Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

10 Quamvis ex iis, quae dubio praecedenti dicta sunt, satis convincatur, Deum esse summe intelligentem, ut intuenti constabit: quia tamen D. Thom. saepissime, et praecipue in hoc articulo probat, quod res sit cognoscitiva, ex eo, quod sit immaterialis, atque adeo esse summe cognoscitivam, seu summe intelligentem ex eo, quod habeat summam immaterialitatem, et haec ratio non parum difficultatis habet: propterea, ut praecipua probatio, quam Sanctus Doctor in praesenti adducit, maneat omnino explicata, praesens dub. ad eam examinandam excitamus.

§ I. Opinio negans.

Prima sententia negat, ex summa immaterialitate recte colligi Deum esse intelligentem. Ita Gabriel in 1. distinct. 35. quaest. 2. Aureolus apud Capreolum ibidem quaest. unica.

Probatur primo. Quia plura sunt entia simpliciter immaterialia, quae non sunt intellectiva: ergo ex immaterialitate simpliciter tali, et pura spiritualitate non colligitur aliquid esse intellectivum: ergo nec ex summa immaterialitate infertur aliquid esse summe intellectivum. Haec ultima consequentia patet ex priori. Quoniam si id, quod est summe immateriale, eo ipso esset summe intellectivum; tunc id, quod esset magis immateriale, esset magis intellectivum: ac proinde id, quod esset simpliciter immateriale, seu pure spirituale, esset simpliciter intellectivum; iuxta regulam illam Aristotelis: Sicut se habet magis ad magis, ita simpliciter ad simpliciter. Antecedens autem probatur. Nam voluntas, et habitus illius, necnon et intellectus agens sunt simpliciter immaterialia, seu pure spiritualia, et tamen non sunt intellectiva, ut ex se constat, et communiter docent Philosophi, et Theologi: ergo, etc. Tum etiam: nam species intelligibiles, habitus intellectuales, nec non et intellectus ipse possibilis habent spiritualitatem accidentalem, et nihilominus sunt intellectiva: ergo si immaterialitas esset ratio cognoscendi, etiam immaterialitas accidentium hoc haberet: et consequenter voluntas, et intellectus agens, quae possunt esse aeque immaterialia, ac intellectus possibilis, et illius species, essent eodem modo intellectiva.

11 Nec satis erit, si dicas, quod licet ex immaterialitate, et pura spiritualitate accidentium non colligatur, illa esse intellectiva, secus tamen ex immaterialitate, et pura spiritualitate substantiae: quia nulla est substantia pure spiritualis, quae non sit intellectiva. Quare cum Deus habeat summam immaterialitatem substantialem, optime inde deducitur, illum esse summe intellectivum.

Nam contra hoc est. Tum quia D. Thom. ideo colligit esse aliquid magis, vel minus cognoscitivum ex maiori, vel minori immaterialitate: quia immaterialitas reddit formam, in qua reperitur, magis amplam, et minus coarctatam, et iuxta maiorem, vel minorem amplitudinem formae, est aliquid magis, vel minus cognoscitivum, ut in hoc eodem dubio dicemus: sed haec ratio aeque procedit in immaterialitate substantiali, et accidentali: quia utraque abstrahit a materia, quae est radix coarctationis, tollentis amplitudinem formae: ergo, etc.

12 Tum denique: quia potest Deus creare substantiam pure spiritualem, quae non esset intellectiva, vel quia nullam haberet operationem, sicut plures substantiae corporeae illam non habent, ut de coelo Empyreo docet D. Thom. in 2. dist. 2. quaest. 2. art. 3. solum fuisse creatum ad hoc, ut esset sedes beatorum: vel quia eius operatio tantum esset producere per modum principii primi, et radicalis, et mediante aliquo intellectu agente species intelligibiles in nostris intellectibus possibilibus. Nam, sicut intellectus agens potest habere hoc munus respectu intellectus possibilis, radicati in eadem anima, ita non inconvenit, ut per divinam potentiam detur aliquis intellectus agens, et aliqua substantia, cuius munus solum sit producere in intellectibus possibilibus omnium hominum species intelligibiles, quibus possint intelligere.

Confirmatur. Nam motio, quae tribuitur aquae Baptismi ad producendam gratiam Baptismalem, est spiritualis, ut ex D. Thom. docent nostri Complut. in lib. Physic. disp. 12. num. 22. et tamen non est intellectiva, ut ex se constare videtur: ergo etc.

13 Secundo, et principaliter. Nam anima rationalis est immaterialis, et pure spiritualis: et tamen ex hac spiritualitate non sequitur eam esse pro hoc statu in actu, seu per se intelligibilem: ergo neque ex eadem spiritualitate colligetur, eam esse simpliciter intellectivam; ac proinde neque ex summa spiritualitate Dei deducetur, illum esse summe intellectivum. Haec ultima consequentia patet ex priori, et ex nuper dictis. Prima vero ex maiori, et minori aperte videtur constare. Quia longe melius est esse aliquid intellectivum, quam intelligibile; quippe cum ratio intellectivi includat rationem vitae perfectissimae, scilicet intellectualis; secus vero ratio intelligibilis: ergo si hoc ipso, quod aliquid sit spirituale, non ideo habet id, quod est minus perfectum in ordine intelligibili, scilicet esse per se intelligibile, multo minus habebit id quod est perfectissimum in hoc ordine, nimirum esse intellectivum.

Minor autem est expressa D. Thom. 1. part. quaest. 87. art. 1. ubi propter hanc rationem docet, animam pro hoc statu non intelligere se per se ipsam, sed per species rerum materialium, et reflexe per suum actum, quatenus cognoscendo illum devenit in sui cognitionem. Maior vero est Aristot. 3. de Anima cap. 4. eamque communiter admittunt omnes Theologi, et Philosophi ibidem, et optime probant nostri Complut. in lib. de Anima, disp. 16. num. 4. et deinceps.

14 Confirmatur primo. Nam etiam intellectus noster pro hoc statu est pure spiritualis: sed ex hac spiritualitate non sequitur, eum proxime, et per se esse intelligibilem: ergo propter rationem nuper in hoc secundo argumento redditam, et ad praesens cum proportione applicatam, multo minus ex tali immaterialitate sequitur ipsum esse proxime, et per se intellectivum. Conseq. cum maiori videtur certa. Minor autem etiam liquet. Quia etiam intellectus pro hoc statu nequit cognosci, nisi per species rerum materialium, ut ex loco citat. ex D. Thom. satis colligitur, et N. Compl. in lib. de Anima disp. 17. num. 24. et deinceps docent.

15 Confirmatur secundo. Nam anima rationalis, dum est coniuncta corpori, habet modum essendi minus immaterialem, quam dum est separata ab illo, ut ex se constat: quandoquidem dum est in corpore, minus abstrahit a materia, quam dum est extra illud: at intra corpus melius intelligit, quam extra ipsum: ergo signum est, ex immaterialitate non recte colligi intellectualitatem. Conseq. videtur legitima. Nam si ex immaterialitate recte deduceretur intellectualitas, non posset id, quod est minus immateriale, esse magis intellectivum; sed potius e contra, quod haberet maiorem immaterialitatem, esset maioris virtutis ad intelligendum.

Minor autem, in qua est difficultas, probatur ex D. Thom. tum 1. part. quaest. 89. art. 1. ubi inquit, melius esse animae rationali esse in corpore, et per conversionem ad phantasmata intelligere, quam esse extra corpus, et intelligere sine tali conversione. Tum etiam 1. 2. quaest. 54. art. 5. ad 4. ubi ait, separationem animae a corpore retardare illam, ne tota intentione tendat in visionem divinae essentiae.

16 Tertio. Nam si summa immaterialitas esset ratio habendi virtutem summe cognoscitivam, non posset non desiderari aliqua immaterialitas ad habendum utcumque virtutem cognoscendi, ut ex nuper dictis patet: at hoc est falsum: ergo summa immaterialitas non erit ratio summae virtutis cognoscitivae. Minor probatur. Nam bruta nihil habent immaterialitatis, siquidem sunt omnino materialia, et corporea; et nihilominus habent aliquam virtutem ad cognoscendum: ergo, etc.

Nec refert, si dixeris, bruta esse materialia in essendo, tamen in modo operandi esse elevata supra materiam, et aliquo modo immaterialia, ex eo, quod habent modum operandi elevatiorem, quam non cognoscentia: siquidem operantur per formas elevatas supra materiam, scilicet qualitates intentionales. Nam contra hoc est, quod modum operandi sequitur modum essendi: ergo si bruta sunt omnino materialia, quod esse, et nullo modo elevata supra materiam, quippe quae eam essentialiter includunt, et ab illa in esse fieri, et conservari dependent, non possunt non esse etiam prorsus materialia quod operationem, et modum illius.

17 Quarto. Nam materialitas ea sola ratione poterat impedire, aut tollere virtutem ad cognoscendum, quatenus tollit amplitudinem formae: ex eo, quod est proprium materiae limitare, et coarctare illam, ut constat ex iis, quae in hoc articulo et in 1. sentent. distinct. 35. quaest. 1. art. 1. D. Thom. docet: at propter hanc rationem nequit tollere virtutem ad cognoscendum: ergo propter nullam aliam: et per consequens nec immaterialitas ponet aliquo modo praedictam virtutem, aut summa immaterialitas summam virtutem ad cognoscendum. Haec ultima consequentia patet ex priori. Nam quoties aliqua duo directe opponuntur, ut contingit in materialitate, et immaterialitate, tunc non potest unum ponere ex vi sua aliquid in subiecto, quod non removeatur ab altero, si ibidem esset: sicut quia calidum, et frigidum, gratia, et peccatum opponuntur, propterea nihil potest calidum ponere in calido, quod non removeatur a frigido in eo, in quo reperitur: et similiter nihil potest ponere gratia in anima, quod non tollatur a peccato: ergo si materialitas non tollit ab eo, in quo est, virtutem ad cognoscendum, nec immaterialitas ponet illam.

Prior autem conseq. ex maiori, et minori aperte sequitur. Minor autem, in qua est difficultas, probatur. Quia materia solum tollit amplitudinem formae, quatenus est causa, quod talis forma sit haec, et non illa, ex eo, quod est radix individuationis eiusdem formae: at hic modus tollendi amplitudinem formae non tollit virtutem ad cognoscendum; siquidem etiam in formis subsistentibus, quales sunt Angeli, differentia individualis eorum limitat hoc modo illos; et nihilominus non propterea tollit ab eis virtutem ad cognoscendum: ergo, etc.

18 Ultimo. Nam ex immaterialitate nequit probari a priori, aut a posteriori virtus ad cognoscendum: ergo nullo modo. Conseq. videtur legitima. Antecedens autem, quod priorem part. probatur. Tum, quia prius est aliquam substantiam esse cognoscitivam, quam, quod possit recipere species intentionales, siquidem ideo est capax earum, quia cum sit cognoscitiva, nequit sine illis cognoscere: ergo etiam prius erit, eam esse cognoscitivam, quam esse immaterialem: quia idem est in illa esse immaterialem, ac posse recipere species intentionales in esse specierum formaliter consideratas: et ideo bruta dicuntur a D. Thom. (ut infra in hoc dub. videbimus) habere immaterialitatem requisitam ad cognoscendum per cognitionem sensitivam, quia possunt recipere species sensibiles in esse sensibili, et formaliter consideratas, quaeque ab eodem Angelico Doctore propter rationem n. 34. insinuandam, appellantur formae sine materia: ergo virtus ad cognoscendum non poterit a priori probari per immaterialitatem. Tum etiam: quia id in Deo peculiariter repugnat ex eo, quod eius essentia consistit formalissime loquendo, in intelligere, et ita intelligere nequit habere aliam rationem a priori, per quam probetur. Quoad secundam vero part. idem antecedens probatur. Quoniam immaterialitas abstrahit ab immaterialitate vitali, qualis reperitur in virtute cognoscitiva, et ab immaterialitate ex se non vitali, quae invenitur in specie intelligibili: ergo est prior, quam ratio vitae intellectualis: ac proinde, si ex ea posset probari, esse in aliquo virtutem ad intelligendum, talis probatio non esset a posteriori, sed a priori.

§ II. Sententia, et ratio D. Thomae defenditur.

19 Dicendum tamen est, virtutem cognoscendi optime probari ex immaterialitate; atque adeo summam vim ad summe intelligendum congruentissime deduci ex summa immaterialitate. Ita D. Thom. in praesenti, et in 1. dist. 35. quest. 1. art. 1. et eodem loco ad Anibaldum, 1. cont. Gent. cap. 44. de veritate quest. 2. art. 1. et in Compendio Theologiae, cap. 28. Quem sequuntur Caietan., Zumel, Bannez, Nazar., Ripa, Gonzal., Machin, Suarez, et alii in praesenti, Ferraria loco citato ex 1. contra Gent. Capreolus in 1. dist. 35. et communiter Theologi, et Philosophi una cum Aristotele 12. Metaphys. cap. 7. et 2. de Anima textu 26. et 123.

Probatur assertio ratione S. Doctoris, quae desumpta est ex Philosopho locis citatis. Nam immaterialitas simpliciter talis, qualis est illa, quae reperitur in substantiis pure spiritualibus, ut in Angelis, et anima nostra, est ratio intelligendi: ergo summa immaterialitas erit ratio summe intelligendi: ergo D. Thom. optime ex summa immaterialitate Dei intulit, illum esse summe intelligentem. Haec ultima consequentia non indiget probatione. Prior vero ex antecedenti sequitur. Nam sicut, quod est summe album ideo summe disgregat, quia album est disgregativum, ita si immaterialitas est ratio intelligendi, tunc quod fuerit summe immateriale, erit summe intelligens.

20 Antecedens autem, in quo est difficultas, multipliciter probatur. Tum ratione Angelici Doctoris in praesenti, et in primo, ubi supra, necnon et Arist. 2. de Anima text. 123. et 3. de Anima text. 4. usque ad 7. Nam ideo plantae non sunt cognoscitivae, quia sunt nimis materiales: bruta vero habent aliquam virtutem cognoscitivam, quia habent aliquid magis de immaterialitate, ex eo, quod in suis operationibus minus pendent a materia, et a conditionibus eius, ut ostendunt N. Complut. 1. de anima, disp. 4. n. 7. et deinceps: ergo signum est immaterialitatem perfectiorem, per quam aliquid est simpliciter immateriale, esse rationem perfectius cognoscendi, quam omnia bruta, ac proinde cognoscendi per cognitionem intellectivam. Tum etiam: quia inter substantias intellectuales illae sunt magis intellectivae, quae sunt magis, modo dicto, immateriales, magisque accedunt ad divinam immaterialitatem: et ita anima rationalis, quia minus abstrahit a materia, quam infimus Angelus, ex eo, quod licet sit secundum suam substantiam spiritualis, nihilominus est vera forma corporis, propterea minus habet de intellectualitate, quam praedictus Angelus: ergo, etc.

21 Tum deinde ratione sanctissimi Praeceptoris loco citato ex Compendio Theologiae. Quoniam res materiales fiunt intelligibiles in actu per species intentionales immateriales immaterialitate simpliciter tali, non autem per materiales: ergo signum est, immaterialitatem istam esse rationem virtutis intelligendi. Patet consequentia: quia eadem species intentionalis, quae obiectum reddit intelligibile in actu, reddit etiam intellectum complete intellectivum, ut infra in hoc eodem art. dicemus: ergo si immaterialitas dicta est ratio intelligibilitatis, erit etiam ratio virtutis intellectivae.

Et confirmari, ac explicari possunt omnes istae probationes, reddendo radicem satis intimam illarum. Primo quidem ratione desumpta ex Aristot. 3. de Anima, cap. 4. et D. Thom. ibidem, lect. 6. necnon 1. part. quaest. 75. artic. 2. Nam virtus intellectiva potest intelligere omne corpus, tam in particulari, quam in universali sumptum: at si virtus intellectiva esset materialis, et corporea, non posset sic attingere omne corpus, quia intus existens prohibet extraneum: sicut lingua affecta humore colerico, non potest propter hanc rationem percipere alios sapores, sed omnia ei videntur amara. Quam probationem late expendunt nostri Complut. 3. de Anima disp. 16 num. 7. usque ad. 22. et deinceps, et plures obiectionse, quibus solet impugnari, solvunt.

22 Confirmantur, et explicantur secundo eaedem probationes, adducendo aliam rationem, et radicem depromptam ex Divo Thom. 1. part. quaest. 50. artic. 2. ad 2. ubi inquit: quod forma intelligibilis recipitur in intellectu secundum rationem formae, id est, ut bene explicat Bannez ibidem, secundum totam amplitudinem, et universalitatem, quam in esse intelligibili habet. Nam licet species repraesentans naturam lapidis nequeat recipi in intellectu, nisi in esse entitativo individuetur, et limitetur per illum; attamen in esse intelligibili, et repraesentativo manet ita universalis, sicut ipsa ratio, et natura talis formae in sua amplitudine exigit: et ita repraesentat naturam lapidis universaliter acceptam: ergo signum est, intellectum eam recipientem non esse materialem, sed debere esse immaterialem, et immateriali modo eam recipere: ergo etiam signum erit, quod ex ista immaterialitate intellectus, et ex hoc modo immaterialiter recipiendi, aut quasi recipiendi speciem intelligibilem, recte deducatur, intellectum habentem illam immaterialitatem, et immaterialiter speciem sic recipientem, habere re vim ad intelligendum per illam. Patet utraque conseq. Prior quidem: quia, quod est materiale, et materiali modo formam recipit, non recipit illam secundum rationem formae, id est, cum universalitate conveniente formae, sed individuando, et limitando illam per individuationem, et limitationem provenientem a materia, ut a primo principio limitationis, et individuationis.

23 Secunda vero conseq. ex illa priori etiam constat. Nam hoc ipso, quod intellectus debeat esse immaterialis, et immaterialiter recipere formam intelligibilem, ad hoc, ut debite, et in esse formae intelligibilis eam recipiat, recte sequitur, quod immaterialitas est ratio recipiendi eam, eo peculiari modo, quo ipsa petit recipi, ad hoc, ut tribuat suum effectum formalem, qui est reddere intellectum complete intellectivum: ergo etiam ex eadem immaterialitate sequetur, quod recipiat illam tanquam aliquid habens vim ad intelligendum per modum potentiae intellectivae: siquidem species intelligibilis, ut talis, non recipitur, aut quasi recipitur eo peculiari modo, quo petit, quasi recipi, nisi in eo, quod habet virtutem intelligendi per modum potentiae, sive virtutis intellectivae, ne aliquid aliud praeter istam potentiam constituatur ab ea in esse virtutis intellectivae complete talis.

24 Explicatur, et confirmatur magis haec eadem radix eleganti discursu, quem innuunt Arist. 2. de Anima text. 121. et Ang. Doct. ibid. lect. 24. et in hoc art. et alibi saepe. Quoniam formalis ratio naturae cognoscitivae, et intellectualis consistit in hoc, quod praedicta natura non solum sit ipsamet, sed etiam mediantibus speciebus intelligibilibus possit esse omnia alia: et ita Philosoph. 3. de Anima text. 17. dicit, quod intellectus possibilis, quatenus potest omnia cognoscere, potest etiam omnia fieri, et Ang. Doctor locis relatis docet, quod perfectio cognoscentis, in quantum est cognoscens, consistit in hoc, quod perfectio, quae est propria unius rei, in altera inveniatur, ut infra in hoc eodem art. latius dicemus: ergo talis natura non poterit non esse simpliciter immaterialis, et immateriali modo formas, et perfectiones aliarum rerum mediis praedictis speciebus recipere. Patet conseq. Quia hoc, quod est naturam, seu formam aliquam posse omnia fieri, dicit maximam amplitudinem, et illimitationem, ut ex se constat: ergo eo ipso debet valde abstrahere a materia, quae est radix limitationis, et coarctationis eiusdem formae.

25 Maxime, quia hoc ipso, quod natura intellectualis fiat mediis speciebus omnia, quae intelligit, necesse est, ut sicut dum intelligit naturam aliquam quoad speciem, et essentiam suam praecise sumptam, fit hoc modo illa natura, quam intelligit, atque adeo recipit formam secundum rationem formae, ut nuper dicebamus; ita etiam dum percipit eandem naturam, quoad essentialia, et numerica, oportet, ut idem intellectus fiat etiam illamet natura, quoad perfectionem specificam, et numericam illius, ut ex paritate rationis patet, et ex infra in hoc art. dicendis, amplius patebit: ac proinde recipiet etiam ex hac parte praedictam formam, et perfectionem secundum rationem formae, ut iam explicamus: ergo etiam oportebit, ut praedicta natura recipiens mediante specie intelligibili, per quam fit idem cum suo obiecto, talem formam, et perfectionem eandem secundum numerum, sit immaterialis, et immateriali modo eandem suscipiat: quia materia limitat, et distinguit formam secundum numerum, ita ut formae, quae in diversis materiis repertae fuerunt, debeant numerice distingui. Et ita si eadem numero perfectio, quae est in re intellecta, est in natura intellectuali mediante specie intelligibili, et intellectione talis obiecti, non poterit non talis natura esse immaterialis, et immateriali modo illam recipere; imo non poterit non recipere praedictam formam, secundum rationem formae, id est non immiscendo in ea id, quod est proprius effectus materiae, scilicet limitare, individuare, et distinguere secundum numerum praedictam formam: qui quidem modus recipiendi formam est quodammodo illam in actu (ut sic loquamur) puro, quantum est ex parte illius receptionis, suscipere.

Diximus, in actu (ut sic loquamur) puro, etc. ut denotaremus, quod licet ibi revera involvantur imperfectiones, non tamen haec peculiaris imperfectio limitandi formam intelligibilem, quoad eam amplitudinem, quam secum habet. Quod adeo universaliter verum est, ut non solum in formis intelligibilibus simpliciter spiritualibus, atque adeo petentibus ad munus iam dictum, in virtute cognoscitiva spiritualitatem simpliciter talem; sed etiam proportionate in quibusvis speciebus intentionalibus, etiam sensibilibus, sit eodem modo philosophandum. Et ita licet potentiae sensitivae, et cognoscitivae non sint pure spirituales; nihilominus, quia non limitant hoc modo species intentionales in esse sensibili formaliter consideratas, quia non comparantur ad eas sic sumptas per modum veri subiecti, sed alio altiori modo, ut disp. 2. a num. 72. usque ad 84. explicabimus, cum ipsis uniuntur, propterea dicuntur eas suscipere, seu quasi suscipere, vel (ut melius dicamus) eis uniri secundum, quod ipsae habent rationem formae et (ut sic loquamur) in actu puro.

§ III. Respondetur argumentis primae opinionis.

26 Ad primum dicendum est, immaterialitatem omnimodam, seu puram spiritualitatem non includentem in sua ratione esse corporeum, esse rationem intelligendi, vel elicitive, et receptive simul; vel solum elicitive, vel tantum consecutive, vel denique per modum requisiti ad intelligendum; ita tamen, ut haec omnia ad partem intellectivam, adaequate sumptam, pertineant. Caeterum licet praedicta immaterialitas debeat esse uno ex his modis ratio intelligendi; attamen in substantiis semper, et necessario, saltim connaturaliter loquendo, debet esse ratio intelligendi elicitive, et receptive, et non utcumque, sed ut quod, id est, ita ut praedicta substantia eliciat intellectionem, et recipiat, aut quasi recipiat ipsam: ac proinde revera intelligat per illam. In accidentibus vero satis erit, quod aliquo ex modis assignatis sit ratio intelligendi; quamvis etiam possit esse aliquando ratio intelligendi elicitive, aut etiam receptive, non quidem, ut quod, sed ut quo. Et propterea immaterialitas in voluntate est ratio intelligendi consecutive, id est, habet se per modum inclinationis intellectivi, quae et illud necessario praesupponit, et ad ipsum quodammodo consequitur. Quod idem, proportione servata, et de habitibus voluntatis dicimus. Et deinde intellectus est ratio intelligendi, ut quo elicitive, et receptive simul, ut ex se patet. Et similiter species intelligibilis est etiam ratio intelligendi elicitive, ut quo, per modum rationis tenentis se ex parte obiecti, licet non recipiat in se intellectionem, ut ex iis, quae in tract. de visione Dei diximus, constat. Et tandem intellectus agens est etiam ratio intelligendi per modum requisiti ad intelligendum tanquam quid efficiens species intelligibiles, quibus intellectio elicienda est.

27 Ratio autem, propter quam hoc diverso modo in substantiis, et accidentibus philosophari debet, desumitur ex natura utriusque, et eam insinuarunt N. Complut. in 2. Phys. disp. 10. quaest. 4. et 5. Nam substantia immaterialis est absolute, et simpliciter immaterialis, ut quod, id est, per modum rei subsistentis, ita ut non sit propter aliud, quod per prius, et principalius sit immateriale, sicut accidentia id habent: et ideo si immaterialitas eius est ratio intelligendi, debet esse ratio absolute, et simpliciter intelligendi, atque adeo intelligendi, ut quod elicitive, et receptive. At vero accidentia immaterialia, sicut sunt entis entia, quae ex se nequeunt habere immaterialitatem, ut quod, sive per modum subsistentium, sic sunt propter indigentiam substantiae, cui per prius convenit immaterialitas: et propterea commensurantur ratione suae immaterialitatis cum hac indigentia, ita ut deserviant illi in ordine ad varios, et diversos effectus, quibus substantia ipsa immaterialis, ratione suae immaterialitatis, et virtutis cognoscitivae, quae est talis, ut quod, indiget. Unde, quia substantia aliquando indiget potentia vitali, et immateriali, quae obiecta materialia reddat intelligibilia in actu, producendo species intelligibiles, per quas praedicta obiecta fiant in actu intelligibilia, inde est, ut debeat ei tribui praedicta potentia, scilicet intellectus agens, qui ratione suae immaterialitatis possit munus hoc praestare. Et similiter, quia praedicta substantia creata, et immaterialis solum potest esse radicaliter intellectiva, ut constat ex iis, quae N. Complut. 2. Physic. disp. 10. iam citata num. 22. et sequentibus docent; ideo indiget alia potentia immateriali, quae ratione suae immaterialitatis sit virtus proxima ad intelligendum. Et tandem quia intelligens, ut tale, naturaliter appetit bonum intellectivum, et substantia ipsa nequit esse principium proximum huius inclinationis, propterea tribuitur ei potentia immaterialis, quae propter suam immaterialitatem sit illimitata, ac proinde potens tendere in omne bonum, et sic de aliis.

28 Quare solutio ibidem data, et iuxta modo dicta intellecta, est optima. Et ad primam, ac secundam probationem in contrarium patet ex modo dictis, quomodo immaterialitas in accidentibus sit etiam ratio amplitudinis, et illuminationis: ita tamen, ut iuxta diversam naturam substantiae, et accidentis, necnon et diversam indigentiam substantiae modificetur diversimode talis immaterialitas in substantiis, et in accidentibus, in quibus per modum accidentis, et iuxta naturam cuiuslibet imbibitur. Et ita immaterialitas in substantia tribuet amplitudinem talis conditionis, qualis requiritur ad hoc, ut modo explicato sit ratio intelligendi. Et similiter in accidentibus tribuet illis illimitationem, ita modificatam, ut omnia illa aliquo ex modis iam dictis sint ratio intelligendi, et iuxta diversam indigentiam, secundum quam substantia intellectualis, in qua sunt, eis indiget, sint diversimode ratio intelligendi.

Ad ultimam vero probationem negandum est antecedens. Nam sicut substantia illa ratione suae immaterialitatis esset supra omnes substantias sensitivas, quae non sunt pure spirituales sicut illa, ita etiam deberet habere vitam, saltim radicalem, atque adeo vitam intellectivam radicaliter. Unde licet admittatur, coelum Empyreum (de quo et testimonio D. Thom. alibi) quod non est corpus vivum, posse esse sine aliqua operatione, cuius sit radix; non tamen id potest de praedicta substantia affirmari. Unde falsum erit id, quod ibidem additur, scilicet posse dari aliquam substantiam creatam, quae solum habeat per modum principii radicalis producere species intelligibiles in intellectibus hominum. Nam hoc ipso, quod talis substantia sit vivens vita elevatiori supra omnes substantias sensibiles, non potest non eius operatio esse ad minus per se loquendo immanens, in eodem saltim supposito, quod operatur. Nam actio vitalis per se loquendo petit, ut ad minus maneat in supposito eliciente illam, ex eo quod officium proprium vitae est movere se ipsum. Si autem productio illa specierum reciperetur in praedicta substantia, iam ipsa haberet aut saltim peteret intellectum possibilem, in quo proxime reciperetur: et ita talis substantia esset intellectiva.

Ad confirmationem patet ex dictis. Nam cum motio illa sit accidens quoddam, satis est, quod ordinetur ad aliquid ordinis intellectualis, scilicet ad producendam gratiam sanctificantem, quae est participatio quaedam divinae intellectualitatis.

29 Ad secundum respondetur ex Cajet. 3. de Anima, cap. 1. in fine textus quinti, eo modo animam esse intelligibilem, quo est intellectiva, et e contra. Unde sicut anima pro hoc statu est intelligibilis in potentia, et ita redditur actu, et complete intelligibilis per speciem intelligibilem, ita etiam est intellectiva non in actu, et complete, sed in potentia, quia est intellectiva per modum purae potentiae radicalis in ordine intelligibili: et redditur in actu, completurque per formam huius ordinis, scilicet per speciem intelligibilem, necnon et per intellectum, qui per modum potentiae est proxime intellectivus.

Caeterum licet anima pro hoc statu dicatur intellectiva in potentia, seu per modum potentiae: et similiter eodem proportionali modo sit intelligibilis: nihilominus aliter est intelligibilis in potentia, ac res materiales sunt in potentia intelligibiles. Quoniam anima pro hoc statu, ita est intelligibilis in potentia, ut potentia illa sit intra ordinem, seu genus intelligibile participans eius immaterialitatem, ac proinde aliquam rationem pertinentem intrinsece ad tale genus. Sicut licet materia prima sit pura potentia in genere substantiae, est tamen potentia contenta intra hoc genus, et veram rationem substantiae participans. At vero res materiales, quatenus sunt intelligibiles in potentia, non participant immaterialitatem ordinis intelligibilis, nec rationem aliquam pertinentem intrinsece ad talem ordinem: quia ordo intelligibilis incipit extrinsece ab intelligibilitate in potentia rerum materialium, prout proxime denudabilium a sua materialitate, et intrinsece ab intelligibilitate in potentia rerum spiritualium, qualis est anima pro hoc statu, et alia similia. Quare cum dicitur, animam esse intelligibilem in potentia, non additur praedicta particula in potentia, ad hoc, ut excludatur anima ab ordine intelligibili, tanquam quid non intrinsece contentum in illo, sed ut dicatur modus, quo ab aliquibus aliis, ad eundem ordinem intrinsece spectantibus, differt, et secundum quem ad praedictum ordinem intelligibilem modo dicto pertinet.

30 Secundo respondetur, animam rationalem plus habere de intellectualitate pro hoc statu, quam de intelligibilitate: quia ad hoc, ut sit intellectualis, prout esse intellectuale distinguitur ab esse intelligibili, non est necessarium, ut compleatur, nisi per aliquid, quod ex propriis meritis ab ea aufertur, scilicet per intellectum ab ea dimanantem: at ut reddatur obiectum actu, seu per se intelligibile, requiritur addi aliquid ex parte sui in esse obiecti se tenens, quod aliunde adveniat, scilicet speciem intelligibilem.

Caeterum hinc nihil contra nos sequitur. Quoniam tripliciter potest aliquid esse intelligibile: vel ita, ut solum sit in actu, seu per se intelligibile, non autem intellectivum per modum virtutis intellectualis, vel alicuius ex parte eius se tenentis: vel ita, ut non sit intelligibile in actu, seu per se, sed solum sit intellectivum in actu, id est, habens actu quidquid ex parte virtutis intellectivae requiritur, non tamen id, quod ex parte obiecti desideratur, ut in anima nostra pro hoc statu contingere diximus: vel tandem ita, ut simul sit intelligibile in actu, et intellectivum etiam in actu, et modo nuper dicto.

Dicimus igitur, quod id, quod praecise est intelligibile in actu, seu reddit obiectum intelligibile in actu, est secundum quid perfectius intellectivo in actu, quatenus acuat ipsum, et comparatur per modum formae respectu illius; attamen est simpliciter ignobilius illo, quia non est necesse, ut vivat ita perfecte vita intellectiva, quae maximam quamdam perfectionem prae se fert; quam tamen vitae perfectionem intellectivum in actu petit. Caeterum id, quod simul est intellectivum, et intelligibile in actu, est secundum hanc rationem nobilius eo, quod tantum est intellectivum in actu, ut ex se constat. Quare licet anima rationalis ob defectum perfectionis, et excessum simpliciter talem, quo exceditur ab iis, quae simul haberent rationem intelligibilium, et intellectivorum in actu, non sit intelligibilis, et intellectiva in actu; nihilominus poterit habere rationem intellectivae in actu, et modo explicato. Sicut etiam ratione excessus simpliciter talis, secundum quem excedit res, quae praecise sunt intelligibiles in actu, et non intellectivae, ex defectu immaterialitatis, modo dicto vitalis, qua carent; et ratione excessus, quo secundum quid exceditur ab iis, quae tantum sunt intelligibilia in actu, potest non esse de numero earum rerum, quae praecise sunt intelligibiles in actu; sed de numero earum, quae habent intelligibilitatem in potentia iam explicatam una cum intellectualitate in actu.

31 Unde ad formam argumenti, concessa maiori, et minori, neganda est utraque consequentia. Et ad probationem prioris, ex qua pendet probatio posterioris, respondetur distinguendo antecedens: Longe melius est esse aliquid intellectivum, quam intelligibile, intellectivum intellectualitate ita perfecta, ut sit etiam ex se intelligibile in actu, concedendum est: intellectivum cum praecisione, ita ut non sit simul in actu intelligibile, iterum distinguendum est antecedens, et concedendum de excessu simpliciter intellectivi, sic sumpti supra intelligibile in actu, et simul compatiente excessum secundum quid eiusdem intelligibilis supra praedictum intellectivum: negandum vero de excessu simpliciter ipsius intellectivi, excludente excessum secundum quid intelligibilis in actu supra ipsummet intellectivum. Et deinde neganda est conseq. propter rationem nuper in hac solutione traditam.

Ad primam confirmationem respondetur primo, intellectum iuxta priorem solutionem argumenti praecedentis eodem modo esse pro hoc statu intelligibilem, et intellectivum proxime. Nam sicut non est proxime intellectivus, nisi dependenter a phantasmatibus, ita nec intelligibilis proxime, et per se, nisi cum eadem dependentia. Quamvis, quia praedicta dependentia est diversae rationis, ob sui peculiarem naturam in eo, ut est intellectivus, et ut est intelligibilis, propterea petat ad hoc, ut sit proxime intellectivus per modum potentiae, quod phantasia possit, et debeat simul producere suum phantasma circa aliquod obiectum connexum, aut habens affinitatem cum illo, quod tunc ab intellectu intelligitur: at vero ad hoc, ut sit proxime intelligibilis, exigit, ut intellectus possibilis dependenter ab eodem phantasmate producat speciem intelligibilem, per quam aliquo modo intellectus ipse intelligibilis in actu pro hoc statu reddatur. Vel secundo ad eandem confirmationem potest eodem modo, servata tamen proportione, occurri, quo secundo loco ad secundum argumentum immediate praecedens occurrimus.

32 Ad secundam confirmationem neganda est minor. Et ad primum testimonium dicendum est, Sanctum Doctorem solum velle, quod animae, ut parti hominis, sit melius intelligere per conversionem ad phantasmata, et esse coniunctam corpori, quam intelligere sine tali conversione, et esse separatam ab illo. Nam cum quaevis pars, ut talis, optime se habeat dum est in suo toto, inde est, ut animae secundum rationem partis, melius sit intelligere per illam couversionem, quam sine illa, et esse intra corpus, quam extra ipsum. Inde tamen non sequitur, talem modum intelligendi, secundum se sumptum, esse nobiliorem modum intelligendi eo, quem habet extra corpus, ut docet idem S. Doctor in hoc eodem testimonio in corpore articuli. Diximus, secundum se sumptum: quia, ut bene notavit Cajet. ibidem, licet modus intelligendi sine conversione ad phantasmata sit secundum se, sive ex genere suo nobilior, quam modus intelligendi per conversionem ad illa; attamen modus iste, ut modificatus, et qualificatus ad intellectum humanum, quia est aliquo modo improportionatus respectu illius, ut optime explicat idem Cajet. loco citato; propterea quatenus sic sumitur, est ignobilior modo intelligendi per conversionem ad phantasmata.

Hinc tamen nihil contra nos sequitur. Quoniam etsi maior immaterialitas, et modus operandi immaterialior arguat per se loquendo meliorem modum intelligendi; non tamen inconvenit, quod per accidens, sive ratione alicuius impedimenti, et improportionis alicuius, quae est inter intellectum sic operantem, et modum illum maioris immaterialitatis, oppositum contingat, ut in praesenti cernitur. Quia, ut notarunt N. Complut. in lib. de Anima disp. 2. num. 55. modus essendi extra corpus non est ita connaturalis animae, et intelligere per conversionem ad superiora intelligibilia, seu independenter a corpore, est aliquo modo improportionatum respectu intellectus humani: et propterea ratione huius impedimenti, sive improportionis non potest intellectus humanus separatus, ita perfecte intelligere absque conversione ad phantasmata, ac cum conversione ad illa.

Unde (ut optime advertit Caietan.) dum dixit D. Thom. quod modus ille intelligendi absque conversione ad phantasmata est nobilior in se, et absolute, non tamen animae, non est sensus, quod praedictus modus in anima retineat nobilitatem maiorem in se; sed quod in anima non ponitur absolute, sed conditionatus, et modificatus conditione, et modificatione diminunte, scilicet cum aliqua improportione, et defectu commensurationis specierum ad intellectum, quatenus intellectus humanus dicit ordinem ad corpus, et illud, eiusque unionem per se petit: secus vero praedictae species, et ita sunt universaliores, et abstractiores speciebus, quae conveniunt animae coniunctae corpori.

Unde Sanctus Doctor, in hoc eodem art. postquam dixit, quod melior simpliciter est modus intelligendi per conversionem ad intelligibile simpliciter, seu sine conversione ad phantasmata, quae sunt intelligibilia in potentia, quam per conversionem ad phantasmata, statim addidit, quod modus ille prior, prout est possibilis animae, est imperfectior isto, ut per hoc denotaret, quod modus ille ex genere suo, et sine adiunctis aliunde imperfectionibus sit nobilior; non tamen consideratus, prout est in anima, et ut in illa modificatur, et qualificatur.

33 Ad 2. vero testimon, ex 1, 2. quest. 4. art. 5. ad 4. respondetur, Angel. Doctor. solum velle, animam, ut separatam retardari, seu impediri a perfectione extensiva beatitudinis, ex eo, quod eius beatitudo non redundat in corpus, quamdiu est separata: non vero retardari a perfectione intensiva, quae non potest crescere, nisi iuxta maioritatem, vel minoritatem luminis gloriae recepti in anima, sive separata, sive coniuncta, quodque ante, et post resurrectionem est eiusdem intensionis, ut docet D. Thom. ibidem ad 4. et ex dictis in tract. de Visione Dei constat. Unde illa particula, ne tota intentione, etc. intelligitur de tota intentione habente omnem perfectionem extensivam, iam explicatam, quae potest eo convenire.

34 Ad tertium neganda est minor. Et ad probationem dicendum est, quod licet bruta sint simpliciter materialia, et corporea, non tamen ita, ut non habeant aliquid immaterialitatis, quantum satis sit ad hoc, ut sint cognoscitiva. Rationem autem huius adduxit Aristot. lib. 2. de Anima, cap. 3. D. Thom. ibidem lect. 4. et 1. part. quaest. 78. art. 1. de verit. quaest. 12. art. 2. ad 2. quaest. de Anima, art. 13. Nam licet, tam secundum esse, quam secundum suas operationes dependeant a materia, nihilominus non omnino comprehenduntur ab illa, nec omnino sunt in eadem immersa, sed sunt aliquo modo elevata supra condiciones materiae. Haec autem elevatio, et supergressio consistit in hoc, quod habeant esse talis naturae, ut sint radices operandi sine motu, et passione physicis, et proprie dictis.

Nam, ut bene notavit idem S. Doctor in lib. Physic. et communiter omnes philosophi, moveri, et pati per passionem, et motum iam dictum, est propria conditio materiae; ita ut ei, ut primae radici, conveniat, et aliis, quibus ipsa non parum dominatur, ratione ipsius. Et propterea operari sine praedicto motu, et passione, est operari per operationem non omnino mixtam cum conditionibus materiae, sed non parum elevatam supra praedictas condiciones, et habere esse, quod sit radix huiusmodi operationis est habere esse non omnino comprehensum, et immersum in materia, sed non parum elevatum, et supergrediens condiciones illius. Unde cum in argumento dicitur, bruta esse omnino materialia, et corporea, debet concedi, si ly omnino tollat puram spiritualitatem, qualis reperitur in anima nostra rationali: non tamen si tollat tam hanc, quam hoc, quod est habere elevationem iam dictam. Sed de his videantur N. Complut. et in lib. Physic. disput. 16. num. 13. et deinceps, et in lib. de Anima, disp. 21. quaest. 1. et peculiariter, num. 19. in quibus locis explicant quid requiratur ad motum, sive mutationem instantaneam physicam proprie dictam, et cur cognitio intellectiva rerum intellectualium, et sensitiva brutorum non habeant rationem talium motuum.

35 Potestque amplius sic explicari haec elevatio brutorum secundum suas formas. Nam ut D. Thom. locis citatis notavit, hoc ipso, quod sit in eis praedictus modus operandi, habent modum essendi talis conditionis, ut sit radix operandi non quidem per solas qualitates valde materiales, valdeque pendentes a materia, quales sunt primae qualitates, et aliae secundae, quae ex harum permixtione oriuntur, sed per qualitates altiores, et elevatiores, quales sunt species intentionales, quas ratione elevationis, quam habent supra materiam, appellat Aristot. 2. de Anima cap. ultimo, formas sine materia, ex eo, quod esse intentionale, est talis conditionis, ut num. 24. et 25. tetigimus, et infra in hoc eodem art. ex Philosopho, et D. Thom. dicemus, ut licet secundum esse pure naturale creatum, ut distinguitur ab esse intentionali, nihil possit habere eandem numero perfectionem, quam aliud habet; et ideo praedictum esse naturale sit esse magis determinatum, et coarctatum: attamen sub modo essendi intentionali optime potest aliqua res habere eandem numero perfectionem, quam habet alia: et propterea praedictum esse est elevatum supra conditiones materiae, quae ex se est radix limitationis, ac coarctationis: ac proinde huius, quod est aliquam perfectionem, sive formam esse hanc, et non illam, esseque ita huius, ut non reperiatur in illo. Sed de his videantur ea, quae N. Complut. 1. de Anima disp. 4. quaest. 1. et 2. docent: necnon et illa, quae nos disp. sequenti num. 14. et deinceps dicemus.

Declaratur magis hoc ex iis, quae in hoc dub. num. 24. et 25. dicebamus. Nam hoc ipso, quod species intentionales sensibiles, vel intelligibiles (si in esse sensibili, vel intelligibili formaliter, et cum praecisione sumantur) non limitentur, et coarctentur ab iis, in quibus secundum hoc esse recipiuntur, aut quasi recipiuntur; ac proinde bruta recipientia has species, et formas intentionales sensibiles, in esse sensibili consideratas, non limitent illas, sed eas in sua amplitudine relinquunt, nec tollent quominus eadem numero species in esse sensibili, quae est in hoc bruto, possit esse in alio; oportet formas praedictorum brutorum habere esse satis elevatum supra conditiones materiae: siquidem, ut toties diximus, proprium est materiae, ac proinde eorum, quibus ipsa non parum dominatur, quod limitent, et coarctent formam, et virtutem operandi in ipsa receptam; ita ut faciant, quod sit haec, et non illa; et huius, non vero illius.

36 Nec refert, si contra solutionem hanc obiicias, quod si elevatio praedicta supra materiam, et conditiones eius, esset ratio cognoscendi, tunc paries albus esset cognoscitivus: quia habet esse talis conditionis, ut possit operari sine motu, et passione proprie dicta, seu sine motu, et passione physicis: ut contingit, cum diffundit species intentionales sui per medium: et similiter Sol illuminans medium, et ipsum medium, v. g. aer recipiens praedictas species, et transmittens illas, essent cognoscitiva, quia omnia haec operantur absque eo, quod interveniat ibidem passio, et motus proprie dicta.

Respondetur enim, quod modus operandi supra conditiones materiae, indicans virtutem cognoscitivam in operante, debet esse non qualiscunque, sed per se immanens, ac proinde vitalis, quia cognitio ex se est actus per se immanens, et consequenter vitalis. Unde, quia omnia illa, quae in hac obiectione recensentur, operantur per operationem transeuntem, quae est operatio longe ignobilior, non vero per actionem per se immanentem, et vitalem, propterea ille aliqualis modus elevationis, quem habent, non est satis ad hoc, ut habeant virtutem cognoscendi.

Adde falsum esse, illuminationem non esse motum physicum proprie dictum, de quo in 3. Physic. ut constat ex iis, quae N. Complut. in 3. de Anima disp. 21. num. 19. notarunt.

37. Ad quartum dicendum est, differentiam individualem Angeli limitare eum, ut ita sit hic, quod non sit caetera alia in esse naturali; non tamen tollere quominus possit esse in esse intentionali, et intelligibili, ut N. Complut. 3. de Anima, disp. 16. a num. 1. usque ad num. 20. explicant: at materia comprehendens aliquam formam omnino in eadem immersam, vel non ita elevatam, sicut formae brutorum, limitat, et restringit illam, ne sint aliae res etiam in esse intentionali, et repraesentativo, ut ex dictis constat. Unde non quaevis coarctatio, sed illa, quae tollit, ne una forma habere possit perfectiones aliorum in esse repraesentativo, est, quae tollit amplitudinem necessario requisitam, ut habeat virtutem cognoscendi.

38 Ad ultimum respondetur, rationem D. Thom. quatenus ex summa immaterialitate Dei ostendit, eum esse summe intelligentem, non esse proprie, et in rigore loquendo a priori, aut a posteriori: quia summa immaterialitas non se habet proprie, et rigorese, ut fundamentum, et radix summae, et purissimae intellectualitatis divinae, quin potius constituitur in summo actu immaterialitatis per summum actum suae actualissimae intellectualitatis.

Quare haec ratio tantum procedit ex una ratione inadaequata reperta in divina essentia ad aliam inventam in illa, et ab illa priori non virtualiter, sed ex parte nostri modi concipiendi distincta. Nam hae duae rationes ita sunt inter se connexae, ut ubi una fuerit, debeat necessario esse alia, et non utcunque, sed ita, ut ad unam, et eandem lineam spectent. Et ratio est. Nam hoc ipso, quod essentia divina dicat per se primo, et ratione sui, entitatem per essentiam per modum purissimi actus: ac proinde abstrahentem ab omni materia, et potentialitate, necesse est, ut ibidem sit ratio alia inadaequata summae, et purissimae intellectualis in actu secundo ad eandem lineam pertinens, ut ex dictis in hoc dubio, et ex dicendis disp. 4. satis constabit.

Caeterum cum hoc stat, quod loquendo de esse cognoscitivo, et creato, et de immaterialitate illius, tunc immaterialitas creata sit ratio a priori respectu esse cognoscitivi ei proportionati, nempe creati: loquendo vero de esse intellectivo Dei per modum actus purissimi, tunc eius summa immaterialitas erit ex parte nostri modi concipiendi ratio quaedam inadaequata prior respectu suae purissimae intellectualitatis: quia hae duae rationes non distinguuntur in Deo adhuc virtualiter, sed solum sunt duo munera inadaequata eiusdem purissimae rationis ex parte nostri modi concipiendi distincta.

39 Unde ad formam argumenti, negandum est antecedens, quoad priorem partem. Et ad primam probationem concedenda est maior, iuxta dicta, et neganda consequentia. Et ad probationem negandum est antecedens in sensu formalissimo intellectum. Nam substantiam aliquam, et eius potentiam cognoscitivam esse immaterialem ea immaterialitate, quae desideratur, ut habeat rationem substantiae, et potentiae cognoscitivae, est habere naturam ita depuratam a materia, et ita elevatam, ut maneat cum sufficienti actualitate, elevatione, et amplitudine ad hoc, ut inde sequatur, quod possit recipere species intentionales desideratas ad cognoscendum. Unde in creaturis ratio immaterialitatis sic considerata pertinet ad easdem creaturas, ut habent rationem essentiae, et ratio recipiendi species spectat ad ipsas, ut habent rationem naturae: constat autem in eis rationem essentiae, et naturae esse virtualiter distinctas, ut nostri Complut. in lib. Phys. disp. 7. num. 15. et in lib. de Anima, disp. 3. num. 16. et deinceps docent.

Ad secundam vero probationem respondetur: solum probare, quod divinum intelligere, in quo Dei natura consistit, nequeat habere aliam rationem virtualiter priorem illo; non tamen, quod ex parte nostri modi concipiendi non possimus ibidem distinguere plura munera inadaequata eiusdem eminentissimae intellectionis: ita, ut eademmet intellectio ratione suae summae immaterialitatis intelligatur habere eam actualitatem, et amplitudinem purissimam, quae requiritur ad hoc, ut per modum actus purissimi fiat omnia in esse intelligibili, et ratione sui, ut exprimit se ipsam, ut habet formaliter rationem speciei intelligibilis respectu sui, necnon et ultimam, et supremam actualitatem intelligendi, fiat perfectissimo, et actualissimo modo omnia in eodem esse intelligibili.