Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem
Collegii Salmanticensis Cursus Theologicus, tomus I
First published 1870
The Cursus Theologicus of the Discalced Carmelites of Salamanca (the 'Salmanticenses'), tomus I, in the 1870 Paris reprint. Contains the Prooemium and the three great treatises of this volume: De principio individuationis (a digression on the principle of individuation), De Visione Dei (in quaest. 12), and De Scientia Dei (in quaest. 14, including the extended rejection of middle knowledge). The edition prints St Thomas's Prima Pars text alongside; that text is not republished here.
Prooemium, et partitio totius Operis
Quaestio I: De simplicitate Dei
Tractatus I: De principio individuationis substantiae materialis, et accidentium eius
Disputatio I: De principio individuationis substantiae materialis
Dubium I: Utrum forma substantialis se ipsa sit individua, et primum principium individuationis, et distinctionis pure individualis totius compositi?
Dubium II: Utrum materia secundum se, et praecise sumpta, an vero materia signata quantitate sit primum, et radicale principium individuationis totius compositi substantialis?
Dubium III: Utrum materia signata quantitate, prout dicit compositum quoddam ex materia, et quantitate, tanquam ex forma inhaerente, et constituente, sit prima radix individuationis compositi?
Dubium IV: Utrum materia signata quantitate, prout dicit modum quendam substantialem, ex natura rei diversum a materia, et eam determinantem ad hanc potius quantitatem, quam ad illam habendam, sit prima radix individuationis substantiae materialis, et formae substantialis illius?
Dubium V: Utrum materia signata quantitate, prout dicit materiam, ut praehabentem per modum radicis hanc potius quantitatem, quam illam, sit prima radix individuationis substantiae materialis completae, atque adeo formae substantialis illius?
Disputatio II: De principio individuationis accidentium
Dubium I: Utrum subiectum sit prima radix, et principium individuationis accidentium, et distinctionis pure individualis eorum?
Dubium II: Utrum quantitas hoc sibi peculiare vendicet, ut quodammodo ex se, tanquam a prima radice individuetur?
Dubium III: Utrum essentialiter repugnet distinctioni pure numericae accidentium, ut tali, quod duo ex illis numero solum diversa sint simul in eodem subiecto?
Tractatus II: In quaest. 12 primae partis Divi Thomae: De Visione Dei
Quaestio I: Quomodo Deus a nobis cognoscatur
Disputatio I: De possibilitate, et appetibilitate visionis Dei per essentiam
Dubium I: Utrum visio clara Dei per essentiam sit possibilis intellectui creato?
Dubium II: Utrum SS. Patres cognoverint, possibilem esse intellectui creato visionem Dei per essentiam?
Dubium III: Utrum possibilitas visionis Dei per essentiam ab intellectu creato possit evidenter cognosci per lumen naturae?
Dubium IV: Utrum in natura intellectuali secundum se sumpta sit appetitus innatus ad visionem Dei per essentiam?
Dubium V: Utrum detur in creatura intellectuali secundum se sumpta appetitus elicitus, et naturalis respectu visionis clarae Dei?
Disputatio II: De similitudine, seu specie requisita ad visionem claram Dei
Dubium I: Utrum iuxta mentem D. Thomae sit admittenda aliqua similitudo creata in ordine ad visionem claram Dei eliciendam?
Dubium II: Utrum essentia divina uniatur de facto cum intellectu beati per modum speciei intelligibilis in ordine ad claram Dei visionem?
Dubium III: Utrum essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, concurrat active ad visionem claram Dei?
Dubium IV: Utrum sit possibilis per divinam potentiam species impressa creata, per quam Deus quidditative, et prout est in seipso, possit videri?
Dubium V: Utrum prima ratio, quam D. Thom. in hoc articulo adducit, sufficienter convincat impossibilitatem speciei impressae quidditative, et clare Deum repraesentantis?
Dubium VI: Utrum ex secunda ratione D. Thom. sufficienter colligatur impossibilitas speciei impressae repraesentantis quidditative, et clare Deum, prout est in se ipso?
Dubium VII: Quae specialiter obstent contra secundam rationem D. Thomae, et quomodo solvenda
Dubium VIII: Utrum ultima ratio articuli probet impossibilitatem speciei intelligibilis creatae, repraesentantis quidditative Deum: ubi etiam argumenta, quae dub. 4 huius disp. ex adversariis adduximus, dissolvuntur?
Dubium IX: Utrum necessario, et indispensabiliter detur in beatis verbum, seu species expressa repraesentans quidditative Deum, prout est in se?
Dubium X: Utrum recte probetur impossibilitas verbi creati clare et quidditative repraesentantis Deum, ex eo, quod Deus essentialiter est ipsum esse quidditative intellectum, et ita nequit mediante verbo creato quidditative intelligi?
Disputatio III: De impossibilitate visionis Dei, prout est in se, per vires creatas ordinis naturalis, vel alicui intellectui creato connaturales
Dubium I: Utrum per potentiam Dei absolutam sit possibilis aliquis intellectus, qui per vires proprias ordinis naturalis possit videre Deum prout est in se?
Dubium II: Utrum sint possibiles per divinam potentiam aliquae substantiae, aliquisque intellectus, quibus sit connaturale lumen gloriae, et possint ex propriis viribus videre Deum per essentiam?
Disputatio IV: De necessitate luminis gloriae ad videndum divinam essentiam, prout est in se
Dubium I: Utrum lumen gloriae concurrat ad visionem Dei, prout est in se, per modum speciei impressae?
Dubium II: Utrum lumen gloriae sit dispositio necessaria, ad hoc, ut essentia divina in ratione formae seu speciei intelligibilis uniatur intellectibus beatorum?
Dubium III: Utrum lumen gloriae ad visionem Dei recipiendam necessario desideretur?
Dubium IV: Utrum per potentiam Dei absolutam possit intellectus creatus sine lumine gloriae per solam suam potentiam obedientialem, addito tamen influxu concomitante in visionem, non vero aliquo alio praevio, in eundem intellectum, illam elicere?
Dubium V: Utrum per divinam potentiam possit in ratione luminis divina essentia uniri intellectui creato, et ita constituere illum absque creato lumine in actu primo ad videndum Deum, ut est in se?
Disputatio V: De qualitate, et inaequalitate visionum in beatis
Dubium I: Utrum inter visiones beatificas reperiatur inaequalitas?
Dubium II: Utrum inaequalitas reperta in visionibus beatificis non solum sit intensiva, et extensiva, sed etiam essentialis, et specifica?
Dubium III: Utrum melior potentia intellectiva cum aequali lumine gloriae clarius essentiam divinam intueatur?
Disputatio VI: De incomprehensibilitate Dei ab intellectu creato
Dubium I: Utrum per divinam potentiam possit intellectus creatus comprehendere Deum?
Disputatio VII: De iis, quae viso Deo in eo videntur, aut videri possunt
Dubium I: Utrum videntes Deum videant omnia absoluta, quae formaliter, et omnino necessario sunt in illo?
Dubium II: Utrum divina essentia possit videri sine personis, vel una persona sine alia?
Dubium III: Utrum beati ex vi visionis divinae essentiae possint videre, et de facto videant decreta libera Dei?
Dubium IV: Utrum ex vi visionis divinae essentiae possint, aut debeant videri effectus existentes in aliqua differentia temporis?
Dubium V: Utrum ex vi visionis divinae essentiae possint videri creaturae possibiles?
Tractatus III: In quaest. 14 primae partis Angelici Doctoris: De Scientia Dei
Quaestio I: De Scientia Dei
Dubium I: Utrum ea, quae D. Thom. in Prooemio huius quaestionis docet, sint vera?
Disputatio I: De scientia Dei, quoad an est?
Dubium I: Utrum cognitio intellectiva sit formaliter in Deo?
Dubium II: Utrum ex eo, quod Deus sit summe immaterialis, recte probet Angelicus Doctor eum esse summe intelligentem?
Dubium III: Utrum in Deo sit scientia proprie, et formaliter dicta, et respectu quorum?
Dubium IV: Utrum scientia Dei sit attributum illius?
Disputatio II: De duplici discrimine, quod D. Thom. in hoc articulo inter cognoscentia, et non cognoscentia constituit
Dubium I: Utrum sit vera prima differentia, quam D. Thom. assignat inter cognoscentia, et non cognoscentia, quod haec tantum habent suam formam, illa vero habent etiam formas aliarum rerum?
Dubium II: Utrum cognoscentia non solum habeant formam rei alterius, sed etiam fiant per identitatem aliae res in esse cognoscibili, sive repraesentativo?
Disputatio III: De intellectione, et scientia Dei quoad eius primarium obiectum
Dubium I: Utrum Deus se ipsum primario intelligat?
Dubium II: Utrum obiectum per se primum, et specificativum intellectionis essentialis Dei sit divina essentia, ut distincta ab attributis, et relationibus: an vero ut omnia haec formaliter, et expresse dicit?
Disputatio IV: De intelligere Dei quoad vim, quam habet ad constituendam divinam essentiam, et naturam
Dubium I: Utrum constitutivum divinae essentiae, vel naturae sit sola ratio substantiae spiritualis a se, seu per essentiam talis, prout distincta virtualiter a ratione substantiae intelligentis per essentiam, sive radicaliter, et in actu primo, sive in actu secundo?
Dubium II: Utrum constitutivum divinae essentiae, seu naturae sit sola ratio substantiae radicaliter, et per essentiam intellectivae, prout distincta virtualiter ab intellectione per essentiam, an vero prout absque omni distinctione virtuali est ipsamet intellectio?
Disputatio V: De scientia Dei quoad eius causalitatem erga creaturas
Dubium I: Utrum scientia Dei sit aliquo modo causa rerum?
Consulto in titulo addita est illa particula aliquo modo, quia in hoc dubio non inquirimus modum causalitatis, quem scientia divina erga creaturas habet; sed
solum, an sit aliquo modo causa illarum, sive dirigendo, sive efficiendo proprie, et in rigore; sive tandem aliquo modo influendo in productionem illarum?
§ I. Rationes dubitandi.
Prima est, quod ideae divinae sunt causa primaria creaturarum: ergo scientia non erit causa earum. Patet consequentia. Quia unius, et eiusdem rei nequit esse multiplex causa primaria, maxime si sit eiusdem ordinis, scilicet vel creati, vel divini, ut in praesenti contingit. Antecedens autem probatur. Quoniam effectus creati maxime assimilantur ideis: id autem, cui maxime assimilatur effectus, est causa primaria respectu illius.
2 Secunda. Quoniam alias creaturae essent ab aeterno, et tolleretur contingentia a rebus: haec autem sunt absurda, ut ex se constat: ergo, etc. Sequela quoad priorem partem probatur. Quoniam posita causa ponitur effectus: ergo si scientia Dei est causa rerum, et haec est ab aeterno, ut ex se patet, non poterunt non effectus, scilicet creaturae, esse ab aeterno. Quoad secundam vero partem etiam constat. Quia ad causam necessariam, sequitur necessario, et absque ulla contingentia effectus: at scientia Dei convenit illi necessario: ergo si ipsa est causa rerum, sequentur ad eam necessario effectus: atque adeo tolletur contingentia ab effectibus creatis.
3 Tertia est. Quoniam nec scientia simplicis intelligentiae, nec scientia visionis potest esse causa rerum: ergo nulla. Patet consequentia. Quoniam Deus circa creaturas non habet aliam scientiam praeter has, ex eo, quod scientia simplicis intelligentiae terminatur ad eas secundum suam essentiam, ut praescindunt ab existentia exercita, et scientia visionis ad easdem, ut sunt sub existentia exercita in aliqua differentia temporis. Unde sicut omnes creaturae debent esse sub aliquo ex his statibus, ita non possunt subterfugere, quin cadant sub aliqua ex praedictis scientiis.
Antecedens autem, quoad priorem partem probatur ex modo dictis. Quoniam scientia simplicis intelligentiae praescindit ab existentia exercita sui obiecti: scientia autem, quae est causa rerum, non praescindit, sed potius involvit illam; quippe quae debet esse causa futuritionis, et existentiae earundem rerum. Quoad secundam vero partem idem antecedens videtur perspicuum. Quoniam scientia visionis supponit existentiam rei visae, sicut visio corporea praesupponit rem visam, ex eo, quod utraque cognitio est intuitiva, ac proinde rei, ut praesentis: ac scientia, quae est causa rerum, non supponit, sed potius ponit, et causat existentiam earum1: ergo, etc.
§ II. Communis, et vera sententia ex Divo Thoma desumpta.
4 Dicendum tamen est, scientiam Dei esse veram causam rerum. Assertio haec habetur Psal. 103: Omnia in sapientia fecisti, et Psal. 135: Qui fecit caelos in intellectu: id est, in sapientia, ut exponit Glossa, et Sapientiae 8. de divina scientia dicitur: Quis eorum, quae sunt, magis quam illa est artifex, et Proverbiorum 3: Dominus sapientia fundavit terram. Unde assertionem hanc tuentur communiter Patres, et Theologi, praecipue vero D. Thom. in praesenti, et in primo distinctione 38. art. 1. et primo contra Gentes cap. 61. et 62. necnon de Veritate quaest. 2. art.
ex illustratione luminis naturalis, ut Aristotel. 12 Metaphys. cap. 2. et 8 Physic. text. 37. et 3. de Anima, text. 4. ubi approbat opinionem Anaxagorae, asserentis primum principium omnium rerum esse intellectum, qui omnia movet: intellectus autem omnia movens non potest non esse intellectus scientia imbutus, et ea utens ad hoc, ut illa moveat, ut ex statim dicendis patebit.
Probatur primo, ratione deprompta ex D. Thom. in hoc art. quae potest sub hac forma proponi. Quoniam scientia Dei eo modo comparatur ad res creatas, sicut scientia artificis creati confertur cum rebus artificialibus: sed scientia artificis creati est causa artificialium: ergo et scientia Dei erit causa rerum creatarum. Maior satis constat. Quoniam in Deo reperiuntur virtutes intellectuales artis, et scientiae, ut ex dictis art. 1. huius quaest. constat: ergo scientia eius comparabitur ad res creatas, quae sub illa cadunt eo proportionali modo, quo scientia artificis creati, in quo sunt simul scientia, et ars, confertur cum rebus artificialibus, sub illa scientia, et arte cadentibus. Minor inter etiam constat. Quoniam scientia artificis creati praescribit modum, secundum quem debet artefactum fieri, dirigitque, et influit in ordine ad illud: ac proinde erit vera causa illius.
5 Confirmatur ratione eiusdem S. Doctoris in hoc art. et in aliis locis. Quoniam esse Dei est intelligere: ergo continet, et causat ex parte sua res intelligibili modo: ergo per suam scientiam. Antecedens constat ex dictis disp. praecedenti. Prima vero consequentia ex antecedenti sequitur. Quoniam unaquaeque causa continebit, et causat ex parte sua effectus secundum modum essendi causae: ergo causa, cuius esse est intelligere, continebit, et causabit effectus intelligibili modo. Secunda vero consequentia ex hac priori videtur satis constare. Quoniam causa causans intelligibili modo effectus, et habens scientiam illorum, utitur sua scientia ad illos causandos: quia scientia illa dirigit ad tale opus, et praescribit modum, quo perfectissime fiat; alioqui non esset scientia perfectissima illius, qualis in Deo reperitur.
6 Secundo probatur ratione D. Thom. quaest. 3. de Potentia, art. 18. et 2. contra
Gentes operandi perfectissimus: sed modus operandi ad extra per scientiam, et voluntatem est perfectissimus: ergo hic debebitur Deo, qui est prima, et perfectissima causa: ac proinde per suam scientiam erit causa rerum. Utraque consequentia cum maiori sunt satis perspicuae. Minor autem etiam patet. Quoniam agens ad extra per scientiam, et voluntatem dirigit agens per modum naturae, et illo utitur tanquam instrumento: ergo modus agendi per scientiam, et voluntatem erit perfectissimus.
§ III. Occuritur rationibus dubitandi initio adductis.
7 Ad primam, non esse inconveniens, quod intra ordinem divinum dentur plures rationes causandi res creatas, quarum quaelibet sit primaria, dummodo omnes illae diversimode influant, ut in praesenti contingit. Nam idea influit per modum exemplaris, et obiecti cogniti; scientia vero, ut tenens se ex parte principii, et ut habet rationem cognitionis practicae tam exemplaris, quam exemplati.
8 Ad secundam neganda est sequela, quoad utramque partem. Et ad probationem prioris respondetur ex D. Thom. in praesenti, scientiam Dei non esse causam rerum, nisi iuxta praescriptum, et applicationem divinae voluntatis: haec autem licet ab aeterno velit effectus; non tamen ab aeterno vult eos fieri ab aeterno, sed in tempore ab ea praefinito. Ex quo ad probationem posterioris partis eiusdam sequelae etiam constat. Quoniam ad causam quantumvis quoad entitatem necessariam, libere tamen applicatam, potest contingenter sequi effectus.
Quibus etiam addi potest ex D. Thom. quaest. citata de Veritate art. 14. ad 3. ubi sic ait: Effectus sequitur necessitatem causae proximae, quae etiam potest esse medium ad demonstrandum effectum; non autem oportet, quod sequatur necessitatem causae primae, quia potest impediri effectus ex causa secunda, si sit contingens. Sicut patet in effectibus, qui producuntur in generalibus, et corruptibilibus per motum corporum caelestium, mediantibus virtutibus inferioribus. Sunt enim effectus contingentes propter defectibilitatem virtutum natu-
Ad ultimum constabit ex dicendis dubio sequenti.