Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Postquam D. Thom. de possibilitate visionis beatificae, et de eis, quae ex parte principii ad illam desiderantur, egit: iam nunc de ipsa visione secundum se sermonem instituit. Quia vero ad eius naturam explicandam valde conducit aequalitatem, vel inaequalitatem unius visionis comparatae cum alia, declarare, ideo Sanctus Doctor agens de illis secundum se, exordium hinc sumit: et propterea nos una cum ipso de eadem aequalitate, et inaequalitate disputationem sequentem excitamus.

1 Dicendum est primo, inter visiones beatorum debere esse inaequalitatem. Ita habetur Joan. 14. In domo patris mei mansiones multae sunt: ubi aperte Christus Dominus loquitur de gloria caelesti, ad quam ipse tendebat: et de qua dixit: Vado parare vobis locum. Et primae ad Corinth. 15. Stella enim differt a stella in claritate, sic et resurrectio mortuorum. Quod testimonium de inaequalitate gloriae corporum, ac proinde de inaequalitate gloriae animae ab illa in corpus redundantis, explicant Sancti Patres Hieronymus lib. 2. contra Jovinianum, Augustinus lib. de sancta Virginitate cap. 26. Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus, Oecumenius, Primasius, et Beda super eundem locum Pauli: et similiter secundae ad Corinth. 9. Qui parce seminat, parce et metet: et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet. Ubi abundans praemium abundanti merito correspondet, et minus minori: constat autem secundum fidem praemium futurum correspondens praesenti merito esse visionem beatificam.

Deinde haec veritas definita est (inquit Gonzalez disput. 29. sectione prima) contra Jovinianum in Concilio Pellensi sub Sergio Papa in epistola Concilii ad ipsum, quae est epistola 81. inter eas, quas divus Ambrosius, qui huic Concilio interfuit, scripsit. Et similiter in Concilio Florentino sub Eugenio Quarto in litteris sanctae unionis, ubi habetur, quod iuxta meritorum distinctionem, varie etiam Dei essentia a beatis videtur. Unde hoc ipsum communiter sentiunt Sancti Patres, et Theologi exponentes praedicta Scripturae loca: et ita reiiciendus est Vazquez, qui ea enervat, vel illa reiiciens, vel solum eadem admittens, ut probabiliter suadentia inaequalitatem visionum, tanquam certam secundum fidem. Nam testimonia Scripturae communiter a Sanctis Patribus, et Theologis recepta ad aliquam veritatem probandam, non solum probabiliter, ut vult Vazquez, sed etiam efficacissime eandem convincunt.

2 Tandem assertio ratione desumpta ex D. Paulo 2. ad Timotheum 4. et ex D. Thom. ibidem, probatur. Nam visio beatifica confertur adultis per modum coronae: ergo debet in ea tribuenda ratio iustitiae servari, ita ut secundum proportionem meritorum conferatur: ergo cum certum sit iustos, quoad merita esse inaequales, certum etiam est fore in visione beatifica, quae est corona illis correspondens, inaequales. Utraque consequentia ex antecedenti constat. Antecedens autem ex loco citato Pauli, ubi inquit: In reliquo reposita est mihi corona iustitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die iustus iudex, non solum autem mihi, sed et iis, qui diligunt adventum eius.

Confirmatur. Nam cum Deus in futura vita punit peccata, tunc servat rationem iustitiae, ita ut maioribus peccatoribus maiorem poenam infligat: ergo etiam, dum tribuit visionem beatificam per modum coronae, servabit rationem iustitiae, et proportionem ad merita inaequalia iustorum.

3 Sed obiicies parabolam illam, quam Jovinianus oppositum sentiens, teste Divo Hieronymo lib. 2. contra illum, Augustino, haeresi 82. et D. Thom. opusculo 19. ex Matthaeo cap. 10. adducit. Ubi finito labore diurno unicus etiam denarius diurnus cunctis in vinea domini laborantibus concessus est: ut per hoc aequalitas praemii denotetur: et ita operarii, qui prius ad laborandum venerant, conquerebantur dicentes, pares nobis illos fecisti, qui portavimus pondus diei et aestus.

Ad hanc obiectionem fatetur Vazq., quod iuxta communem Patrum intelligentiam per hunc denarium diurnum intelligendum est praemium beatitudinis inaequaliter, et pro inaequalitate meritorum distributum, et nihilominus hanc explicationem, et sigillatim Patres impugnat, et adducit aliam singularem, et textui violentam, quam referunt, et optime impugnant Gonzal. in praesenti, Suar. 1. tom. summae cap. 10. num. 11. et communiter iuniores.

Nobis tamen pro illius impugnatione satis sit, quod in Concil. Trid. ses. 4. decreto de editione, et usu sacrorum librorum praeceptum est, ut nullus audeat Scripturam in rebus fidei (qualis haec est, ut Patres, et idem Vazq. fatetur) et morum exponere contra unanimem consensum Patrum.

Reiecta igitur hac expositione dicendum est, quod ut D. Thom. hic et 1. 2. quaest. 5. art. 2. ad 1. et alii ex Patribus notarunt, nomine denarii diurni non intelligitur beatitudo formalis, scilicet visio Dei, sed beatitudo obiectiva, nimirum divina essentia a beatis visa, in qua omnes sunt aequales; quippe cum omnes, prout est in se illam videant, licet in visione ipsa habente rationem beatitudinis formalis, non sint aequales.

4 Ad illud autem de querimonia operariorum dicendum est, non esse necessarium ut in parabolis singula verba accommodentur; sed sufficere praecipuum intentum illarum salvari, et in ordine ad illud verba parabolae accommodari: intentum autem praecipuum huius parabolae est ostendere, ut communiter docent Patres, praemium beatitudinis non esse mensurandum ex antiquitate vocationis, vel ex diuturnitate laboris praecise, sed ex merito ipsorum operum ex charitate dimanantium, et iuxta fervorem, et intensionem eorum: et ita multoties contingit, ut ex abundantiori, et efficaciori gratia Dei sit maius meritum in breviori tempore, et consequenter maius praemium in posterius vocatis, facta praecipue comparatione inter operarios veteris, et novi Testamenti, in quo gratia per Christum, abundantius confertur. Unde conclusio huius parabolae est, quod novissimi erunt primi, et primi novissimi, id est, quod ad praemium recipiendum non refert praecise hoc, quod est prius fuisse vocatos, quandoquidem ii, qui posterius vocantur, possunt ex gratia Dei ad maius praemium ratione maioris meriti pervenire.

5 Dicendum est secundo visiones beatificas non debere necessario esse inaequales, sed posse, et multoties debere esse aequales. Explicatur, et probatur assertio in pueris ante usum rationis baptizatis, et ante illum decedentibus, qui sicut in effectu Baptismi, quoad omnia sunt aequales, ita etiam in gratia, et gloria per modum haereditatis eis correspondente: et hoc ipsum potest etiam cum proportione in adultis habentibus aequalia omnino merita reperiri, ut communiter fatentur Patres et Theologi.

Neque obest id, quod aliqui Catholici, inter quos est Paludanus in 4. dist. 4. quaest. 4. obiiciunt, scilicet homines fuisse electos ad sedes Angelorum, qui ceciderant, instaurandas. Quare sicut omnes illi, si non cecidissent, haberent inaequalem beatitudinem, ut communiter docent Theologi, ita etiam omnes homines beati debent habere inaequalitatem in visione.

Respondetur enim, sufficienter instaurari sedes illas, etiamsi non servetur quoad omnia omnimoda commensuratio, ac proinde nec praedicta inaequalitas: quia satis est, quod facta collatione inter totum cumulum gloriae, qui tribuendus erat toti collectioni illorum Angelorum, sit aequalis cumulus gloriae, qui cunctis hominibus tribuetur, quod si hoc ad praedictam instaurationem satis est, multo melius sufficiet id, quod in praedicta instauratione reperitur, nimirum esse longe maiorem gloriam, quae toti cumulo hominum correspondebit, quam illa, quae praedictis Angelis in unum collectis tribuenda erat, ut iuniores Theologi in praesenti notant.

6 Postquam explicuimus an est inaequalitatis repertae in visionibus beatificis, restat, ut quid est ipsius exponamus, seu utrum haec inaequalitas non solum sit intensiva (id est, consistens in maiori intensione visionis) aut etiam extensiva (hoc est extendens se ad plura obiecta saltim secundaria) sed etiam specifica, et essentialis. Loquimur autem non de solis visionibus hominum inter se praecise collatis, nam has certum est non posse ad invicem essentialiter distingui: sed de visionibus hominum, et Angelorum inter se¹, et de visionibus Angelorum ad invicem comparatis: et de his ultimis fit sermo, non utcumque, sed supposita sententia D. Thom. asserentis quemlibet Angelum debere necessario distingui specie essentiali ab alio.

§ I. Variae sententiae recensentur.

7 Prima sententia affirmat visiones beatificas hominum, et Angelorum inter se collatas, et Angelorum ad invicem comparatas, esse de facto inaequales, tam in intensione, et extensione, quam in perfectione essentiali, ex eo quod omnes visiones beatificae Angelorum distinguuntur inter se specie, et similiter humanae ab Angelicis. Ita Maior in 4. dist. 49. quaest. 11.

Sententia haec, quoad inaequalitatem intensivam, et extensivam videtur sequi ex posteriori eiusdem sententiae parte. Nam hoc ipso quod una cognitio beatifica esset essentialiter perfectior alia, deberet meliori modo attingere Deum, ac proinde magis illum penetrare: ergo eo ipso cognosceret illum intensius et clarius, et in eo tamquam in obiecto prius cognito plura cognosceret. Patet utraque consequentia. Quia cognitio beatifica perfectius attingens Deum, magis illum penetrat, et quo magis habet eundem penetrare, eo est intensior et clarior, sicut magis cognito et penetrato obiecto, cognoscuntur plura ex illis, quae in eodem continentur.

8 Quoad inaequalitatem vero specificam probatur. Nam intellectus humanus, et Angelicus distinguuntur specie, et similiter Angelici inter se comparati: ergo visiones ab eis procedentes debent etiam specie distingui, et consequenter erunt inaequales in perfectione essentiali, quandoquidem species sunt sicut numeri. Antecedens supponitur ut certum. Consequentia vero probatur. Quia causae specie distinctae, quatenus tales, debent producere effectus specie diversos.

Confirmatur. Quotiescumque potentiae distinguuntur specie, etiam actus eis correspondentes debent eodem modo distingui specie: ergo si praedicti intellectus specie distinguuntur, etiam visiones, quae eis correspondent, debent specie distingui. Consequentia patet. Antecedens vero probatur. Quoniam hoc ipso quod potentiae specie distinguantur, tendunt ad distinctum obiectum formale: ergo eo ipso actus debent distinctum obiectum formale inspicere: nam potentiae, non nisi mediantibus actibus attingunt sua obiecta formalia: et consequenter praedicti actus distinguentur specie, cum actus respicientes distincta obiecta formalia non possint non specie distingui.

9 Nec refert, si dicas, visiones non procedere ab his intellectibus quatenus specie distinctis, nisi solum materialiter, quia formaliter procedunt ab illis, ut sunt unum, et idem secundum speciem, scilicet quatenus elevantur per lumen gloriae, quod est eiusdem speciei in omnibus: et ita non distinguuntur inter se specie: quia actus non distinguuntur specie, ex eo quod respiciant principia materialiter diversa.

Nam contra hoc est, quod hoc ipso, quod intellectus Angelicus, et humanus distinguuntur specie, non potest non lumen, quod utrumque elevat in ordine ad visionem, distingui etiam specie: ergo ex hoc non erunt visiones illorum idem secundum speciem. Consequentia satis constat.

Antecedens autem probatur. Tum, quia lumen gloriae est quantitas virtutis, et efficacia intellectus ad videndum Deum: ergo debet proportionari, et distingui specie, iuxta distinctionem specificam commensurationis essentialis intellectuum, quorum est quantitas virtutis; siquidem efficacia potentiae, et ipsa potentia debent habere inter se maximam proportionem.

Tum etiam; quia hoc ipso quod intellectus, et voluntas distinguantur specie, nequeunt elevari per eandem formam supernaturalem secundum speciem, quandoquidem virtus agendi, quae est in intellectu, quippe inclinans ad verum, non potest non distingui specie a virtute, quae est in voluntate, utpote quae inclinat ad bonum: ergo hoc ipso quod intellectus Angelicus, et humanus specie differant, non poterunt elevari per eandem formam secundum speciem.

Tum denique; quia si elevarentur per eandem formam secundum speciem, et ad actus eiusdem speciei, iam tales actus visionis essent, et non essent contenti sub actu adaequato cuiuslibet ex illis intellectibus: essent quidem, ut supponitur; non essent autem, quia sicut actus adaequatus unius intellectus specie distincti debet etiam specie distingui ab actu adaequato alterius, ut communiter docent Metaphysici; ita actus inadaequati sub illo contenti, quatenus sub eodem continentur, debent etiam specie distingui, alioqui non participabunt naturam ipsius, ac proinde nec sub illo continebuntur.

10 Secundo principaliter. Nam in cognitione prophetica datur distinctio, et inaequalitas specifica, siquidem cognitiones propheticae solent versari circa diversa obiecta: ergo etiam in beatifica. Conseq. probatur. Tum quia utraque notitia habet rationem notitiae supernaturalis, et clarae: ergo sicut una potest multiplicari secundum speciem, ita etiam alia. Tum etiam: quia Deus, ut clare cognoscibilis est obiectum eminentissimum: ergo potest diversis modis specie distinctis attingi, sicut ob hanc rationem potest diversimode sub lumine prophetico cadere: nam, quo obiectum est eminentius, eo amplius potest modis distinctis, secundum speciem attingi.

Tertio. Unus beatus est essentialiter beatior altero, quia habuit in via maius meritum essentiale: ergo debet illi maius praemium essentiale, et non solum maius accidentaliter correspondere: ergo debet habere visionem beatificam essentialiter perfectiorem, quandoquidem praemium essentiale in praedicta visione consistit.

11 Secunda sententia convenit cum praecedenti in hoc, quod detur inaequalitas intensiva, et extensiva in visionibus beatorum; negat tamen dari de facto distinctionem, et inaequalitatem specificam in illis, quamvis admittat id in ordine ad divinam potentiam non repugnare. Ita Navarrete in praesenti controv. 39. §. 2. Sententia haec quoad tres priores eius partes constabit ex dicendis pro nostra sententia, quoad easdem.

Quoad ultimam vero probatur sic. Nam si ob aliquam rationem non possent visiones beatorum distingui specie, ac proinde esse essentialiter inaequales, maxime quia omnes tendunt in Deum, prout est in se: at haec ratio est nulla: ergo, etc. Maior patebit ex dicendis in hoc eodem dub. Min. vero probatur. Quia visio creata, et increata differunt specie, habentque inaequalitatem essentialem, ut se constat, et nihilominus utraque terminatur ad Deum prout est in se: ergo, etc.

Confirmatur primo. Nam ideo visio, qua Deus se ipsum videt, distinguitur specie a visione creata beatorum, quia est infinite immaterialior, et clarior quam ista: ergo penes maiorem, vel minorem accessum ad hanc infinitam immaterialitatem, et claritatem poterunt visiones beatorum distingui inter se specie, et esse essentialiter inaequales.

Confirmatur, et explicatur secundo. Nam intellectiones ordinis naturalis, quas habent Angeli, distinguuntur inter se specie, penes maiorem, vel minorem immaterialitatem eiusdem ordinis: ergo etiam visiones beatorum poterunt distingui specie penes maiorem, vel minorem immaterialitatem ordinis supernaturalis, atque adeo penes maiorem, vel minorem accessum ad infinitam immaterialitatem Dei. Consequentia patet ex paritate rationis. Antecedens vero probatur. Nam Angeli distinguuntur specie intra ordinem naturalem per hoc, quod unus sit magis, vel minus intellectivus, quam alius, ac proinde per hoc, quod unus sit magis immaterialis, seu habeat minus de potentialitate, quam alter, quia intellectualitas provenit ex immaterialitate, et maior intellectualitas ex maiori immaterialitate: ergo etiam intellectiones eorum penes maiorem, vel minorem immaterialitatem distinguuntur specie.

§ II. Vera sententia Thomistarum, et primum eius fundamentum.

12 Dicendum tamen est visiones beatorum posse esse inaequales in intensione, et extensione; non tamen in perfectione essentiali, seu non posse distingui inter se specie. Assertio haec satis colligitur ex D. Thom. in praesenti, et locis supra citatis, ut ex iam dicendis constabit. Et quidem quoad duas priores partes est valde communis inter Theologos: quoad posteriorem autem eam tuentur discipuli D. Thom. Cajet. 3. part. quaest. 10. art. 4. Gonzalez, Machin, et alii in praesenti.

Probatur primo ratione ex D. Thom. desumpta. Nam ut S. Doct. in praesenti docet, tota inaequalitas visionis Dei, non qualiscunque, sed beatificae, de qua in praesenti loquimur, debet oriri ex inaequalitate habitus luminis gloriae: sed lumen istud potest esse inaequale in intensione, et extensione, non vero in perfectione essentiali, et specifica, ita, ut dentur duo lumina gloriae specie distincta: ergo visiones poterunt esse inaequales in intensione, et extensione, non vero in perfectione essentiali, ita ut distinguantur specie. Maior constabit ex dicendis infra, et ex dictis disput. praecedenti: quandoquidem tota virtus proxima videndi Deum est lumen gloriae: et non utcumque, sed ita, ut diversitas potentiarum, et perfectio earum naturalis materialiter se habeat in ordine ad eliciendam visionem beatificam, ex eo quod non concurrit potentia naturalis formaliter ut talis, sed ut elevata per virtutem supernaturalem, et proportionatam, quae, quoad praesens debet esse lumen gloriae, ut supra ostensum est, ac proinde quaevis inaequalitas debet oriri ex inaequalitate luminis.

Minor vero, quoad primam partem constat. Tum, quia communiter recipitur a Theologis, tum quia lumen gloriae est qualitas quaedam habitualis, ac proinde poterit, sicut aliae qualitates, seu habitus magis, vel minus intendi; tum denique, quia cum fides sit intensibilis, etiam lumen gloriae in patria correspondens poterit secundum intensionem augeri. Quoad secundam vero partem, nempe quoad extensionem, constat ex priori eiusdem minoris parte, ut ex iis, quae in probatione consequentiae statim dicemus, satis patebit. Quoad tertiam partem etiam constat. Quoniam essentia cuiuscumque habitus luminis gloriae est tendere permanenter in Deum, prout est in se, et ita non dabitur distinctio specifica inter illa lumina, et consequenter neque inaequalitas essentialis iam dicta.

Ex quo etiam consequentia satis constat. Quoniam ad intensius lumen sequitur intensior visio beatifica, et ex extensiori visione oritur, quod eadem visio sit magis extensa, et respiciens plura obiecta, saltim secundaria, ut infra dicemus, et tandem ad aequale lumen secundum speciem debet sequi aequalis visio secundum speciem: quandoquidem, ut supra dicebamus, visio, et unio essentiae divinae in ratione speciei debet esse iuxta quantitatem, et modum luminis.

13 Nec refert, si dixeris, in luminibus gloriae, tantum esse rationem quamdam genericam, quod sint habitus clare cognoscitivi Dei prout est in se ipso, non vero rationem atomam: quia haec consistit in hoc, quod sint magis, vel minus immateriales intra ordinem intellectivum supernaturalem, ac proinde in hoc, quod magis, vel minus accedant ad immaterialitatem supernaturalem divini intellectus, prout est in se ipso.

Nam contra hoc est, quod maior perfectio habitus luminis gloriae creati, non potest pertingere quantumvis magis crescat, ad hoc, ut praedictus habitus sit comprehensivus Dei, ut art. 7. ostendemus, sed solum ad hoc, quod clarius, et clarius Deum, prout est in se, attingat: at ad hoc, ut clarius, et clarius valeat illum attingere, ita tamen, ut non pertingat ad praedictam comprehensionem, sufficit maior intensio luminis intra eandem speciem: ergo licet possit crescere in intensione, non tamen in perfectione specifica modo dicto.

Minor patet. Nam cum habitus luminis gloriae ex se habeat vim ad videndum clare Deum, non poterit non clarius, et clarius, modo dicto, illum attingere, si magis, ac magis eodem modo in intensione crescat. Sicut, quia charitas supernaturalis est de se inclinatio in Deum, prout est in se summum bonum, non poterit non magis, ac magis eodem proportionali modo in hac inclinatione crescere, si amplius in intensione proportionaliter augeatur.

14 Confirmatur. Nam ex eo intellectus Angelici possunt in immaterialitate arguente distinctionem specificam crescere, quia, quo aliquis intellectus est perfectior, eo potest per pauciores species intelligere, ac proinde minorem potentialitatem habere: sed quivis habitus luminis gloriae solum potest uti unica, et perfectissima specie ab illo distincta, scilicet essentia divina, et quo fuerit intensior, eo valebit melius, et perfectius per illam videre Deum, ut ex se constat, et ex dicendis art. 7. amplius patebit: ergo inter habitus luminis gloriae non poterit dari excessus in immaterialitate arguens distinctionem specificam inter illos.

Confirmatur, et explicatur, ac simul tacita quaedam solutio evertitur. Quoniam licet essentia divina in ratione formae intelligibilis considerata habeat, non obstante, quod sit unica, et eadem, ut simul sit eminentissima, et universalissima, aequivalensque infinitis speciebus intelligibilibus; nihilominus secundum omnem universalitatem, quam habet in ordine ad videndum ea, quae sunt formaliter in Deo, unitur cuivis intellectui beato, ut ex dicendis disp. 7. dubio 1. 2. et 3. constabit; et secundum universalitatem, quam habet ad cognoscendum creaturas in ipso Deo, eo universalius unitur in ordine ad videndum plures creaturas in ipso, quo praedictum lumen in intensione crescit: ergo non est unde lumina gloriae possint ratione maioris, ac maioris immaterialitatis distingui specie essentiali: siquidem, ut nuper dicebamus, haec maior immaterialitas innuens distinctionem essentialem consisteret in hoc, quod posset uti universaliori specie, et ad hunc usum satis est maius incrementum luminis in intensione, ut ex dicendis in hoc tractatu disp. ult. dub. ult. amplius patebit.

§ III. Fundamentum secundum verae sententiae.

15 Secundo probatur assertio ratione, quam insinuat D. Thom. in hac 1. part. quaest. 118. art. 2. et in 2. dist. 9. quaest. 1. art. 8. et 3. cont. Gent. cap. 53. et 57. quae potest sub hac forma proponi. Quoniam visio beata animae Christi Domini est longe perfectior quacumque visione beata cuiusvis Angeli, imo sola ipsa sigillatim sumpta est nobilior omnibus aliis in unum collectis: ergo praedicta visio est perfectior in intensione, et extensione, quam caeterae aliae visiones, ita, ut non excedatur ab illis in perfectione essentiali, ac proinde, licet visiones beatificae possint esse inaequales in perfectione intensiva, et extensiva, non tamen in specifica, et essentiali, ita ut distinguantur specie. Antecedens est D. Thom. locis citatis, et communiter docetur a Theologis.

Prima vero consequentia, quoad excessum intensivum, et extensivum, aperte sequitur ex antecedenti. Nam, ut infra ostendemus, quo aliqua visio beata fuerit perfectior, eo intensius Deum attinget, et plura ex iis, quae in eo virtualiter continentur, cognoscet: penes quod ultimum attenditur excessus extensivus. Quoad secundam vero partem, nimirum visionem beatam Christi Domini non excedi in perfectione specifica ab Angelicis, etiam constat. Quia alioqui nunquam visio illius posset adaequare perfectionem visionis Angelicae: quia facta collatione inter duas visiones beatificas, ut tales, quae specie essent distinctae, tunc incomparabiliter esset maior excessus in perfectione essentiali, quam in accidentali: atque ita quantumcunque augeretur visio humana Christi Domini in intensione, aut extensione, remaneret minus perfecta, quam Angelica. Secunda vero consequentia etiam patet. Quoniam si aliquis esse posset excessus essentialis inter illas, tunc visio Angelica superaret humanam, quippe cum ille excessus non proveniret ex perfectione essentiali luminis, quod est eiusdem speciei in omnibus, ut dictum est; sed ex maiori perfectione specifica intellectus: quam quidem satis constat non convenire intellectui Christi Domini, bene tamen intellectui Angelico.

16 Nec refert si respondeas primo ex doctrina Maioris loco citato, hinc solum fieri, visionem animae Christi esse perfectiorem ratione beatitudinis, ac proinde, quoad hoc non excedi specifice ab Angelica, secus tamen in ratione cognitionis.

Nam contra hoc est, quod praedicta visio, etiam quatenus beatitudo, habet rationem cognitionis: et ita non recte cohaeret, quod in ratione beatitudinis sit nobilior, et non in ratione cognitionis. Adde, quod ille excessus in ratione cognitionis nequit oriri ab intellectu Angelico praecise, secundum rationem generalem intellectus, neque secundum, quod excedit excessu essentiali, humanum intellectum. Quoniam (ut iam diximus, et ex dicendis dubio sequenti amplius patebit) excessus iste materialiter se habet in praedictis potentiis in ordine ad actus supernaturales secundum substantiam, qualis est visio beatifica.

17 Nec etiam refert, si secundo cum eodem Maiori respondeas, visionem Christi Domini non esse perfectiorem quoad entitatem visione Angelica, sed solum, quoad valorem praemii, et in ordine ad satiandum appetitum: et ita licet nunquam possit excessus iste adaequare in ordine entitativo visionem Angelicam; nihilominus in ratione valoris, et praemii potest illam adaequare, et superare. Nam sicut aurum secundum suam speciem et entitatem est perfectius argento, attamen si huic fiat additio secundum multitudinem, aut magnitudinem, poterit ab eo illud superari quoad valorem, ita visio animae Christi, quae quoad entitatem, et perfectionem specificam est ignobilior, quam Angelica, poterit ex intensione luminis gloriae crescere in ratione valoris, et praemii.

Non igitur hoc refert. Quoniam, vel in hac solutione fit sermo de valore conveniente rei ex meritis suae naturae secundum se sumptae, vel de eo, qui competit ipsi in ordine ad aliquem usum, et finem extrinsecum. Non primum, nam alias visio beatifica, ut talis, quae excedit aliam secundum perfectionem specificam, non posset non esse nobilior, etiam quoad valorem: quandoquidem huiusmodi valor conveniens illi, ratione suae naturae secundum se consideratae, consistit in perfectione praedictae speciei, et naturae, vel ab ea necessario dimanat.

18 Secundum autem dici nequit, quia alioqui perfectio visionis Angelicae nequiret per intensionem visionis humanae adaequari, quoad hoc valorem. Tum quia in casu non habet locum praedictus valor: siquidem non potest esse aliquis finis, aut usus extrinsecus, in ordine ad quem fit maioris valoris visio humana, quam Angelica, si semel haec in perfectione essentiali visionis excedit humanam. Tum etiam: quia non posset perfectio specifica visionis Angelicae superari per intensionem quoad formalem rationem beatitudinis consistentis in hoc, quod sit possessio summi boni: quoniam ad perfectionem possessionis magis conducit excessus, quoad perfectionem specificam, quam quoad intensionem.

Ex quo etiam fit, non posse visionem Christi excedere Angelicam in excellentia valoris consistente in maiori sufficientia ad satiandum appetitum. Nam cum perfectio, quae convenit rei secundum speciem, sit maior, quam illa, quae competit eidem ratione intensionis, fit inde, ut excessus perfectionis specificae fit aptior ad satiandum appetitum, quandoquidem iste per assecutionem bonitatis, et perfectionis satiatur.

Unde etiam sequitur, exemplum adductum de argento excedente aurum in valore per sui incrementum non esse ad rem, quia argentum, quantumcumque augeatur, non potest pervenire ad valorem intrinsecum competentem auro, ratione suae naturae secundum se spectatae, licet in ordine ad humanos contractus, aut alios usus possit esse maioris valoris extrinseci, ut etiam contingit in ferro, et lapidibus, et aliis rebus imperfectis, ac multiplicatis: hic autem valor non habet in praesenti locum, ut explicatum est.

§ IV. Solvuntur fundamenta utriusque sententiae.

19 Ad primum primae respondetur, ad summum convincere, quoad causas specie distinctas, et consequenter inaequales in perfectione essentiali, quando formaliter concurrunt quatenus sic inaequales sunt; secus vero quoties praedictus excessus materialiter se habet in ordine ad concurrendum, ut in praesenti contingit.

Per quod, etiam ad confirmationem patet. Unde solutio ibidem data, et iuxta ea, quae iam dicemus intellecta, debet admitti. Et ad impugnationes contra illam constat etiam ex dictis. Nam commensuratio essentialis, quam intellectus humanus et Angelicus dicunt in ordine ad visionem Dei, prout est in se, est eiusdem rationis: quandoquidem potentia obedientialis in ordine ad illam, in qua (modo tamen supra art. 1. huius quaestionis explicato) consistit praedicta commensuratio, non potest non, si formaliter sumatur, esse eiusdem rationis in utroque. Quia in utroque respicit eundem terminum, et actum formaliter, nempe eandem potentiam activam, et supernaturalem Dei, secundum quod per communicationem sui luminis intellectualis potest elevare praedictas potentias ad visionem beatificam, ipsaeque sic elevatae possunt praedictam visionem (quae, ut ex dictis constat, est eiusdem speciei) elicere.

Per quod, ad omnia quae in eadem impugnatione adducuntur, satis patet.

20 Ad secundum transeat antecedens, et negetur consequentia. Ad cuius primam probationem dicendum est, esse disparem rationem. Quia licet utraque cognitio sit supernaturalis, et modo sibi proportionato clara, attamen quivis habitus luminis gloriae non potest non habere ratione suae maximae perfectionis idem obiectum formale, illudque excellentissimum, scilicet divinam essentiam, ut clare cognoscibilem, prout est in se: et ita quivis excessus inter praedictos habitus luminis gloriae solum potest esse accidentalis, ut ostensum est.

Caeterum lumen propheticum, quippe longe inferius, non petit, ut habeat semper perfectissimum obiectum, quod sub lumine prophetico cadere potest: et ita aliquando poterit manifestare quidditatem obiecti revelati, aliquando vero solum existentiam illius futuram, quantum, ad an est: similiter ex ea parte, qua fertur in varia obiecta sub ratione temporali, potest variari, ex diversitate obiectorum, et ex modo illa attingendi.

Ad secundam vero probationem dicendum est, quod ex eminentia Dei, prout est clare cognoscibilis, non sequitur ipsum sub ista ratione posse attingi sub diversis luminibus specie distinctis: quia Deus sic consideratus, tantum constituit unicum obiectum formale, et intra unam, et eandem lineam. Sicut ex hoc, quod Deus, ut attingitur per fidem, sit obiectum eminentissimum, non sequitur (ut multi valde probabiliter volunt) illum secundum istam rationem esse attingibilem per lumina fidei distincta secundum speciem. Unde ratione suae eminentiae tantum habet, quod ipsemet absolute consideratus valeat attingi diversis luminibus, et diversis modis, scilicet per lumina gloriae, et fidei, per lumina prophetiae, per scientiam inditam, et dona Spiritus Sancti, etc.

21 Ad tertium respondetur, quod licet in pluribus beatis sint plures beatitudines essentiales, non tamen plures essentialiter, seu specifice diversae, sed solum individualiter: sicut licet in pluribus hominibus sint plures essentiae humanae, non tamen plures essentialiter, sed numerice: atque adeo solum hinc colligitur danda esse plura individua beatitudinis essentialis, quae secundum maiorem, vel minorem perfectionem numericam distinguantur; non vero, quod essentialiter differant. Et ita cum communiter dicitur, unum beatum habere maius praemium essentiale altero, sensus est, quod habeat essentiam beatitudinis individualiter perfectiorem, imo et sub maiori intensione. Quia iuxta communem modum loquendi Theologorum, totum id, quod conducit ad Deum clarius attingendum, connumeratur inter ea, quae ad beatitudinem essentialem pertinent: sicut totum id, quod se tenet ex parte Dei visi, ut per se primo terminat visionem, pertinet ad beatitudinem eorundem obiectivam.

22 Ad fundamentum secundae sententiae, concessa maiori, neganda est minor. Et ad probationem dicendum est, quod intra lineam obiecti beatifici, et supernaturalis, tantum sunt duae differentiae essentiales, duoque modi attingendi Deum, prout est in se, specie diversi, scilicet attingere comprehensive, et adaequate, et attingere non comprehensive, sed inadaequate, et finite: Deus autem attingit se comprehensive, et infinite; intellectus autem creatus attingit illum inadaequate, et finite. Unde licet uterque tendat ad divinam essentiam, prout est in se, attamen visiones illae sunt essentialiter inaequales, ob diversum, et iam explicatum tendendi modum. Quare cum omnes intellectus creati tendunt finite, ac proinde eodem modo in ordine ad visionem beatificam, ut ostensum est; ideo praedictae visiones nequibunt ex parte obiecti formalis specie distingui.

Ex quo ad primam confirmationem satis patet. Nam excessus in claritate videndi Deum, finito tamen modo, non variat modum tendendi essentialiter, sed solum accidentaliter, ut in assertione ostendimus: sicut etiam non potest inter lumina gloriae aut visiones esse excessus in immaterialitate sufficiens ad distinctionem specificam, propter rationem loco citato assignatam. Unde communicatio Dei per visionem beatificam attingit maximum, quod sic communicationis divinae, quoad gradum specificum immaterialitatis, secundum quem Deus per dona creata, et supernaturalia communicari potest intellectui creato: sicut communicatio per gratiam sanctificantem pertingit etiam, usque ad maximum, quod sic communicationis suae naturae, quae per dona creata gratiae fieri potest. Neque exemplum illud de maiori immaterialitate Angelorum aliquid convincit, ut in prima ratione pro assertione tetigimus. Per quae etiam ad secundam confirmationem satis patet.

23 Quamvis decisio huius dubii non difficulter ex dictis in praecedenti colligatur: caeterum, ut Angelici Doctoris sententia amplius maneat elucidata, et argumentis adversariorum melius occurratur, ideo illud in praesenti excitamus, et iure sane optimo dubium hoc statim praecedenti annectimus. Nam postquam explicuimus, an distinctio specifica intellectuum refundat distinctionem, et inaequalitatem essentialem in visiones, merito dubitatur, an maior perfectio naturalis illorum, quaecumque illa sit, refundat aliquam maiorem perfectionem accidentalem, et intensivam in visiones beatificas, ita, ut quo maior fuerit praedicta perfectio naturalis, eo, caeteris paribus, clarius Deus per talem intellectum videatur?

§ I. Prima sententia affirmans.

Partem affirmantem tuentur Ricardus in 4. distinct. 49. quaest. 8. art. 2. Maior quaest. 10. Scotus dist. 50. quaest. 6. Durandus in 3. dist. 14. quaest. 1. ad ultimum, Holcot in suis determinationibus quaest. 8. art. 1. ad 4. referturque pro eadem Molina in praesenti disp. 9. et Caietan. 3. part. quaest. 10. art. 4. ad secundum.

Probatur primo, testimonio D. Thom. 3. part. quaest. 10. art. 4. ad 2. ubi inquit: Gradus in visione secundum perfectionem, magis attenditur secundum ordinem gratiae, quam secundum ordinem naturae. Ubi illud comparativum magis, videtur innuere perfectionem visionis, etiam attendi secundum ordinem naturae, id est, secundum perfectionem naturalem intellectuum, quia comparativum supponit suum positivum.

Confirmatur ex eodem Sancto Doctore in praesenti in solutione ad 3. ubi inquit: quod diversitas videndi erit per diversam facultatem intellectus, non quidem naturalem, sed gloriosam. Ubi non solum in lumen gloriae, sed in facultatem ipsam gloriosam diversitatem videndi Deum refundit, ut per hoc denotet non solum diversitatem luminis, sed etiam facultatis intellectivae lumine gloriae perfusae conducere in ordine ad clariorem, et perfectionem visionem.

24 Secundo probatur ratione. Quia quotiescunque duae causae ad unum, et eundem effectum concurrunt, toties per incrementum cuiusvis producitur maior, et perfectior effectus: sed ad visionem Dei concurrunt tam intellectus, quam lumen gloriae: ergo per incrementum cuiuscumque ex illis elicietur intensior visio: ac proinde perfectior intellectus cum aequali lumine gloriae perfectius, et clarius videbit Deum. Utraque conseq. patet. Maior vero ex se constare videtur. Nam quo causa totalis crescit in perfectione, eo producit perfectiorem effectum: causa autem totalis in praedicta perfectione crescit per incrementum cuiuslibet ex causis partialibus eandem integrantibus. Minor vero etiam liquet. Nam si lumen non concurreret, non posset visio esse actus supernaturalis, nec intellectus videret Deum, prout est in se, ut ex saepe dictis constat: si autem intellectus non influeret, non esset illa actio vitalis, neque intellectus diceretur videre Deum; quandoquidem intellectus non intelligit, seu videt, nisi per intellectionem, seu visionem a se elicitam.

Confirmatur. Nam perfectior causa cum aequali instrumento meliorem producit effectum, sicut etiam aequalis causa cum perfectiori instrumento perfectius operatur: ergo perfectior intellectus cum aequali lumine gloriae perfectius videbit Deum. Antecedens satis constat in agentibus artificialibus, ubi videmus peritiorem pictorem cum aequali pennicillo melius depingere, et aequalem pictorem cum pennicillo meliori perfectiorem effectum producere. Consequentia vero etiam constat: nam concursus causae partialis, et principalis magis conducit ad effectum, quam concursus causae instrumentalis, ut ex se constat: ergo si maior perfectio instrumenti conducit ad perfectiorem effectum, multo magis conducet maior nobilitas causae principalis, et partialis, qualem esse intellectum in ordine ad visionem supra ostensum est.

25 Nec satis erit, si dixeris, argumentum hoc, et eius confirmationem, tantum habere vim in causis partialibus, quarum quaelibet habeat suam vim proximam ad agendum, distinctam ab alia: hoc autem non reperiri in intellectu, et lumine gloriae, ut supra dictum est.

Nam contra hoc est, quod concursus radicalis conveniens intellectui, re vera est concursus in ordine causae efficientis: ergo maior perfectio intellectus conducet ad meliorem visionem. Antecedens constat. Quoniam alioqui intellectus solum concurreret per modum subiecti sustentantis, non vero in genere causae efficientis. Consequentia vero probatur. Nam hoc ipso quod intellectus sit perfectior, iam influxus totalis coalescens ex maiori influxu radicali intellectus, et proximo luminis esset nobilior; quandoquidem quivis ordo, quodvisque coniunctum crescit in perfectione, ex eo quod coalescat ex rebus perfectioribus per se spectantibus ad illum ordinem, ad illudque coniunctum. Et ideo licet forma substantialis solum concurrat radicaliter ad constituendum integrum, et proximum susceptivum accidentium, scilicet compositum; nihilominus compositum ipsum eo est perfectius susceptivum illorum, eoque magis concurrit, et petit nobiliora accidentia, quo forma ipsa radicaliter influens est nobilior. Et similiter licet substantia creata tantum sit radicaliter, non vero proxime operativa, ut ostendunt N. Complut. 2. Physic. disp. 10. attamen, quo substantia fuerit perfectior, eo influxum radicalem perfectiorem praestabit, ac proinde eo meliorem, et perfectiorem effectum attinget, ut ex se constat, et ibidem ostenditur.

Confirmatur. Nam ideo maior perfectio aquae non conducit ad perfectiorem calefactionem, quia aqua solum se habet ut subiectum sustentans calorem, ut communiter docent Philosophi: ergo cum intellectus concurrat radicaliter in ordine causae efficientis, consequens erit, ut maior perfectio intellectus conducat ad perfectiorem visionem. Patet conseq. Quoniam aliquid amplius debemus tribuere intellectui propter hunc radicalem concursum in ordine ad visionem, quam aquae sustentanti calorem respectu calefactionis: ergo cum maior perfectio aquae nihil conducat ad perfectiorem calefactionem, fiet inde, ut maior perfectio intellectus radicaliter influentis debeat aliquid quantumvis parum, ad meliorem effectum conducere.

26 Tertio, et principaliter. Quoniam maior perfectio intellectus concurrentis cum aequali lumine fidei ad alios actus ordinis supernaturalis non parum prodesse solet ad eliciendos perfectius praedictos actus: ergo etiam maior perfectio illius conducet cum aequali lumine gloriae ad nobiliorem visionem. Conseq. patet. Nam utrobique effectus est supernaturalis, et potentia intellectiva ordinis naturalis, ac tandem lumen elevans, et supernaturale est aequale: ergo utrobique erit par ratio, quoad hoc, quod est maiorem perfectionem potentiae intellectivae cum aequali lumine conducere, vel non conducere ad maiorem, et perfectiorem actum ordinis supernaturalis, vel visionis Dei, vel fidei. Antecedens autem probatur. Quoniam nobilior intellectus aequali lumine fidei perfusus, solet plura fidei mysteria magis, et perfectius penetrare, quam intellectus non ita nobilis, ut constat in fideli acuti ingenii collato cum fideli rustico.

27 Tandem, intellectus perfectior cum aequali lumine gloriae potest magis conari in ordine ad visionem, quam intellectus minus perfectus: ergo perfectius, et intensius Deum videbit. Antecedens probatur. Nam conatus ad operationem, seu (quod idem est) applicatio in ordine ad illam non convenit potentiae ratione habituum, sed potius e contra, quia habitus subordinantur potentiis in ordine ad operari, et ideo possumus indifferenter uti et non uti illis, quod quidem non possent habere nisi conatus, et applicatio potentiae ad operandum conveniret illi ratione sui, non vero ratione habituum. Conseq. vero probatur. Quoniam, quod ratione sui potest conari ad operandum, poterit etiam si crescat in perfectione, magis conari: ergo tunc eliciet perfectiorem effectum: quandoquidem ad meliorem conatum, et applicationem sequitur nobilior operatio, sive talis conatus, et applicatio sit idem cum praedicta operatione, sive ad illam praesuppositus.

§ II. Sententia D. Thomae una cum primo eius fundamento.

28 Dicendum tamen est, visionem beatificam omnino commensurari cum lumine gloriae, atque adeo perfectiorem potentiam intellectivam naturalem cum aequali lumine non videre Deum perfectius, seu clarius. Ita D. Thom. in 4. dist. 49. quaest. 2. art. 4. et 3. contra Gent. cap. 58. et in hoc art. his verbis: Dicendum, quod videntium Deum per essentiam, unus alio perfectius eum videbit: sed hoc erit per hoc, quod intellectus unius habebit maiorem virtutem, seu facultatem ad videndum Deum, quam alterius: facultas autem videndi Deum non competit intellectui creato secundum suam naturam, sed per lumen gloriae, quod intellectum in quadam Deiformitate constituit. Unde intellectus plus participans de lumine gloriae, perfectius Deum videbit. Ubi, ut vides, in solam diversitatem luminis refundit S. Doctor diversitatem, et maiorem perfectionem visionis beatificae. Et in solutione ad tertium, sic ait: Diversitas videndi erit per diversam facultatem intellectus, non quidem naturalem, sed gloriosam: id est, per diversum lumen gloriae; ut in solutione ad confirmationem primi pro opposita sententia adducti, ex eodem S. Doct. ostendemus. Unde Sanctum Doctorem sequuntur eius discipuli, Ferrara tertio contra Gentes cap. 55. et 58. Sotus in 4. distinct. 49. quaest. 3. artic. 2. Medina prima secundae quaest. 3. artic. 2. Bannez, Zumel, et Gonzalez in praesenti, Navarrete controversia 42. Alvarez de auxiliis disput. 63. et ex extraneis Valentia in hoc art. disput. 1. punct. 4. in fine. Arrubal disp. 22. Suarez 1. tomo summae Theologicae lib. 2. cap. 21. Vazquez disp. 47. cap. 7. quamvis hi duo in assignanda ratione pro hac sententia ab schola Thomistica dissentiant.

29 Ratio fundamentalis tangitur a D. Thom. in hoc articulo, quae potest sub hac forma proponi. Intellectus nequit ex solis naturae viribus, sed solum, ut elevatus per vires gratiae, et supernaturales pertingere ad videndum Deum: ergo nequit per maiores vires naturae, nisi elevetur per maiores gratiae vires, pertingere ad perfectiorem, et clariorem visionem. Antecedens constat ex iis, quae art. 4. et 5. diximus. Consequentia ex antecedenti sequitur. Nam sicut operatio ordinis divini est supra vires naturae, eique improportionata, et propterea non potest intellectus ex solis suis viribus in illam prorumpere, ita operatio ordinis divini magis perfecta superabit vires naturae perfectiores, et erit ei improportionata, ac proinde nequibit ex illis procedere, nisi per vires perfectiores ordinis gratiae elevetur: quandoquidem, ut ex communi illa Dialecticorum regula constat: Sicut se habet simpliciter ad simpliciter, ita magis ad magis, quoties fit comparatio inter eadem extrema, ut in praesenti contingit.

Confirmatur. Nam iuxta diffinitionem Concil. Viennensis, quam supra adduximus, intellectus creatus in ordine ad visionem indiget elevatione, ac proinde ad meliorem visionem meliori elevatione indigebit. Patet conseq. tum ex modo dictis: tum etiam, quia eiusdem ordinis est primus gradus, aut quasi gradus perfectioris visionis, ac reliqui: ergo necessitas formae ad primum gradum inducit necessitatem incrementi formae ad reliquos gradus.

§ III. Secunda ratio pro Angelici Doctoris sententia examinatur.

30 Secundo principaliter probatur assertio ratione, quam etiam insinuat idem S. Doct. Quoniam alias visio beatifica non tribueretur unicuique iuxta proportionem suorum meritorum: hoc autem est contra fidem: ergo, etc. Sequela probatur. Nam si ex duobus habentibus aequalia merita unus polleret perfectiori intellectu, tunc utrique tribueretur aequale lumen gloriae, quippe, quod correspondet meritis, quae ut supponimus, sunt aequalia in ambobus, et nihilominus si perfectior intellectus conducit cum aequali lumine ad perfectius videndum Deum, non poterit non ille, qui alium in intellectu superat, elicere perfectiorem, et clariorem visionem. Minor autem probatur. Nam in Concilio Florentino sess. ultima in literis sanctae unionis, de animabus iustorum, quae nihil habent purgandum, dicitur in coelum mox recipi, et intueri clare ipsum Deum Trinum, et Unum sicuti est, meritorum tamen diversitate alium alio perfectius.

31 Occurrunt primo Molina, et alii, concedendo, quod in hoc casu dabitur utrique aequale lumen, et aequalis visio, quamvis unus eorum habeat praestantiorem intellectum, quam alius: quia habenti imperfectiorem intellectum tribuetur maius auxilium actuale, quantum satis sit ad compensandum praedictum excessum; et illi, qui perfectiori intellectu polluerit, praestabitur auxilium actuale ita attemperatum, ut non prorumpat in intensiorem visionem, quam alter.

Sed contra. Quia causae operanti per modum naturae, seu per modum agentis necessarii debetur debito connaturalitatis auxilium actuale ita intensum, sicut est virtus operativa illius. Unde si Deus non tribueret praedictum auxilium, non operaretur iuxta communes naturae leges, sed miraculose: ergo in casu posito habenti aequalia merita cum altero, excedenti tamen illum in intellectu, tribuetur a Deo auxilium actuale intensius, et consequenter eliciet intensiorem visionem, tribueturque ei intensius praemium. Haec ult. conseq. ex priori aperte sequitur. Prior vero ex antecedenti. Quia Deus, ut iustus iudex, et retributor praemii, et mercedis meritorum operatur secundum communes leges, atque adeo non miraculose: ergo habenti aequale lumen cum perfectiori intellectu, dabitur intensius auxilium actuale, si verum est, quod ex aequali lumine cum perfectiori intellectu consurgit perfectior virtus activa in ordine ad videndum Deum. Antecedens autem ex se constat. Nam cum auxilium actuale debeatur debito connaturalitatis virtuti operativae completae, et expeditae, cum omnibus requisitis ad operandum, fit inde, quod perfectiori virtuti operativae, et expeditae, petentique operari per modum naturae, et consequenter necessario, et quantum potest, debeatur intensius auxilium actuale.

32 Adde, quod in hac solutione contradictoria involvuntur, scilicet habenti imperfectiorem intellectum tribui maius auxilium actuale, non vero maius lumen, quam alteri, ita, ut simul cum hoc habeat elicere intensiorem visionem. Nam in eo eventu eliceret, et non eliceret visionem magis intensam: eliceret quidem, ut supponitur; non eliceret autem, quia repugnat causam secundam prorumpere in actum secundum, quin prius praesupponatur in actu primo proportionato tali actui secundo: at per auxilium actuale intensius, seu per intensiorem influxum Dei in visionem, quem adversarii nomine auxilii actualis in praesenti intelligunt, non constituitur intellectus in actu primo proportionato respectu intensioris visionis, ut art. praecedent. ex professo ostendimus: ergo ratione illius non eliceret perfectiorem visionem, ac esset illa, quae ex vi luminis, et quantitatis ipsius elicienda erat.

33 Occurrit secundo Molina tribuendam esse in casu argumenti utrique ex illis hominibus aequalem visionem, non tamen aequale lumen gloriae, sed habenti imperfectiorem intellectum esse concedendum tantum de maiori intensione luminis, quantum satis est hoc, ut eliciat ita intensam visionem ac alius, qui habet praestantiorem intellectum cum aequalibus meritis; e contra vero huic concedendum esse lumen minus intensum, et in ea proportione, ut eliciat aequalem visionem cum altero. Ratio autem, ob quam inquit potius visionem, quam lumen debere proportionari meritis, est, quia visio secundum se habet rationem praemii, et beatitudinis formalis, et ita ex se exigit proportionari meritis. Caeterum lumini gloriae non convenit esse praemium, aut beatitudinem, sed dispositionem elevantem, et fulcientem intellectum, ut adipiscatur praemium: et ita debet proportionari indigentiae potentiae in ordine ad praemium; unde quia potentia perfectior indiget remissiori lumine ad efficiendam visionem aequalem cum visione alterius, qui imperfectioris est intellectus; e contra vero iste indiget intensiori lumine in ordine ad praedictum effectum, ideo debet iuxta hanc proportionem illius tribui.

Sed contra. Nam si lumen gloriae non tribueretur iuxta proportionem meritorum, et quantitatem incrementi visionis, fieret inde, ut visio, seu praemium non concederetur iuxta mensuram eorundem meritorum: ergo habentibus aequalia merita debet tribui aequale lumen. Consequentia patet. Antecedens autem probatur. Quoniam iam visio, quoad aliquod sui incrementum non corresponderet in habente perfectiorem intellectum, incremento luminis (siquidem huic non tribuitur ita intensum lumen, ac est visio) sed nativae virtuti intellectus, cui, iuxta hunc dicendi modum Molinae, correspondet aliqua virtus proxima, licet partialis, respectu visionis: ergo talis visio, et praemium non concederetur iuxta mensuram meritorum: nam, quod iure naturae est debitum, et ex propria virtute habetur, non tribuitur per modum coronae, atque adeo nec iuxta proportionem, et mensuram meritorum.

34 Quocirca licet, iuxta hanc evasionem Molinae habenti quatuor opera meritoria, ut unum cum intellectu, ut unum perfectiori, tribuatur lumen, ut tria, et visio, ut quatuor, nihilominus quartus gradus incrementi non tribueretur, ut praemium, sed unum ex illis operibus sine praemio maneret. Et ratio est aperta. Quoniam praedictus gradus corresponderet nativae virtuti intellectus: et ita solum tria ex illis operibus remunerata manerent, ac proinde praemium non ad mensuram operum tribueretur: siquidem tribui praemium ad mensuram et iuxta proportionem meritorum, necessario involvit, ut cuilibet operi suum peculiare praemium, et iuxta proportionem, et quantitatem ipsius correspondeat.

Confirmatur. Quia ex opposito etiam fieret, quod illa visio, quod aliquem gradum non est quid supernaturale, et divini ordinis, et per consequens nec tribueretur per modum coronae, et iuxta proportionem meritorum. Sequela, quoad priorem partem probatur. Quia incrementum illud visionis, quod corresponderet nativae virtuti perfectioris intellectus, esset illi proportionatum, et per consequens ordinis naturalis, non vero ordinis supernaturalis, et excedentis. Quoad secundam vero partem etiam constat. Quia merito supernaturali non correspondet per modum coronae, aut iuxta mensuram ipsius, aliquid ordinis naturalis, sed necessario debet illi correspondere aliquid eiusdem ordinis.

35 Deinde. Nam etsi daremus servari proportionem, iuxta hunc modum dicendi Molinae, inter merita, et visionem cum inaequalitate luminis, non potest salvari debita proportio inter eadem merita, et totale praemium beatificum, ita ut daretur iuxta mensuram meritorum: ergo, etc. Antecedens probatur. Nam habens meritum ut quatuor, una cum perfectiori intellectu, necessario debet habere charitatem ut quatuor, quandoquidem augetur gratia, et charitas iuxta gradum meritorum; cumque ille, qui est perfectioris intellectus, sit etiam perfectioris voluntatis, consequens erit, ut postea habeat fruitionem, et amorem beatificum, ut quinque, quae etiam spectant ad totale, et completum praemium beatitudinis: ergo non salvabitur, quod praemium merito adaptetur, et consequenter neque quod alteri habenti aequalia merita, cum imperfectiori voluntate tribuatur aequale praemium cum illo priori.

36 Nec disparitas illa inter visionem, et lumen, ob quam in hac solutione dicitur visionem debere proportionari meritis, esseque iuxta mensuram illorum, secus vero lumen, est alicuius momenti; quamvis per eam asserat Vazquez loco citato sufficienter enervari vim huius rationis pro nostra assertione. Nam ad eliciendos actus, qui sunt dispositiones proportionatae ad gratiam sanctificantem, non detrabitur aliquid de virtute supernaturali requisita in actu primo ad illos, quantumcumque potentiae sint magis perfectae secundum suam naturam, quamvis virtus illa sit id, per quod potentiae habent elevari, et fulciri in ordine ad praedictos actus: ergo licet lumini gloriae conveniat esse dispositionem elevantem, et confortantem intellectum in ordine ad visionem, non adimetur aliquid de quantitate luminis iuxta mensuram perfectioris visionis, quamvis intellectus secundum suam naturam sit magis perfectus. Antecedens communiter admittitur a Theologis in materia de gratia. Consequentia vero probatur. Nam tota ratio, quare id admittitur in praedictis actibus viae, est supernaturalitas eorum, et proportio, quae in eodem ordine debet esse inter illos, et suum principium elevans: haec autem maiorem vim habet respectu visionis, quae in ordine supernaturali est excellentior.

Ex quibus omnibus satis constat, lumen gloriae habere etiam rationem praemii. Tum, quia est donum per se pertinens ad patriam, et necessarium ad eliciendam visionem beatificam. Tum etiam: quia si maior intensio habitus charitatis viae potest esse praemium actus intensioris eiusdem viae, cur lumen gloriae non poterit, licet sit habitus, esse praemium operum viae, cum etiam tale lumen ex parte principii meriti non desideretur?

§ IV. Solutio argumentorum oppositae sententiae.

37 Ad primum ex testimonio Divi Thomae desumptum dicendum est, illud adverbium magis non habere ibi vim comparationis affirmativae, sed negativae, et exclusivae respectu unius extremi, et affirmativae respectus alterius: sicut ad Hebraeos 11. ubi fit sermo de Moyse magis eligente affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere iucunditatem. Nam ly magis accipitur in sensu dicto, ita, ut significet, quod Moyses nullo modo elegit temporalis peccati iucunditatem, sed potius iucundissimo animo pertulit affligi cum populo Dei. Ita ergo in praesenti, proportione servata, philosophandum est, atque adeo in illis verbis Divi Thomae, tantum significatur diversitatem, et inaequalitatem visionis nullo modo sumi ex quantitate facultatis naturalis intellectus, sed ex quantitate luminis gloriae.

Ad confirmationem respondetur, nomine facultatis gloriosae intelligi lumen gloriae, seu potentiam intellectivam quatenus elevatam, et iuxta mensuram elevationis; alioqui argumentum, cui praedicta solutio adhibetur, maneret insolutum, convinceretque intentum, ut intuenti patebit.

38 Ad secundum, et eius confirmationem bene respondetur ibidem. Et ad probationem in contrarium concesso antecedenti, neganda est consequentia. Ad cuius probationem dicendum est, intellectum alias perfectiorem in virtute naturali intelligendi, non concurrere etiam radicaliter ad visionem, quatenus habet praedictum excessum: sed hoc materialiter se habere: quia solum influit per potentiam obedientialem, quae est eiusdem speciei in omnibus intellectibus creatis: et ita etiam influxus radicalis, et remotus illius erit aequalis.

Unde in hoc manifesta cernitur disparitas inter intellectum concurrentem radicaliter in ordine ad actus supernaturales, et inter substantiam influentem, etiam radicaliter in ordine ad proprios effectus. Nam substantia concurrit quatenus habet tantam perfectionem naturalem, et quatenus causa elevans, non vero elevata; secus vero intellectus: et ita substantia concurrit, ut aequalis, vel ut maioris perfectionis cum effectu producendo, eiusque maior vel minor perfectio debet in praedicto effectu relucere: intellectus autem influit, ut agens inferius, elevabile tamen, et non nisi, ut elevabile: et propterea effectus non habet tantam, vel tantam perfectionem, nisi iuxta tantitatem elevationis. Per quod etiam ad id, quod de forma substantiali ibidem adducitur, satis, proportione servata, constat.

39 Ad confirmationem eiusdem impugnationis respondetur negando antecedens, si ly ideo reddat causam adaequatam. Quoniam hoc, quod est, maiorem perfectionem alicuius non debere necessario splendere in intellectu producto, potest provenire vel ex ratione ibidem adducta, vel ex eo quod solum habet concursum remotum, et radicalem modo explicato, solumque influat, ut elevatum ad superiorem ordinem, ut in praesenti contingit. Quare licet sit tribuendum aliquid amplius intellectui in ordine ad visionem, quam aquae respectu calefactionis, non tamen, quod visio crescat iuxta maiorem perfectionem naturalem intellectus, sed quod ipse, ut elevatus, et perfusus lumine gloriae habeat rationem causae principalis respectu visionis, propter rationem supra assignatam; secus vero aqua calida respectu calefactionis. Nam in ordine ad hanc tota ratio agendi est calor: et ideo praedicta calefactio non continetur sub actu adaequato aquae; secus vero in intellectu: et ita visio sub obiecto, et actu adaequato illius clauditur, artic. 1. diximus.

40 Nec refert, si contra ea, quae in solutione huius secundi argumenti, ac proinde confirmationis illius, diximus, obiicias, quod licet, iuxta modum illum dicendi, quem disput. 1. huius tractat. num. 13. adduximus (nempe potentiam obedientialem intellectus in ordine ad visionem Dei esse quid supernaturale, et formaliter, sive ex natura rei distinctam ab eodem intellectu, secundum suam essentiam, et vim naturalem ad intelligendum considerato) possit defendi, quod praedicta potentia obedientialis intellectus Angelici, et humani est eiusdem speciei, et per consequens, quod excessus, quo intellectus Angelicus excedit humanum, materialiter tantummodo se habet, siquidem, tantum influunt in visionem Dei per praedictas potentias obedientiales; non tamen poterit id defendi, aut cohaerere cum altero dicendi modo, quem loco citato num. 14. adduximus (nempe intellectum Angelicum, et humanum per sua essentialia formaliter sumpta videre Deum, et praedictam potentiam obedientialem non esse secundum id, quod in recto importat, distinctam formaliter ab essentialibus praedictorum intellectuum, sed tantum importare essentialia illorum, connotando tamen carentiam efficacitatis proximae, sive quantitatis virtutis ad agendum) ergo saltim iuxta hunc dicendi modum, melior, et perfectior intellectus, qualis esset Angelicus, melius, et perfectius Deum videbit, quam intellectus humanus, si utrique aequale lumen gloriae concederetur. Consequentia videtur perspicua. Antecedens autem, quoad primam partem patet ex dictis. Quoad secundam vero probatur. Nam hoc ipso, quod praedicta potentia obedientialis, per quam intellectus creatus una cum lumine gloriae influit, non sit distincta ab essentialibus intellectus humani, et Angelici, oportet, tum, quod se excedant in praedicta potentia obedientialis, quandoquidem se excedunt in essentialibus suorum intellectuum specie distinctorum: tum, quod hic excessus non se habeat materialiter, et per accidens ad influxum praedictae potentiae obedientialis, quippe qui per se, et indispensabiliter ad illam quatenus talem spectat.

41 Respondetur enim, negando antecedens, quoad secundam eius part. Et ad probationem dicendum est, quod cum disp. 1. huius tract. num. 15. diximus, potentiam obedientialem intellectus creati ad videndum Deum esse ipsammet essentiam illius, connotando tamen defectum efficacitatis proximae, seu quantitatis virtutis ad praedictam visionem, loquebamur de intellecto creato secundum rationem generalem intellectus creati, non tamen de eodem quatenus (v. g.) Angelico, vel humano. Quia, sicut visus non convenit homini, quia homo, sed praecise, quia animal; et propterea visus hominis, et leonis non distinguuntur specie, ita vis obedientialis ad videndum Deum non convenit eidem homini, aut Angelo, quia homo, vel Angelus: sed quia sunt naturae intellectualis creatae: et ideo potentiae istae non distinguuntur specie, quivisque excessus, qui in intellectibus eorum reperitur, habet se per accidens, et de materiali in ordine ad praedictam potentiam obedientialem, ac proinde in ordine ad influxum, quem intellectus, ut perfusus lumine gloriae, exhibet. Unde falsum est id, quod in hac probatione dicitur, scilicet praedictam potentiam obedientialem, adhuc in recto sumptam, non distingui ab essentialibus intellectus humani, et Angelici, quatenus ille humanus, et iste Angelicus est: quemadmodum falsum esset, vim radicalem ad videndum, quam habet homo, et equus, non distingui ab essentialibus eorum, quatenus ad invicem distinguuntur specie. Et propterea licet intellectus humanus, et Angelicus se alias in perfectione essentiali excedant, possunt esse eiusdem perfectionis in potentiis obedientialibus ad videndum Deum, quae in eis solo numero distinguuntur.

42 Ex quo fit, nihil referre, si urgeas. Tum, quod si intellectus humanus, et Angelicus praecise, quia habent rationem intellectus, influunt in visionem una cum lumine gloriae, fiet inde, ut visio, ex quo capite procedit ab intellectibus eorum, non erit una in specie atoma: siquidem intellectus secundum istam rationem non est unus in specie atoma, et principium alicuius operationis non debet habere in se minorem unitatem, quam sit unitas ipsius operationis, cum haec ab illo specificetur. Maxime, quia cum unumquodque operetur secundum, quod est in actu, nequit esse operationis principium, id, quod est adeo potentiale, et indeterminatum, qualis est gradus genericus, et differentia subalterna illum constituens, quodque ex se non petit existentiam, usque dum sit actuatum per differentiam atomam.

Tum etiam, quod si intellectus humanus, quia intellectus, habet pro obiecto adaequato verum, ut sic, ac proinde ibidem includitur Deus, ut clare visibilis, et similiter intellectus Angelicus; tunc intellectus humanus, quia humanus, habebit pro obiecto adaequato idem verum, ut sic, quatenus speciali modo attingibile, terminabiturque ad Deum clare visibilem, ut peculiari etiam modo proprio praedicti intellectus est attingibilis: et similiter intellectus Angelicus, quia Angelicus, habebit pro obiecto adaequato praedictum verum, ut sic, et ibidem includetur Deus clare visibilis, quatenus omnia haec alio speciali modo proprio intellectus Angelici sunt attingibilia: ergo etiam oportebit, ut visiones clarae Dei, et intellectus humani, et Angelici distinguantur specie ex illo peculiari modo, quo a singulis ex his intellectibus attinguntur. Conseq. videtur perspicua. Antecedens autem probatur. Quia sicut intellectus Angelicus, et humanus habent rationem intellectus, et insuper determinant illum ad rationem, modumque specialem intelligendi; ita etiam debent habere, quod tendant in totam latitudinem obiecti intellectus, et quod hanc tendentiam ad cunctam illam latitudinem determinent ad hoc, ut isto, vel illo speciali modo singulis intellectibus proprio, in illam, et in quamvis intellectionem intra eandem latitudinem contentam, tendat.

43 Ex dictis igitur patet, haec duo nihil referre. Non quidem primum, ut constat ex exemplo visus, et visionis humanae, quae oriuntur ab homine quatenus animal, et tamen sunt eiusdem speciei atomae cum visu leonis. Et ratio est eadem utrobique. Quia Quia licet animal in esse entis, et ut totum quoddam potentiale est, non habeat essentiam, et speciem atomam; secus tamen si sumatur in ratione totius actualis, et in ratione virtutis radicalis videndi. Sicut licet immaterialitas, et depuratio a materia physica intellectum Angelorum dicat in esse rei rationem genericam; et in esse gradus importet rationem atomam; quia, nec animal, nec praedicti intellectus secundum rationes iam explicatas sunt ulterius determinabilia, sed dicunt peculiares rationes ultimate constitutas, ut disp. 2. num. 166. latius explicuimus.

Ad illud autem, scilicet gradum genericum, ac proinde differentiam subalternam constituentem illum, non petere existentiam, usque dum sit actuatus per differentiam atomam, constat ex iis, quae late N. Complut. 1. de Generat. disp. 2. num. 112. et deinceps docent, dicendum esse oppositum.

44 Secundum autem etiam nihil referre ex dictis constat. Nam hoc ipso, quod praedictae potentiae obedientiales sint eiusdem speciei, non possunt habere diversos illos tendendi modos in Deum clare visum ibidem insinuatos, et per consequens nec in verum, ut sic. Et ad probationem in contrarium dicendum est, intellectum creatum quatenus talem, consistere essentialiter in hoc, quod possit tendere in verum, ut sic, finito tamen modo attingibile, ac proinde possit extendi in Deum clare visum; caeterum secundum suam essentiam consideratus abstrahit, tum ab hoc, quod possit tendere in praedictum verum, ut sic naturali modo, ac proinde solum tendendo in Deum clare visibilem, non quidem quidditative, et prout est in se, ac formaliter, ut clare visibilem, sed eo modo, quo ex creaturis potest naturali modo utcumque, et quoad an est cognosci, illum esse clare visibilem; tum etiam ab hoc, quod possit tendere in idem verum supernaturali modo: et per consequens in Deum clare visibilem formaliter, ut talem, et videndo ipsum, prout est in se. Caeterum haec potentialitas, et indeterminatio, quam dicit intellectus creatus, ut sic, non tollitur adaequate in intellectu Angelico, aut humano per proprias eorum differentias essentiales, sed partim per differentias accidentales, in quibus specie accidentali conveniunt, et numerice differunt. Nam illa indifferentia, quoad attingentiam naturali modo, tollitur per differentias essentialiter contrahentes intellectum, ut sic. Quoad attingentiam vero supernaturali modo, per differentias accidentales, scilicet per additionem luminis gloriae: ex eo quod rationes supernaturales nequeunt essentialiter contrahere intellectum creatum, ut constat ex iis, quae disp. 3. num. 16. et sequentibus diximus, ne possit dari intellectus creatus ordinis supernaturalis, et per consequens substantia supernaturalis completa.

Quare cum lumen gloriae, de quo loquimur, sit eiusdem speciei in omnibus intellectibus creatis, ut in hac disp. num. 12. ostendimus; et per consequens recipiatur in illis, quia intellectus creati sunt, fit inde, ut differentiae propriae intellectus humani, et Angelici solum determinent intellectum, ut sic, quoad specialem, et distinctum specie modum naturalem attingendi verum, ut sic, et Deum, ut clare visibilem, ly, ut specificative tantummodo accepto: non vero, quoad modum attingendi supernaturaliter omnia haec, et per consequens Deum, ut clare visibilem, ly, ut reduplicative sumpto; sed quoad haec determinatio posterior debeat fieri per determinationem accidentalem luminis gloriae, quod est eiusdem speciei in omnibus intellectibus creatis. Nam intellectus creatus, ut sic, qui secundum suam tendentiam essentialem abstrahit ab hoc, quod tendat supernaturali modo in suum obiectum, habet, quod hoc ipso, quod sua essentialia iam dicta perfundantur lumine supernaturali, tendat supernaturali modo in ens, ut sic, et hoc ipso, quod eis communicetur lumen gloriae, terminetur supernaturaliter, et clare, ac, prout est in se in Deum clare visum: sicut hoc ipso, quod contrahatur per differentias essentiales, v. g. per differentiam intellectus humani tendat in obiectum proprium naturale illius, et modo proprio naturali, qui ei competit.

45 Ad tertium dicendum, in actu fidei posse distingui duo, quorum primum apprehensio, et explicatio mysteriorum. Secundum vero est ipse assensus fidei. Ex quibus illud prius poterit perfectius haberi ex maiori perfectione intellectus: quoniam est quid proportionatum facultati nativae illius, estque actus ordinis naturalis eiusdem. Secundum vero non crescit iuxta quantitatem perfectionis naturalis intellectus, quia est quid supernaturale, et divini ordinis: sed solum iuxta quantitatem virtutis supernaturalis elevantis, per quam intellectus redditur efficax, et proportionatus in ordine ad talem assensum eliciendum.

46 Ad quartum respondetur negando antecedens. Quia conatus potentiarum, de quo in argumento fit sermo, non est aliquid distinctum ab actibus earundem. Unde sicut potentiae non possunt magis efficere in ordine supernaturali, nisi ut elevatae, et iuxta quantitatem elevationis; ita nec possunt magis conari. Maxime, quia habitus supernaturales constituunt potentias, in quibus sunt, in ratione potentiarum ad ordinem supernaturalem spectantium. Unde sicut potentia nequit conari in ordine naturali, nisi iuxta quantitatem perfectionis naturalis, ratione cuius habet esse potentiam in hoc ordine, ita nec in ordine supernaturali, nisi iuxta quantitatem habituum, vel virtutis elevantis, et praestantis per modum transeuntis id, quod habitus per modum permanentis praestaret.

Ad probationem negandum est antecedens. Nam iuxta modum, quo habitus constituunt in actu primo potentias, tribuunt illis, quod possint conari: ex eo quod, ut diximus, praedictus conatus, seu applicatio earum ab eisdem active proveniens non distinguitur ab illarum operatione. Unde, quia habitus naturales non dant posse simpliciter, sed posse facile, et cum delectatione operari, ideo non nisi eodem proportionali modo habent potentiae ratione illorum conari; quia vero habitus supernaturales tribuunt posse simpliciter, propterea tribuunt etiam posse simpliciter conari.

Nec obest id, quod ibidem adducitur, scilicet habitus subordinari potentiis, quoad operari, et quod potentiae possint indifferenter uti, et non uti eisdem. Nam in primis licet habitus naturales subordinentur potentiis, quia supponunt illas constitutas in ratione potentiarum; non tamen habitus supernaturales id habent, saltim in eo sensu, in quo argumentum intendit, sed habent elevare, et constituere illas in ratione potentiarum supernaturalium. Unde sicut potentia non subordinatur sibi ipsi proprie, et in rigore loquendo, ita neque habitus supernaturalis, v. g. potentiae intellectivae, subordinabitur ipsi secundum se sumptae: quia nequit eo uti, nisi, ut elevata per praedictum habitum.

47 Deinde hoc, quod est posse, et non posse potentiam uti praedictis habitibus, non convincit, quod ratione sui habeat aliquem conatum distinctum ab operatione supernaturali illorum, quo applicentur ad operandum, sicut ex eo quod eadem potentia possit pro sua nativa libertate in ordine naturali uti, et non uti se ipsa, non infertur habere aliquem conatum activum distinctum a sua operatione, quo se applicet ad agendum; sed satis est, vel quod potentia sit libera, et ideo elevata iuxta propriam naturam per habitum, non vero sine elevatione possit libere operari in ordine supernaturali; vel quod si libera non fuerit, subordinetur una cum suis habitibus supernaturalibus (modo tamen alibi dicendo) potentiae liberae, et elevatae in ordine ad usum illorum: quamvis hoc ultimum in via habeat locum; ex eo quod potentiae nostrae non determinantur, seu necessitantur, quoad exercitium per suos habitus: non vero in patria, in qua oppositum contingit respectu actus saltim prioris habituum ad statum beatificum per se primo spectantium, ut in lumine gloriae cernere licet.

48 Diximus, quod conatus, seu applicatio potentiarum ab eis active proveniens non distinguitur ab illarum operatione: nam utrum ultra hanc determinationem activam, alia determinatio, seu applicatio passiva, qua a Deo applicentur in ordine ad proprias operationes, tam naturales, quam supernaturales, desideretur, non est huius loci.

Caeterum haec applicatio Dei, si semel datur (de quo nihil modo, ut de decreto sanctissimi D. N. Pauli V. magis pareamus) est in operationibus naturalibus, iuxta quantitatem virtutis naturalis expeditae, si loquamur de agentibus necessariis, et si de liberis iuxta praescriptum divinae voluntatis, sicut etiam in operationibus supernaturalibus non potest excedere quantitatem habitus, sive virtutis elevantis, estque ordinis supernaturalis, et divini, ut ex dictis satis constare poterit.

Conclusio: Impossibile est aliquem intellectum creatum comprehendere divinam essentiam.