniuntur formae naturales in esse naturali, et entitativo, propterea, ut a num. 69. usque ad 72. hinc intulimus, unitur cum ea per identitatem iam dictam in esse intelligibili, ac proinde, et eo modo quo forma in esse imperfecto, fit ipsamet in esse perfecto.

Non secus proportione servata, ac contingit in forma plantae, quae non habet sufficientem quantitatem, nec sufficientes (ut sic dicamus) portiones substantiales eiusdem formae inter se identificatas, ad hoc, ut sit sub debita quantitate ad operandum, et per nutritionem eas acquirit. Nam tunc, ut N. Complut. loco cit. num. 47. et 48. et aliis ibidem relatis, explicant, forma praeexistens non unitur cum illo substantiali, quod denuo ei advenit, tanquam potentia receptiva cum suo actu, nec tanquam pars integralis cum sua comparte, si attendamus ad unionem illam praecise secundum id, quod habet intra genus substantiae; sed tanquam extremum identificabile cum alio extremo, fitque illud, eo modo, quo forma imperfecta, et non identificans antea illud substantiale, quod acquirit, fit forma perfecta identificans id, quod sibi deerat.

98 Diximus, si in sensu formali, et per se loquendum est, propter ea, quae supra num. 67. et 78. diximus. Addidimus autem ly per se: tum propter ea, quae modo dicebamus. Tum etiam, ut denotaremus, quod si species fuerit ita elevata, ut unionem illam, numero modo citato, explicatam, scilicet in esse entitativo, et per modum actus, et potentiae non postulaverit, ut in essentia divina contingit, tunc adhuc de materiali non comparabuntur per modum potentiae proprie receptivae, et actus proprie recepti in esse entitativo, sed intellectus comparabitur cum illa eo modo, quo forma imperfecta, (id est, non habens perfectionem, cuius est capax, in ratione formae) comparatur cum eo, cum quo fit forma perfecta, et ut extremum identificabile in ordine intelligibili cum alio extremo: et ad summum, (ut plures probabiliter volunt, de quo alibi) comparabuntur inter se in esse entitativo per modum puri termini, et rei terminabilis: ex eo, quod species in esse entitativo praescindit a ratione formae, vel termini, licet in ratione speciei in esse intelligibili debeat veram, et propriam rationem formae intelligibilis sortiri, quia est ratio agendi specificans intellectionem. Quamvis, ut saepe diximus, haec ratio formae non petat informationem, trahentem distinctionem actualem in esse intelligibili, sed unionem ita intimam, seu modum informandi, et actuandi ita elevatum, et intimum, ut realiter identificetur in hoc ordine cum extremo illo, cum quo formaliter unitur:

99 Ad quintum neganda est sequela. Quia arguitur ab identificatione extremorum cum aliquo in esse intelligibili, ad identificationem eorundem in esse naturali: qui modus arguendi adhuc in creatis nihil valet; quamvis ex identificatione duorum cum aliquo tertio sub esse naturali, recte soleat in creatis argui ad identificationem eorundem inter se. Quoniam, ut supra tetigimus, sicut natura divina est ex se communis, et communicabilis pluribus in esse naturali, ita, v. gr. natura humana ex se est communis, et communicabilis pluribus intellectibus sub esse intelligibili sumpta: ex eo, quod ab illis potest eademmet intelligi. Et sicut quia natura divina est communis modo dicto pluribus personis, propterea nulla ex istis sigillatim accepta identificatur adaequate cum illa, et ob eandem rationem nec cum aliis personis, cum quibus natura divina identificatur, ita ob hoc ipsum nullus ex illis intellectibus identificabitur adaequate cum natura humana sub esse intelligibili: et ideo nec ipsi intellectus inter se identificati manebunt.

100 Nec refert, si obiicias, quod si intellectus comparatur ad formam, seu speciem intelligibilem, tanquam eademmet forma, confertur secum sub esse perfecto, ut num. 96. dicebamus, tunc intellectus erit etiam forma in esse intelligibili, et ita ex identificatione duorum intellectuum cum specie intelligibili, recte colligetur identificatio talium intellectuum inter se: quia non transitur ad aliud genus, scilicet ab esse intelligibili ad naturale; sed semper sistitur in ordine intelligibili, seu inter formas ad hunc ordinem pertinentes.

Respondetur enim, ordinem intelligibilem posse sumi, vel generaliter prout ambit totum ordinem intellectivum, et ea, quae ad illum per se, et formaliter desiderantur, sive sint species, sive intellectus, et intellectio, sive obiectum, etc. Secundo strictius prout includit ea solum, quae spectant ad ordinem intelligibilem ex parte obiecti, sive sola entia intentionalia; non vero ea, quae ex parte potentiae, et virtutis cognoscitivae se tenent.

Si ergo ordo intelligibilis accipiatur priori modo, tunc quasi integratur ex rebus pertinentibus ad ordinem entitativum, et naturalem, quatenus habent virtutem ad intelligendum, et ex rebus spectantibus ad ordinem intelligibilem, prout ordo iste dicit ea solum, quae ex parte obiecti se tenent: quamvis haec duo, ex quibus talis ordo integratur, sint talis conditionis, ut possint inter se identificari. Si vero solum posteriori modo sumatur, tunc solum dicit esse intelligibile, sive intentionale prout distinguitur ab esse naturali.

101 Caeterum, quia intellectus, ut est adaequate intellectus, sive ut complete habet rationem formae perfectae in ordine intelligibili, dicit formam perfectam, contentam sub ordine intelligibili priori modo, quaeque identice sit ipsamet species intelligibilis, et ipsa virtus ad intelligendum; ac proinde dicit formam, quae habeat aliquid de ordine entitativo, et naturali, scilicet id, quod ex parte potentiae requiritur ad intelligendum, et aliquid de ordine intentionali, sive intelligibili, prout distincto a naturali, propterea quoties deducitur intellectus identificari quoad virtutes ad intelligendum ex parte intellectus se tenentes, ex eo, quodificantur in uno tertio, nimirum, quoad species, et naturam intellectam, toties arguitur ab identificatione in esse intentionali, et intelligibili stricte sumpto, prout distinguitur ab esse naturali, ad identificationem in esse naturali; qui modus arguendi est vitiosus, ut ostensum est.

Nec etiam obest, si urgeas, quod si intellectus, ut est extremum quoddam huius identificationis, dicit esse naturale, et entitativum, prout hoc esse distinguitur ab esse intentionali, et intelligibili, et species prout est alterum extremum dicit esse intentionale, et intelligibile prout distinguitur ab esse naturali, non erit cur magis haec unio, et identitas sit in ordine intelligibili, quam in esse naturali: siquidem quasi integratur ex duobus extremis, quorum unum pertinet ad ordinem naturalem, aliud vero ad ordinem intelligibilem stricte sumptum.

Respondetur enim, concedendo, hanc unionem, et identitatem ex parte unius extremi esse naturalem, et ex parte alterius intentionalem, et intelligibilem; caeterum, quia radix huius identificationis est illud extremum intelligibile, nimirum species intelligibilis, propterea haec unio, et identificatio est in ordine intelligibili.

§ IX. Fit obviam ultimo argumento oppositae sententiae.

102 Ad ultimum concedatur maior, sed negetur minor. Et ad primam probationem dicatur, quod licet nihil possit per identitatem in esse naturali esse simul creatum, et increatum, sive ens per essentiam, et per participationem, nec rursus possit identice habere hoc ipsum, adhuc in esse intelligibili excludendo distinctionem realem potentialem inter utrumque, quia hoc est proprium solius Dei, secus tamen in esse intelligibili una cum praedicta distinctione reali potentiali.

Cuius ratio est. Tum quia aliquid creatum esse hoc modo per identitatem quid increatum, est esse illudmet per participationem, ex eo, quod essentia divina uniatur ei gratuito in ratione speciei intelligibilis: hoc autem nullum est inconveniens, ut ex se patet.

103 Tum etiam: quia haec unio per identitatem iam explicatam, est, attentis omnibus, minor, et minoris perfectionis, quam unio personalis, et in esse naturali, secundum quam Verbum Divinum est personaliter unitum humanitati, quamvis haec non sit per identitatem in praedicto esse naturali, sed per compositionem ex termino, et re terminabili. Quare sicut non est inconveniens, quod illud compositum sit quoad naturam humanam praecise sumptam, aliquid creatum, et quoad personam quid increatum, ita nec repugnabit, intellectum factum idem intelligibiliter cum essentia divina, et adaequate sumptum, esse simul aliquid creatum quoad id, quod ex se habet, et esse aliquid increatum quoad formam intelligibilem, cui est unitus, cum quaque intelligibiliter identificatur.

Tum denique; quia intellectus etiam in esse intelligibili non identificatur infinite cum essentia divina, sed finite; siquidem non constituitur per illam in actu primo ad videndum eam infinite, sed finite: at licet repugnet finitum identificari infinite cum infinito; non tamen finite. Sicut licet nequeat uniri cum illo infinite; potest tamen uniri finite, et consequenter habere ea omnia, quae ad talem unionem consequuntur, inter quae quoad praesens connumeratur praedicta identitas, ut ostensum est.

104 Ad secundam vero probationem concedi debet antecedens, et negari consequentia. Ad cuius probationem dicendum est, quod licet ad hoc, ut aliquid in esse intelligibili sit idem cum essentia divina per identitatem excludentem distinctionem realem in potentia, vel per identitatem, per quam cum illa infinite uniatur., seu infinite identificetur, non minus requiratur, quam ad hoc, ut repraesentet illam quidditative per modum speciei intelligibilis, quia ad utrumque requiritur infinita immaterialitas, et habere esse per essentiam.

Caeterum ad hoc, ut aliquid sit idem intelligibiliter, modo nuper explicato, cum essentia Dei, minus requiritur, quam ad hoc, ut possit habere rationem speciei intelligibilis respectu illius. Quoniam ad hoc posterius requiritur convenientia in gradu immaterialitatis, et entitas per essentiam, ut in tractatu de Visione Dei, art. 2. diximus, non tamen ad illud prius, sed solum, quod essentia divina finito modo, et separabiliter, saltim per Dei potentiam, uniatur cum intellectu creato in ratione speciei intelligibilis, ad quod non requiritur infinita immaterialitas in praedicto intellectu, sed sat est illum esse elevatum per lumen gloriae, ut loco citato explicuimus.

105 Nec refert, si obiicias, quod iuxta dicenda in tract. 4. disp. 1. num. 21. intelligere est ipsa existentia in ordine intelligibili tam intellectus, quam speciei intelligibilis: ergo si intellectus creatus est idem per identitatem in ordine intelligibili cum essentia divina, nequibit intellectio, seu visio beata esse existentia intellectus in hoc ordine, et non esse existentia in eodem ordine respectu essentiae divinae cum illo identificatae: siquidem quae sunt idem, debent existere per eandem existentiam: ergo cum repugnet, divinam essentiam existere per esse creatum, etiam repugnabit, illam esse unitam per identitatem in ordine intelligibili cum eodem intellectu.

Respondetur enim, antecedens esse intelligendum, quando species illa intelligibilis non est infinita, et non praesupponitur in illo eodem ordine perfecte existens: cuius oppositum in praesenti contingit.

Itaque aliud est, speciem intelligibilem debere in ordine intelligibili existere per intellectionem: aliud vero debere existere per quamcunque intellectionem, quae ab ea active elicitur, ita ut in se suscipiat effectum formalem eius. Nam illud prius est universaliter verum: et ita etiam essentia divina in ratione speciei intelligibilis existit per intellectionem increatam ipsius Dei: at hoc posterius non est universaliter admittendum, quando species est talis conditionis, ut semper, et incessanter habeat unam intellectionem sibi adequatam, et eiusdem immaterialitatis, per se primo ab ipsa quasi elicitam, per quam existit, et postea influit secundario, et veluti per accidens in alias intellectiones, sibi inadequatas, et inferioris immaterialitatis: quandoquidem, quod in aliquo ordine praesupponitur adaequate existens, nequit in illo ordine aliam existentiam modo dicto habere. Quare cum essentia divina hoc modo comparetur per modum speciei cum visione beatorum, propterea nequit per illam sic existere.

106 Caeterum cum hoc stat, ut eadem essentia sit aliquo modo ratio intellectui creato ad hoc, ut per visionem beatam intelligibiliter existat, ex eo, quod nisi esset unitus cum ipsa, nequiret praedictus intellectus per intellectionem illam existere: quandoquidem quaevis forma cuiusvis ordinis, vel debet tribuere existentiam, quam habet suo susceptibili, aut quasi susceptibili, vel si eam non tribuerit, quia susceptibile est secundarium susceptivum, et incapax illius, ex eo, quod talis existentia est operatio vitalis, petens infinitam vim ad illam eliciendam, et nihil potest vitaliter per illam existere, quin illam eliciat, ut in praesenti contingit; tunc praedicta forma debet esse aliquo modo ratio alterius existentiae, per quam suum secundarium subiectum, aut quasi subiectum in illo ordine existat.

Potestque hoc explicari exemplo subsistentiae, quae licet dum est finita, non solum sit ratio recipiendi operationes immanentes, ortas tanquam a principio, quo a natura, quam terminat; sed etiam, iuxta probabilem sententiam, in ipsa, ut in subiecto recipiantur; attamen si talis subsistentia sit infinita, ut in Christo Domino contingit, tunc operationes humanae, ad quas secundario praedicta subsistentia concurrit, non recipiuntur in illa, sed in natura: quamvis natura non eas reciperet, nisi esset terminata per talem subsistentiam; ac proinde quodammodo, et in sensu dicto est ratio eas recipiendi. Ita ergo in praesenti, proportione servata, respectu essentiae divinae, ut habet rationem speciei intelligibilis, et visionis beatorum, ut est existentia ordinis intelligibilis, philosophandum est. Diximus: Ad quas secundario praedicta subsistentia concurrit, quia per prius habet influere in alias operationes, quae non sunt propriae naturae humanae, sed divinae, ex eo, quod per prius hanc terminat.

107 Nec contra hoc habet vim, quod in hac obiectione additur, scilicet intellectum creatum in ordine intelligibili esse idem cum essentia divina, et sic non posse non utrumque per eandem existentiam existere. Nam ad hoc ex dictis patet: siquidem haec identitas non est adaequata, ac proinde compatitur distinctionem realem potentialem inter illa: at distinctio realis potentialis est satis (saltim in forma eminentissima, et superexcedenti ex se existenti, et a propria existentia inseparabili) ad hoc, ut non obstante identitate, possit esse ratio intellectui existendi per aliam existentiam, scilicet per intellectionem beatam, cum tamen ipsa per illam nequeat existere, seu eius effectum formalem recipere ob incapacitatem, quam ad talem existentiam, et effectum formalem suscipiendum habet.

108 Nec etiam obest, si ulterius urgeas, saltim hinc fieri, quod essentia divina in ratione speciei intelligibilis existat identice per visionem beatorum: quod tamen non videtur admitti.

Respondetur enim, duplicitur posse intelligi, quod essentia divina existat identice per visionem beatorum. Primo modo, ita ut denotetur, quod ratio existendi sit sola identitas, quamvis re vera ipsa essentia divina in se suscipiat effectum talis existentiae, ut contingit in potentia obedientiali, et hypostatica, quam habet humanitas cuiusvis hominis, ad hoc, ut assumatur a Verbo, quaeque, ut in tractatu de Visione Dei inuimus, est ordinis hypostatici, et distinguitur formaliter a natura humana, ut habet potentiam naturalem ad subsistendum per propriam subsistentiam. Nam potentia haec existit identice per existentiam naturalem talis humanitatis. Quia licet tota ratio sic existendi sit identificatio illa; attamen re vera suscipit in se secundario talem existentiam, et ipsamet effectum eius participat; et propterea non indiget alia existentia, per quam existat.

Secundo modo, ita ut solum significetur, quod identificatur intelligibiliter cum intellectu creato existente per talem visionem, quamvis nullo modo ipsa nec per se, nec per accidens, nec primario, nec secundario, nec ratione praedictae identitatis, aut quavis alia ratione existat per talem intellectionem, recipiatque in se effectum formalem huius existentiae intelligibilis, sed quoad hoc modus existendi per illam, et recipiendi in se talem effectum, perinde se habeat, ac si non esset ibidem: et hic sensus est verus, et necessario concedendus. Oportet tamen caute loqui, et hoc cum praedicta limitatione expresse adducta admittere, ne videatur concedi modus ille prior existendi identice per talem visionem, qui omnino reiiciendus est, quippe qui cum summa divinae essentiae puritate aperte pugnat. Unde absolute loquendo neganda est sequela, ex eo, quod in locutione absoluta innuitur prior ille modus identificationis.

109 Nec etiam refert, si tandem urgeas, quod si essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis respectu intellectus beati, non existit per eandem existentiam intelligibilem, per quam ipse existit, tunc non constituent unum per se in ordine intelligibili: hoc autem videtur falsum; siquidem faciunt magis unum, quam materia, et forma substantialis, ut communiter admittunt Philosophi ex Averroe: ergo, etc. Sequela videtur certa. Quia quae faciunt unum per se, existunt per eandem existentiam in illo ordine, in quo unum constituunt: et propterea ex humanitate, et Verbo divino coalescit unum per se, quia per eandem existentiam existunt.

Respondetur enim, distinguendo sequela: Non constituent unum per se in ordine intelligibili, identice tali, neganda est; formaliter tali transeat: ea autem, quae sic sunt una possunt multiplici existentia existere. Nec contra hoc vim habet probatio minoris: quia haec unitas in esse intelligibili, solum secundum quid est maior unitate totius, quod materia, et forma constituunt: constat autem, quod ad hoc satis est, eam esse unionem per identitatem iam explicatam.

110 Adde, posse etiam negari consequentiam intellectam de unitate per se, adhuc formaliter sumpta. Quia ad hanc unionem satis est, quod unum extremum non uniatur alteri, ut est existens, et e converso, et quod unum sit alteri, modo explicato, ratio existendi, ac tandem, quod illud, quod fuerit alteri ratio existendi, existat quodammodo mediate, et remote per existentiam illam. Non quidem, quia in se recipiat mediante alio talem existentiam, et effectum illius eo modo, quo substantia media quantitate suscipit accidentia, aut potentia obedientialis mediante re naturali, cum qua identificatur, existit per existentiam eius; sed quia extremum illud, quod est alteri ratio existendi, re vera actuat, et informat aliud extremum, et hoc non nisi sic actuaturni potest existere. Sicut, ut nuper dicebamus, subsistentia Verbi terminantis humanitatem suscipit remote accidentia, non quia in se illa suscipiat; sicut subsistentia creata, iuxta probabilem sententiam, ea recipit; sed quia humanitas, non nisi ea terminata potest praedicta accidentia suscipere: et propterea humanitas, et Verbum in ratione susceptivi accidentium constituunt unum per se.

Conclusio. Deus intelligit se per se ipsum.