Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

1 Quamvis D. Thomas tractet ex professo in hac quaestione de scientia Dei, prout habet formaliter rationem scientiae, nihilominus multa immiscet de intellectione, quae aliquo modo distinguitur a scientia: et ita, tum propter hanc rationem, tum etiam, quia scientia nequit alicui competere, quin in eo sit intellectiva cognitio, inquirimus primo loco, utrum in Deo sit formaliter intellectiva cognitio, praescindendo, an talis cognitio habeat rationem scientiae, vel non.

§ I. Argumenta pro parte negativa.

2 Primum est. Nam Dionysius de divinis nominibus cap. 7. ad medium loquens de Deo, inquit: Quomodo enim intelliget aliquid intelligibilium non habens intellectuales operationes? ergo aperte sentit non esse in Deo cognitionem intellectivam, quae operatio mentis est. Secundum, Quia in lib. de causis propositione vigesima secunda dicitur, quod cum dicimus Deum intelligentem, non nominamus eum nomine proprio, sed nomine sui primi causati, nempe intelligentiae, seu Angeli, qui est primus effectus Dei.

Tertium. Quoniam in intellectione includitur imperfectio Deo repugnans: ergo non debet poni in illo formaliter, sed solum eminenter: sicuti, quia esse ratiocinativum includit imperfectionem pugnantem cum divina perfectione, propterea non ponitur in Deo formaliter, sed tantum eminenter. Antecedens probatur. Quia intellectio est quoddam pati, et motus rei intelligenti, ut docet Arist. 3. de Anima: at pati, et moveri dicunt imperfectionem Deo repugnantem, quia necessario includunt potentialitatem: ergo, etc.

§ II. Veritas Catholica.

3 Dicendum tamen est, dari formaliter in Deo cognitionem intellectivam. Haec conclusio est de fide, Job. cap. 31. Nonne ipse considerat vias meas? Psalm. 137. Excelsus Dominus, et humilia respicit, et alta a longe cognoscit. Quae testimonia cum non intelligantur de cognitione imperfecta, scilicet, sensitiva, quippe quae ab intrinseco est materialis, debent necessario intelligi de cognitione perfecta, scilicet intellectiva. Item Baruch. 3. ubi Deus vocatur fons sapientiae, et dicitur cognoscere omnia. Ecclesiast. 1. Omnis sapientia a Domino Deo est, et cum illo fuit semper. Et Psalm. 93. ubi postquam in versu 7 praemisit impiorum sententiam his verbis: et dixerunt: Non videbit Dominus, nec intelliget Deus Jacob; et versu 8. eos corripuit asserens: Intelligite insipientes, et stulti aliquando sapite: postea in versu 9. et 10. sic arguit: Qui plantavit aurem non audiet? aut qui finxit oculum non considerat? qui docet hominem scientiam, etc. Quasi dicat: repugnat, quod qui hominibus virtutem intelligendi, et sciendi dedit, non sit sciens, et intelligens. Unde assertionem hanc late probant Dionysius de divin. nomin. cap. 2. Damas. in Paralelis lib. 1. c. 2. D. Thom. in praesenti, et in 1. distinct. 35. quaest. 1. art. 1. et 1. cont. Gent. cap. 44. et quaest. 2. de verit. art. 1. eandemque tuentur omnes Patres, et Theologi.

4 Nec obstat, si cum aliquibus, quos refert Divus Thomas quaest. 2. de verit. art. 1. dicas, huiusmodi testimonia, et caetera, quae adduci solent, non esse intelligenda in sensu formali, sed causali aut metaphorico, ad eum modum, quo Deus dicitur irasci: quia licet re vera non sit in eo ira, nihilominus ita punit, ac si esset iratus.

Nam contra hoc urget regula ex August. desumpta, et communiter a Theologis recepta, nimirum verba Scripturae debere in sensu proprio, et formali intelligi, quoties inde non sequitur aliquod absurdum: alioqui nihil firmum ex Scriptura haberemus: siquidem unusquisque posset, prout libuerit, ea in sensu, v. gr. improprio, et metaphorico explicare: at nullum sequitur absurdum, ex eo, quod praedicta testimonia in sensu proprio, et formali intelligantur, ut ex se constat, quin potius inde magna perfectio in Deo ponitur, ut ex se, et statim dicendis magis patebit: ergo inepte in sensu solum metaphorico, aut in solo sensu causali intelliguntur.

5 Deinde contra eandem solutionem optime arguit D. Thom. in 1. distinct. 35 quaest. 1. art. 1. ratione desumpta ex Anselmo in Monologio cap. 14. Quoniam esse intelligentem est perfectio simpliciter simplex: ergo non est de numero eorum, quae conveniunt Deo causaliter, aut metaphorice; sed eorum, quae formaliter in ipso reperiuntur. Antecedens probatur. Quia perfectio simpliciter simplex est illa, quae in quocunque est melior ipsa, quam non ipsa, et quam quaelibet incompossibilis cum illa: sed in quacunque re est longe melius esse intelligentem, quam esse inscium, et ignarum, ut ex se, et ex communi omnium conceptione constat: ergo, etc. Consequentia autem ex antecedenti aperte patet: quandoquidem omnis perfectio simpliciter simplex debet inveniri formaliter in ente omnibus modis perfectissimo: alioqui non esset omnibus modis perfectissimum, siquidem deesset illi aliqua perfectio, quae formaliter sumpta, est in quovis melior ipsa, quam non ipsa: ergo, etc.

Confirmatur primo ratione D. Thom. in 1. distinct. 35. quaest. 1. art. 2. Ad Anibaldum his verbis: Oportet enim id, quod est rerum omnium principium, summae perfectum esse, quia omnia imperfecta reducuntur ad aliquod perfectum, sicut ad principium: sicut semen ad plantam, vel animal: summa autem perfectio non potest inveniri nisi in cognitione. Nam res non cognoscens habet suam propriam perfectionem, et desunt sibi perfectiones omnium aliarum rerum: res autem cognoscens non solum habet perfectionem propriam, per quam in natura sua subsistit; sed etiam aliorum, in quantum alia per formas suas possunt esse apud cognoscentem, et omnium, si res illa cognoscens nata sit omnia cognoscere. Quod non potest esse nisi habeat cognitionem intellectualem. Nam cognitio sensitiva ultra corporalia se non extendit. Oportet ergo Deum, qui est perfectissimus, et a quo omnis perfectio derivatur, intellectivam cognitionem habere: quam scientiam dicimus ad praesens.

6 Confirmatur secundo ratione alia ex eodem S. Doct. desumpta. Nam quoties Deo aliquid convenit causaliter, aut metaphorice, non tamen formaliter, toties competit ei ratione alterius in ipso formaliter existentis, et de se proportionati ad causandum illum effectum. Sicut licet in Deo non sit actus irae, est tamen in eo actus iustitiae, ratione cuius non minus punit, ac si esset iratus: at nisi in Deo sit intelligere formaliter sumptum, tunc nihil aliud posset deservire ad hoc, ut causaret effectus, quos causat: ergo signum est, quod intelligere non est de numero earum rerum, quae solum causaliter, aut metaphorice ei competunt. Maior cum consequentia satis constat.

Minor autem probatur. Nam ad hoc, ut homines v. g. manerent praedestinati, et eisdem leges necessariae in ordine ad eos dirigendos imponerentur, et tandem ad hoc, ut Deus esset supremus iudex, puniens eorum delicta, et bona opera remunerans, nihil aliud posset ipsi deservire, si semel non esset formaliter intelligens: siquidem id, quod est formaliter inscius, et ignorans finis, non potest destinare, et dirigere alium in finem: sicut nec id, quod nequit intelligere, potest condere leges, aut per modum iudicis habita ratione ad gravitatem culpae, et dignitatem operis punire, aut praemium conferre: ergo etc.

Ex quo etiam manet impugnata alia solutio, quam D. Thom. loco citato refert, scilicet, quod esse intelligentem, aut scientem praedicatur de Deo ratione negationis, quam importat, ita ut tantum significetur, quod Deus non sit ignorans, sicut lapis; non vero quia positive verificetur, esse in eo intellectio-nem aut scientiam. Nam solutio haec satis (ut intuenti constabit) ex dictis corruit: et praeterea contra illam urget ratio, quam S. Doct. ibidem adducit his verbis: Quia omnis negatio de re aliqua fundatur super aliquid in re existens, ut cum dicitur, homo non est asinus, veritas negationis fundatur supra hominis naturam, quae naturam negatam non compatitur. Unde si Deo denegatur ignorantia, oportet, quod hoc sit ratione alicuius, quod in ipso est, et ita oppositum ignorantiae oportet in ipso ponere.

7 Tandem probatur assertio ratione alia ex eodem Angelico Doctore loco citato his fere verbis adducta. Quia, omne agens habet aliquam intentionem, et desiderium finis, ita, ut ad praedictum desiderium praecedat aliqua cognitio praestituens finem, et dirigens in eum ea, quae sunt ad finem: ergo primum agens, qualis est Deus, non potest non habere formaliter cognitionem finis: ac proinde cognitionem intellectivam, quae sola attingit finem formaliter sumptum, ut 1. 2. quaest. 1. art. 2. docent Angelicus Doctor, et eius discipuli. Antecedens ex se constat. Prima autem consequentia probatur, et explicatur. Nam licet in quibusdam agentibus cognitio finis non sit coniuncta cum illis; attamen tunc oportet, quod talia agentia dirigantur per aliquod prius agens: sicut sagitta tendit in determinatum locum per determinationem sagittantis, et omnia, quae agunt per necessitatem naturae non cognoscentia finem, determinantur per intellectum aliquem instituentem illam naturam, iuxta illud Philosophi 2. Physicor: Opus naturae est opus intelligentiae: ergo primum agens non potest non cognoscere finem: alioqui dirigeretur in finem ab alio priori agente, et per consequens esset, et non esset primum.

Confirmatur ratione, quam adducit idem D. Thom. his verbis: Nam quod invenitur in pluribus, magis, ac magis secundum quod plures alicui appropinquant, oportet, ut in illo maxime inveniatur, sicut calor in igne, ad quem quanto corpora mixta magis accedunt, calidiora sunt. Invenitur autem, quod quanto aliqua magis accedunt ad primum ens (scilicet Deum), nobilius cognitionem participant: sicut homines plus, quam bruta, et Angeli magis, quam homines. Unde opportet, quod in Deo nobilissima cognitio invenitur.

§ III. Respondetur argumentis initio adductis.

8 Ad primum dicendum est, mentem Dionysii solum esse denegare Deo cognitionem per defectum, seu defectibus, et imperfectionibus involutam, non vero cognitionem per excessum, seu excedentem omnem modum cognitionis creatae, ut ex ipso contextu Dionysii constat. Quae solutio desumitur ex D. Thom. loco citato ex 1. sent. in solutione ad 1. his verbis: Dicendum, quod quandocunque scientia, vel intellectus, vel aliquid, quod ad perfectionem pertinet, a Deo negatur, intelligendum est secundum excessum, et non secundum defectum. Unde dicit Dionysius c. 7. de divinis nominibus: sine mente, et insensibile esse, secundum excessum, et non secundum defectum, in Deo, est ordinandum. Pro tanto ergo negatur nomen intellectus Deo proprie convenire: quia non per modum creaturae intelligit, sed eminentius. Quod etiam docuit 1. part. quaest. 13. art. 3. ad 2. ubi loquens de his nominibus, sapiens, intelligens, etc. inquit: Dicendum, quod ideo huiusmodi nomina dicit Dionys. negari a Deo: quia id, quod significatur per nomen, non convenit eo modo ei, quo nomen significat, sed excellentiori modo. Unde ibidem dicit Dionysius, quod est super omnem substantiam, et vitam.

9 Ad secundum respondet D. Thom. quaest. 2. de verit. art. 1. ad 11. his verbis: Dicendum, quod ratio, quam significat nomen, est definitio, ut dicitur 4. Metaphys. et ideo illud est nomen proprie alicuius rei, cuius significatum est definitio: et quia nulla ratio significata per nomen diffinit ipsum Deum, nullum nomen a nobis impositum est proprie nomen eius, sed est proprie nomen creaturae, quae diffinitur ratione significata per nomen: et tamen ista nomina, quae sunt creaturarum nomina, Deo attribuuntur secundum quod in creaturis aliqua similitudo eius repraesentatur.

Ad tertium respondetur cum D. Thom. 1. part. quaest. 79. art. 2. testimonium illud Aristotelis intelligendum esse de intelligere nostro, sive creato, non vero de intelligere divino, et ab imperfectionibus libero. Sed de his videantur quae nostri Complut. 3. de Anima disp. 21. num. 8. et deinceps dicunt.