Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

23 Quamvis decisio huius dubii non difficulter ex dictis in praecedenti colligatur: caeterum, ut Angelici Doctoris sententia amplius maneat elucidata, et argumentis adversariorum melius occurratur, ideo illud in praesenti excitamus, et iure sane optimo dubium hoc statim praecedenti annectimus. Nam postquam explicuimus, an distinctio specifica intellectuum refundat distinctionem, et inaequalitatem essentialem in visiones, merito dubitatur, an maior perfectio naturalis illorum, quaecumque illa sit, refundat aliquam maiorem perfectionem accidentalem, et intensivam in visiones beatificas, ita, ut quo maior fuerit praedicta perfectio naturalis, eo, caeteris paribus, clarius Deus per talem intellectum videatur?

§ I. Prima sententia affirmans.

Partem affirmantem tuentur Ricardus in 4. distinct. 49. quaest. 8. art. 2. Maior quaest. 10. Scotus dist. 50. quaest. 6. Durandus in 3. dist. 14. quaest. 1. ad ultimum, Holcot in suis determinationibus quaest. 8. art. 1. ad 4. referturque pro eadem Molina in praesenti disp. 9. et Caietan. 3. part. quaest. 10. art. 4. ad secundum.

Probatur primo, testimonio D. Thom. 3. part. quaest. 10. art. 4. ad 2. ubi inquit: Gradus in visione secundum perfectionem, magis attenditur secundum ordinem gratiae, quam secundum ordinem naturae. Ubi illud comparativum magis, videtur innuere perfectionem visionis, etiam attendi secundum ordinem naturae, id est, secundum perfectionem naturalem intellectuum, quia comparativum supponit suum positivum.

Confirmatur ex eodem Sancto Doctore in praesenti in solutione ad 3. ubi inquit: quod diversitas videndi erit per diversam facultatem intellectus, non quidem naturalem, sed gloriosam. Ubi non solum in lumen gloriae, sed in facultatem ipsam gloriosam diversitatem videndi Deum refundit, ut per hoc denotet non solum diversitatem luminis, sed etiam facultatis intellectivae lumine gloriae perfusae conducere in ordine ad clariorem, et perfectionem visionem.

24 Secundo probatur ratione. Quia quotiescunque duae causae ad unum, et eundem effectum concurrunt, toties per incrementum cuiusvis producitur maior, et perfectior effectus: sed ad visionem Dei concurrunt tam intellectus, quam lumen gloriae: ergo per incrementum cuiuscumque ex illis elicietur intensior visio: ac proinde perfectior intellectus cum aequali lumine gloriae perfectius, et clarius videbit Deum. Utraque conseq. patet. Maior vero ex se constare videtur. Nam quo causa totalis crescit in perfectione, eo producit perfectiorem effectum: causa autem totalis in praedicta perfectione crescit per incrementum cuiuslibet ex causis partialibus eandem integrantibus. Minor vero etiam liquet. Nam si lumen non concurreret, non posset visio esse actus supernaturalis, nec intellectus videret Deum, prout est in se, ut ex saepe dictis constat: si autem intellectus non influeret, non esset illa actio vitalis, neque intellectus diceretur videre Deum; quandoquidem intellectus non intelligit, seu videt, nisi per intellectionem, seu visionem a se elicitam.

Confirmatur. Nam perfectior causa cum aequali instrumento meliorem producit effectum, sicut etiam aequalis causa cum perfectiori instrumento perfectius operatur: ergo perfectior intellectus cum aequali lumine gloriae perfectius videbit Deum. Antecedens satis constat in agentibus artificialibus, ubi videmus peritiorem pictorem cum aequali pennicillo melius depingere, et aequalem pictorem cum pennicillo meliori perfectiorem effectum producere. Consequentia vero etiam constat: nam concursus causae partialis, et principalis magis conducit ad effectum, quam concursus causae instrumentalis, ut ex se constat: ergo si maior perfectio instrumenti conducit ad perfectiorem effectum, multo magis conducet maior nobilitas causae principalis, et partialis, qualem esse intellectum in ordine ad visionem supra ostensum est.

25 Nec satis erit, si dixeris, argumentum hoc, et eius confirmationem, tantum habere vim in causis partialibus, quarum quaelibet habeat suam vim proximam ad agendum, distinctam ab alia: hoc autem non reperiri in intellectu, et lumine gloriae, ut supra dictum est.

Nam contra hoc est, quod concursus radicalis conveniens intellectui, re vera est concursus in ordine causae efficientis: ergo maior perfectio intellectus conducet ad meliorem visionem. Antecedens constat. Quoniam alioqui intellectus solum concurreret per modum subiecti sustentantis, non vero in genere causae efficientis. Consequentia vero probatur. Nam hoc ipso quod intellectus sit perfectior, iam influxus totalis coalescens ex maiori influxu radicali intellectus, et proximo luminis esset nobilior; quandoquidem quivis ordo, quodvisque coniunctum crescit in perfectione, ex eo quod coalescat ex rebus perfectioribus per se spectantibus ad illum ordinem, ad illudque coniunctum. Et ideo licet forma substantialis solum concurrat radicaliter ad constituendum integrum, et proximum susceptivum accidentium, scilicet compositum; nihilominus compositum ipsum eo est perfectius susceptivum illorum, eoque magis concurrit, et petit nobiliora accidentia, quo forma ipsa radicaliter influens est nobilior. Et similiter licet substantia creata tantum sit radicaliter, non vero proxime operativa, ut ostendunt N. Complut. 2. Physic. disp. 10. attamen, quo substantia fuerit perfectior, eo influxum radicalem perfectiorem praestabit, ac proinde eo meliorem, et perfectiorem effectum attinget, ut ex se constat, et ibidem ostenditur.

Confirmatur. Nam ideo maior perfectio aquae non conducit ad perfectiorem calefactionem, quia aqua solum se habet ut subiectum sustentans calorem, ut communiter docent Philosophi: ergo cum intellectus concurrat radicaliter in ordine causae efficientis, consequens erit, ut maior perfectio intellectus conducat ad perfectiorem visionem. Patet conseq. Quoniam aliquid amplius debemus tribuere intellectui propter hunc radicalem concursum in ordine ad visionem, quam aquae sustentanti calorem respectu calefactionis: ergo cum maior perfectio aquae nihil conducat ad perfectiorem calefactionem, fiet inde, ut maior perfectio intellectus radicaliter influentis debeat aliquid quantumvis parum, ad meliorem effectum conducere.

26 Tertio, et principaliter. Quoniam maior perfectio intellectus concurrentis cum aequali lumine fidei ad alios actus ordinis supernaturalis non parum prodesse solet ad eliciendos perfectius praedictos actus: ergo etiam maior perfectio illius conducet cum aequali lumine gloriae ad nobiliorem visionem. Conseq. patet. Nam utrobique effectus est supernaturalis, et potentia intellectiva ordinis naturalis, ac tandem lumen elevans, et supernaturale est aequale: ergo utrobique erit par ratio, quoad hoc, quod est maiorem perfectionem potentiae intellectivae cum aequali lumine conducere, vel non conducere ad maiorem, et perfectiorem actum ordinis supernaturalis, vel visionis Dei, vel fidei. Antecedens autem probatur. Quoniam nobilior intellectus aequali lumine fidei perfusus, solet plura fidei mysteria magis, et perfectius penetrare, quam intellectus non ita nobilis, ut constat in fideli acuti ingenii collato cum fideli rustico.

27 Tandem, intellectus perfectior cum aequali lumine gloriae potest magis conari in ordine ad visionem, quam intellectus minus perfectus: ergo perfectius, et intensius Deum videbit. Antecedens probatur. Nam conatus ad operationem, seu (quod idem est) applicatio in ordine ad illam non convenit potentiae ratione habituum, sed potius e contra, quia habitus subordinantur potentiis in ordine ad operari, et ideo possumus indifferenter uti et non uti illis, quod quidem non possent habere nisi conatus, et applicatio potentiae ad operandum conveniret illi ratione sui, non vero ratione habituum. Conseq. vero probatur. Quoniam, quod ratione sui potest conari ad operandum, poterit etiam si crescat in perfectione, magis conari: ergo tunc eliciet perfectiorem effectum: quandoquidem ad meliorem conatum, et applicationem sequitur nobilior operatio, sive talis conatus, et applicatio sit idem cum praedicta operatione, sive ad illam praesuppositus.

§ II. Sententia D. Thomae una cum primo eius fundamento.

28 Dicendum tamen est, visionem beatificam omnino commensurari cum lumine gloriae, atque adeo perfectiorem potentiam intellectivam naturalem cum aequali lumine non videre Deum perfectius, seu clarius. Ita D. Thom. in 4. dist. 49. quaest. 2. art. 4. et 3. contra Gent. cap. 58. et in hoc art. his verbis: Dicendum, quod videntium Deum per essentiam, unus alio perfectius eum videbit: sed hoc erit per hoc, quod intellectus unius habebit maiorem virtutem, seu facultatem ad videndum Deum, quam alterius: facultas autem videndi Deum non competit intellectui creato secundum suam naturam, sed per lumen gloriae, quod intellectum in quadam Deiformitate constituit. Unde intellectus plus participans de lumine gloriae, perfectius Deum videbit. Ubi, ut vides, in solam diversitatem luminis refundit S. Doctor diversitatem, et maiorem perfectionem visionis beatificae. Et in solutione ad tertium, sic ait: Diversitas videndi erit per diversam facultatem intellectus, non quidem naturalem, sed gloriosam: id est, per diversum lumen gloriae; ut in solutione ad confirmationem primi pro opposita sententia adducti, ex eodem S. Doct. ostendemus. Unde Sanctum Doctorem sequuntur eius discipuli, Ferrara tertio contra Gentes cap. 55. et 58. Sotus in 4. distinct. 49. quaest. 3. artic. 2. Medina prima secundae quaest. 3. artic. 2. Bannez, Zumel, et Gonzalez in praesenti, Navarrete controversia 42. Alvarez de auxiliis disput. 63. et ex extraneis Valentia in hoc art. disput. 1. punct. 4. in fine. Arrubal disp. 22. Suarez 1. tomo summae Theologicae lib. 2. cap. 21. Vazquez disp. 47. cap. 7. quamvis hi duo in assignanda ratione pro hac sententia ab schola Thomistica dissentiant.

29 Ratio fundamentalis tangitur a D. Thom. in hoc articulo, quae potest sub hac forma proponi. Intellectus nequit ex solis naturae viribus, sed solum, ut elevatus per vires gratiae, et supernaturales pertingere ad videndum Deum: ergo nequit per maiores vires naturae, nisi elevetur per maiores gratiae vires, pertingere ad perfectiorem, et clariorem visionem. Antecedens constat ex iis, quae art. 4. et 5. diximus. Consequentia ex antecedenti sequitur. Nam sicut operatio ordinis divini est supra vires naturae, eique improportionata, et propterea non potest intellectus ex solis suis viribus in illam prorumpere, ita operatio ordinis divini magis perfecta superabit vires naturae perfectiores, et erit ei improportionata, ac proinde nequibit ex illis procedere, nisi per vires perfectiores ordinis gratiae elevetur: quandoquidem, ut ex communi illa Dialecticorum regula constat: Sicut se habet simpliciter ad simpliciter, ita magis ad magis, quoties fit comparatio inter eadem extrema, ut in praesenti contingit.

Confirmatur. Nam iuxta diffinitionem Concil. Viennensis, quam supra adduximus, intellectus creatus in ordine ad visionem indiget elevatione, ac proinde ad meliorem visionem meliori elevatione indigebit. Patet conseq. tum ex modo dictis: tum etiam, quia eiusdem ordinis est primus gradus, aut quasi gradus perfectioris visionis, ac reliqui: ergo necessitas formae ad primum gradum inducit necessitatem incrementi formae ad reliquos gradus.

§ III. Secunda ratio pro Angelici Doctoris sententia examinatur.

30 Secundo principaliter probatur assertio ratione, quam etiam insinuat idem S. Doct. Quoniam alias visio beatifica non tribueretur unicuique iuxta proportionem suorum meritorum: hoc autem est contra fidem: ergo, etc. Sequela probatur. Nam si ex duobus habentibus aequalia merita unus polleret perfectiori intellectu, tunc utrique tribueretur aequale lumen gloriae, quippe, quod correspondet meritis, quae ut supponimus, sunt aequalia in ambobus, et nihilominus si perfectior intellectus conducit cum aequali lumine ad perfectius videndum Deum, non poterit non ille, qui alium in intellectu superat, elicere perfectiorem, et clariorem visionem. Minor autem probatur. Nam in Concilio Florentino sess. ultima in literis sanctae unionis, de animabus iustorum, quae nihil habent purgandum, dicitur in coelum mox recipi, et intueri clare ipsum Deum Trinum, et Unum sicuti est, meritorum tamen diversitate alium alio perfectius.

31 Occurrunt primo Molina, et alii, concedendo, quod in hoc casu dabitur utrique aequale lumen, et aequalis visio, quamvis unus eorum habeat praestantiorem intellectum, quam alius: quia habenti imperfectiorem intellectum tribuetur maius auxilium actuale, quantum satis sit ad compensandum praedictum excessum; et illi, qui perfectiori intellectu polluerit, praestabitur auxilium actuale ita attemperatum, ut non prorumpat in intensiorem visionem, quam alter.

Sed contra. Quia causae operanti per modum naturae, seu per modum agentis necessarii debetur debito connaturalitatis auxilium actuale ita intensum, sicut est virtus operativa illius. Unde si Deus non tribueret praedictum auxilium, non operaretur iuxta communes naturae leges, sed miraculose: ergo in casu posito habenti aequalia merita cum altero, excedenti tamen illum in intellectu, tribuetur a Deo auxilium actuale intensius, et consequenter eliciet intensiorem visionem, tribueturque ei intensius praemium. Haec ult. conseq. ex priori aperte sequitur. Prior vero ex antecedenti. Quia Deus, ut iustus iudex, et retributor praemii, et mercedis meritorum operatur secundum communes leges, atque adeo non miraculose: ergo habenti aequale lumen cum perfectiori intellectu, dabitur intensius auxilium actuale, si verum est, quod ex aequali lumine cum perfectiori intellectu consurgit perfectior virtus activa in ordine ad videndum Deum. Antecedens autem ex se constat. Nam cum auxilium actuale debeatur debito connaturalitatis virtuti operativae completae, et expeditae, cum omnibus requisitis ad operandum, fit inde, quod perfectiori virtuti operativae, et expeditae, petentique operari per modum naturae, et consequenter necessario, et quantum potest, debeatur intensius auxilium actuale.

32 Adde, quod in hac solutione contradictoria involvuntur, scilicet habenti imperfectiorem intellectum tribui maius auxilium actuale, non vero maius lumen, quam alteri, ita, ut simul cum hoc habeat elicere intensiorem visionem. Nam in eo eventu eliceret, et non eliceret visionem magis intensam: eliceret quidem, ut supponitur; non eliceret autem, quia repugnat causam secundam prorumpere in actum secundum, quin prius praesupponatur in actu primo proportionato tali actui secundo: at per auxilium actuale intensius, seu per intensiorem influxum Dei in visionem, quem adversarii nomine auxilii actualis in praesenti intelligunt, non constituitur intellectus in actu primo proportionato respectu intensioris visionis, ut art. praecedent. ex professo ostendimus: ergo ratione illius non eliceret perfectiorem visionem, ac esset illa, quae ex vi luminis, et quantitatis ipsius elicienda erat.

33 Occurrit secundo Molina tribuendam esse in casu argumenti utrique ex illis hominibus aequalem visionem, non tamen aequale lumen gloriae, sed habenti imperfectiorem intellectum esse concedendum tantum de maiori intensione luminis, quantum satis est hoc, ut eliciat ita intensam visionem ac alius, qui habet praestantiorem intellectum cum aequalibus meritis; e contra vero huic concedendum esse lumen minus intensum, et in ea proportione, ut eliciat aequalem visionem cum altero. Ratio autem, ob quam inquit potius visionem, quam lumen debere proportionari meritis, est, quia visio secundum se habet rationem praemii, et beatitudinis formalis, et ita ex se exigit proportionari meritis. Caeterum lumini gloriae non convenit esse praemium, aut beatitudinem, sed dispositionem elevantem, et fulcientem intellectum, ut adipiscatur praemium: et ita debet proportionari indigentiae potentiae in ordine ad praemium; unde quia potentia perfectior indiget remissiori lumine ad efficiendam visionem aequalem cum visione alterius, qui imperfectioris est intellectus; e contra vero iste indiget intensiori lumine in ordine ad praedictum effectum, ideo debet iuxta hanc proportionem illius tribui.

Sed contra. Nam si lumen gloriae non tribueretur iuxta proportionem meritorum, et quantitatem incrementi visionis, fieret inde, ut visio, seu praemium non concederetur iuxta mensuram eorundem meritorum: ergo habentibus aequalia merita debet tribui aequale lumen. Consequentia patet. Antecedens autem probatur. Quoniam iam visio, quoad aliquod sui incrementum non corresponderet in habente perfectiorem intellectum, incremento luminis (siquidem huic non tribuitur ita intensum lumen, ac est visio) sed nativae virtuti intellectus, cui, iuxta hunc dicendi modum Molinae, correspondet aliqua virtus proxima, licet partialis, respectu visionis: ergo talis visio, et praemium non concederetur iuxta mensuram meritorum: nam, quod iure naturae est debitum, et ex propria virtute habetur, non tribuitur per modum coronae, atque adeo nec iuxta proportionem, et mensuram meritorum.

34 Quocirca licet, iuxta hanc evasionem Molinae habenti quatuor opera meritoria, ut unum cum intellectu, ut unum perfectiori, tribuatur lumen, ut tria, et visio, ut quatuor, nihilominus quartus gradus incrementi non tribueretur, ut praemium, sed unum ex illis operibus sine praemio maneret. Et ratio est aperta. Quoniam praedictus gradus corresponderet nativae virtuti intellectus: et ita solum tria ex illis operibus remunerata manerent, ac proinde praemium non ad mensuram operum tribueretur: siquidem tribui praemium ad mensuram et iuxta proportionem meritorum, necessario involvit, ut cuilibet operi suum peculiare praemium, et iuxta proportionem, et quantitatem ipsius correspondeat.

Confirmatur. Quia ex opposito etiam fieret, quod illa visio, quod aliquem gradum non est quid supernaturale, et divini ordinis, et per consequens nec tribueretur per modum coronae, et iuxta proportionem meritorum. Sequela, quoad priorem partem probatur. Quia incrementum illud visionis, quod corresponderet nativae virtuti perfectioris intellectus, esset illi proportionatum, et per consequens ordinis naturalis, non vero ordinis supernaturalis, et excedentis. Quoad secundam vero partem etiam constat. Quia merito supernaturali non correspondet per modum coronae, aut iuxta mensuram ipsius, aliquid ordinis naturalis, sed necessario debet illi correspondere aliquid eiusdem ordinis.

35 Deinde. Nam etsi daremus servari proportionem, iuxta hunc modum dicendi Molinae, inter merita, et visionem cum inaequalitate luminis, non potest salvari debita proportio inter eadem merita, et totale praemium beatificum, ita ut daretur iuxta mensuram meritorum: ergo, etc. Antecedens probatur. Nam habens meritum ut quatuor, una cum perfectiori intellectu, necessario debet habere charitatem ut quatuor, quandoquidem augetur gratia, et charitas iuxta gradum meritorum; cumque ille, qui est perfectioris intellectus, sit etiam perfectioris voluntatis, consequens erit, ut postea habeat fruitionem, et amorem beatificum, ut quinque, quae etiam spectant ad totale, et completum praemium beatitudinis: ergo non salvabitur, quod praemium merito adaptetur, et consequenter neque quod alteri habenti aequalia merita, cum imperfectiori voluntate tribuatur aequale praemium cum illo priori.

36 Nec disparitas illa inter visionem, et lumen, ob quam in hac solutione dicitur visionem debere proportionari meritis, esseque iuxta mensuram illorum, secus vero lumen, est alicuius momenti; quamvis per eam asserat Vazquez loco citato sufficienter enervari vim huius rationis pro nostra assertione. Nam ad eliciendos actus, qui sunt dispositiones proportionatae ad gratiam sanctificantem, non detrabitur aliquid de virtute supernaturali requisita in actu primo ad illos, quantumcumque potentiae sint magis perfectae secundum suam naturam, quamvis virtus illa sit id, per quod potentiae habent elevari, et fulciri in ordine ad praedictos actus: ergo licet lumini gloriae conveniat esse dispositionem elevantem, et confortantem intellectum in ordine ad visionem, non adimetur aliquid de quantitate luminis iuxta mensuram perfectioris visionis, quamvis intellectus secundum suam naturam sit magis perfectus. Antecedens communiter admittitur a Theologis in materia de gratia. Consequentia vero probatur. Nam tota ratio, quare id admittitur in praedictis actibus viae, est supernaturalitas eorum, et proportio, quae in eodem ordine debet esse inter illos, et suum principium elevans: haec autem maiorem vim habet respectu visionis, quae in ordine supernaturali est excellentior.

Ex quibus omnibus satis constat, lumen gloriae habere etiam rationem praemii. Tum, quia est donum per se pertinens ad patriam, et necessarium ad eliciendam visionem beatificam. Tum etiam: quia si maior intensio habitus charitatis viae potest esse praemium actus intensioris eiusdem viae, cur lumen gloriae non poterit, licet sit habitus, esse praemium operum viae, cum etiam tale lumen ex parte principii meriti non desideretur?

§ IV. Solutio argumentorum oppositae sententiae.

37 Ad primum ex testimonio Divi Thomae desumptum dicendum est, illud adverbium magis non habere ibi vim comparationis affirmativae, sed negativae, et exclusivae respectu unius extremi, et affirmativae respectus alterius: sicut ad Hebraeos 11. ubi fit sermo de Moyse magis eligente affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere iucunditatem. Nam ly magis accipitur in sensu dicto, ita, ut significet, quod Moyses nullo modo elegit temporalis peccati iucunditatem, sed potius iucundissimo animo pertulit affligi cum populo Dei. Ita ergo in praesenti, proportione servata, philosophandum est, atque adeo in illis verbis Divi Thomae, tantum significatur diversitatem, et inaequalitatem visionis nullo modo sumi ex quantitate facultatis naturalis intellectus, sed ex quantitate luminis gloriae.

Ad confirmationem respondetur, nomine facultatis gloriosae intelligi lumen gloriae, seu potentiam intellectivam quatenus elevatam, et iuxta mensuram elevationis; alioqui argumentum, cui praedicta solutio adhibetur, maneret insolutum, convinceretque intentum, ut intuenti patebit.

38 Ad secundum, et eius confirmationem bene respondetur ibidem. Et ad probationem in contrarium concesso antecedenti, neganda est consequentia. Ad cuius probationem dicendum est, intellectum alias perfectiorem in virtute naturali intelligendi, non concurrere etiam radicaliter ad visionem, quatenus habet praedictum excessum: sed hoc materialiter se habere: quia solum influit per potentiam obedientialem, quae est eiusdem speciei in omnibus intellectibus creatis: et ita etiam influxus radicalis, et remotus illius erit aequalis.

Unde in hoc manifesta cernitur disparitas inter intellectum concurrentem radicaliter in ordine ad actus supernaturales, et inter substantiam influentem, etiam radicaliter in ordine ad proprios effectus. Nam substantia concurrit quatenus habet tantam perfectionem naturalem, et quatenus causa elevans, non vero elevata; secus vero intellectus: et ita substantia concurrit, ut aequalis, vel ut maioris perfectionis cum effectu producendo, eiusque maior vel minor perfectio debet in praedicto effectu relucere: intellectus autem influit, ut agens inferius, elevabile tamen, et non nisi, ut elevabile: et propterea effectus non habet tantam, vel tantam perfectionem, nisi iuxta tantitatem elevationis. Per quod etiam ad id, quod de forma substantiali ibidem adducitur, satis, proportione servata, constat.

39 Ad confirmationem eiusdem impugnationis respondetur negando antecedens, si ly ideo reddat causam adaequatam. Quoniam hoc, quod est, maiorem perfectionem alicuius non debere necessario splendere in intellectu producto, potest provenire vel ex ratione ibidem adducta, vel ex eo quod solum habet concursum remotum, et radicalem modo explicato, solumque influat, ut elevatum ad superiorem ordinem, ut in praesenti contingit. Quare licet sit tribuendum aliquid amplius intellectui in ordine ad visionem, quam aquae respectu calefactionis, non tamen, quod visio crescat iuxta maiorem perfectionem naturalem intellectus, sed quod ipse, ut elevatus, et perfusus lumine gloriae habeat rationem causae principalis respectu visionis, propter rationem supra assignatam; secus vero aqua calida respectu calefactionis. Nam in ordine ad hanc tota ratio agendi est calor: et ideo praedicta calefactio non continetur sub actu adaequato aquae; secus vero in intellectu: et ita visio sub obiecto, et actu adaequato illius clauditur, artic. 1. diximus.

40 Nec refert, si contra ea, quae in solutione huius secundi argumenti, ac proinde confirmationis illius, diximus, obiicias, quod licet, iuxta modum illum dicendi, quem disput. 1. huius tractat. num. 13. adduximus (nempe potentiam obedientialem intellectus in ordine ad visionem Dei esse quid supernaturale, et formaliter, sive ex natura rei distinctam ab eodem intellectu, secundum suam essentiam, et vim naturalem ad intelligendum considerato) possit defendi, quod praedicta potentia obedientialis intellectus Angelici, et humani est eiusdem speciei, et per consequens, quod excessus, quo intellectus Angelicus excedit humanum, materialiter tantummodo se habet, siquidem, tantum influunt in visionem Dei per praedictas potentias obedientiales; non tamen poterit id defendi, aut cohaerere cum altero dicendi modo, quem loco citato num. 14. adduximus (nempe intellectum Angelicum, et humanum per sua essentialia formaliter sumpta videre Deum, et praedictam potentiam obedientialem non esse secundum id, quod in recto importat, distinctam formaliter ab essentialibus praedictorum intellectuum, sed tantum importare essentialia illorum, connotando tamen carentiam efficacitatis proximae, sive quantitatis virtutis ad agendum) ergo saltim iuxta hunc dicendi modum, melior, et perfectior intellectus, qualis esset Angelicus, melius, et perfectius Deum videbit, quam intellectus humanus, si utrique aequale lumen gloriae concederetur. Consequentia videtur perspicua. Antecedens autem, quoad primam partem patet ex dictis. Quoad secundam vero probatur. Nam hoc ipso, quod praedicta potentia obedientialis, per quam intellectus creatus una cum lumine gloriae influit, non sit distincta ab essentialibus intellectus humani, et Angelici, oportet, tum, quod se excedant in praedicta potentia obedientialis, quandoquidem se excedunt in essentialibus suorum intellectuum specie distinctorum: tum, quod hic excessus non se habeat materialiter, et per accidens ad influxum praedictae potentiae obedientialis, quippe qui per se, et indispensabiliter ad illam quatenus talem spectat.

41 Respondetur enim, negando antecedens, quoad secundam eius part. Et ad probationem dicendum est, quod cum disp. 1. huius tract. num. 15. diximus, potentiam obedientialem intellectus creati ad videndum Deum esse ipsammet essentiam illius, connotando tamen defectum efficacitatis proximae, seu quantitatis virtutis ad praedictam visionem, loquebamur de intellecto creato secundum rationem generalem intellectus creati, non tamen de eodem quatenus (v. g.) Angelico, vel humano. Quia, sicut visus non convenit homini, quia homo, sed praecise, quia animal; et propterea visus hominis, et leonis non distinguuntur specie, ita vis obedientialis ad videndum Deum non convenit eidem homini, aut Angelo, quia homo, vel Angelus: sed quia sunt naturae intellectualis creatae: et ideo potentiae istae non distinguuntur specie, quivisque excessus, qui in intellectibus eorum reperitur, habet se per accidens, et de materiali in ordine ad praedictam potentiam obedientialem, ac proinde in ordine ad influxum, quem intellectus, ut perfusus lumine gloriae, exhibet. Unde falsum est id, quod in hac probatione dicitur, scilicet praedictam potentiam obedientialem, adhuc in recto sumptam, non distingui ab essentialibus intellectus humani, et Angelici, quatenus ille humanus, et iste Angelicus est: quemadmodum falsum esset, vim radicalem ad videndum, quam habet homo, et equus, non distingui ab essentialibus eorum, quatenus ad invicem distinguuntur specie. Et propterea licet intellectus humanus, et Angelicus se alias in perfectione essentiali excedant, possunt esse eiusdem perfectionis in potentiis obedientialibus ad videndum Deum, quae in eis solo numero distinguuntur.

42 Ex quo fit, nihil referre, si urgeas. Tum, quod si intellectus humanus, et Angelicus praecise, quia habent rationem intellectus, influunt in visionem una cum lumine gloriae, fiet inde, ut visio, ex quo capite procedit ab intellectibus eorum, non erit una in specie atoma: siquidem intellectus secundum istam rationem non est unus in specie atoma, et principium alicuius operationis non debet habere in se minorem unitatem, quam sit unitas ipsius operationis, cum haec ab illo specificetur. Maxime, quia cum unumquodque operetur secundum, quod est in actu, nequit esse operationis principium, id, quod est adeo potentiale, et indeterminatum, qualis est gradus genericus, et differentia subalterna illum constituens, quodque ex se non petit existentiam, usque dum sit actuatum per differentiam atomam.

Tum etiam, quod si intellectus humanus, quia intellectus, habet pro obiecto adaequato verum, ut sic, ac proinde ibidem includitur Deus, ut clare visibilis, et similiter intellectus Angelicus; tunc intellectus humanus, quia humanus, habebit pro obiecto adaequato idem verum, ut sic, quatenus speciali modo attingibile, terminabiturque ad Deum clare visibilem, ut peculiari etiam modo proprio praedicti intellectus est attingibilis: et similiter intellectus Angelicus, quia Angelicus, habebit pro obiecto adaequato praedictum verum, ut sic, et ibidem includetur Deus clare visibilis, quatenus omnia haec alio speciali modo proprio intellectus Angelici sunt attingibilia: ergo etiam oportebit, ut visiones clarae Dei, et intellectus humani, et Angelici distinguantur specie ex illo peculiari modo, quo a singulis ex his intellectibus attinguntur. Conseq. videtur perspicua. Antecedens autem probatur. Quia sicut intellectus Angelicus, et humanus habent rationem intellectus, et insuper determinant illum ad rationem, modumque specialem intelligendi; ita etiam debent habere, quod tendant in totam latitudinem obiecti intellectus, et quod hanc tendentiam ad cunctam illam latitudinem determinent ad hoc, ut isto, vel illo speciali modo singulis intellectibus proprio, in illam, et in quamvis intellectionem intra eandem latitudinem contentam, tendat.

43 Ex dictis igitur patet, haec duo nihil referre. Non quidem primum, ut constat ex exemplo visus, et visionis humanae, quae oriuntur ab homine quatenus animal, et tamen sunt eiusdem speciei atomae cum visu leonis. Et ratio est eadem utrobique. Quia Quia licet animal in esse entis, et ut totum quoddam potentiale est, non habeat essentiam, et speciem atomam; secus tamen si sumatur in ratione totius actualis, et in ratione virtutis radicalis videndi. Sicut licet immaterialitas, et depuratio a materia physica intellectum Angelorum dicat in esse rei rationem genericam; et in esse gradus importet rationem atomam; quia, nec animal, nec praedicti intellectus secundum rationes iam explicatas sunt ulterius determinabilia, sed dicunt peculiares rationes ultimate constitutas, ut disp. 2. num. 166. latius explicuimus.

Ad illud autem, scilicet gradum genericum, ac proinde differentiam subalternam constituentem illum, non petere existentiam, usque dum sit actuatus per differentiam atomam, constat ex iis, quae late N. Complut. 1. de Generat. disp. 2. num. 112. et deinceps docent, dicendum esse oppositum.

44 Secundum autem etiam nihil referre ex dictis constat. Nam hoc ipso, quod praedictae potentiae obedientiales sint eiusdem speciei, non possunt habere diversos illos tendendi modos in Deum clare visum ibidem insinuatos, et per consequens nec in verum, ut sic. Et ad probationem in contrarium dicendum est, intellectum creatum quatenus talem, consistere essentialiter in hoc, quod possit tendere in verum, ut sic, finito tamen modo attingibile, ac proinde possit extendi in Deum clare visum; caeterum secundum suam essentiam consideratus abstrahit, tum ab hoc, quod possit tendere in praedictum verum, ut sic naturali modo, ac proinde solum tendendo in Deum clare visibilem, non quidem quidditative, et prout est in se, ac formaliter, ut clare visibilem, sed eo modo, quo ex creaturis potest naturali modo utcumque, et quoad an est cognosci, illum esse clare visibilem; tum etiam ab hoc, quod possit tendere in idem verum supernaturali modo: et per consequens in Deum clare visibilem formaliter, ut talem, et videndo ipsum, prout est in se. Caeterum haec potentialitas, et indeterminatio, quam dicit intellectus creatus, ut sic, non tollitur adaequate in intellectu Angelico, aut humano per proprias eorum differentias essentiales, sed partim per differentias accidentales, in quibus specie accidentali conveniunt, et numerice differunt. Nam illa indifferentia, quoad attingentiam naturali modo, tollitur per differentias essentialiter contrahentes intellectum, ut sic. Quoad attingentiam vero supernaturali modo, per differentias accidentales, scilicet per additionem luminis gloriae: ex eo quod rationes supernaturales nequeunt essentialiter contrahere intellectum creatum, ut constat ex iis, quae disp. 3. num. 16. et sequentibus diximus, ne possit dari intellectus creatus ordinis supernaturalis, et per consequens substantia supernaturalis completa.

Quare cum lumen gloriae, de quo loquimur, sit eiusdem speciei in omnibus intellectibus creatis, ut in hac disp. num. 12. ostendimus; et per consequens recipiatur in illis, quia intellectus creati sunt, fit inde, ut differentiae propriae intellectus humani, et Angelici solum determinent intellectum, ut sic, quoad specialem, et distinctum specie modum naturalem attingendi verum, ut sic, et Deum, ut clare visibilem, ly, ut specificative tantummodo accepto: non vero, quoad modum attingendi supernaturaliter omnia haec, et per consequens Deum, ut clare visibilem, ly, ut reduplicative sumpto; sed quoad haec determinatio posterior debeat fieri per determinationem accidentalem luminis gloriae, quod est eiusdem speciei in omnibus intellectibus creatis. Nam intellectus creatus, ut sic, qui secundum suam tendentiam essentialem abstrahit ab hoc, quod tendat supernaturali modo in suum obiectum, habet, quod hoc ipso, quod sua essentialia iam dicta perfundantur lumine supernaturali, tendat supernaturali modo in ens, ut sic, et hoc ipso, quod eis communicetur lumen gloriae, terminetur supernaturaliter, et clare, ac, prout est in se in Deum clare visum: sicut hoc ipso, quod contrahatur per differentias essentiales, v. g. per differentiam intellectus humani tendat in obiectum proprium naturale illius, et modo proprio naturali, qui ei competit.

45 Ad tertium dicendum, in actu fidei posse distingui duo, quorum primum apprehensio, et explicatio mysteriorum. Secundum vero est ipse assensus fidei. Ex quibus illud prius poterit perfectius haberi ex maiori perfectione intellectus: quoniam est quid proportionatum facultati nativae illius, estque actus ordinis naturalis eiusdem. Secundum vero non crescit iuxta quantitatem perfectionis naturalis intellectus, quia est quid supernaturale, et divini ordinis: sed solum iuxta quantitatem virtutis supernaturalis elevantis, per quam intellectus redditur efficax, et proportionatus in ordine ad talem assensum eliciendum.

46 Ad quartum respondetur negando antecedens. Quia conatus potentiarum, de quo in argumento fit sermo, non est aliquid distinctum ab actibus earundem. Unde sicut potentiae non possunt magis efficere in ordine supernaturali, nisi ut elevatae, et iuxta quantitatem elevationis; ita nec possunt magis conari. Maxime, quia habitus supernaturales constituunt potentias, in quibus sunt, in ratione potentiarum ad ordinem supernaturalem spectantium. Unde sicut potentia nequit conari in ordine naturali, nisi iuxta quantitatem perfectionis naturalis, ratione cuius habet esse potentiam in hoc ordine, ita nec in ordine supernaturali, nisi iuxta quantitatem habituum, vel virtutis elevantis, et praestantis per modum transeuntis id, quod habitus per modum permanentis praestaret.

Ad probationem negandum est antecedens. Nam iuxta modum, quo habitus constituunt in actu primo potentias, tribuunt illis, quod possint conari: ex eo quod, ut diximus, praedictus conatus, seu applicatio earum ab eisdem active proveniens non distinguitur ab illarum operatione. Unde, quia habitus naturales non dant posse simpliciter, sed posse facile, et cum delectatione operari, ideo non nisi eodem proportionali modo habent potentiae ratione illorum conari; quia vero habitus supernaturales tribuunt posse simpliciter, propterea tribuunt etiam posse simpliciter conari.

Nec obest id, quod ibidem adducitur, scilicet habitus subordinari potentiis, quoad operari, et quod potentiae possint indifferenter uti, et non uti eisdem. Nam in primis licet habitus naturales subordinentur potentiis, quia supponunt illas constitutas in ratione potentiarum; non tamen habitus supernaturales id habent, saltim in eo sensu, in quo argumentum intendit, sed habent elevare, et constituere illas in ratione potentiarum supernaturalium. Unde sicut potentia non subordinatur sibi ipsi proprie, et in rigore loquendo, ita neque habitus supernaturalis, v. g. potentiae intellectivae, subordinabitur ipsi secundum se sumptae: quia nequit eo uti, nisi, ut elevata per praedictum habitum.

47 Deinde hoc, quod est posse, et non posse potentiam uti praedictis habitibus, non convincit, quod ratione sui habeat aliquem conatum distinctum ab operatione supernaturali illorum, quo applicentur ad operandum, sicut ex eo quod eadem potentia possit pro sua nativa libertate in ordine naturali uti, et non uti se ipsa, non infertur habere aliquem conatum activum distinctum a sua operatione, quo se applicet ad agendum; sed satis est, vel quod potentia sit libera, et ideo elevata iuxta propriam naturam per habitum, non vero sine elevatione possit libere operari in ordine supernaturali; vel quod si libera non fuerit, subordinetur una cum suis habitibus supernaturalibus (modo tamen alibi dicendo) potentiae liberae, et elevatae in ordine ad usum illorum: quamvis hoc ultimum in via habeat locum; ex eo quod potentiae nostrae non determinantur, seu necessitantur, quoad exercitium per suos habitus: non vero in patria, in qua oppositum contingit respectu actus saltim prioris habituum ad statum beatificum per se primo spectantium, ut in lumine gloriae cernere licet.

48 Diximus, quod conatus, seu applicatio potentiarum ab eis active proveniens non distinguitur ab illarum operatione: nam utrum ultra hanc determinationem activam, alia determinatio, seu applicatio passiva, qua a Deo applicentur in ordine ad proprias operationes, tam naturales, quam supernaturales, desideretur, non est huius loci.

Caeterum haec applicatio Dei, si semel datur (de quo nihil modo, ut de decreto sanctissimi D. N. Pauli V. magis pareamus) est in operationibus naturalibus, iuxta quantitatem virtutis naturalis expeditae, si loquamur de agentibus necessariis, et si de liberis iuxta praescriptum divinae voluntatis, sicut etiam in operationibus supernaturalibus non potest excedere quantitatem habitus, sive virtutis elevantis, estque ordinis supernaturalis, et divini, ut ex dictis satis constare poterit.

Conclusio: Impossibile est aliquem intellectum creatum comprehendere divinam essentiam.