Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Tituli intelligentia ex dictis dub. praecedenti satis constat.

§ I. Refertur prior sententia.

68 Partem negantem tuetur Vazquez ubi supra. Probatur primo. Quoniam essentia divina non habet necessariam connexionem cum creaturis possibilibus: ergo non potest esse ratio videndi illas: ergo nec praedictae creaturae poterunt ex vi visionis divinae essentiae videri. Haec ult. conseq. patet ex priori: quia idem est creaturas videri ex vi visionis divinae essentiae, ac eandem essentiam esse rationem, et medium, quo ducitur intellectus ad earum cognitionem. Prima vero conseq. ex antecedenti aperte sequitur. Quoniam ea, quae non habent necessariam connexionem quoad esse, non poterunt illam habere quoad cognosci, ita ut unum sit ratio, et medium ducens in cognitionem alterius. Antecedens autem probatur. Quia quod est necessario connexum cum aliquo, dicit necessariam habitudinem ad illud, ut patet in potentiis, collatis cum suis obiectis: at essentia divina non potest dicere necessariam habitudinem ad possibilia, alioqui secundum illam habitudinem specificaretur ab illis: ergo, etc.

Confirmatur. Nam etiam si nulla creatura esset possibilis, adhuc manerent divina essentia, et omnipotentia: ergo signum est non dicere necessariam connexionem cum illis. Conseq. patet: nam quoties aliqua sunt necessario connexa, toties per ablationem unius tollitur aliud. Antecedens autem constat. Quia essentia, et omnipotentia Dei sunt entia magis necessaria, quam possibilitas creaturarum; quandoquidem sunt entia increata, et a se: si autem per ablationem creaturarum possibilium tollerentur essentia, et omnipotentia Dei, non essent magis necessariae, quam praedictae creaturae.

69 Secundo. Quoniam nec ex parte divinae essentiae, neque ex parte luminis potest assignari ratio, ob quam videantur istae potius creaturae, quam illae: ergo cum non possint videri omnes, alioqui comprehenderetur Deus, ut ex dictis constat, fiet inde, ut nulla earum ex vi visionis videatur. Conseq. patet. Quoniam ad hoc ut possent videri aliquae, et non omnes, oportebat ut ex parte eorum, quae ad visionem concurrunt, assignaretur aliqua ratio, propter quam istae potius quam illae creaturae viderentur: cumque solum lumen, seu intellectus illo perfusus, et divina essentia ad talem visionem concurrant, necesse est, ut ex parte alicuius ex his duobus assignetur aliqua ratio, propter quam istae potius quam illae creaturae viderentur.

Antecedens autem quoad priorem partem probatur. Nam essentia divina aeque continet, et repraesentat omnes creaturas, cum non contineat aut repraesentet unam mediante alia, sed aeque immediate omnes. Quoad 2. vero part. probatur. Quoniam quodvis lumen gloriae est eiusdem speciei cum alio, siquidem omnia illa terminantur ad idem obiectum formale, scilicet ad Deum, ut est in se ipso: ergo ex parte luminum non potest oriri haec diversitas: quandoquidem ea, quae sunt idem in ratione principii videndi, non possunt esse ratio diversitatis, quae est in visione.

70 Dices, lumina gloriae esse diversa, et inaequalia tam in intensione, quam in perfectione individuali: et ita ratione diversae intensionis, aut individualis perfectionis posse esse radicem videndi has creaturas potius quam alias.

Sed contra: nam maior aut minor intensio, licet sit ratio cognoscendi perfectiori modo idem obiectum, non tamen cognoscendi hoc obiectum potius quam illud, ut in habitibus scientiarum naturalium constat: in quibus maior intensio non est ratio assentiendi pluribus conclusionibus, aut his potius quam illis intra eandem scientiam contentis, sed assentiendi perfectius eidem conclusioni: sicut etiam maior aut minor perfectio individualis praecise sumpta, non potest esse ratio attingendi hoc obiectum potius quam illud, ut in eisdem habitibus scientificis cernitur.

71 Tertio. Quia alioqui visa essentia divina, possent videri infinitae creaturae possibiles distinctae secundum speciem: hoc autem est impossibile; ergo, etc. Falsitas consequentis patet. Nam ad videndum unam creaturam possibilem ex vi visionis, requiritur aliquid luminis gloriae; et ad videndam aliam perfectiorem, et distinctam secundum speciem, desideratur aliquid maioris luminis, ac proinde ad videndas infinitas creaturas possibiles distinctas secundum speciem, desiderabitur lumen infinitum, quod tamen implicat dari.

Sequela vero probatur. Quoniam infra quamlibet creaturam possibilem, et signatam possunt produci infinitae aliae minoris et minoris perfectionis, sicut supra quamlibet creaturam determinatam possunt produci infinitae aliae maioris et maioris perfectionis essentialis, ut expendunt N. Compl. in lib. Phys.: ergo qui viderit quamlibet creaturam determinatam, poterit videre infinitas illas, quae sunt minoris perfectionis quam ipsa. Patet conseq. Nam sicut hoc ipso quod divina essentia contineat talem creaturam, non ideo ex vi talis continentiae continet creaturas perfectiores, et propterea non debent istae cognita illa cognosci, ita, quia hoc ipso quod divina essentia contineat talem creaturam, debet etiam continere illas, quae sunt infra eam, oporteret ut haec visa, caeterae aliae infinitae, et imperfectiores viderentur.

§ II. Ex mente D. Thom. difficultatis nodus dissolvitur.

72 Dicendum tamen est, quod licet omnes creaturae possibiles nequeant videri ex vi visionis beatae, possunt tamen videri aliquae, ita ut iuxta maiorem, vel minorem perfectionem luminis plures, vel pauciores cognoscantur. Ita D. Thom. in hoc art. et locis statim referendis: quem sequuntur fere omnes Theologi, et ideo ab illis in particulari nominandis abstinemus.

Ratio autem fundamentalis huius assertionis, quoad utramque partem iam supra a nobis tacta est, et traditur a D. Thom. loco citato, et in 4. dist. 49 quest. 2. art. 5. et 3. cont Gent. cap. 55. et 56. potestque quoad priorem partem assertionis probandam sub hac forma proponi. Quia solus ille intellectus cognoscit cognita causa omnes effectus in illa contentos, qui eam omnino penetrat, ac proinde eandem comprehendit: sed solus intellectus divinus, non vero aliquis alius penetrat omnino, et comprehendit essentiam divinam, quae est causa creaturarum: ergo solus ille visa eadem essentia cognoscit omnes effectus possibiles in ea contentos. Min. cum conseq. non indigent probatione, suppositis iis, quae art. praeced. diximus. Maior autem etiam liquet. Quoniam effectus non videntur ex vi visionis causae, nisi ea penetrata: ergo solus ille intellectus cognoscet omnes effectus in aliqua causa latitantes, qui eam, et omnes eius quasi sinus omnino penetraverit.

73 Ex quo etiam secunda eiusdem assertionis pars ratione eiusdem S. Doct. probatur. Quoniam licet aliqua visio non penetret omnino causam, ac proinde nec videat omnes effectus in ea contentos; nihilominus visa causa possunt ex vi visionis illius videri, seu cognosci effectus, qui in illa latitant, ita ut plures, vel pauciores videantur, iuxta maiorem, vel minorem perfectionem luminis non penetrantis omnino illam: ergo licet visio creata non sit sufficiens ad penetrandam omnino divinam essentiam, quae est causa creaturarum; nihilominus ea visa cognoscentur ex vi visionis illius plures, vel pauciores effectus iuxta maiorem, vel minorem perfectionem luminis. Conseq. non indiget probatione. Antecedens autem patet exemplo eius, qui habet intellectum elevatiorem. Nam hic statim uno principio demonstrativo proposito, infert ex eo plures conclusiones, iuxta maiorem, vel minorem elevationem sui intellectus, licet non omnino tale principium penetret, neque ipsum comprehendat; quod tamen non contingit in eo, qui debilioris ingenii est; sed oportet quod ei singula explanentur: ergo, etc.

§ III. Respondetur primo argumento oppositae sententiae.

74 Ad primum negandum est antecedens. Et ad probationem respondetur, quod licet plura, quae sunt necessario connexa cum aliis, debeant dicere habitudinem ad illa, et specificari ab eis, ut contingit in exemplis in argumento propositis, non tamen id est universaliter necessarium: et ita obiecta scientiarum, quatenus talia, sunt necessario connexa cum suis scientiis, et nihilominus non dicunt relationem realem ad illas, sive praedicamentalem, sive transcendentalem, ut communiter docent Dialectici, et Metaphysici. Unde licet essentia, et omnipotentia divina sit necessario connexa cum creaturis possibilibus, non tamen hinc est dicere realiter habitudinem ad illas, vel ab iisdem specificari: quia ratione suae eminentiae est omnino libera, et absoluta ab omni respectu, et habitudine per se primo terminata ad creaturas.

75 Ad confirmationem respondetur, quod data illa hypothesi, tunc divina essentia, et omnipotentia saltim non manerent, ut modo sunt, et ita antecedens saltim in hoc sensu negari debet.

Ad cuius probationem, ut respondeatur, supponendum est id quod in tract. de volunt. Dei tangemus, nimirum, quod licet ex implicatione creaturarum sequatur, saltim modo dicto, destructio divinae essentiae, et omnipotentiae, et data per impossibile destructione, divinae essentiae, et omnipotentiae divinae sequatur destructio possibilitatis creaturarum: aliter tamen, et aliter, nam ex impossibilitate creaturarum solum colligitur a posteriori destructio iam explicata divinae essentiae, et omnipotentiae, id est, ex vi talis implicationis non sequitur talis destructio; sed signum est, prius fuisse destructam: sicut ex absentia lucis ab hoc hemisphaerio solum sequitur a posteriori absentia Solis ab eo: et propterea ex vi absentiae lucis non ponitur absentia Solis, sed solum sequitur, sive colligitur, prius natura abfuisse Solem a praedicto hemisphaerio, quam lux abesset: siquidem abest lux, quae ex praesentia Solis in illo debebat causari.

Caeterum ex destructione, aut impossibilitate divinae essentiae, et omnipotentia sequitur a priori destructio possibilitatis creaturarum, et ex vi positionis illarum ponitur praedicta possibilitas, et necessitas harum, sicut ex praesentia Solis, debita tamen proportione servata, ponitur praesentia lucis.

Hinc ergo ad probationem praedicti antecedentis satis constat. Nam cum necessitas essendi, quam habent divina omnipotentia, et essentia, sit causa necessitatis possibilitatis creaturarum, et ex destructione illius sequatur a priori, tanquam ex destructione propriae causae, necessitas possibilitatis earundem; ex destructione vero possibilitatis creaturarum solum a posteriori colligitur destructio essentiae, et omnipotentiae divinae, modo explicato, consequens est, ut essentia, et omnipotentia divina sint entia magis necessaria: quia quoties duo sunt necessaria, et inter se connexa, toties id, quod est causa necessitatis alterius, habet in se maiorem necessitatem, iuxta illud Aristotelicum axioma: Propter quod unumquodque tale, et illud magis.

§ IV. Diluitur secundum argumentum eiusdem sententiae oppositae.

76 Ad secundum negandum est antecedens, quoad utramque partem. Nam in primis aliquo modo ex parte divinae essentiae provenit, quod videantur hae potius creaturae possibiles quam illae: quoniam praedicta diversitas potest aliquo modo oriri, ex eo quod ex creaturis contentis in divina essentia, aliae sint in ea minus latentes, aliae vero magis in eadem lateant. Unde D. Thom. quaest. 8. de veritate art. 4. ad 12. explicat quomodo ex hoc capite possit aliquo modo provenire, quod hae potius creaturae quam illae a beatis videantur, sic inquit: Dicendum, quod etiamsi nullo modo ad beatitudinem pertineat creaturae cognitio, non tamen sequitur quod omnis cognitio creaturae aequaliter se habeat ad visionem beatitudinis: cognita enim causa aliqua, in promptu est, ut aliqui effectus cognoscantur in ipsa, aliqui vero magis lateant: sicut patet, quod ex principiis demonstrationis statim aliquae conclusiones eliciuntur, quaedam vero non nisi per multa media: et ad haec cognoscenda non potest quilibet per se, sed oportet quod ab alio manuducatur. Similiter etiam cognitio rationum intelligibilium de effectibus respectu essentiae divinae: quia quaedam sunt latentiores, quaedam manifestiores: et ideo ex visione divinae essentiae quaedam cognoscuntur, quaedam non. Et similiter ex parte luminis gloriae potest provenire praedicta diversitas. Unde idem S. Doct. in hoc art. postquam dixit, eo plures videri effectus in aliqua causa, ac proinde etiam in essentia divina, quo magis praedicta causa penetratur, concludit: Nullus igitur intellectus creatus videndo Deum potest cognoscere omnia, quae Deus facit, vel potest facere: hoc enim esset comprehendere eius virtutem: sed horum, quae Deus facit, vel facere potest, tanto aliquis intellectus plura cognoscit, quanto perfectius Deum videt. Quare cum eo perfectius Deus videatur, quo maiori lumine videtur, ut idem S. Doct. art. 6. huius quaest. docet, dicens: Intellectus plus participans de lumine gloriae, perfectius Deum videbit, consequens est ut iuxta doctrinam S. Doct. eo quis plures videat creaturas, ac per consequens has potius quam illas, ut statim magis explicabimus, quo amplius de lumine gloriae habuerit.

77 Potestque huius rei sufficiens reddi ratio, ex eo quod quantumcumque obiectum aliquod sit inaequaliter cognoscibile, attamen intellectus, qui versatur circa ipsum, si nullam habeat inaequalitatem collatus cum aliis intellectibus, nequit illud inaequaliter cognoscere. Unde cum Deus sit inaequaliter cognoscibilis a diversis beatis, oportet ut ex parte intellectus, atque adeo ex parte luminis gloriae detur aliqua inaequalitas, ratione cuius unus prae alio possit magis divinam essentiam videre, et penetrare.

Et ad probationem contra priorem partem eiusdem antecedentis dicendum est, quod licet concederetur (de quo statim) essentiam divinam aeque continere, et repraesentare creaturas possibiles, quatenus per hoc significatur quod non contineat per modum causae, et consequenter nec repraesentet unam rationem alterius, seu mediante alia, ita ut nequeat eam aliter causare, et repraesentare; nihilominus eadem essentia non aeque continet, et repraesentat omnes illas, quatenus per hoc denotatur, quod omnes aeque latenter contineantur, et repraesententur ab eadem essentia: quia ut ex D. Thom. nuper dicebamus, ex effectibus contentis in aliqua causa, et ab illa repraesentatis quidam magis latent, quidam minus, quidam vero sunt fere omnino manifesti. Unde si essentia divina uniatur in ratione speciei, ut continet creaturas manifestiores, videbuntur istae: si vero, ut continet creaturas magis latentes in ipsa, tunc istae inspicientur: imo etiam, ut statim magis explicabimus, una cum illis videbuntur etiam creaturae manifestiores, seu non ita latentes in divina essentia.

78 Regula autem ad dignoscendum quaenam ex creaturis magis lateant in divina essentia, quae vero plus in ea pateant, videtur posse desumi ex maiori, vel minori perfectione possibili, et in potentia earundem creaturarum, ita ut illae creaturae magis lateant, quae fuerint, tam secundum suam essentiam, quam secundum suum modum essendi perfectiores: e contra vero illae sint manifestiores, et non ita (ut sic dicamus) in intimioribus, et profundioribus eiusdem omnipotentiae finibus contineantur, et lateant, quae minus perfectionis (modo tamen insinuato) habuerint.

Et ratio huius reddi potest. Tum quia cum creaturae, ut continentur virtualiter in Deo, lateant quasi intra sinus suae potentiae, oportet ut illae dicantur magis latere, quae continentur in omnipotentia, vel ut dicit maiorem activitatis gradum virtualiter ab aliis gradibus distinctum (ut alii loquuntur) vel iuxta nostram sententiam, ut in eadem simplicissima formalitate absque aliqua distinctione virtuali ipsius exprimit maiorem actualitatem in ordine ad producendas creaturas, modo dicto perfectiores. Nam eo ipso essentia divina, ut eas continet, et ut ratio est illas videndi, difficilius attingitur, ac proinde ipsae magis latitant in illa. Tum etiam (id quod ex praecedenti sequitur) quoniam hoc ipso quod omnipotentia, ut continet aliquas creaturas, exprimat maiorem perfectionem, maioremque vim activam, modo explicato, necesse est ut petat maius lumen in intellectu attingente illam, ut dicit praedictam perfectionem, et in particulari continet tales creaturas, ut ex se patet, et art. praeced. diximus: et ita necesse etiam erit ut debeat magis ex vi praedicti luminis penetrari, ad hoc ut illae creaturae in ea ut in causa inspiciantur: siquidem universaliter loquendo, ideo petitur maius lumen ad cognitionem alicuius effectus in sua causa, quia requiritur maior penetratio eiusdem causae, ad hoc ut talis effectus in ea cognoscatur, et consequenter hinc etiam fiet, praedictum effectum magis latere in eadem causa, alioqui non esset necessaria maior illa penetratio causae ad eum attingendum.

Accedit, quod hoc quod est, creaturas esse latentiores, non potest sumi, nisi vel ex eo quod sint perfectiores quoad essentiam solummodo, vel quod essentiam, et modum essendi simul, vel ex eo quod sint imperfectiores, quoad utrumque, vel quoad aliquod ex his: at non ex eo quod sint perfectiores quoad essentiam tantum, alioqui gratia sanctificans esset latentior quam alia creatura, quippe quae in valde probabili Thomistarum sententia est perfectior quoad essentiam, licet non quoad modum essendi, quam omnes aliae creaturae possibiles, ex eo quod est formalis participatio rationis perfectioris, quae in Deo reperitur, nempe naturae divinae, prout est in se. Cum tamen certum sit, praedictam gratiam sanctificantem ab omnibus beatis videri, et minus latenter contineri in divina essentia, quam aliae creaturae possibiles, ut ex statim dicendis constabit: nec etiam ex eo quod sit imperfectior quoad essentiam, et modum essendi simul, aut quoad aliquid ex his duobus, alioqui qui cognosceret creaturas hoc modo imperfectiores, posset et deberet cognoscere in eadem divina essentia omnes creaturas, quae in tota latitudine entis sunt perfectiores quoad essentiam, et modum essendi simul: siquidem, ut in hoc eodem dub. dicemus, qui cognoscit in Deo creaturam latentiorem, potest attingere in ipso creaturas manifestiores, seu non ita in ipso latitantes: ergo necesse est, ut hoc quod est creaturam aliquam esse latentiorem in Deo, proveniat ex eo quod sit perfectior, tam quoad essentiam, quam quoad modum essendi simul.

79 Ex quo ad probationem pro secunda parte eiusdem antecedentis respondetur fatendo inaequalitatem visionum, ac proinde, quod hae creaturae possibiles potius quam illae videantur non oriri ex luminibus gloriae praecise secundum suam essentiam consideratis, ut probatio ibidem facta recte concludit. Caeterum id poterit provenire ex inaequalitate intensionis eorundem luminum, ita ut, quo lumen fuerit intensius, eo attingat plures creaturas, et non qualescunque, sed modo dicto magis perfectas.

Et ad probationem in contrarium dicendum est, quod licet maior intensio luminis non sit ratio videndi hoc obiectum potius quam illud, quando illa obiecta primario terminant cognitionem; attamen cum lumen per se primo terminatur ad aliquod unum obiectum, et in eo prius viso, et penetrato, tanquam causa, cognoscit reliqua, tunc maior intensio luminis potest esse ratio, quare haec obiecta secundaria potius quam illa attingantur: quia talis intensio est sufficiens ratio maioris penetrationis obiecti primarii, atque adeo cognoscendi in illo eos effectus, qui in eodem magis latitant, et consequenter etiam illos, qui ibidem manifestiores sunt, ut statim dicemus.

Nec obstet, sed potius prodest illud quod de habitibus scientiarum acquisitarum in hac probatione adducitur. Nam maior intensio luminis scientifici, et acquisiti potest aliquando conducere, ad hoc ut in aliqua causa, seu conclusione prius cognita, et magis penetrata cognoscantur plures effectus, seu conclusiones inde deductae, et ad hoc ut istae potius quam illae inferantur, quatenus intensio praedicti luminis potest pertingere, modo tamen alibi dicendo, usque ad maiorem, vel minorem penetrationem profundiorum sinuum eiusdem causae.

80 Ex quibus omnibus fit, rationem adaequatam, propter quam videantur in essentia divina hae creaturae possibiles potius quam illae, non esse reddendam ex parte solius essentiae divinae, ut habet rationem speciei, et causae creaturarum, aut ex parte solius luminis gloriae; sed ex parte utriusque: quia repugnat cognosci ex vi visionis beatae has potius creaturas quam illas, nisi essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, uniatur cum intellectu beato per unionem tantae, vel tantae perfectionis, et similiter nisi eadem essentia cognoscatur per modum obiecti prius cogniti, ut habet tantam, vel tantam activitatem, modo explicato: at repugnat essentiam divinam sic uniri, sicque videri, nisi intellectus habeat tantam, vel tantam perfectionem, seu intensionem luminis, sicut etiam repugnat, intellectum habentem tantam, vel tantam luminis intensionem, non habere sibi unitam essentiam divinam in ratione speciei intelligibilis, per unionem tantae, vel tantae perfectionis commensuratae cum virtute, et intensione eiusdem luminis: et consequenter non poterit non, saltim per se, et ex natura rei loquendo, videri essentia divina, quatenus continet creaturas tantae perfectionis.

81 Nec refert si obiicias, essentiam, et omnipotentiam divinam, ut per modum causae continet creaturas perfectiores, non distingui adhuc virtualiter a se ipsa, ut continet creaturas imperfectiores, ac proinde nec ut habet rationem speciei intelligibilis respectu illarum distingui virtualiter a se ipsa, ut est species respectu harum: ergo non poterit uniri cum intellectu beato, ut est ratio videndi creaturas imperfectiores, quin uniatur, ut est ratio videndi perfectiores: quandoquidem ad hoc ut uniretur secundum unam rationem, et non secundum aliam, requirebatur ut esset in ea aliqua distinctio saltim virtualis.

Non itaque hoc refert. Quoniam ad hoc ut essentia divina uniatur, ut est ratio videndi has creaturas potius quam illas, et ut habet activitatem respectu harum magis quam illarum, non est necesse, ut virtualiter distinguatur, seu quod habeat diversos virtualiter activitatis gradus; sed satis est quod sit forma eminens, et modo statim explicando, aequivalens pluribus: sicut ad hoc ut eadem essentia uniatur in ratione speciei intelligibilis cum intellectu beato, non vero in ratione visionis, non desideratur eam in ratione visionis sui, et in ratione speciei intelligibilis distingui virtualiter; sed satis est praedicta eminentia, et aequivalentia.

82 Et ratio est eadem utrobique. Quoniam eminentia formae satis est, ad hoc ut aequvaleat pluribus actu, et realiter distinctis, non minus ac si esset realiter actualiter distincta; et solum distinguitur ab iis, quae habent virtualem distinctionem in hoc, quod ea quae virtualiter distinguuntur, aequivalent pluribus pertinentibus ad distinctas lineas; cum tamen forma eminens, ut talis, et ut non pertingit ad distinctionem virtualem sui, solum aequivaleat pluribus spectantibus ad eandem lineam.

Quare sicut si divina potentia haberet in se multiplicitatem realem actualem graduum, aut potentiarum, posset uniri cum intellectu beato secundum unum gradum, aut potentiam, et non secundum alios, ita per hoc quod sit forma eminens, et aequivalens praedictis potentiis realiter distinctis, et ad eandem lineam pertinentibus, poterit hoc ipsum praestare.

§ V. Solutio tertii argumenti sententiae adversae.

83 Ad tertium concedenda est sequela, si intelligatur de infinitis creaturis possibilibus contentis infra perfectionem alicuius certae, determinatae, ac finitae creaturae possibilis, ut v. g. infra hominem: secus vero si intelligatur de infinitis creaturis possibilibus non contentis infra perfectionem alicuius certae, et finitae creaturae possibilis. Quoniam ad cognoscendum ex vi visionis beatificae infinitas creaturas huius posterioris generis desideratur lumen infinitum: secus vero ad attingendum ex vi eiusdem visionis creaturas infinitas illius prioris generis. Nam lumen, quod sufficit ad videndum in essentia divina speciem hominis plene et perfecte, atque adeo divinam essentiam, ut exprimentem eam activitatis perfectionem, quae ad eius productionem desideratur, sufficit ad attingendum omnes creaturas minoris perfectionis, ut statim magis explicabimus.

Et ad probationem in contrarium dicendum est, quod licet ad visionem unius ex his creaturis possibilibus specie distinctis, et infra perfectionem hominis contentis, seu non pertingentibus ad eius nobilitatem, requiratur aliquod lumen, et ad videndam aliam ex his creaturis requiratur maius lumen, et sic in infinitum: non tamen inde fiet, requiri ad omnes illas simul videndas infinitum lumen: quia incrementum luminis requisitum ad perfectiorem, et perfectiorem creaturam ex his intuendam, non fit (ut sic dicamus) per partes, et gradus certae, et determinatae magnitudinis, ac aliquotas, sed per partes incertae, et indeterminatae magnitudinis, proportionales, et inter se communicantes: et ita non sequitur totum illud lumen requisitum ad collectionem illarum creaturarum videndam fore infinitum; sicut nec ex additione proportionali, et per partes minores, et minores in infinitum quacumque certa, et determinata parte, quae est in digito, ascendendo a medietate illius, usque ad totum ipsum, non sequitur resultare ibidem magnitudinem aliquam actu infinitam: quia ad hanc inter alia requiritur additio per partes certae et determinatae magnitudinis.

84 Ratio autem, propter quam non debet augmentum illud luminis esse per partes, seu quasi per partes certae, et determinatae magnitudinis quantitatis virtutis, potest reddi, tum ex parte praedictarum creaturarum, tum etiam et maxime ex parte divinae essentiae, et omnipotentiae, ut sunt rationes videndi tales creaturas. Ex parte quidem creaturarum, quia etiam ipsae non se excedunt excessu perfectionis, qui sit certae et determinatae quantitatis; ita ut si quantitas perfectionis unius sit ut unum, tunc species illi suo modo immediata habeat perfectionem, ut duo vel ut unum et dimidium: sed habet perfectionem ut unum, et aliquid amplius: ita tamen ut illud amplius non debeat esse alicuius certae et determinatae magnitudinis, seu perfectionis, sed incertae et indeterminatae, minoris scilicet, et minoris quacumque determinata perfectione signabili. Ex parte vero divinae essentiae et omnipotentiae, quia essentia Dei, et omnipotentia illius, ut continent omnes has creaturas, non excedunt excessu infinitae perfectionis se ipsas, ut continent aliquas ex illis: sicut ipsaemet, quatenus continent omnes creaturas possibiles, excedunt excessu infinito se ipsas, ut continent has vel illas, seu exprimunt perfectionem infinite eminentiorem, quam ut continent has vel illas.

85 Ex quo etiam sequitur illud, quod supra tetigimus, nimirum illud lumen gloriae, quod sufficit ad videndum in Deo aliquam speciem creatam, sufficere ad videndas omnes creaturas possibiles, quae tam quoad essentiam, quam quoad modum essendi sunt infra perfectionem illius. Tum quia lumen sufficiens ad cognoscendum Deum, ut exprimit maiorem virtutem activam, sufficit etiam ad attingendum illum, ut exprimit minorem vim agendi. Tum etiam: quia virtus habens vim penetrandi magis aliquam causam, habet etiam vim ad penetrandam illam minus. At ad cognoscendas in Deo creaturas perfectiores, requiritur maior penetratio divinae essentiae ex eo, quod praedictae creaturae sunt in eo magis latentes: e contra vero ad cognoscendas in eo creaturas imperfectiones, non est necessaria tanta penetratio, sed sufficit minor: ergo lumen, quod fuerit sufficiens ad cognoscendas in Deo creaturas perfectiores, sufficiet ad attingendas in illo imperfectiones.

86 Potestque hoc explicari exemplo caloris ut octo, qui hoc ipso, quod talis, potest praestare quidquid alii calores minus intensi praestant: ex eo, quod intensio maioris radiationis, ut octo, continet virtualiter modos radiationis minoris intensionis, ut N. Complut. 1. de Generat. disp. 4. quaest. 9. ostendunt. Ita ergo lumen gloriae habens intensionem, v. g. ut octo, poterit praestare quidquid lumen minus intensum ratione minoris intensionis praestat; ac proinde si lumen, ut quinque potest videre has potius creaturas, quam illas, etiam lumen, ut octo, poterit quatenus virtualiter continet intensionem, ut quinque, eas videre, et insuper aliquas alias excellentiores, quae ei ratione suae maioris intensionis debent correspondere.

§ VI. Obiectiones contra solutionem huius ultimi argumenti, et enodatio earum.

87 Nec refert, si contra ea, quae in solutione huius ult. argumenti diximus, obiicias primo, ex eis sequi, quod si cognita creatura perfectiori, tam quoad essentiam, quam quoad modum essendi, cognoscuntur ex vi illius visionis omnes creaturae imperfectiones, quoad essentiam, et modum essendi, fiet inde, ut visa gratia, quae est perfectior quoad essentiam, licet non quoad modum essendi, videndae sint omnes aliae creaturae quoad essentiam, licet non quoad modum essendi. Patet sequela, tum ex paritate rationis, tum etiam: quia ideo visa creatura perfectiori quoad essentiam, et modum essendi, videntur imperfectiones quoad utramque: quia essentia divina, ut continet perfectiorem, dicit maiorem perfectionem, ad quam non potest visio pertransire, nisi per minorem: sed etiam eadem essentia, ut continet gratiam, quoad essentiam, exprimit maiorem perfectionem, quam, ut continet alia quoad essentias, ad quam proinde maiorem perfectionem non potest visio pervenire, nisi fiat transitus per minorem: ergo, etc.

Respondetur negando sequelam. Et ad primam probationem neganda est paritas, ut ex statim dicendis patebit. Ad secundam probationem distinguenda est maior, et si intelligatur de maiori perfectione, tam in genere entis, quam in genere obiecti, concedenda est: secus vero si de maiori perfectione praecise in genere entis intelligatur, et eodem modo distinguenda est minor, quod primam partem, et neganda si intelligatur de maiori perfectione in genere obiecti; secus vero in esse rei. Quia divina essentia, ut continet gratiam, est perfectior in esse rei, quam, ut continet creaturam intellectualem valde perfectam, ut Angelum perfectissimum, non vero in esse obiecti, quia non petit cognosci tanto lumine, ut continet istam, quam ut continet illum, eo quod ista est manifestior in essentia divina, quam ille: quia cognita natura divina prout est in se, facilius deducitur esse communicabilem illo expresso modo, qui ibi elucet, scilicet per modum radicis videndi Deum, quam esse communicabilem aliis modis. Sicut visa Trinitate, et infinitate personarum, facile est deducere mysterium Incarnationis, consistens in hoc, quod una persona divina terminet alienam naturam. Unde neganda est secunda pars minoris, necnon et consequentia, ut ex dictis constat.

88 Nec refert etiam, si contra solutionem hanc urgeas, sequi ex ea esse magis latentem formicam in Deo, quam creaturam intellectualem, v. g. hominem, ac proinde requiri maius lumen ad illam, quam ad istum in Deo videndum. Patet sequela. Quia habet maiorem convenientiam cum Deo secundum ea, quae videntur formaliter in illo, scilicet secundum intellectualitatem; et ratio, propter quam gratia est minus latens, est, quia habet maiorem similitudinem cum Deo.

Respondetur negando sequelam. Quia gratia non ideo est minus latens, quia habet utcunque similitudinem cum Deo, sed quia habet similitudinem in aliquo praedicato, quod est in illa eo modo, quo est in Deo, prout est in se ipso, scilicet in vi ad intelligendum se prout est in se ipso: sicut etiam alia accidentia supernaturalia sunt minus latentia in Deo, quia participant, modo disp. 3. dub. 2. § 4. et 5. insinuato, aliquid proprium Dei prout est in se ipso. Unde quaevis alia similitudo non reddit obiectum minus latens in Deo, sed iuxta regulam num. 78. datam, scilicet iuxta maiorem, vel minorem perfectionem, tam quoad essentiam, quam quoad modum essendi, habet praedictum obiectum, esse magis, vel minus latens in divina essentia.

89 Nec deinde refert, si contra praedictam solutionem urgeas, quod cognita gratia, necesse est cognoscere visionem, atque adeo creaturam intellectualem, quae illam elicitura est: et ita non erit magis abscondita talis creatura, quam formica. Respondetur, inde ad summum convinci, cognoscendam esse creaturam intellectualem quoad potentiam obedientialem, quae etiam est supernaturalis, per quam concurrit: et licet inde possit deduci cognitio potentiae naturalis, est tamen in hoc maior aliqua difficultas: et ideo haec est latentior. Adde, solum, quoad an est posse cognosci ex vi solius, et praecise cognitionis potentiae obedientialis potentiam naturalem, tanquam id, cum quo habet aliquam connexionem, ac proinde, tanquam terminum, non vero quidditative, et eo modo, quo gratia; et adduc tunc non nisi ratione potentiae naturalis intellectivae ut sic.

90 Nec rursus refert, si secundo, et principaliter contra dicta in praedicta solutione ad idem ultimum argumentum initio huius dubii adductum obiicias, quod ad hoc, ut Deus contineat hominem, non est necesse, ut contineat formicam, et alias creaturas, quoad essentiam, et modum essendi imperfectiones: ergo ad hoc, ut ducat in cognitionem hominis, non est necesse, ut ducat in cognitionem formicae, et praedictarum creaturarum. Patet consequentia. Tum quia ducit ex eo, quod continet: ergo si ad hoc, ut contineat hominem, non est necesse, ut contineat formicam, nec etiam erit ad hoc, ut ducat in cognitionem hominis, quod ducat in cognitionem formicae. Tum etiam: quia ita se habet res ad esse, sicut ad cognosci: ergo quae non sunt necessario nexa quoad esse, neque etiam quoad cognosci. Antecedens autem probatur. Quoniam etsi implicaret formica, caeteraeque aliae creaturae imperfectiones homine, et per consequens licet praedictae creaturae non continerentur in Deo, non tamen idcirco implicaret homo, aut desineret in divina essentia, et omnipotentia contineri.

91 Respondetur enim, quod etsi concedatur antecedens, debet negari consequentia. Et ad primam probationem, concesso antecedenti, neganda etiam est consequentia. Quoniam licet essentia divina prius visa ducat in cognitionem praedictarum creaturarum homine ignobiliorum, quia continet eas, et hoc ipso, quod eas contineat, ducat in illarum cognitionem, quoties homo in eadem essentia divina contentus videtur in Deo, et similiter quamvis non sit necessarium ex parte effectuum, quod, ut Deus contineat hominem, contineat v. g. formicam, ac proinde praehabito hominis in Deo non pendeat, ex eo, quod formica contineatur in ipso: nihilominus, quod homo in divina essentia videatur, potest pendere ex eo, quod eadem formica hoc ipso, quod contineatur in Deo, habeat etiam videri in ipso.

Et ratio disparitatis desumitur ex essentiali subordinatione, quae est inter gradus intensionis in lumine gloriae desideratos ad videndum hominem in essentia divina, et eos, qui requiruntur ad videndam formicam: et ex defectu (ut sic dicamus) subordinationis adhuc virtualis inter continentiam, qua Deus continet eundem hominem, et formicam, et ab eo continentur. Nam gradus intensionis luminis gloriae, v. g. ut quinque, desiderati ad videndum hominem in Deo, et gradus intensionis, v. g. ut duo, ad intuendum in eo formicam, sunt essentialiter subordinati ex vi propriae lineae: ita ut gradus, ut quinque, praecontineat gradum ut duo, et visio, ut quinque divinae essentiae visionem ut duo eiusdem, et Deus ut visibilis, ut quinque praehabeat in ratione obiecti quodammodo se ipsum, quatenus visibilem, ut duo: et ideo nequit beatus per lumen, et visionem, ut quinque videre Deum, nisi videat illum per lumen, et visionem, ut duo eminenti quadam ratione ibidem repertam: sicut nequit dari calor, et calefactio ut quinque, nisi ibi eminenti quadam ratione inveniatur calor, et calefactio ut duo: et ideo nequit homo petens lumen, ut quinque v. g. videri in Deo, quin videatur in eo simul formica exigens lumen, ut duo.

Caeterum continentia, qua Deus continet formicam, non habet adhuc virtualiter, et seclusis imperfectionibus, subordinari continentiae, qua continet hominem. Quia licet implicaret formica, non esset necessarium per locum saltim intrinsecum, quod implicaret homo, et e converso: cum tamen si implicaret lumen, ut duo, implicaret lumen, ut quinque. Quia, licet homo non debeat praehabere perfectionem formicae, attamen lumen, ut quinque non potest non eminenter continere perfectionem luminis, ut duo, praestando id, quod praedictum lumen ut duo praestaret. Per quod ad secundum probationem patet.

92 Secundo respondetur, quod etsi non sit necessarium, creaturam perfectiorem continere virtualiter, et eminenter creaturas imperfectiores, attamen essentia divina omnes illas praecontinens, oportet, ut praecontineat creaturas imperfectiores, ad hoc, ut praecontineat superiores. Et ratio est. Quoniam creaturae specie diversae excedunt se in perfectione essentiali, ad hunc autem excessum non est necesse, ut una praecontineat perfectionem alterius, sed sufficit, quod habeat perfectionem aliam meliorem, quae excedat perfectionem creaturae ignobilioris. Caeterum essentia, et omnipotentia divina ob sui eminentiam debent praecontinere omnes perfectiones cunctarum creaturarum; ita quidem, ut eo requirant maiorem, et (ut sic dicamus) intensiorem perfectionem, quo creaturae sunt perfectiores: ac proinde ad continendam creaturam perfectam ut quinque petant perfectionem, seu intensionem, v. g. ut quinque. Quare cum perfectio ut quinque nequeat connaturaliter dari in eo, qui habet simul perfectionem ut ter, nisi prius habeat hanc eandem perfectionem, ut ter, inde est, ut divina essentia, et omnipotentia continentes omnem perfectionem omnium creaturarum, et per consequens virtutem effectivam earum, nequeant continere creaturas perfectiores, quin prius nostro modo concipiendi contineant imperfectiores. Potestque hoc explicari exemplo graduum intensionis in opinione eorum, qui dicunt intensionem fieri per additionem gradus ad gradum, et hos esse heterogeneos: ita ut gradus caloris ut octo, non praecontineat gradum caloris, ut 6. Nam iuxta hunc dicendi modum, satis est ad calorem ut 8. quod dicat gradum nobiliorem, licet talis gradus alicubi, aut in eo, qui omnes gradus habet, non possit connaturaliter inveniri, nisi illudmet subiectum, quod est calidum, ut 8. habeat prius alios gradus heterogeneos caloris ut 6. vel ut 5. etc. Ita ergo in praesenti, proportione servata, philosophandum est.

93 Nec praeterea obstet, si tertio principaliter obiicias, quod si cognita creatura nobiliori, tam quoad essentiam, quam quoad modum essendi simul, debeant cognosci creaturae quoad utrumque imperfectiones; fieret inde, ut cognita gratia, et accidentibus supernaturalibus, cognoscerentur etiam omnia accidentia possibilia ordinis naturalis, et per consequens omnes substantiae possibiles, quibus talia accidentia sunt connaturalia: hoc autem admitti non debet, ne quilibet beatus videns in Deo gratiam, et alia accidentia supernaturalia, videat etiam in eo omnes creaturas possibiles. Sequela quoad primam partem videtur perspicua. Quoniam gratia, et accidentia supernaturalia sunt perfectiora quoad essentiam, quam alia accidentia ordinis naturalis, ut ex se constat, et non sunt imperfectiora quoad modum essendi, sed potius perfectiora, quippe quae licet habeant modum essendi in alio, sicut alia accidentia naturalia, nihilominus talis modus essendi est ordinis divini. Quoad secundam vero partem eadem sequela videtur certa. Quoniam lumen, quod sufficit ad videndum in Deo accidentia naturalia, quae connaturaliter conveniunt alicui substantiae, sufficit ad videndum in ipso eandem substantiam. Et ideo lumen, quod sufficit ad intuendum in Deo proprietates essentiae hominis, sufficiet etiam ad intuendum in illo praedictam essentiam: ergo si visa gratia, et aliis accidentibus supernaturalibus, debent videri omnia accidentia naturalia, ut ex probatione primae partis huius consequentiae constat, consequens erit, ut debeant etiam videri omnes substantiae creatae, et creabiles, quibus praedicta accidentia sunt connaturalia,

94 Respondetur enim negando sequelam quoad utramque partem. Et ad probationem prioris, ex qua pendet probatio posterioris, dicendum est, quod regula illa a nobis adducta, nempe beatum videntem in Deo creaturas perfectiores quoad essentiam, et modum essendi simul, visurum etiam creaturas ignobiliores quoad utrumque, debet intelligi de creaturis perfectioribus, quae discunt naturam aliquam completam; ita ut non solum afferant quantitatem virtutis, et efficacitatis proximae in ordine ad aliquam operationem, sed etiam se ipsis tribuant commensurationem essentialem in ordine ad praedictam operationem. Quare cum gratia, et alia accidentia supernaturalia non dicant naturam aliquam completam, sed solum quantitatem virtutis, et efficacitatis proximae, illa quidem per modum radicis ad videndum Deum, ista vero per modum dispositionis eiusdem ordinis, conducentis, et disponentis aliquo modo ad eandem visionem, et gratiam; propterea visa gratia, et aliis accidentibus supernaturalibus, non debent videri omnia alia accidentia naturalia. Ratio autem, ob quam regula illa debet intelligi de naturis integris, et completis, et ex se dicentibus, tam commensurationem essentialem, quam quantitatem virtutis in ordine ad proprias operationes, non vero de accidentibus importantibus solam quantitatem virtutis ad videndum Deum, vel ad aliquem effectum supernaturalem, aliquo modo ad hoc conducentem, vel disponentem, iam supra in hoc eodem dubio tacta est, dum diximus, gratiam, et alia accidentia supernaturalia habentia se ad instar proprietatis, aut quasi proprietatis respectu illius, habere propter specialem conditionem suam, quod sint minus latentia in divina essentia. Quare cum omnia ista ob peculiarem etiam rationem suam, tantum dicant quantitatem virtutis, et efficacitatis proximae in ordine ad effectus iam dictos, non vero quantitatem virtutis, et commensurationem essentialem simul, ac proinde gratiam sanctificantem afferat quantitatem virtutis, et efficacitatis proximae per modum radicis in ordine ad eandem visionem; et lumen gloriae importet quantitatem virtutis potentiae proximae ad intuendum Deum, inde est, ut regula iam dicta non debeat intelligi de iis creaturis ordinis supernaturalis dicentibus solam quantitatem virtutis, v. gr. ad videndum Deum, sed de naturis integris, et completis afferentibus ex se, et ex propriis meritis, tam commensurationem essentialem quam quantitatem virtutis in ordine ad operationes proprias.

95 Ex quo etiam manet soluta alia obiectio, quae hic poterat fieri, nempe, quod omnes creaturae possibiles sunt quoad essentiam imperfectiores, quam gratia sanctificans, et insuper secundum suam essentiam consideratae abstrahunt a modo essendi substantiali, vel accidentali, et ita possunt in speciebus intelligibilibus, per quas repraesentantur, habere modum essendi accidentalem: ergo visa in Deo gratia, videbantur essentiae aliarum creaturarum possibilium, vel secundum se, vel saltim ut habentes esse in suis speciebus intelligibilibus, in quibus est propria natura earum, sub alio tamen modo essendi accidentali, ut in tract. de scientia Dei disp. 2. dub. 2. dicemus.

Ex dictis igitur haec obiectio manet soluta: siquidem sit collatio inter naturam integram, et totalem creaturarum possibilium, et inter accidentia, quae dicunt solam quantitatem virtutis iam explicatam. Quibus etiam addi potest, satis esse, quod essentiae creaturarum usque in infinitum possibilium, v. gr. substantialium, non abstrahant a modo per se essendi naturali, et entitativo, quem in se ipsis habent, et a modo essendi in alio, quem in specie accidentali illarum repraesentativa, et non superexcedente earum perfectionem retinent, ad hoc, ut non videantur necessario in Deo, hoc ipso, quod essentiae non abstrahentes a duobus illis modis essendi per se, et in alio inspiciantur: et ita visa gratia creata sanctificante, quae sub conceptu gratiae creatae non abstrahit a modo substantiali essendi per se, et in alio, sed necessario debet esse accidens, non oportet, ut aliae creaturae in infinitum possibiles videantur.

Conclusio.

Creaturae visae in essentia divina non videntur per aliquas species creatas, sed per ipsam essentiam divinam unitam in ratione speciei intelligibilis.

Circa hanc conclusionem videantur ea, quae art. 2. et 8. huius quaest. diximus.

Conclusio est affirmativa.

Contra eam tamen plura solent adduci, ad probandum esse impossibile, quod infinita simul, et distincte intelligantur; ac proinde, quod beati simul videant omnia, quae in Deo vident: quia haec possunt esse infinita. Caeterum omnia ista ex iis, quae art. 8. diximus, manent soluta.

Conclusio.

Deus nequit videri per essentiam ab homine puro, nisi ab hac vita mortali separetur. Intelligitur autem assertio secundum legem Dei ordinariam, hoc est, sine miraculo, quo intellectus hominis in hac vita degentis elevetur ad hoc, ut sine dependentia a sensibus possit intelligere, ut constat ex iis, quae D. Thom. in solutione ad 2. docet.

Consulto autem in conclusione dictum est, ab homine puro, ut per hoc excipiatur Christus Dominus, qui hoc ipso, quod ratione unionis ad verbum petebat esse comprehenserorem, potuit absque aliquo novo miraculo intelligere, etiam per intellectionem ordinis naturalis, sine conversione ad phantasmata, ut videri potest in D. Thom. 3. part. quaest. 11. art. 2.

Utrum vero hoc miraculum fuerit in aliquibus aliis factum, ita, ut usque ad visionem divinae essentiae elevarentur, non est nunc disputandum: tum, quia neutra pars pugnat cum conclusione huius articuli: tum etiam, quia quoad Moysen egit de hoc D. Thom. 2. 2. quaest. 174. art. 4. et quoad Paulum quaest. 145. art. 3. Constat autem, quod solum quoad Moysen, et Paulum est, quod hoc specialis difficultas inter Theologos.

Circa id autem, quod habetur apud S. Doctorem in probatione huius conclusionis, scilicet quod in somniis, et dum quis est alienatus a sensibus, tunc magis divinas revelationes percipiet, videatur Caietanus, qui bene hoc explicat, dicens, esse intelligendum de somno, in quo sensus interni manent soluti, et de revelationibus, quoad earum susceptionem: nam haec eo fit melius, quo animus minus habet distractionis circa sensibilia; non vero quoad iudicium circa res revelatas: quoniam, quod hoc potest multum iuvare resolutio ad consonantium cum sensibus externis.

Notandum tamen, quod cum quis divina virtute alienatur a sensibus, sive tantum externis, sive etiam simul internis mediante extasi, vel raptu, tunc non solet impediri iudicium circa res revelatas, ex eo, quod sicut divina virtute alienatur mens a sensibus, ut reddatur aptior ad suscipiendas illustrationes supernaturales, ita etiam solet elevari ad hoc, ut possit elicere perfectissimum iudicium absque indigentia illius resolutionis ad sensus externos. Videatur D. Thom. 2. 2. quaest. 173. art. 3. inquiens, mentem alienatam a sensibus elevari ad contemplanda sublimiora: ubi per actum contemplandi intelligit iudicium: et propterea iudicium istud nequit ob sui imperfectionem esse insufficiens ad hoc, ut voluntas maneat libera libertate requisita ad meritum, ut ibidem docet D. Thom. de quo etiam potest videri Caietanus eodem loco.

Conclusio.

Deus, ut est in se ipso, sive quidditative, nequit per rationem naturalem cognosci; bene tamen, quoad an est, et quoad ea, quae ipsi necessario conveniunt, ut est prima causa omnium, qualia sunt continere omnes creaturas, differre a cunctis illis, et esse excellentiorem eisdem, etc.

Conclusio est affirmativa.

An vero haec cognitio debeat esse excellentior, quoad species intentionales; an vero tantum quoad lumen, et alia, quoad hunc modum excessus spectantia, alibi solent explicari: et ideo in praesenti ea consulto omittimus.