Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Quia ex ignorantia terminorum, necnon ex defectu rectae intelligentiae tituli dubii, solet aequivocatio, et minor intelligentsia rei, de qua agitur, oriri; idcirco placuit pro explicatione tituli huius dubii, ac proinde totius disputationis aliqua breviter adnotare.

§ I. Triplex animadversio pro explicatione tituli huius dubii, et totius disputationis.

2 Primo ergo recolendum est in memoriam, et peculiari animadversione notandum id, quod in fronte disputationis praecedentis tetigimus, nimirum non esse idem scientiam futurorum conditionatorum, quam ex sacra Scriptura, ex patribus, et sufficienti ratione disput. praecedenti ostendimus, ac scientiam mediam, et conditionatam, quam iuniores aliqui docent, quamque discipuli D. Thom. communiter impugnant. Nam scientia illa futurorum conditionatorum, quam disp. citata admissimus, supponit decretum ex se efficax, et conditionatum, existensque in Deo, in quo praedicta futura contingentia ab eo cognoscuntur, et non constituit aliquam scientiam mediam inter naturalem et liberam, sed est simpliciter libera, quippe praesupponens praedictum decretum liberum, et efficax: ac proinde pertinet ad aliquod ex duobus illis membris, in quae Angelicus Doctor, et eius schola dividit adaequate scientiam Dei, nimirum in scientiam visionis, et scientiam simplicis intelligentiae. Nam ut disp. 9. num. 50. usque ad 53. huius tract. explicuimus, scientia ista futurorum conditionatorum, quantumvis libera, spectat ad scientiam simplicis intelligentiae.

Caeterum scientia media, sive conditionata, quam praedicti iuniores adstruunt convenit Deo ante omne decretum efficax divinae voluntatis. Quoniam sentiunt Deum per illam ante omne decretum efficax, existens in ipso, cognoscere futura contingentia conditionata. Et licet aliqui ex illis dicant, praesupponi ad eam decretum Dei obiective praesens, et postmodum futurum; non tamen decretum actu existens in ipso, nec etiam decretum obiective praesens, et in sequenti signo futurum, quod de se sit efficax: et per consequens constituunt illam, ut medium quoddam inter scientiam simplicis intelligentiae, et visionis, seu (ut ipsi loquuntur) inter scientiam Dei liberam, et naturalem: ex eo, quod de utroque extremo participat, quatenus nimirum est necessaria ex parte subiecti, seu Dei, quippe non praesupponens decretum liberum suae voluntatis, actu existens in ipso; et est libera ex parte obiecti, quia terminatur ad obiecta libera.

Ex quo etiam fit primo, scientiam hanc mediam, sive conditionatam constitui a suis authoribus, ut omnino necessariam, ad hoc, ut Deus efficaciter, et absolute velit futuritionem alicuius actus liberi creati, absque eo, quod laedat libertatem ipsius. Quia nisi per hanc scientiam praevideat quid arbitrium creatum, si in hoc, vel illo statu, et ordine rerum constituatur, voliturum est, non poterit Deus sine laesione libertatis eiusdem arbitrii decernere absolute, quod talis actus pro tempore futuro sit: atque adeo nec poterit absque praedicta laesione praedestinare, aut reprobare aliquem, nisi scientia haec praeeat, et ostendat ad quid in hoc, vel illo eventu praedictum arbitrium inclinandum est.

Caeterum scientia futurorum contingentium conditionatorum, quam schola D. Thom. admittit, non ponitur ut omnino necessaria, ad hoc, ut Deus efficaciter velit aliquid; sed potius subsequitur ad decretum efficax, quod in Deo existit, quodque ex propriis meritis est efficax. Et ita non praevidet Deus per illam quid fiet sub conditione, quia sic fiet, ut in scientia media supponente (iuxta authores eius) futurum eventum, contingit; sed potius a contrario res conditionate fiet, quia Deus sic praevidet: unde non ponitur, ut necessaria ad praedestinationem, vel reprobationem; sed in divinum decretum, et eius suavem, fortissimam tamen efficaciam totum hoc negotium resolvitur.

Fit secundo disputationem hanc de scientia media, sive conditionata, distincta a scientia praedicta futurorum conditionatorum, quam D. Thom. et eius schola admittit, non esse de solo nomine, ut vult Suarez lib. 2. de scientia conditionatorum, cap. 3. num. 4. quandoquidem, ut ex nuper dictis constat, discrimina, quae a nobis inter utramque scientiam constituta sunt, non de nomine, sed de re, et valde de re, sunt, ut intuenti patebit.

3 Secundo animadvertendum est, quod etsi futura conditionata, quorum conditio aliquando purificatur, seu aliquando impletur, non pertinuerint ad disputationem praecedentem, ut dub. 1. illius notavimus; bene tamen ad istam, quandiu considerantur sub statu futurorum conditionatorum, id est, quandiu non cognoscitur illa conditio, ut purificata, nec illud futurum, ut translatum ab statu conditionato ad statum absolutum, mediante divino decreto existente in Deo. Quoniam authores scientiae mediae contendunt, quaevis futura absoluta posse considerari in duplici statu. Primo quidem in conditionato: et tunc per scientiam mediam cognoscit Deus, quid voluntas, v. gr., hominis volitura esset, si in hoc statu, aut ordine rerum poneretur; quidve si in opposito, aut quid deinde si in pluribus aliis, et diversis ordinibus rerum collocaretur. Secundo vero in statu absoluto, non qualicunque, sed subsecuto ad divinum decretum, quatenus postquam Deus praevidit per hanc scientiam mediam, quid praedicta voluntas volitura esset in singulis ex iis statibus, si in illis collocaretur, decrevit constituere illam (exempli causa) in hoc statu, in quo praevidit consensuram esse divinae vocationi. Et ideo hic conscensus, qui antea solum praevidebatur in statu conditionato per scientiam mediam, videtur nunc in statu absoluto, et per scientiam visionis postquam Deus habuit illud decretum collocandi eam in praedicto ordine rerum: ita tamen quod hoc decretum solum potuerit habere efficacitatem infallibilem praeeunte scientia media, et praecedente ad illam ipso eventu sub conditione, qui sicut potuit opposito modo evenire, contingit tamen, ut re ipsa, et de facto sic eveniret, atque adeo quod sic praevisus fuerit.

4 Diximus, Quandiu non cognoscitur illa conditio, ut purificata, nec illud futurum ut translatum ab statu conditionato ad statum absolutum, mediante divino decreto existente in Deo: quoniam futurum contingens antecedenter ad divinum decretum existens in Deo etiam habet, iuxta authores scientiae mediae, rationem, et modum futuri absoluti, licet non omnino proxime talis, ex eo, quod deest decretum Dei, actu existens in illo. Et ita haec propositio: Antichristus erit, in qua Antichristo vera futuritio absoluta tribuitur, est in illo signo verissima: et propterea spectat, adhuc in hoc statu, et praecisione, ad scientiam mediam, ac proinde ad hanc disputationem: quamvis quia de futuris absolutis in hoc sensu, et praecisione plura dixisso oportuit disp. 7. ideo de eis fere nihil in praesenti dicemus.

Ex quo etiam (ut id obiter dicamus) constat, quomodo scientia media hoc nomine significata latius pateat, quam ipsamet nomine scientiae conditionatae denotata. Quia secundum priorem significationem extenditur ad futura absoluta ante divinum decretum, non tamen secundum posteriorem significationem; sed solum ad futura conditionata, ut exprimunt conditionem aliquam modis dictis sumptam.

5 Tertio (ut termini tituli huius disputationis, et dubii magis pateant) explicandum, et animadvertendum est, cur scientia haec, de qua praesens disputatio inscribitur, appelletur, Scientia media, sive conditionata, quod quidem ex duabus notationibus adductis colligitur. Nam in primis vocatur scientia media, quia mediat inter scientiam simplicis intelligentiae, et scientiae visionis. Tum propter rationem in priore notatione tactam, scilicet quia participat de utroque extremo, ut universaliter solet medium de extremis participare: et ideo est necessaria ex parte subiecti, sicut scientia simplicis intelligentiae: et est libera, et contingens ex parte obiecti, quia versatur circa obiecta libera, et contingentia, sicut scientia libera ad futura contingentia (diverso tamen modo sumpta) terminatur.

Tum etiam: quia prima cognitio, quam Deus de creaturis habet, est scientia simplicis intelligentiae, per quam cognoscit eas, ut possibiles. Secunda vero est haec scientia, per quam cognoscit easdem creaturas; non quidem sub statu possibilitatis purae, nec sub statu futuritionis absolutae; sed sub statu futuritionis conditionatae: et non utcunque, sed antecedenter ad decretum efficax Dei circa talem futuritionem. Tertia vero, scientia visionis, per quam post praedictam scientiam secundo loco habitam, et decretum Dei ad illam modo nuper exposito subsequens, cognoscit Deus futura illa, quae absolute futura sunt. Et ita scientia illa, quae secundam sedem inter scientiam priorem, et hanc tertiam possidet, merito vocatur scientia media, quippe quae inter utramque intercedit. Sicut etiam (id quod cum praecedenti nectitur) appellatur scientia ista ob aliam rationem scientia media, nempe ratione obiecti, circa quod versatur: ex eo, quod inter rem pure possibilem, et eandemmet sub statu futuritionis absolutae, mediat ipsamet sub statu futuritionis conditionatae, secundum quem ad scientiam hanc pertinet.

6 Ex quo etiam intelligitur, quare praedicta scientia nuncupetur conditionata: non quidem quia sit talis ex parte subiecti, quandoquidem si hoc modo esset conditionata, non esset formaliter in Deo, sed solum esset in illo, si conditio aliqua poneretur, ut disp. praecedenti, circa decretum efficax, et conditionatum Dei dicebamus; sed quia est conditionata ex parte obiecti: ex eo, quod obiectum eius, ut hoc nomine significatae, vel est futurum conditionatum, de quo in praeced. disp. potissime egimus, id est, illud, cuius conditio nunquam purificabitur, ac proinde nunquam de facto erit; vel futurum conditionatum, quod licet aliquando erit, quia purificabitur, seu implebitur conditio; attamen ut pertinet ad hanc scientiam, consideratur in statu conditionato, et antecedenter ad divinum decretum efficax, ac proinde ut nondum est translatum ab statu conditionato ad statum absolutum, ut explicatum est.

Ex quo tandem rursus intelligitur, quomodo ex alio etiam capite praesens disputatio differat a duabus praecedentibus. Nam in priori ex illis, tantum de futuris contingentibus absolutis, in posteriori vero potissime de conditionatis, quorum conditio nunquam purificabitur: in ista vero de conditionatis, sive purificetur, sive non purificetur conditio, agitur: quamvis, ut iam tetigimus, ex dictis in utraque eius decisio colligatur. Et quia plura ad praesens etiam spectantia, in praecedentibus dicta sunt, propterea hic ea sola adducentur, quae alibi explicata non sunt.

Quare omnia haec in unum colligendo, sensus tituli est: an iuxta sacram Scripturam sit danda in Deo, antecedenter ad eius decretum efficax, et conditionatum in ipso existens, aliqua scientia qua certo, et infallibiliter cognoscat futura conditionata contingentia: sive sint ex conditionatis, quorum conditio nunquam purificabitur, quaeque ad statum absolutum nunquam transferuntur; sive ex conditionatis, in quibus purificatur conditio, quaeque ad statum absolutum transeunt.

§ II. Proponitur prior opinio.

7 Prima sententia tuetur partem affirmativam. Ita plures Doctores, quos in hac disp. num. 131. referemus. Et licet sententia haec pluribus testimoniis sacrae Scripturae a suis sectatoribus probetur, quia tamen solum suadent, dandam esse scientiam futurorum conditionatorum post divinum decretum efficax, propterea ea consulto omittimus: et solum seligimus unicum testimonium, quod externa specie videtur sententiam hanc probare: hoc autem est illud quod disp. praeced. multoties retulimus ex Matth. 11. et ex Lucae 10. scilicet: VAE tibi Corozaim, vae tibi Bethsaida, quia si in Tyro, et Sidone factae fuissent virtutes, quae in te factae sunt, olim in cilicio, et cinere poenitentiam egissent. Ubi Christus Dominus exprobat Bethsamitis, et habitatoribus Corozaim defectum poenitentiae: ex eo, quod Tyrii, et Sidonii illam egissent, si apud eos illa miracula patrata fuissent. Haec autem exprobratio inanis esset, si ideo Tyrii, et Sidonii acturi essent poenitentiam, quia Deus efficaciter praefinivit, eos illam acturos, si praedicta miracula vidissent; atque adeo si futurum hoc conditionatum Christus in suo decreto efficaci, quod ut Deus habuit, praescivit. Nam tunc poterant Bethsamitae, et habitatores Corozaim respondere, quod etiam ipsi egissent poenitentiam visis iis signis, si circa eos fuisset praedicta voluntas efficax, et conditionata. Sicut etiam Tyrii, et Sidonii non converterentur, si circa ipsos non esset praedicta voluntas: et ita non esset cur comparatione illorum exprobrarentur.

8 Confirmatur, et explicatur vis huius testimonii. Nam si Christus patraturus esset externa signa longe maiora apud Gentiles, nempe Tyros, et Sidonios, quam apud Judaeos, de quibus in hoc testimonio fit sermo, tunc enervaretur vis increpationis, qua Judaeos increpabat: ergo multo magis manebit enervata constitutis ex parte Dei inaequalibus voluntatibus gratuitis circa Judaeos, et Gentiles: ita ut circa illos tantum habuerit voluntatem inefficacem; circa hos vero voluntatem efficacem, et conditionatam suae conversionis. Conseq. patet. Quia si semel praedicta voluntas efficax admittitur, aut requiritur, non potest non longe magis conducere ad effectum per illam praefinitum, quam omnia externa signa, et miracula excogitabilia: quandoquidem omnia ista tantum habent nexum fallibilem cum effectu, seu cum conversione, et poenitentia peccatoris: at vero voluntas illa efficax praedefiniens praedictam conversionem, habet nexum infallibilem cum ipsa, hoc ipso, quod sit efficax.

9 Nec refert, si occurras, dicens iure increpari habitatores Bethsaidae, et Corozaim: quia maiora obiecerunt impedimenta gratiae divinae, quam Tyrii, et Sidonii. Haec autem maiora impedimenta per sua naturalia apposuerunt. Nam licet nullus se possit praeparare viribus naturae, et positive divinae gratiae; potest tamen apponere eidem impedimenta.

Nam contra hoc arguit Herice, tom. 1. in 1. part. tract. 4. disp. 7. cap. 3. num. 15. Nam haec appositio maioris impedimenti, propter quam iure increparentur habitatores Bethsaidae, et Corozaim, neque potest esse sola negatio responsionis uberioribus divinae gratiae vocationibus, ubi nec erat praeceptum, nec culpa illis non respondere: nec potest esse commissio maiorum peccatorum; ergo nulla. Consequentia videtur perspicua: quia non potest aliunde haec maior appositio impedimentorum provenire, ut intuenti constabit.

Antecedens autem quoad primam partem est notum: tum ex contextu eiusdem testimonii, quatenus minatur durius agendum cum Bethsamitis, et habitatoribus Corozaim, quam cum Tyro, et Sidone. Constat autem, quod propter negationem inculpabilem responsionis divinae gratiae auxiliis non infligitur maior poena: ac proinde nec durius in divino iudicio cum non respondente agendum est. Tum etiam: quia hoc ipso, quod illa appositio maioris impedimenti consisteret in hac negatione inculpabilis responsionis auxiliis divinae gratiae, fieret inde praedicta auxilia non fuisse efficacia: ex eo, quod non stat cum gratia efficaci, ut sic coniungere negationem actus, propter quem datur, ita ut simul, et in eodem tempore componantur in eadem potentia gratia efficax, et negatio actus, in ordine ad quem est efficax; ergo eo ipso redderetur inanis Christi obiurgatio circa Judaeos, si circa illos non fuisset in Deo decretum efficax suae poenitentiae; sicut fuit circa Gentiles. Nam possent sic Christum Dominum redarguere: quod si Gentiles patratis apud ipsos eisdem miraculis, tunc solis auxiliis sufficientibus uti nos excitasset Deus, nec illi respondissent. Nam in sententia Thomistarum sicut auxilium, et decretum efficax, et negatio actus non possunt componi, ita nec decretum, et auxilium tantum sufficiens, et actus poenitentiae, pro quo datur.

10 Quoad secundam vero partem, nempe hanc appositionem maioris impedimenti non esse commissionem maiorum peccatorum, ita ut propter illa in eo eventu iure prae Tyriis, et Sidoniis increparentur, sic idem antecedens suadet. Quoniam si semel admittitur hoc decretum efficax, tunc sicut Deus praefinit actus bonos, ita etiam praefinit malos quoad entitatem actus, ut communiter docent Thomistae; ergo non possent Judaei obiurgari a Christo prae Gentilibus, ex eo, quod apposuerunt maiora impedimenta gratiae, propter maiora peccata ab illis commissa: quandoquidem possent obiurgationi Christi respondere: quod si circa Gentiles illos fuisset in Deo decretum illud efficax praefinitivum maiorum illorum peccatorum, quod entitatem actus, sicut fuit circa ipsos Judaeos, tunc non minus, quam ipsi maiora illa peccata perpetrassent, nec minora impedimenta peccatorum gratiae Dei obiecissent.

§ III. Vera sententia.

11 Dicendum tamen est, iuxta sacram Scripturam, non esse admittendam hanc scientiam mediam, sive conditionatam, seu (quod in idem redit) non dari in Deo scientiam, per quam ante suum decretum efficax certo cognoscat praedicta futura contingentia conditionata. Ita plures, et gravissimi Doctores, quos in hac disp. num. 126. et deinceps adducemus. Et quamvis posset assertio haec pluribus testimoniiis Scripturae suaderi: nihilominus eis suppressis, unicum tantum seligimus. Cuius veritas videtur non posse ita bene salvari, si semel haec scientia media, sive conditionata admittitur: hoc autem desumitur ex Paulo primae ad Corinth. 4. ubi sic inquit: Ne supra quam scriptum est unus contra alterum infletur pro alio. Quis enim te discernit? Quid autem habes, quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis?

Ut autem vis praedicti testimonii melius expendatur, supponendum est il¹, quod adversarii constanter admittunt, nempe quod ex duobus praeventis aequali voluntate Dei, erga illos, ac proinde erga quos Deus non habet decretum ex se efficax respectu conversionis eorundem, potest de facto unus converti, et actu convertitur, et consentire gratiae; secus vero alius.

12 Quo supposito, de cuiusque veritate, vel falsitate in praesenti non disputamus, sic praedictum testimonium expendi, et urgeri potest. Nam si Deus antecedenter ad suum decretum efficax, et conditionatum, atque adeo per scientiam mediam, et conditionatam praevidisset Petrum, v. gr., convertendum esse, secus vero Paulum, si in tali, vel tali ordine rerum constituerentur, et aequalis voluntas Dei erga illos esset, tunc Petrus posset gloriari adversus Paulum, quod se ipso, et ex sua voluntate discreverit se ab illo: siquidem cum communi, et aequali voluntate Dei erga utrumque, et absque eo, quod circa aliquem illorum esset decretum Dei ex se efficax, discrevit se ab eo, utens pro sua libertate gratuita illa voluntate Dei, qua uterque aequaliter praeventus est; ac proinde discretio haec non esset refundenda in diversam voluntatem Dei gratuitam: siquidem semel exclusa voluntate ex se efficaci Dei, ante praevisum eorum consensum, ut in hoc dicendi modo excluditur, in omnibus gratuitis sunt aequales, ut supponitur.

13 Nec refert, si cum adversariis dicas, discretionem hanc Petri a Paulo, seu quod ille consentiat gratiae, secus vero iste, non provenire in Petro ex solis viribus naturalibus suae voluntatis, sed simul ex gratuita voluntate Dei: et ita tribuendam esse Deo habenti praedictam voluntatem, quamvis talis voluntas non sit infallibiliter efficax: atque adeo licet Deus ante decretum efficax suae voluntatis infallibiliter inferens consensum, praevideat discretionem unius ab alio, non propterea praevidebit, Petrum seipso secerni a Paulo, sed ex gratia, sive gratuita illa voluntate Dei, prius existente, priusque accepta.

Non itaque hoc refert. Ut autem adhuc id, et simul quod in praesenti intendimus, melius capiatur, praesupponendum est, nos modo non disputare, in quanam consistat efficacia gratiae, aut quomodo Deus in ordine supernaturali influat, et quid ex efficaci ipsius voluntate in voluntatem creatam derivetur, sed ab hoc praescindimus: et consideramus Deum antequam efficaciter decernat consensum voluntatis creatae in illo statu conditionato, de quo in § praecedenti mentionem fecimus: sive postea habeat tale decretum, et sive inde procedat gratia ex se, et intrinsece efficax, sive non procedat: conamurque ostendere, quod si semel in illo priori cognoscit futura contingentia conditionata, ac proinde Petrus, v. gr., ut correspondet divinae scientiae in illo statu conditionato, cognoscitur ut consensurus, secus vero Paulus, tunc Deus praevideret, Petrum discerni a Paulo non ratione gratuitae voluntatis divinae, sed ratione innatae libertatis.

14 Hoc ergo supposito, praecedens solutio sic impugnatur. Quoniam hoc ipso, quod in statu illo conditionato, qui praesupponitur ad scientiam istam mediam, non habeat Deus decretum efficax circa conversionem Petri prae Paulo, ratione cuius velit illum consensurum, non vero istum, potest videre Petrum, ut praecise in actu primo praesupponitur ad talem conversionem non esse sibi magis debitorem, quam Paulum: quia non habet circa illum voluntatem gratuitam maiorem, quam circa praedictum Paulum: ergo praevidebit discretionem Petri a Paulo refundendam esse in libertatem arbitrii, ut in primam rationem discretionis, non vero in gratiam, seu gratuitam Dei voluntatem. Antecedens non indiget probatione in casu, de quo loquimur, et ita admittitur ab authoribus oppositae sententiae. Conseq. vero probatur. Quoniam ea, quae conveniunt in aliquo ipsis communi, et simul distinguuntur, et secernuntur, non habent distingui, et secerni ratione eius, quod est utrique commune, sed ratione illius, quod est peculiare in ipsis: ergo cum Petrus, et Paulus conveniant in casu, de quo loquimur, in gratuita voluntate Dei circa ipsos, ac proinde in hoc sint omnino aequales, et et alias distinguantur in consensu, oportet, ut haec diversitas, et discretio unius ab alio non refundatur in gratuitam Dei voluntatem, in qua conveniunt, sed in ipsam libertatem arbitrii, quatenus unus eorum, nempe Petrus pro sua innata libertate usus est bene gratuita illa voluntate Dei: cum tamen alius, nempe Paulus pro sua libertate eadem abusus fuerit.

15 Confirmatur primo. Quoniam in praelicto eventu Petrus et Paulus secernuntur, et sunt inaequales in actu secundo, scilicet in ipso consensu: ergo etiam debent secerni, et esse inaequales in actu primo; ergo cum haec discretio, et inaequalitas non possit in actu primo provenire a gratia; siquidem in ea praesupponuntur indiscreti, et aequales, oportet, ut proveniat ex libero arbitrio, vel ex aliquo alio praeterquam a gratia, ex parte eiusdem arbitrii se tenente. Haec secunda conseq. patet ex prima, et prima ex antecedenti: quandoquidem discretio, et inaequalitas in actu secundo, est aliquis effectus proveniens ab actu primo: ergo quaevis inaequalitas, et discretio in eo inventa debet praehaberi, et splendere prius in ipso actu primo.

Confirmatur, et explicatur secundo, ex eo, quod D. August. lib. de praedest. Sanct. cap. 5. docet. Nam explicans ibidem illud ad Corinth. 3. Qui gloriatur in Domino glorietur: inquit: Nihil autem huic sensui tam contrarium est, quam de suis meritis quemquam gloriari, tanquam gratia, quae bonos discernit a malis, non qua communis est bonis, et malis. Quare cum in casu, de quo loquimur, ea, quae sunt gratiae, sint communia utrique ex his duobus, quorum unus consentit, alter vero non consentit, nequibit discretio eorum refundi in gratiam Dei, seu in gratuitam Dei voluntatem; sed in id, quod est cuivis eorum peculiare, nimirum, quod unus pro innata sua libertate bene usus est gratia Dei, seu gratuita voluntate divina, cum tamen alius eadem abusus fuerit: alioqui ratio ex August. adducta, non esset legitima; et per consequens si Deus ante suum decretum efficax, hoc praevidet, praevidebit utique unum eorum secerni ab alio ex suis viribus.

16 Confirmatur, et explicatur tertio, et simul tacita quaedam solutio evertitur. Quoniam licet consensus ille, quo Petrus conversus est, non procedat a sola libertate suae voluntatis, ac proinde gratuita illa Dei voluntas influat in eam discretionem; nihilominus si Deus ante suum decretum efficax praevidet talem consensum, oportet, ut etiam praevideat primam radicem huius discretionis non oriri a gratia praedicta, sed ab innata libertate arbitrii Petri: ergo non salvatur vis testimonii Pauli, a nobis adducti: quandoquidem, ut intuenti constabit, intendit primam radicem discretionis unius ab alio esse divinam gratiam, iam explicatam alioqui enim ratio illius non subsisteret; sed posset unus adversus alium inflari, et gloriari, ex eo, quod ipse sibi fuerit prima ratio discretionis sui ab altero, quamvis ad hoc etiam divina gratia simul concurrerit. Antecedens, in quo est difficultas, probatur. Tum quia, iuxta hunc dicendi modum, concursus Dei promissus ex vi illius voluntatis gratuitae habet esse promissum ad utramlibet, ita ut si voluntas creata voluerit consentire gratiae, seu voluntati gratuitae Dei, Deus concurreret tunc ad consensum; si vero voluerit dissentire, influet etiam cum ea ad dissensum; ergo, quod actu voluntas consentiat, non est tribuendum gratiae, tanquam primae radici, sed voluntati creatae, quae hoc peculiare habuit, ut pro sua innata libertate bene usa est praedicta gratia: ergo hoc ipso, quod Deus ante suum decretum efficax, exigens conversionem Petri, praevideat illum prae Paulo consensurum, tunc hic consensus unius prae alio, et discretio unius ab altero praevidebitur, ut ortum ducens a voluntate creata, ut a prima radice. Tum etiam: quia illa voluntas gratuita Dei erga illum, non magis inclinat in consensum, quam illa, quae est in Deo erga Paulum; nec magis exigit consensum in uno, quam in alio; ergo, quod in Petro actu inferat illum potius, quam in Paulo, et consequenter quod in eo sit efficax in actu secundo, debet ut in primam radicem refundi in libertatem arbitrii Petri, quod pro sua innata libertate bene usus est praedicta gratia, quamvis id etiam ab eadem gratia proveniat: ergo, etc.

17 Deinde alia via potest haec eadem solutio impugnari: praesupponendo tamen prius id, quod adversarii docent, ut videre est ut videre est apud Molinam, liberum arbitrium creatum, praeventum voluntate Dei gratuita, et sufficienti, seu tenente se ex parte actus primi, habere peculiarem virtutem agendi proximam, et innatam, distinctam a virtute, quae ei superadditur per gratuitam illam voluntatem Dei, quaeque non tribuitur ei formaliter per talem voluntatem, licet non possit in actum supernaturalem influere per hanc virtutem, nisi associatum gratiae.

Hoc autem supposito, potest aliter praedicta solutio impugnari, ex eo, quod saltim sequitur, hominem per suum liberum arbitrium secundum id, quod ex propriis habet, associatum, tamen gratiae, praevideri a Deo in casu posito, ut discernentem se ab alio non consentiente: hoc autem etiam est contra Paulum, qui hanc discretionem unius prae alio, seu quod unus consentiat, altero non consentiente, tribuit gratiae, non vero arbitrio secundum id, quod ex se habet, etiam si associetur gratiae: ergo, etc.

18 Sequela probatur. Tum quia hoc ipso, quod liberum arbitrium habeat de suo aliquam virtutem proximam activam, quae non tribuatur ei ab illa voluntate gratuita, quamvis nequeat operari nisi associatum ipsi, oportet, ut illa partialis efficientia praedicti arbitrii, ut praecise correspondet suae virtuti proximae, et innatae secundum id, quod de suo habet, quamvis associato gratiae, et quatenus est pars unius integrae causae ipsius consensus, et discretionis, praevideatur a Deo, ut aliquid, quod non est formaliter ab illa voluntate gratuita, sed ab ipsa natura arbitrii; ergo Petrus consentiens praevidebitur discernens se partialiter ex propriis, id est, ex non acceptis per voluntatem illam Dei supernaturalem, et gratuitam, sed solum per creationem; quamvis haec partialis discretio de suo debeat esse necessario associata discretioni partiali per gratiam. Tum denique (per quod probatio praecedens magis explicatur) quia discretio illa, et inaequalitas non praevidetur, iuxta oppositam sententiam, ut procedens tota, et totaliter a gratia, ut a principio proximo, quandoquidem gratia est aequalis in utroque; ergo praevidetur, ut procedens partim a gratia, et partim a voluntate, secundum id, quod ex se habet, quamvis associata gratiae; et ita poterit voluntas Petri partialiter gloriari adversus Paulum, quod ipse ex propriis, licet associatis gratiae, se ab illo discreverit.

Falsitas autem consequens praeterquam, quod ex dictis in eo satis constare videtur, nihilominus potest amplius sic ostendi. Quia si idcirco inquit Paulus hominem discerni per gratiam, quia non sola voluntas creata se discernit; sed ipsa secundum quod habet de suo, associato tamen gratiae, habet proxime se discernere; tunc eadem ratione deberet dici hominem de suo se particulariter discernere, et ut talem praevideri a Deo: quia non solum gratia, sed etiam voluntas creata secundum virtutem proximam, quam de suo habet, concurrit ad hanc discretionem, quod tamen, ut constat, est contra intentum Pauli.

19 Ex quo etiam manet impugnata alia solutio aliorum, qui vim harum impugnationum sentientes, dicunt: quod dum communiter dicitur, ex duobus praeventis aequalibus voluntatibus Dei gratuitis stare, ut unus consentiat, non vero alius, atque adeo, quod in uno reddatur illa gratia de facto efficax in actu secundo, non vero in alio, intelligitur de aequalitate in esse physico, non vero in esse morali; et ita ille, qui convertitur, et a Deo per scientiam conditionatam praevidetur in statu conditionato convertendus, potest (ut sic dicamus) accipere eandem gratiam, omninoque aequalem physice cum eo, qui non convertitur, non vero eandem, seu aequalem moraliter in actu primo. Et rationem reddunt. Quia hoc ipso, quod praevideatur consensurus cum illa voluntate Dei gratuita erga illum, in eo ordine, et serie rerum, eoque loco, et tempore: et simul praevideatur non consensurus cum eisdem in alio ordine, et serie rerum, aliove loco, et tempore ipsi tributis, fit ei maior gratia moraliter in hoc, quod Deus habeat erga illum voluntatem gratuitam aequalem in esse physico, in eo tempore, occasione, et ordine rerum, in quibus praevidetur consensurus, non vero in aliis.

Ex dictis igitur haec solutio manet impugnata. Tum quia Petrus, et Paulus in eo eventu non solum inveniuntur discreti per consensum, et actum secundum supernaturalem, secundum id, quod habet morale; sed etiam secundum id, quod habet physicum; ergo cum quaevis discretio in actu secundo debeat praesupponere discretionem in actu primo ei proportionatam, oportet, ut sicut in actu secundo invenitur discretio, et inaequalitas in gratia actuali, tam secundum esse morale, quam secundum esse physicum considerata, quod haec eadem proportionalis discretio, et inaequalitas reperiatur in actu primo; ergo cum haec non possit praevideri a Deo, ut proveniens praecise a gratia, quae physice supponitur aequalis, debebit praevideri, ut proveniens ab arbitrio ex suis, quamvis associatis gratiae, quatenus pro sua innata libertate bene usus est illa gratia, qua Paulus non usus, sed abusus fuit.

20 Tum etiam: quia actus secundus non potest pertinere ad actum primum, ut ex terminis ipsis constat; ergo, quod actus secundus praevideatur, ut subsequendus, hoc ipso, quod voluntas Petri in tali ordine, et serie rerum, ac occasionum vocaretur eadem voluntate gratuita, physice aequali cum voluntate gratuita erga Paulum (si verum est posse ante decretum efficax Dei praevideri, cuius oppositum ex dictis duabus disputationibus praecedentibus constat) non potest reducere ad hoc, ut gratia illa sit moraliter in actu primo inaequalis: siquidem haec inaequalitas tantum oritur ex consensu, qui sorte contigit, quod sit futurus, et talis consensus est ipse actus secundus: maxime quia ad hoc, ut aliquid pertineat moraliter ad actum primum, debet moraliter existere; actus autem ille praevisus, ut futurus, potius dicit negationem existentiae, quamdiu futurus est: et ita etiam ex hac parte nequit pertinere ad actum primum, neque ratione sui, neque ratione scientiae mediae, qua praevidetur; siquidem haec est speculativa in adversariorum sententia, et non ponit, sed potius supponit suum obiectum. Tum denique (id, quod ex praecedenti sequitur). Nam cum dicitur in casu dicto, intercedere maiorem gratiam moralem, hoc ipso, quod detur in tali ordine rerum, et cum talibus, vel talibus circumstantiis, tunc vel inter has circumstantias numeratur consensus voluntatis, ut correspondet virtuti, et efficacitati arbitrii, secundum id, quod de suo habet, associato tamen gratiae? vel non? sed solum consensus prout est a gratia? Si primum, ergo numeratur ibidem discretio partialis facta per arbitrium, secundum id, quod habet de suo, atque adeo ibidem involvitur, quod praevideatur a Deo, Petrum, v. g., discerni a Paulo in sensu dicto, secundum id, quod habet de suo. Secundum autem dici nequit, quia non potest praevideri consensus, ut a gratia, quin praevideatur etiam, ut a libero arbitrio. Quoniam iuxta hunc dicendi modum, consensus prout a gratia non est ex se efficax ad influendum causaliter consensum, prout a libero arbitrio, secundum id, quod habet de suo, associato tamen gratiae; sed omnino concomitanter se habent. Imo, si aliquis ordo est inter illos, debet esse prius consensus, prout a libero arbitrio. Nam concursus oblatus ex parte Dei est indifferens ad hoc, ut si voluntas creata voluerit consentire, concurret Deus ad consensum; si tamen voluerit non consentire, concurret etiam Deus ad hanc volitionem.

21 Ex quibus omnibus manet etiam impugnata alia solutio, nimirum falsum esse ex alio capite, eum, qui convertitur, non accepisse plus, seu non fuisse in Deo maiorem voluntatem gratuitam erga illum; siquidem accepit consensum supernaturalem, et concomitatum Dei.

Nam contra hoc urget id, quod supra dicebamus, scilicet quod ista inaequalitas accipiendi hunc concursum, non potest non provenire tanquam a causa partiali, sive tanquam a conditione indispensabili, a libero arbitrio secundum suam nativam, et proximam virtutem considerato, quamvis associato gratiae: siquidem quod Deus actu influat, et praestet concursum concomitatem ordinis supernaturalis, pendet indispensabiliter ex eo, quod liberum arbitrium praestet etiam suum concursum, secundum id, quod habet de sua nativa virtute, associata tamen gratiae: et concursus concomitans Dei non est causa, aut ratio a priori, iuxta hunc dicendi modum, concursus arbitrii secundum praedictam rationem considerati; sed pure concomitanter se habent, quatenus nec ille sine isto, neque e converso potest esse; ergo licet Deus actu influat per concursum concomitatem, praevidebitur ab eo liberum arbitrium creatum, ut discernens se in illa parte concursus, quem de suo, associato tamen gratiae, praestat; quoque simul operatur cum Deo, secum cooperante.

Confirmatur primo. Nam hic etiam urget id, quod nuper dicebam, scilicet quod hoc ipso, quod sit inaequalitas ex parte Dei in actu secundo, necesse est, ut sit etiam inaequalitas ex parte creaturae in actu secundo; ergo cum quaevis inaequalitas in actu secundo, sit refundenda in actum primum, et iuxta sententiam adversariorum non detur inaequalitas in actu primo ex parte Dei, seu gratuitae eius voluntatis, oportet, ut hoc reducatur in voluntatem creatam, quae pro sua innata libertate associavit suum concursum cum concursu Dei.

22 Confirmatur secundo ex August. lib. de praedest. Sanct. cap. 6. ubi sic inquit: Multi audiunt verbum veritatis, sed alii credunt, alii contradicunt. Volunt ergo isti credere, nolunt ILLI. Quis hoc ignorat? Quis hoc neget? Sed cum aliis praeparetur, aliis non praeparatur voluntas a Domino: discernendum est utique quid veniat de misericordia eius, quid de iudicio. Ubi secundum August. discretio credentis a non credente, a voluntate gratuita Dei, qua praeparatur voluntas, non vero a concursu concomitante procedit. Habeamus ergo, quod si loquamur de voluntate creata in illo priori, antequam Deus efficaciter de illa decernat, quid in tali, vel tali statu conditionato operabitur, nequit cognosci certo, et infallibiliter ab ullo intellectu, etiam divino, quid volitura sit, ne applicando haec ad operationes supernaturales, tunc cum aequali voluntate Dei gratuita praevideatur una voluntas creata consentiens, alia non consentiente: et ita praevideatur, ut se, et ex propriis secernens ab alia, et potens adversus aliam gloriari.

Advertendum tamen, consulto nos in hoc dubio tantum locutos esse de aequalitate gratuitae voluntatis Dei, non vero auxiliorum gratiae, quae in voluntate creata recipiuntur, ut ne minimum quidem verbum, quantum fieri possit, de his proferamus, ut ita longissime distemus a non adeo perfecta observatione decreti Sanctissimi Domini nostri Romani Pontificis, quo cautum est, ne tractatus, et disputationes de efficacia auxiliorum divinae gratiae typis mandentur:

§ IV. Solvitur fundamentum primae sententiae.

23 Ad fundamentum igitur contrariae sententiae dicendum est, posse etiam retorqueri contra suos auctores: ac proinde tam ab ipsis, quam a nobis ex diverso tamen capite solvendum esse. Quoniam in eorum sententia possent etiam Bethsamiitae, et habitatores Corozaim exprobrationi Christi Domini dicere, quod sicut ideo Tyrii, et Sidonii visis illis signis crederent, quia parata essent apud eos in ea serie, ac ordine rerum, et occasionibus, in quibus praevisum est a Deo, ipsos consensuros, et credituros, cum tamen essent plures aliae occasiones, in quibus praevidit, illos, patratis eisdem signis, non convertendos; ita si eadem signa facta fuissent apud praedictos Judaeos in pluribus aliis occasionibus, et circumstantiis, in quibus, praevisum est a Deo, illos credituros, tunc non minus quam Tyrii, et Sidonii crederent. Unde videtur posse etiam conqueri de Christo, quod cum tam in ipsis, quam in Gentilibus praevidisset quasdam occasiones, et circumstantias, in quibus vocati responderent: et quasdam, in quibus responsum non praeberent, visis eisdem signis, et excitatis eisdem gratiis internis, et sufficientibus, nihilominus in Tyriis, et Sidoniis selegit illas, in quibus praescivit credituros, relictis illis, in quibus oppositum praescivit: cum tamen in Bethsamiis, et habitatoribus Corozaim selegit eas, in quibus praecognovit non consensuros, relictis tamen eis, in quibus praescivit, quod consentirent.

24 Cui redargutioni, et querelae apparenti Judaeorum adversus Christum Dominum non aliter possunt auctores oppositae sententiae respondere, nisi dicendo, quod sufficit, Judaeos habuisse omnia auxilia gratiae sufficientia, tam pro occasionibus, in quibus praevisi sunt consensuri, quam pro illis, in quibus praecognitum est a Deo, quod non consentirent: atque ita vitio eorum imputandum esse, quod sic vocati non crederent: nec teneri Deum eligere semper eas occasiones, in quibus praescit arbitrium creatum, divina gratia excitatum, esse consensurum; sed ut universalis provisor potest illud ob plures, et honestissimos fines relinquere in iis occasionibus, in quibus praevidet, non consensurum, et permittere hunc defectum: alioqui nulla fieret gratia iis, qui consentiunt, et constituuntur in occasionibus, in quibus praevidentur consensuri, si semel Deus tenetur eos in praedictis occasionibus, non vero in aliis apponere: nec illae aliae occasiones essent de iis, in quibus arbitrium creatum collocabile est, si Deus absque eiusdem arbitrii iniuria non posset ipsum in illis collocare.

Sicut ergo auctores oppositae sententiae sic evadunt vim huius apparentis, non tamen verae responsionis, et querelae Judaeorum; ita nos eadem (proportionali tamen) via, eidem occurrimus, dicentes, non potuisse iuste conqueri Judaeos de Christo, nec inanem reddere obiurgationem illius: siquidem eis praestitit visis praedictis signis auxilia sufficientia ad credendum, quamvis eos dispares fecerit cum Tyriis, et Sidoniis in maiori illa voluntate gratuita, qua eos prosecutus fuit, decernendo efficaciter, quod si apud eosdem Tyros, et Sidonios factae fuissent illae virtutes, et signa; olim, seu iamdiu poenitentiam egissent. Nec enim tenetur Deus semel, datis auxiliis sufficientibus, habere decretum efficax conversionis, seu consensus exhibendi ab arbitrio creato, alioqui non concurreret cum illo, tanquam cum arbitrio defectibili: quodque iuxta communem cursum saepissime deficit. Nec tandem fieret aliqua gratia iis, circa quos Deus praedictum decretum efficax habet.

25 Quae omnia magis patebunt, si inspiciantur ea, quae disp. 8. num. 16. et deinceps diximus, et in tractatu de Voluntate Dei disp. 10. num. 78. et sequentibus dicemus, nempe per hoc decretum efficax non tolli libertatem ab iis, circa quae versatur: sicut nec per defectum eius aufertur libertas ab iis, erga quos Deus illud non habet: ac proinde nec per talem ablationem deest aliquid ex requisitis ad sufficientia in ordine ad consensum Deo vocanti praebendum. Et ita omnibus pravis hominibus exprobari potest malitia, quam habent etiamsi comparentur ad illos, qui non pravi, sed sanctissimi sunt, quales fuerunt Apostoli; quamvis erga hos voluntas gratuita Dei uberior fuerit. Et hoc non ob aliud, nisi quia praedicta voluntas uberior non computatur inter requisita ad sufficientiam ipsius posse arbitrii creati, sed ea denegata manet liberum arbitrium cum requisitis, et sufficientibus in ordine ad consentiendum.

26 Desumiturque haec solutio ex D. Thom. locis in disputationibus nuper citatis adductis, et adducendis, necnon ex D. August. lib. de Dono perseverant. cap. 9. Ubi loquens de hoc futuro conditionato, scilicet, de poenitentia Tyriorum, et Sidoniorum, si Christus apud eos fecisset signa, et miracula, quae apud Judaeos patravit: et concludens, Deum certo praescire praedictum² futurum conditionatum eo modo, quo nos dicemus: et inde non sequi inconveniens huius argumenti, sic inquit: Quid mirum, si tam infidelibus plenum orbem terrarum Christus prioribus saeculis noverat, ut eis praedicari merito nollet, quos nec verbis, nec miraculis suis credituros esse praesciebat? Haec certe de Tyro, et Sidone non possumus dicere, et in eis cognoscimus ad eas causas praedestinationis haec divina iudicia pertinere, sine quarum causarum latentium praeiudicio tunc ista respondere me DIXI. Facile quippe est, ut infidelitatem accusemus Judaeorum de libera voluntate venientem. Ubi, ut constat, Augustinus sentit. Tum Deum secundum latentes causas praedestinationis, sive decreti sui hoc futurum de Tyriis, et Sidoniis praescivisse: non autem antecedenter ad praedictum decretum, et per consequens, nec per scientiam mediam. Tum etiam, quomodo non obstante, quod Deus habuerit praedictum decretum circa Tyros, et Sidonios; nihilominus inquit: facile esse accusare infidelitatem Judaeorum, eo quod Deus habuit erga illos voluntatem gratuitam, sufficientem in ordine ad credendum: atque adeo ex eorum perversa voluntate processit, ut non crederent. Et ita Sanctus Doctor addidit: Facile quippe est, ut infidelitatem accusemus Judaeorum de libera voluntate venientem.

27 Adde, solutionem hanc illustriorem reddi, si attendatur argumentum istud, quod ab adversariis adducitur, ad suadendam ex hoc testimonio scientiam mediam, Augustinum asserere fuisse in reipsa argumentum Pelagianorum, qui ideo negabant, Deum nos efficaciter convertere ratione sui decreti efficacis, et de nolentibus facere volentes, quia tunc frustra nos corriperet, quando ipse non dat illam gratiam, seu non habet illam gratuitam voluntatem efficacem, per quam volentes reddimur. Et ita occasione huius argumenti composuit Divus Augustinus librum de Correctione, et gratia: in cuius cap. 6. in principio illius sic inquit: Dicebant enim Pelagiani, cur corripimur, arguimur? reprehendimur? accusamur? quod facimus, qui non accepimus? obedientiam, inquiunt, non accepimus, quid itaque corripimur, quasi eam nobis dare possimus? Et huic argumento respondet Divus Augustinus cap. 7. Perseverantiam esse donum Dei, iuste tamen corripimus eos, qui cum bene viverent, non perseveraverunt: ex bona quippe in malam vitam sua voluntate mutati sunt. Nec se excusabunt dicentes: perseverantiam non accepimus, qua permaneremus in bono. Si enim non liberantur a damnatione, qui non audierunt Evangelium, multo minus qui non acceperunt perseverantiam in Evangelio.

Cuius responsionis fundamentum non aliud esse potest, nisi quod ut aliquis iure corripiatur prae alio, sat est, quod habuerit sufficientia, quibus poterat perseverare, obdire, aut credere; et de facto noluit: non enim corripitur aliquis rationabiliter, nisi quia erat obligatus, et poterat facere: et nihilominus non fecit. Ad hoc autem, ut haec tria dentur, non requiritur, quod Deus habuerit decretum efficax circa illius conversionem, ut ex se constat: quandoquidem hoc ipso, quod Deus habeat praedictum decretum, infallibiliter sequetur conversio: et ita non stabit non conversio una cum potentia, et obligatione ad conversionem, necnon et praedicto decreto. Per quae etiam ad confirmationem huius argumenti initio dubii adductam satis constat.