Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

124 Postquam explicuimus, quomodo praesentia futurorum ab aeterno in nunc aeternitatis conducat ad hoc, ut Deus illa certo cognoscat, restat explicare, an non solum conducens, verum etiam omnino necessaria sit ad hoc, ut Deus habeat praedictam cognitionem infallibilem de illis? Et ideo ad hoc explicandum praesens dubium excitamus. Et licet dubii huius decisio satis constet ex praecedentibus, nihilominus ut vera D. Thom. et aliorum Patrum sententia, quoad modum cognoscendi praedicta futura, magis constet, et aliquibus obiectionibus adversariorum occurratur, propterea sigillatim illud excitavimus.

Caeterum eius, ut decisio melius capiatur, notandum est, consulto in titulo posuimus esse duplicem illam particulam, scilicet: Verum aeternitas, et praesentia iam explicata futurorum in illa, etc. ut denotetur in duplici sensu, seu hypothesi posse dubium hoc discuti. Primo, an aeternitas sit ita necessaria ad cognoscenda futura contingentia antequam sint, ut si per impossibile cognitio divina mensuraretur aevo sempiterno a parte ante, imo et a parte post, ac proinde duratione ex se deficibili, posset omnino certo, et infallibiliter illa cognoscere antequam essent? Et ad hoc denotandum in titulo inquisitum est, an aeternitas sit omnino necessaria ad praedictam cognitionem? Secundo vero, an si divinum esse, et ea, quae in Deo sunt, possent ex una parte mensurari aeternitate, et ex alia non coexistere ab aeterno rebus futuris (quod tamen implicat: quia, ut vidimus, idem prorsus est, aliquod mensurari aeternitate, ut propria, et adaequata mensura, ac actu, et ab aeterno coexistere omnibus rebus existentibus in aliqua differentia temporis) nihilominus tunc Deus posset certo, et infallibiliter cognoscere futura contingentia ab aeterno, et antequam quoad nos essent, necne?

§ I. Adducitur prior opinio.

125 Prima sententia asserit, aeternitatem in neutro ex sensibus explicatis, esse omnino necessariam ad hoc, ut Deus certo, et infallibiliter cognoscat praedicta futura, antequam sint in sua propria, et adaequata mensura praesentia. Unde asserit, quod licet divinum esse, et cognitio non mensurarentur per impossibile per aeternitatem, atque adeo nec futura coexisterent eis physice, et realiter ab aeterno, sed tantum mensurarentur aevo; nihilominus Deus posset cognoscere praedicta futura, antequam essent in sua propria, et adaequata duratione, in veritate eorum obiectiva, et antecedenter ad divinum decretum efficax. Ita Doctores, quos in quoque praecedentibus dubiis pro contrariis sententiis retulimus.

Et probatur primo. Nam si per impossibile Deus desineret esse antequam produceret Antichristum, cognosceret illum certo, et infallibiliter: et tamen non esset praesens Deo secundum existentiam actualem in aeternitate; nec eius esse, aut operatio per eandem aeternitatem, sed ad summum per aevum mensuraretur: ergo aeternitas, aut praedicta praesentia licet conducat ad cognitionem certam, et infallibilem illius, non tamen erit ad eam omnino necessaria. Maior videtur certa. Nam essentia Dei est eius cognitio infinita: ergo talis cognitio extenderet se ad Antichristum, etiamsi per impossibile aliquando desineret esse: alioqui in tota illa duratione, in qua Deus in suo esse persisteret, non haberet cognitionem infinite perfectam.

Minor autem quoad primam partem probatur. Nam quod est Deo praesens in aeternitate, debet coexistere illi in aliqua differentia temporis: sed in casu argumenti nunquam coexisterent Deus, et Antichristus in aliqua temporis differentia, ut ex se constat; ergo, etc. Quoad secundam vero etiam constat; quia quod mensuratur aeternitate, ut propria mensura, debet indefectibiliter durare.

126 Secundo. Nam cognitio Dei certa, et infallibilis praecedit ordine rationis praesentiam rerum in aeternitate; ergo ex tali praesentia non accipit suam certitudinem, tanquam a ratione omnino necessaria: ergo nec ab aeternitate, etiamsi praescindi posset a tali praesentia. Haec ultima consequentia patet ex priori. Quoniam etiam aeternitas si praescindi posset ab hoc, quod actu, et ab aeterno ambiret omnia futura, et coexisteret illis, esset posterior ordine rationis cognitione certa, et infallibili eorum: siquidem duratio alicuius operationis est posterior ordine rationis, quam illa: ergo non posset esse ratio cognitionis certae, et infallibilis eorum.

Ex quo prima consequentia videtur certa. Nam id, unde cognitio accipit suam certitudinem, tanquam a ratione omnino necessaria ad illam, debet praecedere, non vero subsequi ad ipsam. Antecedens autem probatur. Nam praesentia rerum in aeternitate supponit voluntatem Dei volentis creaturas illas; volitio vero earum praesupponit certam, et infallibilem cognitionem ipsarum: ergo, etc.

Confirmatur. Nam Deus nullam perfectionem accipit a creaturis, ut ex se constat; ergo cum certitudo suae cognitionis sit maxima illius perfectio, non accipiet hanc ab eisdem creaturis, ut praesentibus in aeternitate; ergo nec ab aeternitate ipsa sumpta cum praecisione insinuata. Haec ultima consequentia constat ex nuper dictis. Prima vero ex antecedenti liquet. Nam haec praesentia earum est aliquid creatum: ac proinde certitudo divinae cognitionis non accipietur ab eisdem creaturis, ut praesentibus.

127 Tertio. Nam decretum efficax divinae voluntatis circa futura contingentia habet infallibilem connexionem cum illis, ut ex dictis in hac disp. num. 9. et sequentibus constat: et eam haberet etiamsi nec Deus, nec eius operationes mensurarentur aeternitate; alioqui tale decretum non esset efficax; ergo Deus nequit cognoscere decretum hoc, quin eadem futura cognoscat; ergo nec aeternitas, nec praesentia eorundem futurorum in aeternitate erit necessaria ad hoc, ut Deus habeat certam cognitionem de illis.

Haec ultima consequentia patet ex priori. Quia quantumvis non esset in Deo aeternitas, et res non essent praesentes in eo ab aeterno, nihilominus possent cognosci in praedicto decreto; siquidem habet infallibilem connexionem cum futuritione earum. Prima vero consequentia ex antecedenti constat. Quia repugnat cognosci perfecte aliquid habens infallibilem connexionem cum alio, quin cognoscatur illud aliud, cum quo est connexum; et ita Deus cognoscens perfecte suum decretum habens infallibilem connexionem cum creaturis futuris, non poterit non futuritionem earum infallibiliter cognoscere.

Confirmatur. Quia Deus cognoscit futura conditionata in decreto efficaci, et conditionato, quod circa illa habet, ut in sequenti disput. num. 67. dicemus: at praedicta futura nunquam sunt praesentia in aeternitate; siquidem nunquam existent: ergo ad certam cognitionem futurorum absolutorum non erit omnino necessaria praesentia quae sit ab aeterno in aeternitate (de qua in praesenti loquimur) sed sufficiet decretum efficax circa futuritionem illorum: ac proinde nec aeternitas adhuc sub praecisione iam dicta, erit ad id necessaria.

128 Quarto. Futura contingentia in ea duratione, in qua non sunt praesentia intellectui creato, possunt cognosci ab illo; cum tamen ipse, hoc ipso, quod talis, non mensuretur aeternitate, ut propria, et adaequata mensura, ut ex se constat; ergo multo melius possunt certo cognosci a Deo, etiamsi non essent illi praesentia ab aeterno in sua aeternitate, nec in eo esset aeternitas. Consequentia videtur perspicua. Antecedens autem probatur. Tum quia nos certo per fidem cognoscimus, Antichristum esse futurum, et alia huiusmodi; cum tamen futura haec non sint nobis praesentia. Tum etiam; quia beati certo sciunt multa futura contingentia, quae non sunt eisdem realiter, et physice praesentia. Tum denique; quia Christus Dominus cognoscit nunc per scientiam infusam omnia futura contingentia, ut docet D. Thom. 3. part. quaest. 11. art. 1. et nihilominus non habet nunc realiter, et physice eisdem coexistere.

Confirmatur. Nam vel futura contingentia habent determinatam in ea duratione, in qua non sunt praesentia, vel non? Si hoc secundum dicatur, a nullo intellectu poterunt certo attingi in praedicta duratione, cuius oppositum ex instantiis nuper adductis constat. Si autem primum asseratur, ergo illorum veritas determinata, in illa duratione poterit attingi ab intellectu divino, etiamsi non sint praesentia ab aeterno suae aeternitati, et etiamsi per impossibile non mensurarentur, nisi aevo sempiterno a parte ante, vel tam a parte ante, quam a parte post: quandoquidem quidquid est cognoscibile debet eo ipso a praedicto intellectu attingi; alioqui non esset infinitus in vi cognoscendi.

§ II. Sententia D. Thom. duabus assertionibus explicatur.

129 Dicendum tamen est primo, ad infallibilem cognitionem, qua Deus cognoscit futura contingentia absoluta, antequam sint actu praesentia quoad nos in sua propria duratione, per se requiri, quod divinum esse, et eius operationes mensurentur aeternitate, ut propria, et adaequata eorum mensura; atque adeo si per impossibile mensurarentur aevo ex se defectibili, non posset Deus praedictam cognitionem de illis, antequam quoad nos essent, habere: ita D. Thom. locis dub. 2. relatis, et communiter eius discipuli.

Et ratio desumitur ex eodem Sancto Doctore. Quoniam futura contingentia absoluta, tantum possunt certo cognosci vel in se ipsis, vel in suis causis, nempe in divino decreto, aut aliis causis secundis, ut illi subsunt: at si divinum esse, et eius operationes, ac proinde velle illius non mensurarentur aeternitate ut propria mensura, non possent in aliquo horum certo sciri; ergo, etc. Maior constat ex dictis in hac, et praecedenti disputat. Minor vero quoad cognitionem futurorum in se ipsis, est evidens. Quia antequam quoad nos sint, non possunt cognosci in se ipsis, ut constat, nisi ex eo, quod non solum detur aeternitas, verum etiam praesentia rerum in aeternitate: quia haec ratione suae eminentiae ita se extendat, ut ab aeterno pertingat ad coëxistendum rebus futuris.

130 Quod secundam vero partem etiam constat eadem minor. Quia si divinum decretum non mensuraretur aeternitate, sed aevo sempiterno, tunc sicut ipsum aevum sempiternum hoc ipso, quod tale, seu hoc ipso, quod distingueretur ab aeternitate, esset defectibile, et variabile, ita et praedictum decretum per illud mensuratum; ergo quatenus sciret Deus suum decretum, non posset antequam praedictum futurum esset in sua propria, et adaequata duratione, seu antequam esset quod nos, habere infallibilem cognitionem de illo futuro: quia ante eius existentiam non posset scire, an ipse persisteret in suo decreto usque ad illam durationem: an vero loco illius oppositum decretum haberet; siquidem decretum illud, et eius mensura sunt defectibilia: et sicut possent non persistere, ita etiam possent non persistere usque ad praedictam durationem.

Confirmatur, et explicatur. Nam ideo decretum efficax Dei ex suppositione, quod sit, habet esse omnino invariabile, et indefectibile, quia mensuratur aeternitate, quae non compatitur aliquam variabilitatem, et mutabilitatem: at in hypothesi facta divinum decretum non mensuraretur aeternitate, sed aevo: quod licet possit esse absque principio, et fine, non tamen est necesse, ut sine illis sit; sed sicut potest carere principio, et fine, ita terminari illis: et ideo non habet aliquid omnino infallibile, ratione cuius sit infallibiliter, aut necessario determinatum ad hoc, ut debeat carere principio, et fine; ergo praedictum decretum non esset adhuc ex suppositione sui omnino invariabile; et per consequens ex vi illius non posset futurum contingens, circa quod versatur, omnino certo, et infallibiliter sciri.

131 Nec refert, si contra assertionem hanc, et eius rationem obiicias, quod aevum Angelicum licet ex se sit defectibile, nihilominus ex suppositione, quod semel est, nunquam, naturaliter loquendo deficiet; ergo eadem ratione licet divinum velle mensuraretur aevo ex se defectibili, nihilominus nunquam re ipsa deficiet, ac proinde ex vi illius, hoc ipso, quod sit efficax, infallibiliter cognosceretur futurum contingens antequam esset. Prima consequentia ex paritate rationis videtur constare. Secunda vero ex prima satis constat. Nam ad infallibilem cognitionem alicuius rei satis est, quod re ipsa, et de facto nunquam deficiet, licet possit deficere. Sicut ad infallibilem connexionem duorum satis est, quod re ipsa semper sint inter se connexa, licet possint non connecti, ut patet in decreto Dei, ut modo est; quod quidem infallibiliter nectitur cum re, circa quam versatur, v. g., cum actu libero creato: quia licet posito decreto adhuc possit non esse praedictus actus, nunquam tamen re ipsa, et de facto non erit.

Non itaque hoc refert. Nam posset primo responderi, concedendo antecedens, et negando utramque consequentiam. Et ad probationem prioris, ex qua pendet probatio posterioris, neganda est paritas rationis; ex eo, quod aevum Angeli habet modo aliquid extrinsecum, unde de facto nunquam deficiat, licet ex se sit defectibile, nempe decretum Dei invariabile, et indefectibile, ac aeternitate mensuratum; quo statuit, ut semper sit. At respectu aevi, quo mensuraretur in illa hypothesi impossibili divinum velle, non esset unde re ipsa, et de facto semper esset; quia, ut in ea supponitur, nullus actus liber Dei aeternitate mensuraretur.

Unde iuxta hunc modum dicendi aevum Angeli, licet non habeat, unde petat, quod annihiletur, et deficiat; non tamen habet, unde petat oppositum: ut ita distinguatur ab instanti nostri temporis, quod tantum petit durationem, et persistentiam momentaneam, et quod statim desinat esse; necnon et ab instanti, aut tempore Angelico, quorum quodlibet petit, ut non duret absque fine.

132 Secundo, et melius respondetur, quod sicut ex eo, quod velle Angelicum mensuraretur aevo, quod re ipsa nunquam deficiet connaturaliter loquendo, solum sequeretur, quod in decreto efficaci illius circa aliquod obiectum, posset sciri talis effectus infallibilitate per ordinem ad potentiam ordinariam, et ad modum connaturalem operandi eiusdem Angeli; non vero infallibilitate omnimoda, et per ordinem ad potentiam Dei absolutam; ita ex eo, quod divinum velle mensuraretur aevo, non sequeretur inde omnimoda infallibilitas, de qua loquimur, sed infallibilitas per ordinem ad modum operandi connaturalem Dei; atque adeo infallibilitas, cui absolute, et simpliciter non repugnaret fallibilitas, si ad modum operandi absolutum extraordinarium, et supernaturalem Dei attendatur.

Quia licet modo semel Deo naturaliter decernente aliquid, non possit ex suppositione huius decreti, et in sensu composito aliquid aliud decernere, ex quo sequatur variabilitas prioris decreti; ita quae ab illo nunc decernuntur, habeant ex suppositione, et in sensu composito esse invariabilia, etiam per ordinem ad modum operandi Dei supernaturalem, quia praedictum decretum mensuratur aeternitate; non tamen tunc in hypothesi, de qua loquimur, id contingeret; siquidem decreta Dei non haberent per aeternitatem mensurari.

Per quod etiam ad instantiam de actibus liberis creatis, habentibus connexionem infallibilem, et nullo modo fallibilem cum divino decreto, satis quod id, secundum quod potest contra nos retorqueri, constat. Quia praedicti actus ex suppositione decreti, et in sensu composito non possunt non esse; licet in sensu diviso possint non esse: at in hypothesi assertionis, licet decretum Dei connaturaliter loquendo semper esset, non repugnet ei, ut deficeret, adhuc ex suppositione, et in sensu composito, quod semel esset. Unde quae in nostra assertione dicimus, debent iuxta haec intelligi.

133 Dicendum est secundo, ad infallibilem cognitionem Dei respectu contingentium, antequam sint in sua propria duratione, seu quoad nos, necessario desiderari, quod praedicta futura sint actu, et physice praesentia Deo in aeternitate; ita ut semel dato, quod divinum esse, et eius operationes mensurentur aeternitate, non posset ulla ratione cognoscere futura antequam modo dicto existerent, nisi essent physice, et realiter ei praesentia ab aeterno. Ita D. Thom. in praesenti, et quaest. 2. de Veritate art. 12. et in locis in hac disp. a num. 20. usque ad 52. adductis, et 1. contra Gentes cap. 66. Ubi ad certam cognitionem futurorum contingentium quam petivit; nempe cognitionem omnium suarum causarum¹, atque adeo divini decreti, inferentis actualem praesentiam illorum in aeternitate: nec non (id, quod ex praecedenti sequitur) quod cognitio illa non sistat praecise in cognitione suarum causarum; sed quod transeat ad cognoscenda eadem futura prout sunt in se ipsis in eadem aeternitate. Et ita post sextam rationem sic inquit: Ea, quae sunt praesentia, praeterita, vel futura nobis, cognoscit Deus secundum quod sunt in potentia sua, et in propriis causis, et in se ipsis: et horum cognitio dicitur notitia visionis: non enim Deus rerum, quae apud nos nondum sunt, videt solum esse, quod habent in suis causis, sed etiam illud, quod habent in se ipsis, in quantum eius aeternitas est praesens sua indivisibilitate omni tempori. Unde S. Doctorem sequuntur communiter eius discipuli. Gonzal. in praesenti disp. 43. sect. 4. Alvarez lib. 2. de auxiliis disp. 9. Cajet. in praesenti, Nazarius controv. 3. et alii plures.

134 Ratio autem huius conclusionis, adducta est supra num. 100. et sequentib. ex D. Thom. et eius vis consistit in hoc, quod semel dato per impossibile, futura non esse praesentia Deo ab aeterno in nunc aeternitatis, tunc licet divina cognitio mensuraretur aeternitate, nihilominus quando postea essent praesentia illi, mutaretur saltim ex hoc capite praedicta cognitio de abstractiva in intuitivam. Et rursus Deus haberet in tempore aliquam cognitionem, quam ab aeterno non habuit, nempe hanc: Nunc est meae infinitae cognitioni, et aeternitati praesens Antichristus. Et similiter deficeret alia cognitio, quam ab aeterno usque ad tempus Antichristi habuit, nempe ista: Ab aeterno usque ad tempus Antichristi respectu meae infinitae cognitionis, et aeternitatis, Antichristus est realiter, et physice futurus, ut loco relato ostendimus: at hoc repugnat respectu divinae cognitionis, ut ex ibidem dictis constat: imo infert praedictam cognitionem ex una parte mensurari aeternitate, ut supponitur, et ex alia non mensurari per illam, siquidem esset variabilis: ergo, etc.

135 Nec sat est evasio, quam ibidem ex adversariis innuimus, nimirum posse omnia haec evenire in tempore propter externam mutationem obiecti, non vero Dei: et ita Deum posse habere praedictam cognitionem absque mutabilitate, et variatione.

Non itaque hoc satis est. Tum quia id satis impugnatum est loco citato. Tum etiam: quia impugnatio ibidem adducta potest adhuc magis explicari, et urgeri ex iis, quae tradit Corneio in praesenti, et communiter Thomistae. Nam licet in casu, de quo loquimur, daremus, quod variatio illa scientiae sumeretur radicaliter ex parte rerum cognitarum, redundaret nihilominus in ipsam scientiam.

Et ratio est. Nam dato casu impossibili, quo Deus produceret hodie creaturam aliquam, quam ab aeterno non decreverat producere, tunc non solum mutaretur divina voluntas novo actu volitionis non habito ab aeterno, ut supponimus (sive illa esset mutatio vere physica, et realis, sive solum quasi moralis, quae dicitur mutatio propositi, et infert animi inconstantiam, et imprudentiam, ut dicitur supra quaest. 9. et infra quaest. 19.) sed etiam mutaretur divinus intellectus novo etiam actu cognitionis intuitivae, nondum ab aeterno habitae; ergo licet variatio obiecti a possibilitate ad futuritionem, quando est facta ab aeterno, non inferat variationem intrinsecam in scientia, sicut eam non infert in voluntate actus liber Dei ab aeterno habitus; bene tamen quando talis variatio fit in tempore: ergo eadem ratione, licet variatio eiusdem obiecti a pura possibilitate ad hoc, quod est esse ab aeterno praesens in nunc aeternitatis, et ad hoc quod est esse ab aeterno obiectum notitiae intuitivae Dei, non inferat variationem in divina scientia, bene tamen si duo haec in tempore contingant.

Consequentiae videntur perspicuae, et antecedens probatur. Quia sicut ideo esset mutatio in voluntate, quia non terminabatur ab aeterno ad illam creaturam, ut actu futuram, sive existentem; sed praecise ut possibilem, et in tempore coepit terminari ad illam, ut existentem; eodem prorsus modo intellectus divinus non terminabatur ad illam, ut actu existentem, aut futuram, sed duntaxat ut possibilem; ergo et in tempore coepit recipere illam ut futuram, vel existentem: ergo aut in utroque actu est mutatio, aut in neutro.

136 Nec etiam obest, si cum Suar. disp. 30. Metaphys. sect. 9. num. 55. occurras, immutabilitatem scientiae visionis in Deo non fundari in immutabilitate divinae voluntatis: et ita etiamsi per impossibile Deus inciperet velle aliquid de novo, vel desineret velle, quod ab aeterno voluit, adhuc scientia visionis esset invariata: quia ex aeternitate cognosceret tale decretum, ut de novo futurum, et mutationem in illo futuram pro suis temporibus, eo modo, quo de voluntate creata haec eadem invariabiliter cognoscet.

Nam contra hoc est, quod hoc ipso, quod iste novus actus divinae voluntatis in tempore habitus, aut iste novus respectus, aut quasi respectus divinae voluntatis ad illam creaturam non fuerit ab aeterno, sed de novo, et in tempore, ut supponitur, oportet, ut praedicta creatura, circa quam versatur, non habuerit ab aeterno rationem futurae; ergo non potuit esse cognita a Deo ab aeterno per scientiam visionis, sed praecise per scientiam simplicis intelligentiae sub ratione possibilis; ergo scientia visionis solum in tempore inciperet, et per consequens mutabilitas, vel immutabilitas divinae scientiae ex mutabilitate, vel immutabilitate divinae voluntatis pendebit.

HAE duae ultimae consequentiae aperte videntur sequi ex prima. Prima vero probatur. Quia, ut saepe dictum est, futuritio rei supponit divinam voluntatem praeviam, sicut effectus supponit suam causam. Nec est simile de mutatione actuum voluntatis humanae. Quia haec supponit actum liberum Dei ab aeterno, quo talis mutatio est volita: et ideo cognoscitur ab aeterno per scientiam visionis, quamvis ipsa mutatio in tempore exerceatur.

§ III. Corollarium notatu dignum.

137 Ex quibus omnibus sequitur corollarium notatu dignum circa modum conciliandi divinam scientiam, et eius infallibilitatem circa futura contingentia absoluta cum libertate creata. Dicendum enim est, huiusmodi praesentiam realem eo modo, quo eam praecedentibus dubiis explicuimus, esse proximum, et sufficientem rationem conciliandi certitudinem divinae scientiae cum libertate nostri arbitrii. Ita D. Thom. 1. cont. Gent. cap. 67. et de Verit. quaest. 2. art. 12. his verbis: Sicut ergo noster visus non fallitur videns contingentia, ut sunt praesentia, et tamen ex hoc non removetur, quin illa contingenter eveniant, ita Deus infallibiliter videt omnia contingentia, quia sibi non sunt futura, sed ea inspicit esse tunc quando sunt. Unde ex hoc non removetur, quin contingenter eveniant. Ubi ex eo, quod intuitus Dei attingat illa, ut realiter praesentia, infert concordiam infallibilitatis scientiae Dei cum eorum contingentia sicut enim contingentia sessionis Petri non tollitur per hoc, quod nos videamus illum sedere, dum sedet, ita contingentia rerum non tollitur per scientiam Dei, qua terminatur ad res, ut sunt ei realiter praesentes.

138 Potestque hoc amplius elucidari. Nam per eandemmet productionem, et existentiam, per quas res sunt in tempore, coexistunt ab aeterno ipsi Deo in mensura suae divinae cognitionis, quae est aeternitas: ergo per huiusmodi coexistentiam, et praesentialitatem cum divina cognitione non tollitur contingentia rerum, imo potius illa est sufficiens ratio conciliandi infallibilitatis scientiae Dei cum ipsa rerum contingentia. Patet conseq. Quia per suam productionem contingentem, per quam fiunt in tempore, coexistunt ipsi Deo per habitudinem ad nunc aeternitatis eius, et subduntur praesentialiter eius divinae scientiae.

Dicimus, praedictam praesentiam realem in nunc aeternitatis, et modo dicto explicatam, esse proximum, et sufficientem rationem conciliandi certitudinem divinae scientiae cum libertate nostri arbitrii, ut per hoc denotaremus, quod si loquamur de ratione remotiori, et radicali, tunc praedicta ratio erit divina essentia, determinata tamen per suum decretum efficax, et summam eminentiam, ac suavissimam, fortissimam tamen efficaciam eius, qua non solum vult, quod effectus, vel actus liberi fiant, sed quod fiant libero modo, ac proinde, quod ita fiant, ut possint non fieri. Unde ex qua parte vult quod fiant, fient utique infallibiliter: et ex qua parte vult, ut fiant libero modo, fient sic: atque adeo ita fient, ut possint non fieri. Sed haec amplius in disput. praecedenti dub. 2. et in hac dub. 1. et 2. explicata sunt, et iuxta ibidem dicta intelligantur.

§ IV. Fit obviam argumentis opinionis negantis.

139 Ad primum negatur maior, et ad probationem neganda est consequentia. Quia in eo eventu non esset Antichristus cum omnimoda certitudine, et infallibilitate cognoscibilis antequam esset; sed solum cognitione infallibili per ordinem ad modum operandi Dei connaturalem, qui in illo eventu ipsi conveniret, non vero per ordinem ad modum operandi Dei extraordinarium, et supernaturalem: ac proinde praedicta cognitio non deberet esse infallibilis tanta infallibilitate, ut repugnaret ei fallibilitas.

140 Ad secundum dicendum est, scientiam, et voluntatem Dei esse causam, quod res contineantur in aeternitate; non tamen ita ut ad id non concurrat ipsa aeternitas per modum causae quasi formalis, continentis, et mensurantis res in illa contentas. Unde non sequitur, quod prius prioritate in quo adhuc rationis cognoscat Deus res futuras, quam quod ipsae contineantur in aeternitate: et multo minus quam quod aeternitas contineat, et mensuret illas. Nam cognoscendo practice ipsas, facit, quod subsint aeternitati, concurrente tamen eadem aeternitate tanquam causa mensurationis, intrinseca quidem Deo, extrinseca vero creaturis mensuratis. Et ita licet cognitio praecedat causando, non tamen prioritate in quo adhuc secundum rationem. Sicut si visio oculi corporei produceret parietem, paries in terminando visionem simul esset cum productione, et visione simultate in quo: et tamen visio in quantum causans praecederet prioritate a quo parietem.

141 Ad confirmationem dicendum est, praesentiam futurorum in aeternitate posse sumi dupliciter, scilicet ex parte aeternitatis ad ipsa, vel ex parte futurorum ad eandem aeternitatem. Si secundum priorem considerationem sumatur, potest aliquo modo esse ratio certitudinis, et infallibilitatis divinae cognitionis. At secundum posteriorem considerationem habet se per modum conditionis ex parte obiecti, nempe creaturarum futurarum, et necessario illatae ex vi infallibilitatis, et certitudinis divinae cognitionis circa illas. Quia, ut disput. 5. num. 16. art. 9. diximus, scientia visionis Dei est practica, et effectiva rerum: ac proinde ponit illas ab aeterno in mensura aeternitatis. Unde nunquam sequitur, aliquid creatum tribuere Deo suam certitudinem; sed potius oppositum.

142 Ad tertium patet ex dictis pro prima assertione. Quare licet in eo eventu decretum Dei, quantum est ex se, haberet efficacitatem fallibilem; non tamen infallibilem, nisi persisteret usque ad tempus, pro quo futura habent esse: et quia antequam persisteret usque ad durationem, v. gr., Antichristi, non esset infallibile illum perstiturum usque ad praedictum tempus; ideo non erit efficax infallibiliter respectu eiusdem Antichristi, sed solum fallibiliter; et ita ex vi cognitionis illius praecise non posset cognosci certo Antichristus, antequam esset.

143 Ad confirmationem concedimus maiorem, et minorem, et negamus consequentiam. Nam ad cognitionem certam futurorum conditionatorum sufficit nunc decretum efficax mensuratum aeternitate. Quia eo ipso est invariabile, et immutabile; ac proinde eo ipso, quod sit, habet efficacitatem infallibilem, conditionatam tamen, modo infra explicando. At in eventu primae assertionis non haberet decretum in variabilitatem, nec efficacitatem infallibilem: et ita ex vi illius non posset infallibiliter cognosci futurum antequam esset.

Et licet ad cognitionem infallibilem futuri conditionati non sit necesse, ut ab aeterno existat in aeternitate, sed sufficiat, quod decretum de illo mensuretur per ipsam, ex eo, quod praedicta futura non sunt capacia existendi in illa, nisi tantum secundum esse, quod habent in decreto, quia tantum secundum hoc esse existunt; secus tamen dicendum est de futuris absolutis. Et ratio disparitatis est. Quia sicut futurum conditionatum nunquam existit in se, ita non habet modo existere in se, et modo non existere in se: et ideo non est necesse ad hoc, ut invariabiliter existat in aliqua mensura, ac proinde ad hoc, quod invariabiliter cognoscatur, ut ab aeterno praesens in ea, quod detur quaedam mensura infinita, et invariabilis, quae ipsum ab aeterno ambiat: et respectu cuius ipsum futurum semper, et invariabiliter habeat esse praesens modo iam explicato. Caeterum cum oppositum contingat in futuro absoluto, ut ex dictis constat, propterea ut invariabiliter cognoscatur antequam sit, et per consequens ut absolute, et simpliciter cognoscatur certo a Deo, cui omnis variabilis cognitio repugnat, oportet, ut habeat praedictam praesentiam in aeternitate, et non sufficiat, quod per impossibile decretum Dei circa illud, haberet haec duo, nempe mensurari aeternitati, et simul non coexistere ab aeterno rebus futuris, et omnibus temporis differentiis.

144 Ad quartum transeat pro nunc antecedens, et neganda est conseq. Nam cognitio divina hoc ipso quod talis, debet habere omnimodam illam invariabilitatem, et immutabilitatem iam explicatam; et ita requirit in futuris praesentiam eorum invariabilem respectu alicuius mensurae: secus tamen cognitio creata praecise qualis talis.

Diximus, quod transeat antecedens, non tamen illud concessimus, nec negavimus, ut pro nunc abstraheremus ab illis quaestionibus, nimirum, an scientia infusa Christi Domini, et scientia beata mensurentur aeternitate participata, et ita realiter, et physice coexistant futuris, antequam sint in sua duratione? Nam de hoc ex professo agendum est, 3. part. tract. de Scientia Christi.

Ad confirmationem dicendum est, futura contingentia non habere determinatam, et infallibilem veritatem in ea duratione, in qua non sunt praesentia, nisi mediante divino decreto: et non qualitercunque considerato, sed ut aeternitate mensuratur. Et deinde dicimus non sufficere hoc decretum aeternitate mensuratum, ad hoc, ut habeant determinatam veritatem in ea duratione, in qua non sunt; sed requiri, quod licet in propria sua duratione, seu quoad nos non existant, nihilominus habeant praesentiam respectu aeternitatis, et in nunc aeternitatis. Quia, ut iam explicuimus, non sunt aliter cognoscibilia a Deo per cognitionem invariabilem, atque adeo nec per cognitionem divinam: et per consequens, nec poterunt cognosci a creatura: siquidem quaelibet cognitio creata praesupponit cognitionem divinam circa illud obiectum, et ea, quae ad ipsam desiderantur.