Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

2 Consulto in titulo addidimus particulam illam, per potentiam Dei absolutam. Nam de facto, vel per potentiam ordinariam certum est apud omnes Theologos non dari, nec dari posse praedictum intellectum. Id autem, quod de intellectu dicimus, et inquirmus, pari, et proportionali ratione de substantia intellectuali intelligendum est: quandoquidem quidquid convenit intellectui, ex suis viribus, et per modum potentiae proximae, debet etiam substantiae eodem proportionali modo, scilicet per modum principii radicalis, convenire.

§ I. Recens opinio Molinae.

Partem affirmantem tuetur Molina art. sequenti disp. 2. § quod vero. Fundamentum est. Quia intellectus cum lumine gloriae est aliquid finitum: ergo poterit Deus producere intellectum aliquem ordinis naturalis tantae virtutis ad intelligendum, sicut est intellectus cum lumine gloriae, ac proinde praedictus intellectus ex propriis viribus poterit praestare id, quod intellectus cum lumine; scilicet videre Deum per essentiam. Antecedens est certum. Prima vero consequentia probatur. Quia Deus potest intra ordinem naturalem producere perfectiorem, et perfectiorem intellectum usque in infinitum: ergo si intellectus cum lumine gloriae est finitae perfectionis, poterit deveniri ad aliquem intellectum, qui illum in perfectione adaequet, imo superet.

Confirmatur primo. Deus est intra latitudinem obiecti intellectus: ergo cum maior, et maior perfectio intellectuum possit in infinitum crescere, possibilis erit aliquis intellectus, qui ex se immediate Deum videre possit. Patet conseq. Quoniam hoc ipso aliquod, quod obiectum contineatur intra latitudinem potentiae, non desinit potentia terminari immediate ad illud ex defectu commensurationis essentialis cum ipso, sed ex defectu virium, et perfectionis: ergo si vires istae, et perfectio magis, ac magis, et sic in infinitum crescant, poterit deveniri ad intellectum, qui habeat praedictas vires, et perfectionem desideratam ad hoc, ut tale obiectum videat.

Confirmatur secundo. Nam ideo potest dari visus, qui immediate respiciat quodvis visibile, quantumvis excellens, prout est in se, quia continetur sub obiecto adaequato illius, et ipse visus potest crescere in perfectione, et efficacitate naturali. Unde licet plures potentiae visivae non possint immediate intueri solem, prout est in se absque laesione, nihilominus si visus in perfectione, et efficacitate crescat, poterit illum sic intueri, ut in aquilis contingit: ergo cum Deus contineatur intra latitudinem obiecti adaequati intellectus, et dato quocumque intellectu possit alius, et alius maior in perfectione naturali inveniri; fiet inde, ut possit deveniri ad aliquem, qui valeat immediate, et prout est in se, Deum attingere.

§ II. Communis sententia stabilitur.

3 Dicendum tamen est, non posse etiam per divinam potentiam dari intellectum ordinis naturalis, qui ex propriis viribus possit videre Deum, prout est in se. Ita D. Thom. in praesenti, his verbis: Respondeo dicendum, quod impossibile est, quod aliquis intellectus creatus per sua naturalia essentiam Dei videat: et loquitur S. Doctor de impossibilitate etiam per ordinem ad divinam potentiam, ut ex contextu, et ratione, quam subiungit, constat. Unde illum communiter sequuntur Theologi, et ideo non est necesse aliquem in particulari referre.

Probatur primo ratione D. Thom. in praesenti, quae potest ad hanc formam reduci. Nam hoc ipso, quod cognoscens sit intra ordinem naturae, non potest non cognitio, ab ipso, ut tali procedens, esse intra eundem ordinem, et terminari ad obiectum naturale: sed visio Dei per essentiam est ordinis supernaturalis, et divini: (ut supra diximus, et infra latius dicemus) ergo nullus intellectus per vires ordinis naturalis poterit praedictam visionem elicere. Minor cum consequentia satis constant. Maior vero probatur. Quia cognitio fit secundum, quod cognitum est in cognoscente: cognitum autem est in cognoscente secundum modum ipsius cognoscentis: ergo cuiuslibet cognoscentis cognitio debet esse proportionata illi, et secundum modum suae naturae, ac proinde si cognoscens, ut tale, sit intra ordinem naturalem, etiam cognitio sibi proportionata debebit esse in eodem ordine, et respectu obiecti naturalis.

4 Confirmatur primo, ratione eiusdem S. Doctoris in hoc eodem art. quam supra tetigimus. Nam potentia intellectiva, quae ex propriis viribus connaturaliter attingit aliquod obiectum quidditative, et prout est in se, debet esse eiusdem immaterialitatis cum obiecto cognito: sed implicat dari intellectum creatum ordinis naturalis, qui sit eiusdem immaterialitatis cum Deo, qui est actus purus: ergo etiam implicabit dari praedictum intellectum, qui ex propriis viribus attingat Deum, quidditative, et prout est in se. Minor cum conseq. satis constant. Maior vero etiam patet, ex dictis art. 2. ubi eam ostendimus, tum inductione generali in omnibus potentiis cognoscitivis; tum etiam ex eo, quod cognitum non potest esse omnino connaturaliter in cognoscente, atque adeo nec cognoscens potest (ut ibidem dub. 6. explicuimus) illud quidditative, et prout est in se, ex propriis viribus attingere, nisi conveniant in gradu immaterialitatis, ita ut cognitum non excedat immaterialitatem cognoscentis, seu gradum immaterialitatis ipsius.

Confirmatur secundo ratione, quam docet idem S. Doctor pluribus in locis. Quoniam implicat intellectum esse ordinis naturalis, et respicere Deum, prout est in se, et ut propriis viribus possit videre ipsum: ergo, etc. Antecedens probatur. Nam sicut Deus intelligitur esse ens supernaturale, id est, supra totam naturam creatam, et creabilem, quatenus est in se ipso, nam omnes perfectiones, quae sunt in illo secundum modum essendi, quem in eo habent, excedunt omnem naturam creatam, et creabilem, atque adeo sunt supernaturales, ita intellectus participans Deum, ut est in se ipso, ac proinde, ut potentem videre se, prout est in se ipso, non esse aliquid supernaturale.

5 Secundo principaliter probatur assertio ratione D. Thom. 3. cont. Gent. cap. 52. Nam cognoscere Deum clare, et intuitive, est proprium, et connaturale Deo, sicut est proprium, et connaturale igni, quod calefaciat, et Soli, quod illuminet: ergo intellectus creatus ex propria virtute naturali nequit videre Deum sicuti est. Antecedens patet. Tum quia cum sit proprium Deo esse naturae intellectualis per modum actus purissimi, erit ei utique proprium, et naturalissimum cognoscere, sicuti est ipsam essentiam divinam, quae est actus purissimus. Tum etiam: quia operari per propriam formam, atque adeo ex propriis viribus, solum est naturale, et proprium illi, cui est intima, et propria talis forma, non vero ei, cui est extranea: ergo cum visio Dei per essentiam debeat elici per formam divinam, scilicet per essentiam Dei unitam in ratione formae intelligibilis, non poterit esse proprium, et naturale operari per illam ex propriis viribus, nisi ei, cuius est propria talis forma, scilicet intellectui divino. Consequentia vero probatur. Nam, quod est proprium superioris naturae, non potest illud consequi natura inferior ex propriis viribus, nisi per actionem superioris, et virtute illius, cuius est proprium, ut in exemplis adductis cernitur: et ita nihil potest calefacere, nisi virtute ignis, et per participationem illius; vel alicuius agentis superioris.

6 Nec refert, si contra rationem hanc obiicias, ex ea sequi intellectum creatum nunquam esse causam principalem visionis Dei per essentiam, sed solum Deum: quia quando actio aliqua est propria superioris naturae, semper tribuitur illi non ut agenti universali, sed ut particulari, cui correspondet talis actio; et ideo illuminare semper tribuitur Soli, ut causae particulari: ergo si videre Deum est propria, et naturalis actio naturae superioris, scilicet essentiae divinae, debebit tribui Deo, ut agenti principali, et particulari, ac subinde non creaturae, nisi tanquam sustentanti rationem agendi. Patet haec ultima consequentia. Tum quia ob hanc rationem aeque calidae tribuitur calefacere solum tanquam sustentanti rationem agendi, quia calefactio illa debet tribui igni, tanquam causae principali, et particulari. Tum etiam: quia respectu eiusdem actionis non possunt dari duo agentia particularia.

Respondetur enim, duplex esse genus naturae inferioris, et alienae, cui communicatur actio propria et connaturalis superioris naturae: aliud quod nullam habet virtutem respectu talis actionis etiam radicalem, et inchoatam; aliud vero, quod eam habet, ex eo, quod praedicta actio continetur intra obiectum adaequatum illius: etsi ergo primum genus naturarum participantium actionem superioris naturae non possit concurrere ad illam per modum causae principalis; quatenus est elevata, seu actuata per virtutem superioris naturae, ut in aqua respectu calefactionis contingit: secus vero aliud genus naturarum habentium virtutem, saltim radicalem, in ordine ad praedictam operationem, ex eo, quod sub suo obiecto adaequato continetur. Nam sicut ob hanc rationem perficiuntur (ut sic dicamus) intra propriam lineam per virtutem superioris agentis, ita, prout sic actuata possunt agere per modum causae principalis, quia agunt per actionem contentam modo insinuato, intra latitudinem adaequatam suae naturae.

7 Nec obstet duplex probatio ibidem adducta. Non quidem prima: quia calefactio non continetur intra latitudinem adaequatam actionum, respectu quarum habet aqua aliquam propriam, et innatam virtutem. Nec secunda, scilicet respectu eiusdem actionis non posse esse duo agentia particularia; quia (ut bene notarunt nostri Complut. in lib. de Gener. disput. 9. num. 56.) non est inconveniens, ut una, et eadem actio proveniat a duplici agente particulari, dummodo attingant illam sub duplici ratione inter se subordinata, quamvis utraque contineatur intra lineam rationum correspondentium agentibus particularibus. Et ideo primus actus voluntatis Angelicae processit a Deo, ut a causa particulari, ob idque talis actus non potuit esse peccaminosus: et idemmet processit a voluntate Angelica, ut a causa etiam proxima, quia fuit causa vitalis ipsius, quamvis a Deo processerit, ut habet se ad instar proprietatis voluntatis Angelicae; ab Angelo vero, ut fuit actus vitalis propriae voluntatis. Unde eadem visio creata Dei per essentiam, ut est participatio visionis increatae prout est in se ipsa, dicitque habitudinem ad illam, ut ad visionem Deo omnibus modis connaturalem, procedit a Deo, ut a causa proxima, quia secundum istam rationem procedit a lumine gloriae, ut est virtus ipsius Dei, et tenet se quodammodo ex parte ipsius, tanquam ex parte causae efficientis elevantis intellectum ad talem visionem: et eademmet visio, ut est vitalis, tam vitalitate supernaturali, quam vitalitate sibi peculiari, quatenus haec, saltim inadaequate desumitur ex tali virtute vitali, nimirum ex intellectu, ut elevato per lumen gloriae, procedit ab illo, ut sic elevato, tanquam a causa principali: quia procedit a tali lumine, ut se tenet ex parte intellectus, et ut, reduplicative loquendo, est illi intrinsecum in ordine ad operationem contentam sub obiecto adaequato eiusdem intellectus: sicut etiam eadem visio, ut est actio immediate attingens Deum, prout est in se ipso, habetque suam rationem atomam, quoad ultimum munus, quod ei competit, procedit ab essentia divina quatenus habet rationem speciei intelligibilis.

Diximus, ut reduplicative loquendo est illi intrinsecum, quia licet lumen gloriae dum se tenet ex parte Dei, sit etiam intrinsecum, seu inhaerens intellectui, non tamen est virtus ipsius Dei, nec tenet se ex parte eius, quia est quid intrinsecum eidem intellectui, sed quia est participatio virtutis Dei, in ordine ad suam propriam, et connaturalissimam operationem: at, ut tenens se ex parte potentiae importat, saltim inter alia, se ipsum, ut est intrinsecum potentiae, et ut dicit vitalitatem illam sibi peculiarem, ut intrinsecam intellectui, et ex parte eius se tenentem.

8 Ex quo fit primo, quod cum communiter dicitur, actionem propriam alicuius naturae superioris, ideo esse propriam illius, quia a sola ipsa fit, ut a causa principali, debet intelligi cum hac limitatione, nimirum, quod, vel a sola ipsa fiat hoc modo, vel si ab alia causa, ut a causa principali processerit, ut in praesenti contingit, tunc talis causa non habeat principaliter influere, nisi simul natura illa superior, cuius est propriissima talis actio, influat influxu principali ad eandem actionem, secundum praedictam rationem consideratam; et alteri causae, cuius non est ita propria talis actio prius communicet saltim quantitatem virtutis, ex qua, et ex commensuratione essentiali praesupposita in natura inferiori, fiat una integra causa totalis, et principalis.

Fit secundo manere hinc solutam aliam obiectionem, quae contra dicta fieri posset, scilicet hinc rursus fieri, Deum videre se ipsum per actionem videndi creatam, per quam beatus ipsum videt, quod tamen (ut ex communi Doctorum sententia constat) negari debet. Patet sequela. Nam ideo ignis calefacit per calefactionem, qua animal calefacit, quia actio illa ab eodem igne, ut a causa principali, et particulari procedit: ergo si illa visio procedit a Deo, ut a causa particulari, et principali, nihil oberit, quominus ipse se per illam visionem videat, sicut ob hanc rationem beatus illum per eandem visionem intuetur.

Respondetur enim, quod videre dicit intrinsece, et essentialiter actionem vitalem procedentem a principio intrinseco vitali, et vitaliter influenti: et ita tantummodo praedictum principium, a quo vitaliter visio procedit, potest per eam videre Deum. Quare cum illa visio, ut procedit a Deo mediante lumine, ut est virtus Dei, non procedat ab illo, ut a principio intrinseco vitali, quia non procedit ab illo, ut est quid intrinsecum intellectui reduplicative, et formalissime loquendo, et ita non procedit ab illo, ut a principio coniuncto, seu intrinseco, ut tali, quod ad rationem principii vitalis requiritur; inde est, ut per talem visionem solus intellectus creatus perfusus lumine gloriae, a quo, ut a principio vitali procedit, non vero Deus per eam videat se ipsum, quamvis Deus sit, modo explicato, causa principalis proxima illius. Maxime, quia cum videre sit de se actio immanens, non denominat videntem, nisi principium illud, a quo elicitur, et in quo recipitur: et ita Deus producens, non tamen recipiens visionem creatam, non denominabitur ab illa videns.

§ III. Respondetur argumentis primae sententiae.

9 Ad primum concedendum est antecedens, et neganda consequentia. Et ad probationem concesso etiam antecedenti, negari debet consequentia. Nam, cum res aliqua est superioris, et eminentioris ordinis, tunc quantumcumque res inferioris ordinis crescat, et intra talem ordinem fiat ascensus, non poterit deveniri ad perfectionem rei superioris: et ita quantumcumque fiat ascensus in perfectioribus, et perfectioribus speciebus contentis sub substantia materiali ordinis naturalis, nunquam devenietur ad aliquam speciem adaequantem Angelum in perfectione specifica. Quare, cum intellectus perfusus lumine gloriae sit superioris, et divini ordinis, non poterit eius perfectionem aliquis intellectus ordinis inferioris, et naturalis adaequare, quantumvis in praedictis intellectibus fiat maior, et maior ascensus: quia omnes illi semper sistunt (ut supponitur) intra ordinem inferiorem, scilicet intellectus pertinentes ad ordinem naturalem.

10 Ad primam confirmationem concesso antecedenti, neganda est consequentia. Et ad probationem dicendum, quod cum obiectum contentum sub obiecto adaequato potentiae est improportionatum, et supernaturale, non desinit potentia terminari ad illud ex defectu virium qualiumcumque, sed ex defectu virium supernaturalium, et divini ordinis: et ideo quantumcumque crescat in viribus naturalibus, non poterit illud attingere, usque dum viribus supernaturalibus fulciatur. Quare cum Deus clare visus, licet contineatur sub obiecto adaequato intellectus, nihilominus contineatur sub illo per modum obiecti superexcedentis, et supernaturalis, consequens est, ut usque dum perficiatur lumine gloriae supernaturali, nequeat illum videre, quantumvis vires naturales magis, ac magis ei superaddantur.

Ad secundam confirmationem respondetur pro nunc verum esse, quod si fiat ascensus intra latitudinem visus corporei ordinis naturalis, deveniri poterit ad visum potentem attingere quodvis visibile sine laesione: quia visibile illud semper continetur intra ordinem naturalem, ut nunc supponitur. Caeterum Deus clare visus non continetur intra ordinem naturalem: et ideo quantumvis fiat ascensus in intellectibus ordinis naturalis, nunquam devenietur ad intellectum, qui illum propriis viribus possit attingere. Unde si verum est claritatem corporis gloriosi esse supernaturalem, tunc oculus beati quantumvis in perfectione naturali cresceret, non posset illam propriis viribus intueri.