Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Utrum iuxta Sanctorum Patrum mentem, Deus cognoscat omnino certo, et infallibiliter futura contingentia conditionata, sive sint disparata, modo dicto, sive habeant probabilem connexionem cum eventu futuro? 28 Postquam explicuimus, quid circa cognitionem infallibilem omnino, id est, infallibilem tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti futurorum contingentium, et conditionatorum, iuxta sacram Scripturam dicendum sit, oportet, ut quid de mente Patrum sit tenendum, aperiamus, vel (ut melius dicamus) hoc ipsum virtualiter in iis, quae dub. praecedenti asserta sunt, manet discussum. Caeterum ut clarius, et distinctius procedamus, propterea sigillatim dubium hoc excitatur.

§ I. Sententia negans.

Partem negantem tuentur Doctores praecedenti dub. relati. Eamque probat primo Corneio sic. Nam D. Augustinus lib. de praedestinatione Sanctorum cap. 14. explicans locum illum Sapientiae 4. Raptus est, ne malitia mutaret intellectum eius, sic inquit: Dictum est enim secundum pericula huius vitae*, non secundum praescientiam Dei: qui hoc praescivit, quod futurum erat, non quod futurum non erat.* Ecce ubi D. August. expresse affirmat, Deum non cognoscere ea futura sub conditione, quae nunquam futura sunt. Idem docet lib. 1. de Anima, et eius origine, cap. 12. his verbis: Ipsa exanimatur praescientia omnino, si quod praescitur non erit: quomodo enim dicitur, praesciri futurum, quod non est futurum?

29 Secundo probatur authoritate D. Prosperi Regiensis, qui in Epistola ad D. Augustinum, quae habetur tomo 8. operum Augustini ante lib. de praedestinat. reprobans sententiam Massiliensium, qui affirmabant, homines electos esse ad gratiam, et gloriam, propter merita, quae fecissent, si vixissent amplius, ita ait: In tantum quibuscunque commentitiis meritis electionem Dei subiiciunt, ut quia praeterita non exstant, futura quae non sunt futura, confingant, novoque apud illos absurditatis genere, et non agenda praescita sint, et praescita non acta sint. Ecce quomodo absurdissimum reputat, non agenda praesciri, etsi alias purificata conditione forent.

30 Tertio probatur ex Damasceno, dialogo adversus Manichaeos: ubi refutans errorem eorum, qui dicebant, Deum minime debuisse creare eos homines, aut Angelos, quos ante praescit malos futuros, et aeterno supplicio afficiendos, sic inquit: Quonam autem modo praescire queat, quod futurum non est? Nam si aliquem peccaturum praescivisset, nec eum condidisset, praescientia haec non esset; sed impostura. Quemadmodum etiam cognitio, est earum rerum, quae sunt, sic praenotio, earum est, quae certo futura sunt. Quibus verbis nihil clarius pro hac sententia dici potest, cum horum futurorum scientiam, imposturam, hoc est, fraudem, et deceptionem appellet.

31 Nec refert, si ad haec testimonia respondeas primo cum Vazquez in praesenti disp. 67. cap. 4. in principio, et Cursui controversia 7. art. 2. num. 63.¹ hos Patres solum negare praescientiam absolutam rerum, quae aliquando non erunt; ita ut sit sensus D. August. Deum non ideo rapuisse puerum illum immatura morte, eo quod absolute praesciret, intellectum illius esse mutandum, si diu viveret: quia cum hoc non esset de facto futurum, siquidem morte fuit praeventus, non poterat absolute praesciri ut tale. Nam praesciri ut absolute futurum, quod revera non est futurum, est eximaniere ipsam praescientiam (ut docet August.) et novum absurditatis genus; imo et impostura, ut docent Damasc. et Prosper.

Non itaque hoc refert. Quia si Patres his testimoniis solum negarent praescientiam absolutam horum futurorum, insufficienter impugnarent errorem Massiliensium, quem impugnare intendebant. Quia illi non affirmabant, Deum cognoscere huiusmodi futura praescientia absoluta, sed alia notitia abstractioni, nempe conditionata.

32 Nec etiam obest, si secundo cum eisdem authoribus, et Suarez lib. 2. de scientia futurorum sub conditione cap. 3. num. 8. praedictis testimoniis occurras, dicens: hos Patres non negare illis locis praescientiam futurorum sub conditione; sed eam, quam Massilienses ponebant, nempe conducentem ad meritum, et demeritum, praemium, et poenam. Quia impugnabant eorum errorem, quo asserebant, Deum punire, et praemiare, auferre gratiam, aut conferre illam propter ea opera bona, aut mala, quae praevidebat pueros, aut etiam adultos facturos, si ad usum rationis pervenirent, aut diu in vita perseverarent, vel hoc, aut illud accideret, etiam si de facto talia opera nunquam forent.

Non itaque hoc obstet. Tum quia videtur voluntarie dictum: siquidem ex relatis testimoniis satis clare constat, Patres absolute, et simpliciter, negasse horum futurorum praescientiam. Et certe nullo alio faciliori medio, quam negando illam, poterant errorem, quem impugnabant, refellere. Nam alias facilius impugnassent illum, ex Paulo 2. ad Corinth. dicente, unumquemque iudicandum esse ex iis, quae de facto gessit in corpore suo, et non ex iis, quae non gessit; esset tamen facturus posita hac, vel illa conditione.

Tum secundo: quia admissa tali scientia, non sequitur, Deum non potuisse remunerare, et punire puerum intuitu eorum operum, quae videret sub conditione facturum, ut D. August. et Prosper contendunt inferre: siquidem non stetit per ipsum, quod morte praeventus, de facto non forent. Tum tertio: quia saltim testimonio D. Damasceni non potest haec solutio adaptari, ut clare constat ex eius verbis.

33 Nec tandem satis erit, si aliter cum Suarez loco citato, et Lessio de praescientia conditionata, cap. 20. num. 5. occurras, praedictos Patres non negare scientiam, et simplicem notitiam horum futurorum, sed solum negare eorum praescientiam. Nam praescientia significat notitiam anticipatam. Ubi autem nihil est futurum absolute, nulla est anticipatio: quia ante, et post dicuntur relative: et ita non est praescientia, quia praescire, est scire futurum: quod vero futurum non est, sed esset, non praescitur, sed praesciretur: ideoque res futura sub conditione non dicitur praesciri, sed sciri sicut res possibilis.

Nam contra hoc est. Quod sicut praescientia absoluta dicitur talis, quia terminatur ad rem absolute futuram; ita praescientia conditionata potest dici talis, quia terminatur ad rem futuram sub conditione: ergo cum Patres his locis non negent solam praescientiam absolutam futurorum sub conditione, quam non ponebant Massilienses, dicendum est negare praescientiam conditionatam.

§ II. Vera sententia.

34 Dicendum tamen est, Deum iuxta Sanctorum Patrum mentem, certo, et infallibiliter cognoscere praedicta futura contingentia, et conditionata. Ita Doctores dub. praecedenti pro nostra assertione relati. Assertio haec quoad futura conditionata disparata, de quibus in praecedenti dubio diximus, ad hanc disputationem pertinere, constabit ex iis, quae quoad futura conditionata, habentia tantum probabilem connexionem cum conditione, docebimus. Nam, ut ex iis, quae statim dicemus, patebit, eadem est ratio de his, et de illis quoad hoc, quod est cognosci cognitione omnino certa, et infallibili, id est, tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti: siquidem neutrum ex illis habet infallibilem nexum cum conditione: et ita solum possunt cognosci infallibiliter ratione decreti efficacis, et infallibilis divinae voluntatis, quod potest ad utrumque terminari.

Quoad futura igitur, habentia tantum probabilem nexum cum conditione, seu quantum est ex parte inclinationis, et dispositionis causarum secundarum. Probatur primo, testimonio Augustini tom. 10. serm. 7. de verbis Domini cap. 1. circa illa verba Matth. 9. et Lucae 9. Magister sequar te quocunque ieris. Et circa responsionem Christi: Vulpes foveas habent, et volucres caeli nidos; filius autem hominis non habet ubi caput suum reclinet. Ibi enim Sanctus Doctor proponit hanc quaestionem: Quid tam promptum? quid tam impigrum? quid tam paratum, et quid ad tantum bonum aptissimum, sequi Dominum quocunque ierit? Miraris hoc dicens: quid est hoc, quod Magistro bono Domino Jesu Christo invitanti discipulos, quibus daret regnum caelorum, displicuit tam paratus? Et huic quaestioni respondet his verbis: Sed quid talis Magister erat, qui futura praevideret, intelligimus fratres, istum hominem, si sequeretur Christum, sua quaesitürum fuisse, non quae Jesu Christi. Ubi, ut vides, aperte asserit Christum ideo reiecisse hunc hominem, qui ita paratum se exhibebat ad illum sequendum, quia praecognoscebat hoc futurum conditionatum, nimirum, quod si fuisset admissus, non quaereret quae Christus sua praedicatione intendebat, nempe animarum utilitatem, et Dei gloriam; sed proprium commodum temporale. Et ut innueret idem Sanctus Doctor se loqui de praescientia huius futuri omnino certa, et infallibili, etiam ex parte obiecti materialis, fecit vim in hoc, quod Christus erat talis magister, ut futura praevideret. Nam si solum loqueretur de cognitione coniecturali, non erat necessarium ad eminentissimum Christi magisterium recurrere, cum hoc ipsum de aliis hominibus mediocris ingenii, et scientiae posset DICI.

35 Confirmatur ex eodem August. lib. de correct. et gratia cap. 8. ubi affirmans, quod saepe Deus praematura morte non rapiat aliquos, ne committant peccata, quae ipse praescit esse commissuros, si in vita diu persisterent, sic inquit: Respondeant si possunt, cur illos Deus, cum fideliter, et pie viverent, non tunc de vitae huius periculis rapuit, ne malitia mutaret intellectum eorum? Utrum hoc in potestate non habuit? an eorum mala futura nescivit? nempe nihil horum nisi perversissime dicitur. In quibus verbis tam indubitatum est apud August. Deum praescire mala sub conditione futura, quam posse auferre illos de vita.

36 Secundo principaliter probatur ex D. Chrysost. homil. 65. super caput 19. Matth. ubi sic ait: Sed cur nam (inquies) non statim omnes conduxit? omnes quidem ille ab initio conduxisse voluisset, si vero non omnes eodem tempore paruerunt, a voluntate vocatorum haec differentia resultavit: idcirco alii mane, alii tertia, alii sexta, alii nona, alii undecima hora vocantur, quia tunc obtemperaturi erant. Quod et Paulus aperte significavit, dicens: Quando autem visum est Deo, me segregavit ex utero matris meae. Quando autem ei visum est? quando certe obtemperaturus erat. Nam ipse a primis etiam incunabulis voluisset, sed quia illum revixurum sciebat, tunc voluit, cum animum ipsius penetraturum vocationem non ignorabat. Sic et latronem cum postea vocavit, potuisset antea ipsum vocasse, sed vocatus ille non paruisset.

37 Ultimo probatur testimonio D. Thom. 3. part. quaest. 1. art. 5. ad secundum, ubi cum sibi sic obiecisset, quod 1. ad Timotheum 1. dicitur Christus venit in hunc mundum peccatores salvos facere: sed plures salvati fuissent, si a principio humani generis Deus incarnatus fuisset. Plurimi enim ignorantes Deum in suo peccato perierunt in diversis sceleribus: ergo convenientius fuisset, quod a principio humani generis Deus incarnatus fuisset. Respondet admittendo, tam ex propria sententia, quam ex sententia Augustini in lib. de perseverantia cap. 9. hanc scientiam futurorum conditionatorum: et simul reprobat ex eodem August. id, quod ipse Augustinus docuerat, et postea retractavit, nimirum, Deum praescivisse determinate, quod omnes, qui fuerant ante adventum Christi Domini, non erant in eum credituri: verba autem Angelici Doctoris haec sunt: Dicendum, quod Augustinus ad hoc respondet in lib. 6. de quaestionibus Paganorum, dicens, quaest. 2. quod tunc voluit Christus hominibus apparere, et apud eos praedicari suam doctrinam, quando, et ubi sciebat esse, qui in eum fuerant credituri: his enim temporibus, et his in locis tales homines in eius praedicatione futuros esse praesciebat, quales non quidem omnes: sed tamen multi in eius corporali praesentia fuerunt, qui nec in eum suscitatis ab eo mortuis credere voluerunt. Sed hanc responsione reprobans idem Augustinus, in lib. de perseverantia dicit: Numquid possumus dicere Tyros, et Sidonios talibus apud se virtutibus factis credere noluisse, aut credituros non fuisse, si fierent; cum ipse Deus attestatur eis, quod acturi essent magnae humilitatis poenitentiam, si in eis facta essent divinarum illa signa virtutum? Proinde (ut ipse solvens subdit) sicut Apostolus ait: non est volentis, neque currentis, sed miserentis Dei, qui iis, quos praevidit, si apud eos facta essent, suis miraculis credituros, quibus voluit, subvenit, aliis autem non subvenit, de quibus in sua praedestinatione, occulte quidem, sed aliud iuste indicavit: ita misericordiam eius in iis, qui liberantur, et veritatem in iis, qui puniuntur sine dubitatione credamus. Ubi, ut vides, aperte concedit, Deum certo cognovisse hoc futurum conditionatum, nimirum plures esse homines, qui in Christum credidissent, et converterentur, si facta, et miracula eius vidissent, aut ad eos delata essent.

Quae omnia magis confirmata manebunt ex pluribus aliis testimoniis, quae ex D. August. et Angelico Doctore, disp. sequenti, adducemus. Nunc autem brevitatis, et claritatis gratia illa omittimus: sicut etiam et alia aliorum Patrum testimonia, quae ipsos evolventibus, frequenter obvia erunt, ex quibusque aliqua ad rem hanc facientia, adducunt iuniores Theologi: quamvis non omnia ex iis, quae ab ipsis adducuntur, intentum convincant, ut intuenti patebit.

§ III. Respondetur testimoniis Patrum pro prima sententia adductis.

38 Ad primum respondetur Augustinum loqui ibidem contra haereticos asserentes, homines puniendos esse, vel praemiis afficiendos propter bona, vel mala opera, quae non fecerunt, facerent tamen, si diutius in vita permanerent. Et ita aiebant, parvulos secerni ad invicem in ordine ad aeternam electionem eorum ad gloriam per mala, vel bona opera, quae perpetrassent, si viverent, quaeque praevidit Deus facta hac hypothesi eos perpetraturos: atque adeo asserebant, quod ante divinum decretum, et electionem Dei praesciebat ipse quid in praedicta hypothesi erant facturi. Unde contra hos arguens Augustinus, dupliciter eos impugnat. Primo quidem ostendendo, quod etiamsi Deus praevideret praedicta futura conditionata, ante suum decretum, et electionem, vel reprobationem aeternam parvulorum; non tamen propterea haec bona, vel mala opera sub conditione futura possent deservire ad meritum, vel demeritum, sive ad praemium, vel poenam: ex eo, quod nullus meretur, vel demeretur propter opera, quae faceret data aliqua hypothesi, sed propter opera, quae re ipsa fecit.

39 Et deinde alia via impugnat hunc errorem, dicens, quod si Deus ante suum decretum praevidisset opera illa, sive bona, sive mala, tunc illud Sapientiae 4. Raptus est, ne malitia mutaret intellectum eius, solum posset esse verum de cognitione Dei coniecturali ex parte obiecti, seu secundum pericula huius vitae, et dispositionem eorum: non secundum praescientiam Dei, id est, secundum praescientiam omnino infallibilem tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti materialis: et rationem reddit. Quia hoc praescivit, quod futurum erat, non quod futurum non erat, hoc est, quia per hanc scientiam omnino infallibilem, modo dicto, tantum potest praesciri infallibiliter ex parte obiecti materialis id, quod infallibiliter est futurum. Quare cum in sententia Augustini, ut disputatione sequenti num. 31. et sequentibus dicemus, et constat ex iis, quae diximus disp. praecedenti, nihil sit futurum infallibiliter ante decretum efficax divinae voluntatis, consequens est, ut bona illa, vel mala opera parvulorum non possint in illo signo, in quo de illis loquebantur haeretici, habere rationem futuri infallibilis, et per consequens nec ut tale a Deo praesciri. Quae interpretatio est valde consona menti Augustini, ut illum intuenti constabit: et de ea, ac de hoc testimonio iterum in sequenti disp. num. nuper citato sermo redibit, ut ex eo scientiam mediam, sive conditionatam confutemus.

Per quod etiam ad secundum testimonium ex D. Prospero adductum, et in eodem sensu loquente satis patet. Necnon et ad tertium testimonium ex Damasceno allatum. Nam Sanctus Doctor loquitur ibidem de praescientia futurorum ante divinum decretum, refutans illam in hoc sensu: ex eo, quod ante praedictum decretum non habent rationem futurorum: et ita tribuere Deo praedictam praescientiam, non est tribuere illi praescientiam, quam revera habeat; sed imponere ei illam, quam non habet. Nam sicut cognitio est earum rerum, quae sunt, sic praenotio est earum, quae certo futura sunt. Unde testimonium hoc nobis etiam prodest contra scientiam mediam, sive conditionatam loco citato impugnandam. Quomodo autem, et in quo sensu revera Deus habeat praescientiam, et praenotionem, et in quo sensu illam non habeat, iam supra a nobis disp. praeced. num. 44. et deinceps tactum est.