Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Consulto in titulo inquiritur de constitutivo divinae essentiae, vel naturae, non vero de constitutivo divinae perfectionis. Nam certum est omnia attributa et quidquid est in Deo, constituere, sive integrare perfectionem Dei, quae quasi coalescit ex cumulo (ut sic loquamur) omnium rationum, quae in eo inveniuntur. Quod adeo verum est, ut etiam relationes non dicentes ex se perfectionem, quodammodo concurrant ad constituendam, et integrandam perfectionem Dei, ut suo loco explicabitur.

Caeterum non est omnino certum apud Theologos quodnam sit constitutivum divinae essentiae, vel naturae, ut virtualiter distinctae ab attributis, et relationibus, et ut est ratio a priori omnium illorum. Nam sicut in creaturis datur essentia, et natura, necnon proprietates ab ea realiter distinctae, et ab eadem realiter dimanantes, ita in Deo debet dari aliqua ratio formalis virtualiter distincta ab aliis, quae habeat rationem essentiae, vel naturae, et rursus aliae formalitates virtualiter etiam diversae, quae sint ad instar proprietatis essentiae, vel naturae divinae ab eadem virtualiter resultantes. Et ita ad explicandum quidnam sit praedictum constitutivum, placuit praesens dubium sigillatim excitare: quia semel ostenso, rationem substantiae spiritualis, per essentiam talis, ut virtualiter distinctae ab intelligere per essentiam, sive in actu primo, sive in actu secundo, non posse esse constitutivum divinae essentiae, vel naturae, facilis paratur via, ut ex dicendis constabit, ad proprium, et peculiare divinae essentiae constitutivum explicandum.

§ I. Proponitur prior opinio.

2 Prima sententia distinguit inter essentiam, et naturam divinam, et ait, quod constitutivum essentiae divinae, prout distinctae virtualiter a natura Dei, est ratio substantiae spiritualis per essentiam, prout distinctae virtualiter a ratione substantiae intelligentis per essentiam, sive radicaliter, et in actu primo, sive in actu secundo; quamvis constitutivum eiusdem, ut habet rationem naturae sit intelligere divinum. Ita sapientissimus Magister Petrus Corneio quondam in hac Salmantina Academia Cathedrae Durandi meritissimus moderator, in articulum 4. huius quaestionis, dub. secundo, quem ex iunioribus sequuntur.

Sententia haec quoad ult. part. constabit ex dicendis pro nostra, dub. ultimo huius disputationis. Quoad priorem vero, scilicet essentiam, et naturam Dei distingui modo dicto. Probatur primo ex D. Thom. 1. part. quaest. 39. art. 2. ad 3. his verbis: Quia natura designat principium actus, essentia vero ab essendo dicitur, possunt dici aliqua unius naturae, quae conveniant in aliquo actu sicut omnia calefacientia; sed unius essentiae dici non possunt, nisi quorum est unum esse. Et ideo magis exprimitur unitas divina per hoc, quod dicitur, quod tres personae sunt unius essentiae, quam si diceretur, quod sunt unius naturae. Ubi, ut vides, aperte distinguit virtualiter, seu cum fundamento in re essentiam a natura: siquidem aliquibus potest convenire unitas in natura alicuius rei, quibus non conveniat unitas in essentia eiusdem; et tandem unitas in essentia dicit adhuc in divinis maiorem unitatem, quam unitas in natura.

3 Secundo probatur eadem pars ratione, quae insinuatur D. Thom. in verbis modo relatis. Nam essentia in creatis distinguitur virtualiter a natura illarum: ergo etiam in divinis. Antecedens ostenditur a N. Compl. 1. de Anima. disput. 3. quaest. 2. et 3. rationibus desumptis, ex Arist. et D. Thom. locis ibi relatis et potest breviter ex eis suaderi. Tum ex eo, quod ratio naturae spectat ad ordinem activorum; ratio vero essentiae solum pertinet ad ordinem essendi, et nihil dicit spectans ad ordinem operandi. Et propterea Arist. diffiniens animam secundum rationem essentiae, non explicuit illam per ordinem ad operationem, sed per hoc, quod constituat animatum in suo esse, dicens: eam esse primum activum corporis physici organici¹. Cum vero eam diffinivit, ut est natura, explicuit illam per ordinem ad operationem, inquiens: Anima est, qua primo vivimus, etc. Et similiter diffiniens naturam, exposuit eam per hoc, quod sit primum principium motus, et quietis: sed hae duae rationes distinguuntur virtualiter, seu cum fundamento in re, ut intuenti constabit: ergo, etc. Tum etiam: quia ratio essentiae in creaturis est prior ratione naturae. Unde, ideo homo est principium talium vel talium operationum, seu habet talem, vel talem naturam, quia in se habet tale, vel tale esse, quod est habere talem, vel talem essentiam.

Consequentia autem probatur ex parvitate rationis: et ita videmus, quod ideo Deus habet operationes divinas, ac proinde elevatas supra omnem actionem creatam, quia habet esse in se divinum, et elevatum supra omne esse creatum: quod quidem satis indicat rationem essentiae in divinis esse quasi radicem sui, ut habet rationem naturae, ac proinde haec duo distingui inter se virtualiter.

4 Tandem secunda pars eiusdem sententiae, nimirum, essentiam Dei, ut distinctam ab eius natura, constitui per rationem substantiae spiritualis per essentiam, ut distinctae a ratione substantiae radicaliter, aut in actu secundo intelligentis, probatur. Quoniam si essentia divina distinguitur virtualiter a natura Dei, debet esse ratio anterior ad illam, et non dicens ordinem ad operationem, ut ex nuper dictis constat: ergo talis essentia non constituetur per esse intellectivum radicaliter, aut in actu secundo, quod dicit ordinem ad operationem, sed per hoc, quod sit substantia spiritualis a se, seu per essentiam. Patet consequentia, quoad hanc secundam partem, quae sola indiget probatione. Nam ratio anterior, quae in Deo reperitur, ad rationem naturae, et non dicens ordinem ad operationem, non potest non esse ratio substantiae, non quidem materialis, aut habens aliquid de potentialitate, sed pure spiritualis, absque omni potentialitatis vestigio, seu (quod idem est) spiritualis per essentiam: siquidem ideo Deus est intellectualiter, et per essentiam intellectivus, aut intelligens, quia per essentiam est spiritualis, et immaterialis.

5 Confirmatur primo. Nam illud est constitutivum alicuius essentiae, quod pertinet ad ordinem essendi, et simul habet esse distinctivum talis rei; siquidem idem est distinctivum, et constitutivum: sed ratio substantiae spiritualis per essentiam, ut distinctae virtualiter a ratione intellectivi per essentiam, sive radicaliter, sive in actu secundo, habet has duas conditiones respectu Dei: ergo, etc. Maior cum consequentia non indiget probatione. Minor vero quoad primam partem est etiam perspicua. Quoad secundam autem probatur. Quoniam per hoc praecise, quod aliqua substantia sit spiritualis per essentiam, habet, quod non sit substantia, aut essentia creata, ut ex se constat: ergo eo ipso erit substantia, et essentia increata, et divina, ac proinde per hoc distinguitur a quavis alia substantia, vel essentia.

Confirmatur secundo. Quoniam primum, per quod distinguitur, et constituitur substantia, et essentia creata in ratione talis, est per hoc, quod sit substantia per participationem, atque adeo admixta cum imperfectione, et potentialitate: ergo primum, per quod distinguitur, et constituitur substantia, et essentia divina, et increata, erit ratio substantiae per essentiam, ac proinde absque vestigio aliquo potentialitatis, et imperfectionis, quod est idem, ac esse substantiam spiritualem per essentiam.

§ II. Sententia D. Thomae, et primum eius fundamentum.

6 Dicendum tamen est, essentiam, et naturam divinam, non distingui adhuc virtualiter, sive cum fundamento in re, sed esse unam omnino, et eandem formalitatem, ac proinde essentiam divinam non constitui in sua specie, aut quasi specie atoma per hoc, quod sit substantia spiritualis per essentiam, prout ratio haec distinguitur virtualiter a ratione substantiae per essentiam intellectualis, sive in actu primo, et radicali, sive in actu secundo.

Assertio haec, quoad posteriorem partem aperte sequitur ex priori: siquidem ratio naturae divinae non potest non consistere in esse intellectuali, sive radicali, et in actu primo, sive in actu secundo, ut communiter docent omnes Theologi. Quoad priorem vero, ac proinde quod illam posterius est, ex D. Thom. locis infra dub. ultim. huius disp. referendis, necnon in praesenti art. ubi postquam dixit, quod intelligere est ipsa existentia ordinis intelligibilis (in quibus verbis veritas nostrae assertionis virtute continetur, ut statim expendemus) addidit: Et sic patet, quod in Deo intellectus, et id, quod intelligitur, et species intelligibilis, et ipsum intelligere sunt omnino unum, et idem. Unde patet per hoc, quod Deus dicitur intelligens nulla multiplicitas ponitur in eius substantia. Ubi, ut vides, iuxta S. Doctoris mentem, omnia praedicta non distinguntur in Deo virtualiter: alioqui licet essent unum, et idem, non tamen essent omnino idem: siquidem omnimoda identitas excludit distinctionem virtualem. Et propterea statim addidit Angelicus Praeceptor, quod per hoc, quod Deus dicitur intelligens, ac proinde involvit omnia iam dicta, nulla multiplicitas ponitur in eius substantia, et per consequens nec multiplicitas virtualis, quae est aliqua multiplicitatis species. Si autem essentia Dei, et natura illius, scilicet intelligere, sive in actu primo, sive in actu secundo, distinguerentur virtualiter, non possent esse idem absque distinctione virtuali intelligere, et obiectum, quod intelligitur, et species intelligibilis: siquidem tale obiectum, et species intelligibilis esset ipsa essentia Dei distincta virtualiter ab intelligere. Circa haec tamen videantur ea, quae disp. praecedenti, num. 17. diximus. Idem etiam docet S. Doctor supra quaest. 12. art. 4. ut num. 19. et sequentibus expendemus, et in 4. dist. 49. quaest. 2. art. 6. de verit. quaest. 8. art. 3. et 3. contra Gent. cap. 51. Unde D. Thomam sequuntur omnes Doctores, quos ultimo dub. huius disp. pro assertione adducemus.

7 Rationem autem fundamentalem, et potissimam huius assertionis tetigit D. Thom. art. praesenti, et infra, quaest. 39. art. 2. necnon aliis in locis a nostris Complutens. 1. Phys. disp. 3. dub. 5. relatis: quae potest sic formari. Nam in Deo datur esse existentiae in ordine entitativo, et esse existentiae in ordine intelligibili, scilicet intelligere; ita tamen, ut hoc duplex esse non distinguatur virtualiter: ergo nec ratio essentiae, et naturae virtualiter distinguentur, sed erunt una, et eadem ipsissima formalitas, absque omni distinctione: ac proinde essentia divina non constituetur in sua quasi specie atoma per hoc, quod sit substantia spiritualis per essentiam, prout ratio haec distinguitur virtualiter a ratione substantiae per essentiam intellectualis, sive in actu primo, et radicali, sive in actu secundo consideratae.

Antecedens quoad primam partem constat ex iis, quae in tractatu de Voluntate Dei disp. 1. num. 21. et sequentibus dicemus, scilicet res ad ordinem intellectualem, sive intelligibilem adaequate sumptum spectantes existere per esse entitativum, et naturale, et simul per esse ordinis intelligibilis, scilicet per ipsum intelligere, quod se habet per modum existentiae in hoc ordine. Quod etiam satis aperte deducitur ex iis, quae N. Complut. 3. de Anima disp. 18. quaest. 3. et 4. docent, et nos disp. 2. dub. 1. huius tractatus asseruimus, scilicet, quod cognoscentia debent habere in ordine intelligibili easdemmet formas, et naturas, quae sunt in rebus cognitis sub esse naturali: ac proinde sicut praedictae formae, et naturae hoc ipso, quod sint in obiectis sub modo essendi naturali, debent habere ibidem existentiam in hoc ordine entitativo, et naturali, quae nihil est aliud, quam ultima actualitas ordinis essendi entitativi; ita quia eadem essentia debet, mediante specie intelligibili, esse in cognoscentibus sub modo essendi intelligibili, correspondebit illi ibidem existentia in ordine intelligibili, quae nihil sit aliud, quam ultima actualitas huius ordinis: ac proinde quae nihil sit aliud, quam ipsa intellectio, quae est ultima actualitas huius ordinis, ut loco citato explicuimus.

8 Quoad secundam vero partem idem antecedens sic suadetur, et explicatur. Quoniam alias ex illo duplici esse, et ex iis, quae per illa actuantur, tantum resultaret formalissime loquendo unum per accidens: non tamen unum per se, et ita solum identice essent unum quid. Nam sicut ex duabus existentiis, vel ex duobus entibus in actu realiter entitative distinctis, non potest fieri unum per se realiter, iuxta illud commune Philosophorum proloquium. Quod advenit enti in actu, advenit accidentaliter, ita ex duabus existentiis formaliter, seu virtualiter diversis, vel ex duabus formalitatibus in actu, seu existentibus per illas, non potest formalissime fieri aliquid per se unum, et idem, sed ad summum aliquid, quod tantum identice sit unum, et idem. Unde inde colligunt D. Thom. et eius discipuli 1. part. quaest. 28. relationes divinas non habere proprium esse existentiae distinctum virtualiter ab esse existentiae absoluto, per quod existunt divina essentia, et eius attributa: quia alioqui ex essentia, et relatione illa constitueretur, formalissime loquendo, unum per accidens, non vero unum per se, quamvis identice tantummodo essent unum, et idem. Et similiter inde infert Angelicus Doctor, et eius schola, 3. part. quaest. 17. art. 2. humanitatem in Christo non habere proprium esse existentiae, quia ex Verbo, et humanitate fit unum per se realiter, et hoc per se unum non posset resultare, nisi tantum per accidens unum, si tam Verbum, quam humanitas haberent proprium esse existentiae realiter distinctum.

Et tandem inde deducitur in via eiusdem S. Doctoris, et discipulorum eius, necnon et omnium fere Metaphysicorum, quod si actio, et passio identificantur, et quaelibet earum affert propriam existentiam, tunc formalissime loquendo sunt unum per accidens, et solum identice unum quid. Sicut in opinione eorum, qui solum virtualiter distinguunt relationem a substantia, tribuuntque ei proprium esse existentiae eodem modo distinctum tunc solum formaliter identice erunt quid per se unum; at formalissime erunt unum per accidens.

9 Ex quo etiam prima consequentia primi, et principalis enthymematis huius rationis satis constat. Quoniam si essentia, et natura divina virtualiter distinguuntur, tunc esse existentiae entitativum, quod essentiae ad ordinem entitativum spectanti corresponderet, quodque est proprium illius ut talis, tanquam aliquid ad eius lineam pertinens, non poterit non distingui virtualiter ab esse existentiae ordinis intelligibilis, quod naturae intellectuali Dei, non quidem ut ad ordinem entitativum, sed ut formalissime ad ordinem intelligibilem spectanti, et ut actuatae per formam, seu speciem intelligibilem eiusdem ordinis corresponderet, quodque est proprium illius sic sumptae, et ab eadem ex vi propriae lineae aufertur. Nam, ut saepe diximus, ea, quae ad distinctas lineas pertinent, vel ex vi illarum auferuntur, non possunt non saltim virtualiter distingui.

Potestque haec eadem probatio praedictae consequentiae explicari, et confirmari, ex eo, quod in naturis intellectualibus creatis, in quibus essentia, et natura virtualiter distinguuntur, debet dari duplex esse existentiae non solum virtualiter, sed etiam realiter distinctum; aliud quidem, per quod existat essentia, scilicet esse entitativum, et simul natura, prout ad ordinem istum spectant; aliud autem, per quod existat eadem natura, ut ad ordinem intelligibilem pertinet. Quia licet essentia, et natura, quibus correspondent, solum virtualiter distinguantur; attamen sicut ratione suae limitationis non possunt identificare sibi realiter proprias existentias, ita etiam ipsae existentiae ratione eiusdem limitationis non possunt ad invicem identificari: ergo si in divinis essentia, et natura distinguuntur virtualiter, tunc licet daremus, quod ratione infinitae perfectionis Dei possent existentiae eis correspondentes identificari inter se, et cum essentia, et cum natura divina; non tamen possunt non distingui ad invicem virtualiter; quippe quae essent proprii actus correspondentes distinctis lineis, scilicet lineae essentiae, et naturae divinae. Secunda vero consequentia eiusdem primi, et principalis enthymematis huius rationis ex illa priori nuper ostensa satis constat, ut ex dictis patet.

10 Nec refert, si dicas, non esse contra rationem unius per se formalissime sumpti, quod constituatur ex duplici ente in actu, sive partialiter tali, sive inter se subordinato, ut in praesenti contingeret.

Non itaque hoc refert. Nam licet haec evasio extra scholam D. Thom. posset admitti, non tamen intra illam. Et propterea omnes illius discipuli denegant materiae primae propriam existentiam, etiam partialem, ad hoc, ut possit ex illa, et ex forma unum per se per compositionem constitui: ac proinde sentiunt esse impossibilem talem subordinationem inter duo entia in actu, sive existentia per distinctas existentias, quae sufficiat ad unum per se constituendum. Et ita N. Complut. 1. Physic. disp. 3. num. 51. et sequentibus, solutionem hanc ex professo, et efficaciter impugnant. Videantur ibidem.

11 Nec etiam obstet, si occurras, non esse inconveniens dari in Deo unitatem, quae, formalissime loquendo, solum per accidens sit talis, dummodo inter ea, quae ponuntur esse, et constituere unum per accidens, adsit unitas per se identice, seu formaliter identice sint quid per se unum.

Nam contra hoc est, quod formalissima ratio unitatis per accidens, formalissime sumptae, est involuta cum imperfectionibus: quia sic accepta est infima, et imperfection unitas, quae intra lineam unitatis formaliter, et ex propriis sumptae excogitari potest; et ita solum secundum quid est unitas: ergo quantumvis identificetur cum aliquo per se uno, vel identice sit unitas per se; non tamen propterea erit libera ab imperfectionibus, aut in Deo constitui poterit. Sicut quia ratio accidentis, aut inhaerentiae formalissime sumpta dicit imperfectionem; propterea repugnat reperiri in Deo formaliter, quantumvis ponantur identificata cum substantia, aut perseitate Dei. Imo sicut hoc ipso, quod ratio accidentis, aut inhaerentiae formalissime sumpta habeant, quod ex sua formalissima ratione dicant imperfectionem, implicat esse identice substantiam divinam, ita quia unitas per accidens formalissime accepta, dicit imperfectionem, repugnabit identificari cum aliquo, quod sit intra Deum.

12 Confirmatur. Nam repugnat, ut id, quod ex sua formalissima ratione tantum habet esse tale secundum quid, puta esse bonitatem, aut intelligibilitatem secundum quid, reperiatur formaliter in Deo, ac proinde identificetur cum illo: ergo etiam repugnabit, ut id, quod ex sua formalissima ratione tantum est unitas secundum quid, qualis est unitas per accidens, constituatur in Deo, et identificetur cum aliquo ipsius.

Confirmatur secundo. Nam licet non implicet dari in Deo formaliter distinctionem virtualem, quae de formali tantum dicit tantam eminentiam illius realis formalitatis divinae, ut virtute contineat effectus, quos possent praestare plura realiter distincta, et spectantia ad diversas lineas; nihilominus repugnat aliquod genus distinctionis realis actu, et formaliter talis reperiri in ipso: ergo similiter licet non repugnet inveniri in divinis unitas per accidens virtualiter talis, nihilominus repugnantiam involvet esse in illo aliquod genus unitatis per accidens formaliter talis.

Consequentia patet. Nam, quod detur in illo solum virtualiter talis unitas, non arguit, quod sit ibidem aliquis defectus unitatis per se, sed solum, quod formalitas illa divina, et omnino per se una, sit adeo eminens, ut praestet id, quod praestarent plura per accidens una, et ad diversas lineas pertinentia. Quamvis, quod sit in ipso Deo formaliter unitas per accidens formalissime talis, arguat imperfectionem, ex eo, quod talis unitas formaliter tantum est unitas secundum quid: et ideo derogat summae perfectioni Dei: sicut distinctio realis actualis formaliter in eo inventa summae simplicitati eius derogaret.

§ III. Sententia Angelici Doctoris alia ratione fulcitur.

13 Secunda ratio principalis pro nostra assertione insinuatur etiam a Sancto Doctore, et potest ad hanc formam reduci. Quoniam in creaturis essentia, et natura distinguuntur virtualiter: ergo in Deo erunt omnino idem absque aliqua distinctione virtuali, sed solum ex parte modi significandi, et concipiendi. Probatur consequentia. Quoniam proprietates, aut alia, quae in nobis distinguuntur realiter, atque ideo dicunt limitationem, debent non distingui in Deo tanta distinctione, ex eo, quod in illo non possunt esse cum limitatione, sed meliori modo, atque adeo cum maiori unitate, simplicitate, et amplitudine: ergo cum ratio naturae, et essentiae debeat etiam esse in Deo nobiliori modo, ac proinde sine ulla limitatione, et cum maiori unitate, quam in creaturis, oportet, ut in illo non distinguantur adhuc virtualiter, sed solum ex parte nostri modi concipiendi, et significandi.

14 Nec refert, si dixeris, quod ratio unitatis, et bonitatis distinguuntur a nostra quidditate virtualiter, sive cum fundamento in re, ita ut non pertineat ad conceptum illius, ut communiter docent Metaphysici; et tamen ex eo, quod rationes istae debeant nobiliori modo, et sine limitatione esse in Deo, non debent esse in illo cum minori distinctione, scilicet ex parte solius modi significandi, quandoquidem ratio unitatis computatur inter attributa Dei: ergo ex eo, quod ratio essentiae, et naturae, quae in nobis distinguuntur virtualiter, debeat esse in Deo nobiliori modo, male colligitur, esse in illo cum maiori unitate, et sine praedicta distinctione.

Nam contra hoc est, quod ratio unitatis non distinguitur in creaturis cum fundamento in re ratione limitationis, quae in eis reperitur, sed quia unitas ex genere suo petit distingui, saltim virtualiter, a re, cuius est unitas: at quod proprietates in creaturis distinguantur realiter, et ratio naturae, ac essentiae sint in eis virtualiter diversae, provenit ex limitatione earundem creaturarum, scilicet ex defectu immaterialitatis, et puritatis infinitae creaturarum: ergo hoc ipso, quod in Deo debeant esse meliori modo, id est, seclusis limitationibus, et imperfectionibus, cum quibus in creaturis sunt involutae, oportet, ut proprietates in eo non distinguantur realiter, et ratio naturae et essentiae, nec virtualiter sint diversae. Maior cum consequentia sunt satis perspicuae. Minor autem quoad primam partem,, scilicet quoad proprietates etiam constat: alioqui proprietates divinae distinguerentur realiter a Deo. Nam quod alicui rationi formali ex se, et ex genere suo, non vero ratione limitationis, secundum quam est in creaturis, convenit, debet etiam in Deo reperiri.

15 Quoad secundam autem partem, in qua est difficultas, scilicet quod distinctio virtualis inter essentiam, et naturam creatam oriatur ex defectu immaterialitatis infinitae, probatur. Quoniam hoc ipso, quod aliqua essentia habeat infinitam immaterialitatem, et puritatem, et in hac puritate consistat, ut in essentia divina contingit, non potest non importare esse immaterialissimum per modum actus purissimi: ergo pertinget ad hoc, ut absque aliqua distinctione etiam virtuali sit ipsa natura divina, id est, sit suum intelligere, sive in actu secundo, sive, ut alii volunt, radicaliter, per modum tamen actus purissimi, seu absque aliqua potentialitate, in quo natura Dei consistere dicitur.

Patet consequentia. Nam cum praedictum intelligere per modum actus purissimi importet ex vi propriae lineae immaterialitatem, et non qualemcumque, sed summam, et per modum actus purissimi, oportet, ut, formalissime loquendo, sit ipsamet summa immaterialitas per modum actus purissimi. Et ita si essentia consistit in hoc, quod sit summe immaterialis per modum actus purissimi, non potest non pertingere ad hoc, ut consistat in ipso intelligere purissimo, et summe immateriali iam dicto, atque adeo in eo, quod formalissime habeat rationem naturae.

Maxime, quia alias si ratio illa substantiae, aut entis summe immaterialis, in qua ponitur conceptus essentiae, non esset formalissime loquendo suum intelligere, tunc solum in actu primo quasi remoto esset intelligens, ex eo, quod inter illam, et intellectionem deberet mediare ratio intellectivi radicaliter, necnon intellectus, et species intelligibilis: et ita non posset reduci in actum secundum intellectionis: quandoquidem nec ab alio esset reducibilis, ut constat; nec a se ipsa: siquidem ipsum intelligere per modum actus secundi, dicit maiorem actualitatem, quam intelligere per modum actus primi cum praecisione sumpti, et quod est ex se tantum intellectivum in actu primo, non potest a se solo reduci in actum secundum. Unde propterea D. Thom. multoties colligit necessitatem divini decreti efficacis, et praefinitivi respectu creaturarum, ad hoc, ut ipsae operentur, ex eo, quod secundum suam essentiam non sunt in actu secundo, sed in actu primo. Et ideo ad hoc, ut prorumpant in actum secundum, qui est maioris actualitatis, quam actus primus habitualis, aut quasi habitualis, necesse est, ut ab alio, quod essentialiter sit actus secundus, per praedictum decretum applicentur.

16 Nec etiam refert, si dixeris, solum sequi ex eo, quod essentia divina dicat summam immaterialitatem per modum actus purissimi, debere identificare sibi absque distinctione virtuali suum esse existentiae, quae est ultima actualitas intra lineam essentiae, non vero ipsam intellectionem constitutivam divinae naturae: ex eo, quod haec pertinet ad distinctam lineam. Sicut licet scientia Dei sit summae immaterialis per modum actus purissimi, et similiter essentia, non inde colligitur, quod essentia divina identificet sibi absque distinctione virtuali divinam scientiam: quia ista spectat ad distinctam lineam. Nam contra hoc est, quod si semel essentia divina est summe immaterialis per modum actus purissimi, ita ut sit suum esse existentiae absque distinctione virtuali, oportet, ut identificet sibi absque eadem distinctione rationem speciei, et formae intelligibilis: ergo etiam rationem intellectionis constitutivae divinae naturae: ac proinde omnia ista ad unam, et eandem lineam spectabunt. Haec ult. conseq. patet ex priori, et ex saepe dictis, nempe ea solum in divinis identificari absque distinctione virtuali, quae ad unam, et eandem lineam pertinent. Prima vero conseq. ex antecedenti constat. Quoniam, ut, ex dictis tam in hoc dubio, quam in tract. de Visione Dei, disp. 2. num. 34. liquet, species intelligibilis, et intellectio sunt unius, et eiusdem lineae.

17 Antecedens autem probatur. Tum quia hoc ipso, quod essentia divina sit summe immaterialis per modum actus purissimi, ita ut formalissime loquendo, sit suum esse existentiae, debet etiam ita esse intelligibilis per modum actus purissimi, ut in eodem sensu sit sua intelligibilitas; alioqui non esset intelligibilis per modum actus purissimi; ac proinde nec esset essentia summe immaterialis per modum actus purissimi: ergo etiam oportebit, quod ratio formae intelligibilis, per quam ipsa essentia divina, ut habet rationem essentiae, quasi fit intelligibilis, non distinguatur adhuc virtualiter a se ipsa, ut habet rationem essentiae: alias nequibit ita esse intelligibilis, ut sit, formalissime loquendo, sua intelligibilitas, sicut si eadem essentia distingueretur virtualiter a sua existentia, per quam quasi fit existens, non ita existeret, ut esset, formalissime loquendo, suum existere.

18 Tum etiam: quia in Angelis v. g. ideo distinguuntur virtualiter esse entitativum, et esse intelligibile, quia illud esse intelligibile eorum, est esse intelligibile involvens potentialitatem: et propterea non sunt sua intelligibilitas: ac proinde in eis debet distingui virtualiter id, quod fit intelligibile, nempe essentia eorum a forma intelligibili, quae est id, quo praedicta essentia redditur intelligibilis: ergo hoc ipso, quod essentia divina sit sua intelligibilitas, non distinguetur in ea ratio speciei intelligibilis, per quam redditur intelligibilis ab ipsamet essentia, quae est, et constituitur intelligibilis.

Tum denique: quia alioqui essentia divina non posset uniri in ratione formae intelligibilis cum intellectu beati, ut constat ex iis, quae in tractatu de Visione Dei disputatione 2. num. 47. diximus: ac proinde non esset infinita in ratione praedictae formae: sicut si personalitas divina non esset unibilis cum naturis creatis, non esset infinita in ratione personalitatis.

§ IV. Ultima ratio pro sententia S. Doctoris.

19. Tertia ratio pro assertione, per quam praecedens confirmatur, et elucidatur, quaeque supra ex parte est a nobis insinuata, desumitur ex D. Thom. supra quaest. 12. art. 4. et alibi saepe. Quoniam necesse est, essentiam divinam formalissime sumptam identificari absque distinctione virtuali cum suo intellectu: ergo etiam necesse erit identificari eodem modo cum virtute radicali ad intelligendum, necnon et cum ipso intelligere: et per consequens etiam oportebit eam identificari absque praedicta distinctione cum natura Dei. Haec. ult. conseq. ex priori perspicue sequitur. Quoniam natura divina sub conceptu naturae non potest non consistere vel in virtute radicali ad intelligendum, vel in ipso intelligere. Prima vero conseq. quoad priorem part. aperte etiam deducitur ex antecedenti. Quoniam virtus radicalis ad intelligendum, immediatius coniungitur cum essentia Dei, quam virtus proxima, scilicet intellectus, ut ex se constat: ergo si essentia Dei necessario identificatur per identitatem modo dictam cum intellectu, non poterit non eodem modo identificari cum virtute radicali ad intelligendum. Quoad secundam vero part. ex hac priori, necnon et ex antecedenti etiam patet. Quia intelligere pertinet ad lineam intellectivi in actu puro, ut dubio seq. dicemus, ac proinde non distinguitur virtualiter a virtute radicaliter intellectiva, ut constat ex iis, quae in tractat. 4. disput. 1. num. 34. dicemus: ergo nequibit essentia divina identificari per omnimodam identificationem cum virtute radicaliter intellectiva, et intellectu ipsius, quin identificetur cum intelligere.

20 Antecedens autem, in quo est difficultas, probatur. Quia cum intellectus Dei connaturalissime feratur in essentiam divinam, intelligendo, et comprehendendo illam, oportet, ut ex vi sua habeat convenire cum ea in eodem immaterialitatis gradu, scilicet in ultimo illo, omniumque perfectissimo, ab Angelico Doctore, art. 4. nuper citato, assignato, scilicet, quod sit suum esse, seu suum existere, sicut essentia divina est suum esse, suumque existere, ut ex ipso Sancto Doctore ibidem, et ex dictis in tractatu de Visione Dei art. 2. patet: ergo etiam oportebit, quod praedictus intellectus identificetur omnino absque distinctione virtuali cum divina essentia, ut tali. Patet consequentia. Quoniam sola essentia divina, et ea, quae cum ipsa omnino identificantur, sunt ex vi sua suum esse absque distinctione virtuali: caetera autem solum existunt per existentiam essentiae divinae virtualiter ab illis distinctam, ut ex iis, quae in materia de Trinit. quaest. 28. communiter asseritur a Thomistis, constat.

Ex quo etiam maior probatio primae consequentiae, quoad secundam eius partem, necnon maior elucidatio rationis praecedentis colligitur. Quoniam ut art. 4. citato ex doctrina D. Thomae ostendi solet, non solum intellectus, et obiectum per se primum, sed etiam ipsum intelligere debent convenire in eodem immaterialitatis gradu; atque adeo intelligere divinum, quod connaturalissime fertur in essentiam Dei, debet esse ita immateriale, sicut divina essentia. Et ita non est ei satis, quod oriatur ab essentia summe immateriali, et quae sit suum esse absque omni distinctione; sed debet consistere in ipsomet conceptu, et ratione formalissima entis, et substantiae summe immaterialis, quae absque omni distinctione sit suum esse.

21 Nec obest, si obiicias, quod scientia Dei fertur in divinam essentiam tanquam in obiectum, seu subiectum connaturalissimum, de quo demonstrat sua attributa, et proprietates; et nihilominus ad hoc non est necesse, ut conveniat cum eadem essentia in illo gradu immaterialitatis, consistente in hoc, quod sit suum esse sine distinctione virtuali: ergo neque ad hoc, quod intellectus Dei feratur in divinam essentiam, tanquam in obiectum connaturalissimum, desiderabitur, quod conveniat cum eo in praedicto gradu immaterialitatis; sed satis erit utrobique, quod omnia ista conveniant in hoc, quod sint ita actus purus, ut careant admixtione totius potentialitatis; et per consequens gradus immaterialitatis per se petitus ab intellectu Dei, et ab essentia divina, ut habeat rationem obiecti, tantum erit iste; non vero ille pertingens ad hoc, ut sit suum esse absque distinctione virtuali. Respondetur enim, distinguendo maiorem: Tanquam in obiectum connaturalissimum, ita ut tale obiectum habeat omnino per se primo esse connaturalissimum divinae scientiae, neganda est: ita ut non habeat hoc omnino per se primo, sed aliquo modo per se secundo, concedenda est. Et similiter concedi debet minor intellecta de divina scientia, secundum id, quod praecise habet ex vi suae lineae; sed neganda erit utraque consequentia. Quia essentia divina habet omnino per se primo esse obiectum connaturalissimum intellectus Dei, et intellectionis constitutivae divinae naturae. Et propterea intellectus, et intellectio praedicta debent omnimode convenire cum illo in gradu immaterialitatis iam dicto, scilicet in hoc, quod sint ex vi suae lineae suum esse;

secus vero divina essentia propter oppositam rationem.

22 Explicatur hoc. Etenim obiectum connaturalissimum debet in esse rei convenire in gradu immaterialitatis cum intellectu, aut virtute intellectuali, cui est connaturalissimum: et e converso, si tale obiectum habeat in esse rei fundare, aut subesse omnino per se primo rationi obiectivae, seu sub qua praedicti intellectus, aut virtutis intellectualis in eo residentis: si autem obiectum illud omnino per se primo tantum habeat subesse per modum obiecti connaturalissimi rationi obiectivae, seu rationi sub qua intellectus, non vero rationi sub qua illius virtutis intellectualis, sed aliquo modo per se secundo cum ea comparetur, tunc non est universaliter necessarium, quod tam intellectus, quam virtus illa intellectualis eius conveniant omnibus modis cum praedicto obiecto in esse rei considerato, in gradu immaterialitatis; sed satis erit, quod intellectus habeat convenientiam omnibus modis, seu ex vi suae lineae, ac in esse rei cum illo in praedicto gradu, licet virtus eius intellectualis eam sic non habeat, sed ex vi alterius lineae, quod est non habere illam omnino per se primo, seu omnibus modis.

23 Et ratio est. Nam cum praedictum obiectum in esse rei consideratum, omnino per se primo fundet, sive subsit rationi sub qua intellectus; non vero rationi sub qua virtutis intellectualis eius, et hoc ab intrinseco tam ab obiecto, quam ab intellectu, et eius virtute intellectuali petatur, inde est, ut intellectus debeat omnino per se primo, et omnimodam habere convenientiam cum illo in gradu immaterialitatis: siquidem modo omnium perfectissimo cum eo comparatur.

Quare cum essentia divina in esse rei sumpta omnino per se primo sit obiectum connaturalissimum respectu intellectus Dei, et intellectionis constitutivae divinae naturae, et eodem modo subsit rationi sub qua illius, non vero respectu divinae scientiae, et hoc ab intrinseco petatur ab eis, inde est, ut non sit necesse ex hoc praeciso capite, quod scientia terminetur ad divinam essentiam, tanquam ad obiectum modo dicto connaturalissimum, et utraque in esse rei conveniat omnino per se primo, et ex vi suae lineae in gradu immaterialitatis, secundo, sive ex vi alterius, tantis convenientia inter utrumque inveniatur, et quod hac convenientia omnimoda, seu omnino per se primo, sive ex vi propriae lineae inter divinam essentiam, et eius intellectum, etc. reperiatur.

24 Nec etiam obest, si urgeas: tum quod licet essentia divina non comparetur per modum obiecti connaturalissimi omnino per se primo cum sua scientia; attamen scientia comparatur cum ea tanquam cum obiecto sibi maxime connaturali, quodque omnino per se primo respicit, ut de eo suas quasi passiones demonstret: ergo debebit habere cum eo omnimodam convenientiam in gradu immaterialitatis; et per consequens gradus iste solum consistet in exclusione totius potentialitatis; non vero in hoc, quod divina essentia sit suum esse. Tum etiam, quod ratio obiectiva, et connaturalis intellectus Angelici in esse rei considerata, prius subest rationi, sub qua intellectus Angelicus fertur ad illam, quam ei, sub qua scientia de Angelis, quae in intellectu Angelico residet, ad illam terminatur, et nihilominus convenit in gradu immaterialitatis cum tali ratione obiectiva in esse rei considerata, non minus, quam intellectus Angelicus cum ea convenit: ergo, etc.

25 Respondetur enim ad primam ex his impugnationibus distinguendo ex dictis antecedens: Tanquam cum obiecto sibi maxime connaturali comparative, id est, quod non habet aliud connaturalius,transeat; absolute, et simpliciter, id est, quod sit ei omnibus modis, sive omnino per se primo connaturalissimum, negandum est. Et deinde negari debet utraque consequentia: quia ut essent legitimae, debebat antecedens esse verum in posteriori sensu. Unde quod scientia Dei respiciat omnino per se primo divinam essentiam, ut de ea quasi demonstret sua attributa, non est respectus omnino per se primus absolute, et simpliciter inter scientiam, et divinam essentiam, ut obiectum, sed solum omnino per se primus cum addito, scilicet intra lineam scientiae, qui quidem respectus, et comparatio inter essentiam Dei, et suam scientiam, est comparatio non omnino per se prima absolute, et simpliciter: ex eo, quod linea scientiae est (ut sic dicamus) linea secunda, et praesupponit aliam per se

quae modo dicto reperitur inter divinam essentiam, et eius intellectum: ex eo, quod tam iste, quam illa ad unam, et eandem lineam spectant, ut explicatum est.

Possuntque haec omnia elucidari exemplo visionis Dei beatorum: quae licet terminetur ad divinam essentiam prout est in se, tanquam ad obiectum sibi connaturalissimum; quia tamen praedicta essentia solum est obiectum illius connaturalissimum comparative, et in sensu explicato, non vero absolute, et simpliciter, propterea non est necesse, ut conveniant cum eadem essentia in gradu immaterialitatis. Et similiter quia divina essentia non comparatur per modum obiecti omnino per se primi cum praedicta visione, sed perprius comparatur cum visione, qua ipse Deus se ipsum videt, et hoc ab intrinseco ab omnibus his extremis petitur, ideo connaturalitas ista non est absolute, et simpliciter perfectissima, nec exigit convenientiam iam dictam. Ita ergo in praesenti, proportione tamen servata, propter maiorem connaturalitatem, quae est inter scientiam

Dei, et essentiam divinam, quam inter hanc, et visionem beatificam creatam, philosophandum est.

26 Ad secundam vero impugnationem patet etiam ex dictis. Quoniam adhuc admissa maiori, quae non caret sua difficultate, et concessa etiam minori absolute, et simpliciter loquendo, debet negari consequentia. Quia nos solum volumus, quod ex hoc praeciso capite, quod aliquid obiectum in esse rei consideratum fundet, seu subsit omnino perprius rationi sub qua intellectus terminatur ad illud, quam subsit rationi sub qua, scientia fertur ad ipsum; non est necesse, quod inter scientiam ex vi suae lineae, et illud obiectum sit convenientia omnimoda in gradu immaterialitatis: quod autem ex aliis capitibus praedicta convenientia inter utrumque reperiatur, hoc nihil obest. Ratio vero, propter quam ex alio capite scientia de Angelis residens in intellectu Angelico convenit ex vi suae lineae, id est, ex vi scientiae Angelicae, quatenus talis cum obiecto connaturali intellectus Angelici, tacta est supra, nimirum, quia ratio illa obiectiva ratione suae imperfectionis non est adeo immaterialis, ut superet immaterialitatem potentiarum accidentalium, nempe intellectum, rum: eum tamen obiectum connaturalissimum divini intellectus, et obiectum, seu subiectum, de quo scientia Dei demonstrat suas quasi passiones, sit ex vi propriae lineae suum esse, et hoc licet possit competere intellectui divino, non tamen divinae scientiae, ut ostensum est.

§ V. Diluuntur fundamenta primae sententiae.

27 Ad primum ex testimonio D. Thom. petitum, respondetur, Angelicum Praeceptorem non loqui ibidem de natura in eo sensu strictissimo, in quo nos de illa in praesenti loquimur. Nam certum est, quod natura hoc modo sumpta, et essentia ita comparantur, ut quidquid habuerit essentiam distinctam ab alio, debeat esse diversae naturae ab illo; et e contra, quod fuerit eiusdem naturae cum alio, debet esse eiusdem essentiae cum illo: et propterea homo, et leo, quia distinguuntur in essentia, distinguuntur in natura, et e converso. Sed tantum loquitur in alia acceptione ampliori naturae, in qua solum illa dicuntur esse eiusdem naturae, quibus correspondet actio in esse rei eiusdem rationis, sive alias principia talium actionum distinguantur essentialiter, ut in Sole, et igne respectu calefactionis contingit, sive non. Unde quia unitas in natura potest in hac acceptione sumi; unitas autem in essentia sumitur pro unitate in hoc, quod illa, quae sic una dicuntur, habeant idem esse, seu existentiam; propterea D. Thom. dixit, quod magis exprimitur unitas divina per hoc, quod dicitur, quod tres personae sunt unius essentiae, quam si dicatur, quod sunt unius naturae.

28 Ad secundum concesso antecedenti, neganda est conseq. Et ratio disparitatis desumitur ex dictis. Quia nihil obest, quod rationes naturae, et essentiae creatae, hominis, v. g., ut sunt in actu per existentiam ordinis entitativi, et intelligibilis, sint unum per accidens, sicut hoc repugnat in Deo. Et ita nec repugnabit in creaturis distinctio virtualis naturae, et essentiae, ex qua haec unitas sequitur; bene tamen in divinis. Et similiter nihil refert, ut id, quod est limitatum, et potentiale quid, habeat rationes essentiae, et naturae virtualiter distinctas: obest tamen plurimum, ut essentia infinita, et summae puritatis, et actualitatis distinguatur a sua natura: et tandem ad hoc, ut intellectus creatus conveniat cum suo obiecto immateriali in gradu immaterialitatis, non est necesse, ut essentia et natura intellectualis, a qua dimanat, necnon et ipsemet intellectus inter se omnino identificentur; secus vero in divinis, ut ostensum est. Unde cum dicitur, Deum habere operationes divinas, et elevatas supra omnem actionem creatam: quia habet esse in se divinum, et elevatum supra omne esse creatum, non est verum, si intelligatur de quavis operatione divina, et illa causalis ideo reddat rationem a priori virtualiter distinctam, seu reddat rationem a priori formaliter talem: quia ad hanc requiritur virtualis distinctio inter id, quod est ratio a priori alterius, et id, respectu cuius est ratio a priori. Secus tamen, si solum explicet munus quoddam inadaequatum divinae essentiae, quod ex parte nostri modi concipiendi tantummodo sit prius, seu si reddat rationem a priori aequivalenter talem: quia ad hanc satis est, ut licet una, et eadem formalitas absque distinctione virtuali praestet utrumque munus;

attamen aequivaleat pluribus pertinentibus ad eandem lineam, quorum unum sit ratio alterius.

Ad ultimum patet ex dictis.

29 Ad primam confirmationem concedenda est maior, et neganda minor. Et ad probationem negandum est assumptum, quod in ea supponitur, scilicet esse dabilem substantiam spiritualem, per essentiam talem, quae sit virtualiter distincta a ratione substantiae intellectivae per essentiam, ut ex dictis constat. Et ita talis substantia nec erit creata, ut ex se patet, nec increata propter rationes dictas; imo (ut melius dicamus) simul esset increata: quia supponitur habere esse per essentiam; et creata: siquidem eo ipso, quod distingueretur virtualiter a ratione substantiae intellectivae, non esset infinitae immaterialitatis, ut ostensum est.

Per quod etiam ad secundam confirmationem patet concedendum esse antecedens, et negandam consequentiam, ac assumptum ipsum, si ratio substantiae per essentiam sumatur praedicta substantia, ut distincta virtualiter a ratione substantiae intellectivae per essentiam, quia, ut modo dicebamus, involvit repugnantiam, quod substantia aliqua sit talis per essentiam, perfectionis, ut in confirmatione dicitur, et quod distinguatur virtualiter a ratione substantiae intellectivae per essentiam. Cur autem constitutivum divinae essentiae, et naturae potius explicetur per intelligere Dei, quam per rationem substantiae spiritualis per essentiam, etiamsi ratio haec non distinguatur virtualiter ab illa priori, ut revera non distinguitur, dub. sequenti explicabitur.