Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

1 Quia facilius est explicare de divinis rebus quid non sint, aut quomodo se non habeant, quam quid sint, aut quomodo se habeant; propterea in dubiis disputationis praecedentis explicuimus quid non habeat divina scientia circa futura contingentia absoluta, explicaturi modo in hac disputatione, quomodo se habeat circa ipsa, id est quomodo illa possit certo cognoscere.

Quia divinum decretum praecedit quodammodo praesentiam rerum in aeternitate, propterea acturi in hac disputatione de eo, et de praesentia rerum in aeternitate, et quomodo haec conducant ad hoc, ut Deus certo, et infallibiliter cognoscat futura contingentia absoluta, inquirimus primo loco de divino decreto, an in eo praedicta futura certo a Deo per suam scientiam attingantur?

§ I. Explicatio tituli.

Ut autem titulus melius capiatur, notandum est primo, consulto in illo positam fuisse illam particulam, Cuncta futura contingentia absoluta. Quoniam futura contingentia absoluta possunt esse in duplici differentia. Alia quidem, quae a sola divina voluntate pendent, qualia sunt creatio Angeli, et plura opera miraculosa, quae a solo Deo fiunt. Alia vero, quae habent etiam aliquam dependentiam a causis secundis liberis, ut volitiones liberae voluntatis creatae, et alii effectus ab ea aliquo modo pendentes. Et licet receptum communiter sit apud omnes, vel fere omnes, Doctores, Deum certo cognoscere priora illa futura contingentia in decreto suae voluntatis, ut statim dicemus; nihilominus ut generalem doctrinam quoad modum, quo Deus certo cognoscit futura contingentia, tradamus, ideo de cunctis futuris contingentibus absolutis universaliter dubium hoc excitamus.

2 Secundo notandum est, quod data opera in eodem titulo addidimus aliam particulam, nempe: Antecedenter, ad quamlibet eorum infallibilem futuritionem. Quoniam dupliciter posset intelligi, Deum habere decretum circa futura contingentia absoluta. Uno modo post praevisionem futuritionis eorum in statu conditionato: ita quidem ut prius Deus praeviderit, quid voluntas creata operatura esset, si in hac serie, et ordine rerum, et occasionum, vel in ista, aut illa collocaretur; et semel praeviso consensu illius, si in hac serie collocaretur, et dissensu, si in illa constituatur, tunc Deus statuat constituere illam in illa serie, in qua praevidit eius consensum; non vero in ea, in qua fuit praescius dissensus ab ea eliciendi. Et ita voluntas Dei constituendi voluntatem creatam in praedicta serie iam praevisa, erit voluntas praedicti consensus, dependens tamen ab eodem consensu in statu conditionato praeviso, ut futuro. Alio modo ante praevisionem cuiuscunque futuritionis eorum sub quovis statu.

Titulus ergo non de cognitione certa Dei in decreto prioris, sed posterioris rationis intelligendus est. Tum quia prius illud decretum non est antecedens quamlibet infallibilem futuritionem contingentium; tum etiam: quia ex dictis in dubiis disputationis proxime praecedentis, et ex dicendis duabus disputationibus sequentibus satis constabit, Deum ante suum decretum in eo existens non posse ulla ratione cognoscere aliquam futuritionem alicuius rei. Et propterea in titulo etiam addidimus particulam illam: In decreto exercito, sive in decreto actu existente in Deo, quia suppositis iis, quae in praecedentibus dubiis diximus, tantum de decreto existenti, ut tali potest dubitari, an Deus in illo cognoscat futura contingentia absoluta, sive in statu conditionato, sive in absoluto considerentur.

§ II. Adducitur duplex opinio.

3 Prima sententia asserit, Deum nulla ex praedictis futuris contingentibus certo cognoscere in praedicto decreto, sive in sua essentia determinata per tale decretum, ita ut haec sit sufficiens ratio praedictae cognitionis. Sententia haec quoad futura pendentia etiam a voluntate creata, defenditur ab iis, quos pro sequenti sententia, quoad secundam eius partem referemus. Quoad omnia vero futura eam tuetur Vazquez in praesenti disp. 65. Probaturque hoc unico fundamento.

Quoniam praedicta futura non possunt certo cognosci in divina essentia nude sumpta: ergo neque in eadem ut determinata per suum decretum. Antecedens constat ex dictis. Consequentia vero probatur. Quoniam decretum tantum addit supra nudam Dei essentiam, quamdam relationem rationis: haec autem nihil potest conferre ad hoc, ut in eadem essentia cognoscantur illa futura: siquidem quod nihil est, non potest ad realem; et infinitam cognitionem deservire, ita ut in eo alia cognoscantur.

4 Confirmat hoc idem ipse Vazquez. Quoniam decretum secundum id, quod addit supra divinam essentiam, atque adeo sub conceptu decreti, cognoscitur ex vi cognitionis effectuum futurorum, circa quos versatur: ergo futura illa non cognoscuntur in eodem decreto prius cognito. Consequentia videtur perspicua. Quia alioqui idem respectu eiusdem, esset simul prius, et posterius cognitum. Antecedens autem probatur. Quoniam relatio non cognoscitur, nisi praenoscatur fundamentum, et terminus; quare cum futura contingentia, quorum existentia decernitur per illud decretum, sint terminus habitudinis rationis, quam decretum addit supra essentiam, consequens est, ut non possit cognosci praedicta habitudo, ac proinde nec decretum sub conceptum decreti, nisi prius futura illa cognoscantur.

5 Secunda sententia docet, Deum in praedicto decreto certo, et infallibiliter cognoscere futura contingentia absoluta, quae a sola eius voluntate pendent; secus vero illa, quae a causa secunda dependentiam habuerint. Ita quod priorem partem omnes, vel fere omnes Theologi. Quod posteriorem vero tribuitur haec sententia Caietano in 1. dist. 38. art. 2. quaest. 1. ad argumenta Durandi contra primam conclusionem. Et eam docet Palatius ibidem quaest. 2. circa finem in dubio appendice, Franciscus a Christo dist. 39. quaest. 6. Vazquez in praesenti disp. citata, Molina disp. 13. Suarez lib. 1. de scientia absoluta futurorum conting. cap. 8. Arrubal in praesenti, Herice tractatu de scientia Dei disp. 6. cap. penult. et fere omnes alii Patres Societatis.

Sententia haec quoad priorem partem, scilicet quoad futura contingentia pendentia a sola divina voluntate, haec unica ratione satis efficaci suadetur. Nam quivis effectus certo cognoscitur in sua causa unica, et totali, quae impediri nequit; ergo futura contingentia pendentia a sola divina voluntate, certo cognoscentur a Deo in decreto efficaci circa eorum futuritionem. Antecedens non indiget probatione; quia cognita causa totali, et non impedibili futuritionis alicuius effectus, certo scitur praedictum effectum esse futurum. Consequentia vero probatur. Quia decretum efficax divinae voluntatis circa huiusmodi futura, est causa unica, et totalis futuritionis ipsorum, alioqui non penderent a sola ipsa: et insuper praedictum decretum est causa non impedibilis; quoniam nec potest impediri vel ab extrinseco, ut constat ex illo ad Roman. 9. Voluntati eius quis resistit? vel ab intrinseco, ex eo, quod semel habito a Deo decreto absoluto, et efficaci de futuritione alicuius rei, repugnat, quod habeat decretum oppositum de non futuritione eiusdem; alioqui divina voluntas esset mutabilis, sicut propter hanc rationem voluntas creata mutabilis est: ergo Deus in praedicto decreto certo cognoscet futura contingentia, quae a praedicto decreto, absque interventu aliarum causarum secundarum pendent.

6 Deinde secunda pars eiusdem sententiae, nempe futura contingentia absoluta pendentia a causis secundis non posse certo a Deo cognosci in praedicto decreto, probatur primo testimoniis D. Thom. Nam ipse quoties agit de cognitione certa eorum a Deo, toties recurrit ad praesentiam eorundem in aeternitate; non vero ad determinationem suarum causarum, ac proinde nec ad decretum, et determinationem liberam, et efficacem divinae voluntatis in ordine ad eorum productionem. Unde in 1. dist. 38. quaest. 1. art. 5. postquam dixit, praedicta futura non posse cognosci in suis causis, explicans statim quomodo sint cognoscibilia, inquit: Sed quando efficiuntur in rerum natura, tunc habent esse determinatum: et ideo quando sunt in actu, certo cognoscuntur: et ita nihil prohibet, Deum habere certam scientiam futurorum contingentium, cum intuitus eius ad rem feratur, secundum quod praesentialiter est in actu, et iam habet esse determinatum. Et in responsione ad secundum: Futurum contingens non est determinate verum, antequam fiat, quia non habet causam determinatam, sed dum est in actu, est determinate verum. Et ad tertium: Futurum (ait) contingens relatum ad Dei cognitionem est necessarium, quia ad ipsum non fertur, nisi secundum quod est in esse actuali. Et in solutione ad sextum: Scientiam Dei (licet) non respicere rem contingentem, nisi ut est in suo esse actuali praesentialiter. Et infra: Si vidisset Deus causam, et non vidisset immediate effectum in suo esse, nunquam potuisset illum certo scire.

7 Confirmatur primo. Nam iuxta Sanctum Doctorem, futura contingentia non possunt certo cognosci, quandiu sunt futura, seu ut habent rationem futurorum: ergo nec in suis causis determinatis: et per consequens nec in divino decreto determinante divinam voluntatem ad eorum productionem. Haec secunda consequentia patet ex prima. Prima vero ex antecedenti. Quoniam futura cognita in suis causis determinatis, cognoscuntur ut futura: ergo, etc. Antecedens autem asseritur a D. Thom. quaest. 2. de Veritate art. 12. his verbis: Contingens ut futurum est, per nullam cognitionem cognosci potest, cui falsitas subesse non possit. Unde cum divinae scientiae non subsit falsitas, nec subesse possit, impossibile esset, quod de contingentibus futuris scientiam haberet Deus, si cognosceret ea, ut futura sunt. Et in solutione ad primum: Licet contingens non sit determinatum quandiu futurum est, tamen ex quo productum est in rerum natura, veritatem habet determinatam: et hoc modo super illud fertur intuitus divinae cognitionis.

Confirmatur secundo ex eodem Angelico Doctore. Nam prophetia comminationis non semper est certa, et tamen per eam revelatur futurum, ut est in suis causis creatis, et increata, determinatis ad producendum illud: ergo praedictum futurum non potest certo cognosci in determinatione suarum causarum, ac proinde nec in determinatione divinae voluntatis. Maior est D. Thom. 2. 2. quaest. 171. art. 6. ad 2. et constat ex prophetiis de morte Ezechiae, et de devastatione Ninivitarum, quae non sunt impletae. Minor autem probatur. Quoniam non revelantur praedicta futura, ut sunt in se ipsis; alioqui re ipsa essent: nec ut sunt in suis causis indeterminatis, alioqui non revelarentur magis, ut futura, quam ut non futura: ergo in causis determinatis, quarum potissima est divina voluntas determinata per suum decretum.

8 Secundo principaliter probatur eadem pars. Quoniam posito quocunque decreto, manet voluntas creata indifferens ad utrumlibet: ergo ex vi cognitionis talis decreti nequit certo sciri futurum contingens, v. gr., actus liber ab ea pendens. Consequentia videtur certa. Nam sicut ex vi cognitionis eiusdem voluntatis praecise sumptae, non possunt certo cognosci eius actus futuri, ex eo, quod ipsa est indifferens ad utrumlibet, et in causa indifferente ut tali nequit certo cognosci, in quam partem sit inclinanda, ita si decretum divinae voluntatis non tollit praedictam indifferentiam voluntatis creatae, non poterunt ex vi cognitionis eiusdem decreti certo sciri actus futuri praedictae voluntatis: siquidem tale decretum non tollit radicem unde provenit incertitudo futuritionis suorum actuum, scilicet indifferentiam ad utrumlibet. Antecedens autem non indiget probatione. Maxime quia si per illud decretum tolleretur libertas voluntatis creatae, tunc actus illius non essent de numero futurorum contingentium, de quibus loquimur, nempe aliquo modo pendentium a causis secundis liberis, ut talibus.

Confirmatur. Nam vel praedictum decretum habet infallibilem, et necessariam connexionem cum futuro illo contingenti, vel solum fallibilem. Si primum, ergo tollitur libertas voluntatis creatae in ordine ad influxum, quem praestiturae est ad productionem talis futuri: siquidem posito praedicto decreto, quod antecedit eius concursum, et cuius positio, vel ablatio non est in sua potestate, non potest non praedictum futurum poni, ne sit fallibilis connexio inter ipsum, et divinum decretum. Si autem secundum dicatur, ergo ex vi cognitionis talis decreti nequibit certo cognosci illud futurum: quandoquidem ex vi cognitionis alicuius rei habentis fallibilem nexum cum altera, non potest haec certo, et infallibiliter cognosci.

Ultimo. Quia futura contingentia, saltim peccaminosa, non poterunt certo a Deo cognosci in decreto libero suae voluntatis: siquidem Deus non vult peccata fieri; ut diffinitur in Concil. Trident. sess. 6. can. 10. et 17.

§ III. Juxta mentem Scripturae, et Patrum dubii nodus dissolvitur.

9 Dicendum tamen est, Deum cognoscere certo, et infallibiliter cuncta futura contingentia absoluta in decreto efficaci suae voluntatis. Ita videtur expressum apud Isaiam 14. Juravit Dominus exercituum, dicens: si non ut putavi, ita erit; et quomodo mente tractavi, sic eveniet, ut conteram Assyrium in terra mea. Et paucis interpositis additur: Hoc consilium quod cogitavi super omnem terram, Dominus enim exercituum decrevit; et quis poterit infirmare? et manus eius extenta; et quis avertet eam? Ubi ex eo dixit Deus, contritionem Assyriorum certo, et infallibiliter futuram, quia ipse eam decreverat, cui nemo resistere potest. Et ita in suo decreto infallibiliter inferenti praedictam contritionem, eam praecognovit, quamvis talis devastatio aliquo modo pendebat ex voluntate Assyriorum, qua libere venirent in terram Domini, in qua conterendi erant.

10 Nec sufficit solutio Valentini Herice, nempe ex testimonio hoc non probari, decretum Dei de exercitu Assyriorum conterendo, fuisse omnino efficax, et absolutum, nullamque ex parte liberi arbitrii expectasse conditionem, et praevisionem. Nam contra hoc est. Tum, quod in verbis prioribus satis indicat sacer textus, eventum illum futurum: quia Deus mente illum tractavit, non vero e contra. Et ita inquit: Juravit Dominus exercituum; si non ut putavi, ita erit, et quomodo mente tractavi, sic eveniet; tum etiam: quia in hoc testimonio gloriatur Deus de efficacitate, et potentia sui decreti, quod hoc ipso, quod ipse sit, qui decrevit, nemo valet id infirmare. Si autem decretum illud esset infallibiliter efficax, quia praevisus est eventus futurus, tunc non esset maior gloriatio Deo, quam creaturae id ipsum decernenti, nec requireretur ad hoc infinitas divinae potentiae, et voluntatis, quam nemo potest infirmare; sed creatura posset similiter gloriari, quod ea decernente talem devastationem, et adhibente media ad illam, praevisoque effectu futuro, nemo posset resistere: Unde verba illa, et modus loquendi Isaiae maiorem energiam habent, quam illam, quae eis ab Herice conceditur.

11 Idem etiam expressum videtur in illo Psal. 134. Omnia quaecunque voluit Dominus, fecit in caelo, et in terra. Et ad Roman. 9. Voluntati eius quis resistit? Quae testimonia intelligi, non solum de futuris, quae a sola divina voluntate pendent, sed etiam de illis, quae ab utraque voluntate, increata scilicet, et creata dependentiam habent, ostendit eleganter August. in Enchirid. ad Laur. cap. 95. ubi ut probaret, quantam certitudinem, immutabilitatem, ac efficacitatem habeat voluntas Dei erga adultos, quos vult aeternam beatitudinem consequi, quorumque salus, non solum a voluntate Dei, sed etiam a libero eorum consensu pendens est, affert praedicta verba Psalmi: Omnia quaecunque voluit Dominus fecit: et addit: Quod non esset verum, si aliqua voluit facere, et non fecit. Et quod est indignius: ideo non fecit, quia ne fieret, quod volebat omnipotens, voluntas hominis impedivit. Et post pauca: Hoc nisi credamus, periclitatur ipsum nostrae fidei confessionis initium, qua nos in Deum Patrem omnipotentem credere, confitemur. Nec enim ob aliud veraciter vocatur omnipotens, nisi quia quidquid vult, potest, neque voluntate cuiuspiam creaturae, voluntatis omnipotentis impeditur effectus. Ubi, ut intuenti constabit, eximiam, et summam efficacitatem tribuit divino decreto, ratione cuius, salva libertate arbitrii creati, possit infallibiliter facere quidquid suae infinitae voluntati placuerit: atque adeo in hoc decreto efficacissime inferenti quaevis futura, poterit, et debebit Deus certo omnia futura contingentia scire.

12 Unde hoc ipsum tuetur D. Thom. primo contra Gentes cap. 68. ubi agens in particulari de volitione creata, dixit in prima ratione, Deum cognoscere illam, quatenus cognoscit suam essentiam. Et in secunda ratione, cognoscere eandem per suam essentiam, sicut per cognitionem causae cognoscuntur effectus. Et deinde subdit: Omnia igitur Deus cognoscit, suam essentiam cognoscendo, ad quae sua causalitas extenditur; extenditur autem ad operationes intellectus, et voluntatis. Loquitur autem de actibus creatis voluntatis, non ut possibilibus; nam de possibilibus in genere egerat cap. 66. sed ut existentibus pro aliqua duratione, ut constat ex toto illo capite.

Et quaest. 2. de Veritate art. 12. aperte docet, Deum scire futura contingentia in se ipso, tanquam in causa illorum: atque adeo in se ipso, ut determinato per decretum, secundum quam rationem est causa eorum. Nam in quarto argumento pro sua sententia sic ait: Deus cognoscit res, quatenus est causa earum: sed Deus non tantum est causa necessariorum, sed etiam contingentium: ergo tam necessaria, quam contingentia cognoscit. Et in sexto argumento sic habet: Scire est causam rei cognoscere: sed Deus scit omnium contingentium causas, scit enim se ipsum, qui est causa omnium: ergo ipse scit contingentia. Et in solutione ultimi aperte docet: cognoscere futura contingentia in se ipso, ut in medio: quia essentia divina, licet non sit mediam proportionatum, et adaequatum alicui creaturae, est tamen medium proportionatum respectu singulorum. Quare cum non sit medium, nec causa, nisi determinata per decretum, consequens est, ut in ea sic sumpta attingat praedicta futura.

13 Idem etiam docet art. 9. huius quaestionis in solutione ad tertium: ubi inquit: Scientia Dei est causa rerum adiuncta voluntate: unde non oportet, quod quaecunque scit Deus, sint, vel fuerint, vel futura sint; sed solum ea, quae vult esse, vel permittit esse. In quibus verbis aperte docet futuritionem rerum debere desumi per ordinem ad voluntatem Dei ordinantem, vel permittentem: et ita semel cognita hac voluntate, cognoscetur in ea infallibiliter effectus futurus. Sicut cognita causa possibilitatis rerum, scilicet divina omnipotentia, ut continet, verbi gratia, equum, non potest non certo sciri possibilitas eiusdem equi.

15 Quare, ut magis explicaret Sanctus Doctor, quomodo divina voluntas sit ratio, et causa futuritionis, verbi gratia, consensus pii, et non solum conditio concomitans, inquit, quod futura non sciuntur a Deo, quia sunt futura, sed e contra. Nam futuritio non antecedit scientiam, sed subsequitur illam (ut etiam docet articulo 8. huius quaestionis, et primo contra Gentes capite 67. ratione 6.) non quidem utcumque, sed ut habet adiunctam voluntatem, ut asserit in eodem articulo octavo, et ita deinde infert praedicto articulo nono, quod non quaecunque scit Deus, sunt futura, sed quaecunque vult. Ubi, ut vides, divinae voluntati tribuit, quod ex se sit causa efficax futuritionis rei contingentis ante praevisionem illius: alioqui non dixisset: ideo futura esse, quia sciuntur a Deo; sed potius oppositum debuisset asserere, nempe, ideo sciri, quia futura sunt: et per consequens semel cognito decreto isto efficaci, efficaciter inferente futuritionem contingentium, non poterit non ibidem cognosci eadem futuritio.

Idem habet Sanctus Doctor testimonio illo, dubio praecedenti adducto, nempe in hac prima parte quaest. 16. art. 7. ad tertium, inquiens: Illud, quod nunc est, ex eo futurum fuit, antequam esset, quia in causa sua erat, ut fieret. Unde sublata causa, non esset futurum illud fieri. Sola autem prima causa est aeterna. Unde ex hoc non sequitur, quod ea, quae sunt, semper fuerit verum, ea esse futura, nisi quatenus in causa sempiterna fuit, ut essent futura: quae quidem causa solus Deus est. Ubi, ut vides, futuritionem aeternam rerum solum reducit in Deum, tanquam in causam unicam aeternam illius: cumque ipse causet per voluntatem (modo tamen nuper insinuato, et disput. 5. dub. 3. explicato) consequens est, ut illam in eandem voluntatem eodem modo reducat: ac subinde cognita praedicta voluntate, seu decreto, ut causa illius, non poterit non praedicta futuritio cognosci.

14 Tandem hoc ipsum docuit Sanctus Doctor infra quaest. 19. art. 8. et quaest. 6. de Veritate art. 3. ad quartum. Nam cum sibi opposuisset, quod omnis certitudo, quae est cum suppositione alicuius, non est certitudo absoluta: sicut non est certum, quod Sol causabit fructum in planta, nisi cum hac conditione, scilicet quod virtus generativa plantae sit bene disposita: ex eo, quod virtus Solis supponit virtutem plantae, quasi causam secundam: ac proinde pari ratione si certitudo praedestinationis sit cum praesuppositione causae secundae, non erit certitudo absoluta, sed conditionalis tantum. Respondet idem Angelicus Doctor: Causa secunda, quam oportet supponere ad inducendum praedestinationis effectum, etiam ordini praedestinationis subiacet. Non autem est ita in virtutibus inferioribus respectu alicuius superioris virtutis agentis. Et ideo ordo divinae praedestinationis, quamvis sit cum suppositione voluntatis humanae, nihilominus tamen absolutam habet certitudinem, etsi in exemplo inducto contrarium appareat.

Ubi, ut constat ex diametro, opponitur D. Thom. adversariis, negantibus absolutam, et efficacia decreta Dei, et tantum admittentibus decretum, innitens scientiae conditionatae, et expectanti operationem causae secundae. Et insuper addit esse absolutam certitudinem in divina praedestinatione; et hanc oriri ex ordine, et causalitate ipsius; ex eo, quod quidquid supponitur, seu requiritur ad inducendum praedestinationis effectum, subiacet ordini praedestinationis; licet quidquid requiritur ad causalitatem Solis respectu fructuum in planta, non subiaceat eius causalitati, seu non infallibiliter inferatur ex causalitate Solis: atque adeo etiam futura, quae dependent a causis secundis liberis, qualia sunt effectus praedestinationis, cognoscentur a Deo per absolutam certitudinem, ex vi eiusdem praedestinationis, ut causae illarum; et per consequens ex vi decreti efficacis ibidem involuti, ratione cuius praedestinatio habet modo supra insinuato inferre efficaciter praedictos effectus: non vero quia divina scientia expectet quid faciendum sit a causis secundis, ut ex hoc videat effectus futuros secundum certitudinem conditionalem antecedenter.

15 Idem etiam docuerunt alii Sancti Patres, praecipue August. de praedestinatione Sanctorum capite 10. et lib. 26. contra Faustum cap. 4. Hilar. 9. De Trinitate paulo post principium: ubi ait: Quod Deus facere decrevit, in sua voluntate cognovit: sed decrevit facere universa, quae fiunt, quia propositum eius universa operatur: ergo quae futura sunt, in decreto suae voluntatis cognoscuntur ab illo. Et plures alii ex Sanctis Patribus, quos refert Alvarez lib. 3. de auxiliis divinae gratiae disput. 22. a quibus in particulari referendis, necnon et ab aliis locis Scripturae, et eorumdem Patrum consulto abstinemus: quia in tract. de Voluntate

Dei art. 8. ex professo de hoc iterum redibit sermo, dum ibi tanquam in proprio loco explicuerimus efficacitatem summam divinae voluntatis: et quomodo salva libertate arbitrii creati, cuncta eius opera efficaciter praefiniat per decretum, quo vult, vel efficaciter permittit illa.

Et tandem hanc eandem sententiam tuentur Scholastici, ut Ricardus in 1. dist. 38. art. 1. quaest. 5. Scotus dist. 39. quaest. unica, et in quodlib. quaest. 14. Herveus ibidem quaest. unica, et dist. 46. quaest. 2. Ludovicus Vivas super 5. librum D. August. de Civitate Dei, Leonardus Coquaeus loco infra disput. 10. num. 128. referendo, Caietanus, Bannez, Zumel, Nazarius, Gonzalez, Machin, Petrus Corneio in praesenti, Alvarez lib. 2. de auxiliis divinae gratiae, disp. 10. et 11. Ledesina lib. de auxiliis, disput. de scientia futurorum conting. dub. 3. circa solutionem 4. argumenti, Aestius in 1. sentent. dist. 38. § 7. et alii quamplures.

§ IV. Ratio unica, et fundamentalis pro assertione.

16 Sed antequam assertionem probemus, oportet eam breviter explicare: non enim in illa intendimus diffinire, an Deus cognoscat futura contingentia absoluta in suo decreto, ut in obiecto omnibus modis primario, et quasi specificante illam scientiam. An vero sola divina essentia, determinata tamen per decretum, sit obiectum primarium, et quasi specificativum eius; hoc enim ex iis, quae in hoc eodem tract. disp. 3. num. 17. diximus, satis liquet: sed solum, quod hoc ipso, quod in Deo dicitur decretum efficax de futuritione, v. g., Antichristi, statim divina essentia illud intellectui Dei repraesentat. Et ita essentia divina, et praedicto decreto cognito, seu cognita essentia divina, determinata tamen per praedictum decretum, non poterit non praedictum futurum in ea cognosci.

Rationem autem fundamentalem assertionis sic explicatae tetigit D. Thom. locis citatis, et in tractatu de Voluntate Dei latius eam prosequemur, potestque ad hanc formam reduci. Quoniam voluntas divina est universalissima, et efficacissima: ergo debet efficaciter praediffinire, tam quoad substantiam, quam quoad modum, quidquid a Deo ad extra faciendum est, aut quidquid a quibusvis causis secundis postea fiet; ita ut haec omnia infallibiliter eveniant, secundum praescriptum eiusdem voluntatis: ergo Deus in hoc decreto praefinitivo poterit, et debebit cuncta futura contingentia certo scire. Haec secunda consequentia ex priori aperte sequitur. Quia non stat cognitio decreti divini, seu (quod in idem quoad praesens redit) essentiae divinae, ut determinatae per tale decretum, certo, et infallibiliter inferentis futuritionem cuiusvis futuri contingentis, et non cognosci certo praedictam futuritionem.

17 Prima vero consequentia ex antecedenti etiam constat. Nam si divina voluntas non praefiniret omnia illa, tam quoad substantiam, quam quoad modum, non esset universalissima: siquidem non extenderetur ad cuncta futura volibilia per illam, tam quoad substantiam eorum, quam quoad modos, nempe necessitatis, aut contingentiae, et libertatis eorundem: sicut etiam non esset efficacissima, si cuncta non ita infallibiliter evenirent, sicut ipsa decernit, id est, si ipsa decernente, quod fiant necessario, id est, mediantibus causis secundis necessario operantibus, tunc non necessario fierent; et eadem decernente, quod libere producerentur, tunc libere infallibiliter tamen, non evenirent, hoc est, re ipsa, et de facto non ita fierent, quamvis possint non ita esse, ex eo, quod hoc modo praediffinita sunt: quandoquidem ad hoc, ut aliqua voluntas sit efficacissima, oportet, ut sit efficax, tam circa substantiam, quam circa modum rei fiendae. Si autem cuncta non evenirent eo modo, quo divina voluntas in sensu explicato decrevit, ut evenirent, tunc non extenderetur efficaciter, tam quoad substantiam, quam quoad modum omnium futurorum, ita ut sic evenirent, sicut per illam praediffinita sunt: ergo, etc.

Antecedens autem probatur. Quoniam Deus est universalissimum, et efficacissimum agens, ex eo quod est universalissimum ens, habens infinitam efficacitatem ad operandum: ergo cum agat etiam per voluntatem, oportet, ut eius voluntas sit universalissima in volendo, et efficacissima in causando, vel inferendo quidquid sub eius volitione cadit, et eo modo, quo sub illa cadit.

Confirmatur, et explicatur primo, ratione desumpta ex eodem Sancto Doctore. Quoniam Deus certo scit cuncta possibilia in sua essentia, tanquam in causa prius cognita: ergo etiam certo sciet cuncta futura in eadem essentia, tanquam in causa prius scita: et per consequens in divino decreto efficaci, seu (quod in idem redit) in eadem essentia determinata per tale decretum. Haec ultima consequentia ex priori aperte sequitur. Quoniam essentia divina non est causa praedictorum futurorum, nisi determinata per suum decretum efficax. Prima vero consequentia ex antecedenti patet. Quia tota ratio, propter quam cognoscuntur certo possibilia in divina essentia, tanquam in causa prius cognita, est, quoniam continentur in illa tanquam effectus in sua causa, a qua participant omnem suam entitatem, et intelligibilitatem: et ita solum sunt obiecta secundaria respectu divinae scientiae: quae proinde ex vi illius, tanquam obiecti prius cogniti, debent attingi. Haec autem ratio parem vim habet in creaturis futuris, ad hoc, ut in eadem essentia determinata per praedictum decretum, et prius scita, certo cognoscantur, ut intuenti constabit. Antecedens autem ex iis, quae supra art. 5. et 6. et in tract. de Visione Dei art. 8. diximus, satis constat, et ab omnibus fere adversariis admittitur.

Confirmatur, et explicatur secundo ratione eiusdem Sancti Doctoris. Quoniam voluntas divina non utcumque est causa rerum, sed causa prima, ac proinde eius efficacitas independens est a quacunque alia efficacitate voluntatis secundae, quamvis eam inferat; ergo Deus in eadem voluntate efficaciter decernente futuritionem cuiuscunque futuri, certo sciet illud esse futurum, sicut a divina voluntate decretum est. Consequentia videtur perspicua. Antecedens autem quoad primam partem constat. Quoad secundam vero etiam liquet. Nam sicut de ratione voluntatis secundae est dependentia in sua volitione, et efficacitate a voluntate prima, ita e contra, de ratione voluntatis primae erit independentia in sua volitione, et efficacitate a voluntate secunda, licet quoties vult concursum eiusdem voluntatis secundae, debeat ratione suae efficacitatis illum inferre, eo modo, quo illum voluerit.

§ V. Solutiones adversariorum, et impugnatio earum.

19 Haec autem ratio cum suis confirmationibus est adeo efficax, ut ex sola earum expensione, facile evasiones, quas adversarii adducunt, corruant. In primis enim aliqui dicunt, hinc non concludi sufficere cognitionem divini decreti respectu futurorum, dependentium a causa libera creata: ex eo, quod divina voluntas non est causa totalis, et adaequata illorum: effectus autem non cognoscitur certo, et infallibiliter in sua causa, nisi illa sit adaequata.

Ad haec solutio ex dictis in nostra ratione, et confirmationibus, maxime si paulisper expendantur, satis corruit. Tum quia, licet causa creata concurrat multoties ad productionem futurorum ab illa dependentium; attamen non ita se habet, ut ex D. Thom. supra dicebamus, respectu voluntatis divinae, sicut planta respectu Solis in ordine ad productionem fructus in illa contenti: quia haec non subiacet omnino virtuti Solis, propter limitationem eiusdem Solis: qui non potest semper inferre dispositionem requisitam ex parte plantae, una cum illo operaturae ad productionem fructus. Caeterum divinae voluntati propter eius infinitam universalitatem, et efficacitatem quaevis voluntas secunda omnino subiacet, ita ut in ea, et cum ea quidquid sibi placuerit, et eo modo, quo placuerit, possit efficere. Nam sicut causae secundae necessariae obediunt ad nutum divinae voluntati, iuxta suum modum, scilicet modo necessario, ita causae liberae obediunt etiam ei ad nutum, iuxta modum proprium illarum, scilicet modo libero; alioqui voluntas divina non esset prima, nec infinite efficax in volendo, ut ex dictis constat.

Tum etiam; quia licet voluntas creata concurrat simul cum increata ad productionem plurium futurorum contingentium, scilicet actuum liberorum procedentium ab ipsa; non tamen propterea divina voluntas non producit illum actum totum, et totaliter, id est, ita ut sit in eo aliqua formalitas, vel formalitatis modus, qui non quoad omnia, quae dicit, a divina voluntate, modo sibi proprio, non attingatur; alioqui esset aliquod ens creatum, vel formalitas, aut modus eius, quae divinam subterfugeret causalitatem; atque adeo esset, et non esset ens per participationem, ut intuenti patebit. Constat autem, quod hic modus causandi est satis ad hoc, ut decreto praedictae voluntatis cognito, cognoscatur certo in eo quivis effectus futurus; siquidem secundum omne id, quod habet, procedit ab illa. Sed circa haec videantur ea, quae nostri Complut. in lib. Physicor. disp. 15. num. 59. asserunt.

20 Deinde occurrunt alii, non sequi ex ratione facta. Deum certo cognoscere in suo decreto futura contingentia, quamvis eorum futuritio sequatur ex divino decreto. Nam primus actus liber hominis sequitur ex iudicio naturali, non vero libero, seu imperato a voluntate, ita ut tale iudicium determinet illam ad praedictum actum: et tamen Angelus cognoscens hoc iudicium naturale, non propterea cognoscit actum liberum, inde causatum; alioqui actus liberi humani paterent Angelo, cuius oppositum in materia de Angelis communiter dicunt Theologi; ergo ex hoc, quod Deus cognoscat suum decretum, et hoc sit causa futuritionis rerum contingentium, non propterea sequitur cognosciturum talia futura, inde subsequuta.

21 Nam contra hoc est, quod, ut docet D. Thom. prima secundae quaest. 9. art. 4. et 6. ad tertium, et Caietan. ibidem, prima volitio, quam habet homo, est boni universalis, et ex motione divina, ac proinde est necessaria: ex hac autem volitione determinat se voluntas, modo alibi, Deo dante, explicando, ad obiecta particularia haec, vel illa volenda, et ideo consequenter potest movere intellectum ad habendum efficax imperium, quo determinet eamdem voluntatem ad hoc, ut eliciat actum circa aliquod obiectum particulare: et hoc imperium, ac iudicium est, quod movet voluntatem ad exercitium actus liberi respectu particularis obiecti.

Quare, quia tale imperium participat libertatem, ideo non cognoscitur ab Angelo: et consequenter neque actus, ad quem determinat. Si autem praedictum imperium ab Angelo cognosceretur, tunc quia non utcunque determinat, sed ita ut infallibiliter ex eo sequatur actus liber imperatus, tunc talis actus absque dubio ab Angelo attingeretur, ac subinde cum ex libero Dei decreto efficaci, infallibiliter sequantur quaevis futura contingentia a Deo praediffinita, oportet, ut praedicto decreto cognito, cognoscantur eadem certitudine futura inde subsequuta. Sed circa haec videantur ea, quae in tract. de Praedestinatione disp. 2. a num. 76. usque ad 84. dicemus.

22 Praeterea respondet Suarez, et alii, tum quod Deus non potest praefinire futura contingentia, pendentia a libertate creata, per decretum efficax, et infallibiliter inferens illa, nisi prius per scientiam conditionatam praevideat, quid praedicta voluntas in tali occasione, vel cum talibus circumstantiis volitura sit; ne si aliter praediffiniat, tollatur libertas eiusdem voluntatis. Tum etiam, quod ad salvandam in voluntate divina rationem primae causae, et dependentiam cuiuscunque futuri ab ipsa, non est necesse, quod sit prima causa futuritionis, ratione decreti efficacis, quod in eius sententia, subsequitur scientiam mediam; sed ratione alterius voluntatis inefficacis, antecedentis illam. Nam ad talem scientiam, qua Deus scit, Petrum consensurum ex hypothesi, quod ponatur in hac, vel illa occasione, et cum his, vel illis circumstantiis, praesupponitur in Deo voluntas, qua vult dare ei concursum ad quidquid ipse voluerit facere; non tamen determinando, quod talis concursus sit ad istum, aut illum actum determinate, nec respectu huius, aut illius determinati obiecti; sed vel praescindendo ab illis, vel respectu huius determinati actus, et obiecti, sub conditione, si voluntas creata voluerit: et respectu alterius actus, et obiecti, si eadem voluntas similiter voluerit: et ista voluntas Dei conditionata, praecedens consensum illum creatum, est prima radix, et prima causa futuritionis talis consensus: et fit absoluta, ac efficax, posita conditione, nempe quod Petrus, v. gr., velit operari, et consentire.

23 Caeterum licet haec solutio pluribus sit impugnanda in tract. de Voluntate Dei art. 8. ubi ostendemus, efficacem praediffinitionem Dei ante omnem scientiam mediam, qua praefinit actus liberos voluntatis creatae, non solum non tollere, verum etiam ponere libertatem in ipsis. Et similiter quamvis praedicta solutio ex dictis in praecedentibus dubiis maneat impugnata, in quibus probavimus, ante decretum efficax divinae voluntatis non posse cognosci per aliquam scientiam certo, et infallibiliter aliquod futurum absolutum; nam rationes ibidem factae, neque probant de futuro conditionato, ut intuenti constabit, et ex dicendis in sequentibus disputa-

tionibus patebit: et tandem licet impossibilitas huius scientiae mediae peculiariter sit ostendenda disput. 10. et 11. necnon 12. huius tract. nihilominus praedicta solutio ex sola maiori quadam expensione rationis factae, et confirmationum eius, facile corruit.

Nam in primis id, quod primo in ea continetur, scilicet non posse Deum, salva libertate arbitrii creati: ante praevisionem per scientiam mediam futuri consensus, praediffinire efficaciter illum, satis convincitur falsitatis ex efficacitate, universalitate, et primitate, quam in divina voluntate esse diximus. Nam ad haec spectat, ut tam substantia actus, quam modus eius, scilicet libertas, in quocunque statu, sive absoluto, sive conditionato proveniat ex efficacitate divinae voluntatis, ita ut ideo fiat actus tam quoad substantiam, quam quoad modum, quia Deus vult illum sic fieri; non tamen e contra: alioqui talis voluntas nec esset prima, ut constat, nec universalissima in causando, nec tandem summe efficax: siquidem aliqua efficacia voluntatis creatae sub aliquo statu, non oritur ex efficacitate illius. At si prius deberet praevideri efficax consensus voluntatis, si voluntas collocaretur in hac, vel illa occasione, quam quod divina voluntas efficaciter praefiniret praedictum actum quoad substantiam, et modum eius, tunc haec causalis esset vera: Ideo Deus vult, et decernit Petrum legere, quia ipse vult, aut voliturus est legere; quandoquidem scientia conditionata, qua id videtur, praesupponit suum obiectum, scilicet praedictam volitionem; non vero causat illud. Et similiter haec causalis esset falsa: Ideo Petrus vult, aut voliturus est legere, quia Deus vult, et decernit, eum legere. Et ita voluntas creata esset prima causa, et prima radix futuritionis sui actus, et Deus esset causa secunda illius: ac proinde nec esset causa universalissima, et efficacissima illius: siquidem prima inchoatio talis futuritionis non a Dei voluntate, sed ab humana proveniret.

24 Nec id, quod eadem solutio secundo loco adducit de voluntate illa inefficaci, et conditionali, antecedente scientiam mediam, ei favet, ad hoc, ut universalitatem, primitatem, et multo minus efficacitatem divinae voluntatis salvet. Nam ex hoc, quod Deus habeat voluntatem illam inefficacem, et conditionalem respectu actus liberi voluntatis creatae, non sequitur praedictum actum, in specie et in individuo consideratum, esse futurum, quia Deus illum ea voluntate inefficaci, ac conditionali vult; ergo ratione praedictae voluntatis nequit salvari, Deum esse primam, et universalissimam causam totius futuritionis, talis actus, et cuiuscunque alterius, et multo minus habere summam efficacitatem. Consequentia videtur perspicua ex dictis.

Antecedens autem suadetur. Quia sub illa voluntate Dei non cadit iste actus determinate, et in individuo potius, quam oppositus, aut eius omissio: quandoquidem voluntas illa solum extenditur ad dandum auxilium, et concursum libertati creatae, ad hoc, ut libere velit, aut non velit; vel ut velit hoc, aut illud prout ipsa sua se libertate determinaverit, ita ut quantum est ex parte ipsius divinae voluntatis pro illo signo, in quo talis voluntas ponitur, non habeat potius hic actus rationem futuri, quam quivis alius: quia hoc relinquitur, iuxta hunc modum dicendi, innatae libertati voluntatis creatae; ergo falsum erit, quod idcirco voluntas creata habet, aut habitura est ex hypothesi istum numero actum hic, et nunc, quia Deus id vult voluntate illa antecedente, et conditionali: et per consequens nec salvatur, quod ideo ille actus in individuo fiat, quia Deus vult illum fieri, nec quod divina voluntas sit prima, universalissima, et efficacissima in causando.

25 Confirmatur, et explicatur. Quia ad summum ex illa voluntate potest sequi, Deum esse primam causam respectu actus liberi voluntatis creatae in communi, aut vage accepti; non tamen in particulari, ac in specie, et in individuo considerati; siquidem per illam voluntatem Deus non vult, adhuc inefficaciter, hunc actum in particulari potius, quam alium; sed solum, quod voluntas eliciat hunc actum, vel eius oppositum, aut omissionem illius, aut alium, qui eidem placuerit: quod autem eliciat hunc potius, quam illum, eius arbitrio relinquitur: ergo nec salvatur primitas digna universalissimae causae, qualis est divina voluntas. Nam haec debet extendi per modum primae causae ad cuncta futura secundum speciem, et individuum, ita ut ideo sint futura, quia Deus illa vult. Sed de hac solutione iterum, ut nuper innuebamus, redibit sermo in hoc eodem tract. ubi amplius impugnabitur.

26 Tandem. Junior quidam solutionem aliam rationi nostrae principali adducit.

scilicet ex ea ad summum probari, Deum certo cognoscere cuncta futura contingentia absoluta in decreto suae voluntatis, non quidem quoad quid est eorum, sed tantum quoad an est. Nam ex habitudine unius ad aliud, qualis est in divino decreto respectu futurorum, ad summum colligitur cognitio illius, ad quod terminatur praedicta habitudo; non quidem perfecta in esse cognitionis, et quidditativa, sed tantum quoad an est, ut ex cognitione potentiae visivae, dicentis habitudinem ad visibile, non sequitur cognitio quidditativa eiusdem visibilis, sed tantum quoad an est.

Verum haec solutio ex facta ratione evanescit. Quia futura contingentia non cognoscuntur in decreto, seu (quod idem quoad praesens est) in divina essentia, ut determinata per illud, ratione habitudinis, quam praedictum decretum ad illa dicit: sed ratione connexionis causae cum suo effectu, quatenus tota entitas illorum futurorum, ut talium, continetur tanquam in causa in divina essentia, ut determinata per suum decretum: constat autem quod cognitio alicuius in alio, ut in sua causa omnino continente illud, potest esse quidditativa, quippe quae est cognitio a priori, et per aliquid eius, siquidem est per causam, quae censetur esse aliquid effectus. Et propterea cognitio eorundem futurorum, ut possibilium, et habita in divina essentia, et omnipotentia, tanquam in causa illorum secundum istam rationem, est cognitio quoad quid est illorum, et non solum quoad an est.

Ex quo etiam patet, exemplum de visu, et re visibili, quamvis demus ex cognitione visus non sequi quidditativam cognitionem visibilis, non esse ad rem: siquidem visus non est causa visibilis. Si autem esset causa illius, tunc penetrato, et quidditative cognito visu, posset ex vi illius cognitionis quidditative cognosci visibile.

§ VI. Fit obviam unico fundamento primae sententiae.

27 Ad fundamentum primae sententiae concedendum est antecedens, et neganda consequentia. Et ad probationem dicendum est, quod licet divinum decretum fundet relationem rationis ad res futuras, ut ad effectum, et obiectum; nihilominus talis relatio non pertinet intrinsece ad illud, neque ipsum in ratione talis complet, sed satis est, quod volitio necessaria Dei connotet ratione suae eminentiae hoc obiectum, et effectum potius, quam istum, et inferat illum, ut ponendum pro tempore futuro ad hoc, ut sit volitio libera futuritionis, ipsius, ut in tract. de Volunt. Dei disput. 7. a num. 58. usque ad num. 72. fuse explicatur. Unde sicut ad hoc, ut sit in Deo decretum liberum, et efficax futuritionis rerum, non est necesse, ut tale decretum addat aliquid intrinsecum, additione etiam virtuali supra actum necessarium divinae volitionis, sed satis est praedicta connotatio; ita ad hoc, ut idem decretum sit ratio cognoscendi futura contingentia, non est necesse, ut addat aliquid intrinsecum, virtualiter distinctum a volitione necessaria; sed sufficiet, quod connotet, modo dicto, hoc obiectum potius, quam istud. Videantur tamen ea, quae in tract. de Visione Dei disp. 7. dub. 3. diximus, et in tract. de Voluntate Dei loco citato dicemus.

Adde, quod, ut ibidem explicatur, satis probabile est, actum liberum Dei, ut talem, addere aliquid intrinsecum, et virtualiter distinctum supra volitionem necessariam. Quomodo autem cum hoc cohaereat, actum liberum Dei, quo decrevit productionem mundi, potuisse non esse in illo, et nihilominus non idcirco potuisse abesse a Deo aliquid intrinsecum, et reale, in eadem disp. et tract. de Voluntate Dei a num. 72. usque ad num. 90. a nobis explicatur.

28 Ex quo ad confirmationem satis constat. Quoniam licet daremus ad cognitionem relationis debere praecedere cognitionem fundamenti, et termini (de quo alibi) nihilominus nihil contra nos, quoad praesens sequitur: quandoquidem, ut modo dicebamus, ad conceptum, et complementum intrinsecum actus liberi, nequaquam pertinet illa relatio rationis formaliter sumpta, et licet obiectum futurum sit connotatum indispensabile decreti, quo Deus vult illud esse futurum, non tamen est connotatum antecedens, sed potius consequens, et illatum ex vi eiusdem actus liberi, ita ut non a priori, sed tantum a posteriori collegatur, quod non fuisset in Deo talis actus, si non fuisset tale obiectum, seu si non fuisset talis res, ut futura: et ita non praecedit cognitio futuri ad cognitionem decreti; sed potius e contra. Sicut licet creaturae possibiles sint connotatum indispensabile divinae potentiae, sunt tamen connotatum subsequens, et illatum, non tamen antecedens. Et propterea ex impossibilitate omnium creaturarum colligitur non a priori, sed a posteriori impossibilitas, et implicatio divinae potentiae; et cognitio possibilium non praecedit, sed subsequitur subsequutione alibi explicata, ad cognitionem omnipotentiae. Sed haec late in tract. citato de Voluntate Dei disp. 7. a num. 54. usque ad num. 58. explicantur.

§ VII. Occurritur primo argumento, et eius confirmationibus in favorem secundae sententiae quoad secundam eius partem adductis.

29 Ad fundamentum secundae sententiae pro prima eius parte non oportet responsum praebere: quia potius est pro nobis, quam contra nos.

Ad primum vero pro secunda eiusdem sententiae parte ex variis D. Thomae testimoniis conflatum, satis constat ex dictis, quomodo Sanctus Doctor admittat decretum praediffinitivum, et efficaciter inferens futuritionem contingentium absolutorum respectu nostri; ac proinde quomodo, in illo possint certo cognosci. Unde licet dum agit de cognitione certa eorum, recurrat ad praesentiam eorundem in aeternitate, negandum tamen est, non recurrere ibidem vel expresse, ut in locis a nobis citatis, vel virtualiter, et implicite ad praedictum decretum; nam futura ista non fiunt praesentia in aeternitate, nisi mediante decreto. Et ita licet ad assignandam certitudinem divinae scientiae non recurrat ad causas proximas praedictorum futurorum, ut non intelliguntur determinatae per decretum (de qua sola determinatione in praesenti loquimur, non curantes an ex hoc decreto resultet in causis secundis aliqua alia determinatio, praecedens causalitatem earum, vel non: quia praecepto Sanctissimi Domini nostri Pauli V. cautum est, ne id, quoad auxilia, et praedeterminationes divinae gratiae, explicando qualis sit eorum efficacia, Typis mandetur) bene tamen ad ipsum decretum, hoc ipso, quod dicat, quod cognoscit illa, secundum quod sunt praesentia, non quidem in propria mensura adaequata eorum, sed in mensura aeternitatis.

30 Unde omnia testimonia in hoc argumento adducta nihil nobis obsunt, sed potius prosunt. Quia decretum Dei est talis conditionis, ut sine eo nequeant futura absoluta habere esse praesens in aeternitate (de qua praesentia loquitur in eis D. Thom. ut intuenti constabit) et hoc ipso, quod illud ponatur, statim ponitur praesentia rei, quae dicitur futura in aeternitate, et omnia necessaria ad illam. Et propterea de divina essentia quatenus determinata per suum decretum est causa futuritionis rerum, non potest verificari id, quod in solutione illa ad 6. ultimo loco adducta Angelicus Doctor docet, nimirum: Quod si vidisset Deus causam, et non vidisset immediate effectum in suo esse, nunquam potuisset illum certo scire: quia licet aliae causae possint videri non viso simul immediate effectu in suo esse; non tamen divinum decretum, ut est causa futurorum absolutorum potest videri, quin simul immediate videatur effectus in suo esse, seu existens actu in mensura aeternitatis.

Addendum tamen, quod licet daremus D. Thomam, dum agit in particulari de cognitione futurorum, contingentium absolutorum, non recurrisse expresse ad decretum efficax divinae voluntatis, adhuc tamen nihil inde contra nos. Nam idem Angelicus Doctor artic. 5. huius quaest. egit universaliter de medio in quo Deus cognoscit omnes creaturas: et ibi docet videre illas in sua essentia, ut in causa illarum atque adeo cognoscere futura contingentia in eadem essentia, ut determinata per decretum, secundum quam rationem est causa eorum. Et ita non erat necessarium (quamvis id praestiterit, ut ex dictis constat) ut agens in particulari de cognitione futurorum contingentium, exprimeret medium, in quo ab eo cognoscuntur: sicut nec id erat necessarium, dum in particulari de cognitione aliorum agit.

31 Ex quo ad primam confirmationem respondetur, D. Thom. loqui de futuris contingentibus absolutis: et de his docet non cognosci, ut futura, id est, ut sibi futura: sed ut futura nobis, et ut praesentia sibi. Ex hoc autem non sequitur, non posse ab eo certo cognosci in decreto efficaci suae voluntatis: siquidem, ut modo dicebamus, decretum hoc est talis conditionis ut eo ipso, quod detur, extrahantur, modo supra insinuato, praedicta futura extra statum possibilitatis, et fiant futura nobis, et actu praesentia respectu Dei, et aeternitatis eius. Et ita cognosci in illo, est cognosci in ipso, ut habent simul, esse futura nobis, et praesentia aeternitati; non vero cognosci praecise, ut futura, Nam cognosci praecise, ut futura contingentia, et cognosci certo, repugnat.

Ex quo etiam fit, quod si semel verum est, ex divino decreto resultare ad extra physicam quandam praemotionem, et praedeterminationem, per quam causae secundae etiam liberae applicentur a Deo ad actus liberos, sive naturales, sive supernaturales (de quo in praesenti, ut iam innuimus, non disputamus), tunc in hac praemotione, seu in voluntate creata, ut per illam praemota, et aeternitati praesente, poterit certo, et infallibiliter sciri, iuxta mentem D. Thomae futurum contingens liberum. Quia non praevidetur, ut futurum praecise ex vi talis causae, sed futurum quoad nos, et simul ut praesens in aeternitate: quia non stat, nec stare potest in sensu composito praedicta praemotio, cum carentia praesentialitatis actus, ad quem datur.

32 Ad secundam confirmationem respondetur, per prophetiam comminationis revelari futura, ut habent esse in suis causis proximis determinatis, determinatione fallibili, necnon et in voluntate divina, secundum exigentiam talium causarum; non tamen revelantur impedimenta, quae possunt impedire causas proximas, et proveniunt ex voluntate Dei, ut considerat rationes superiores: ut constat in revelatione, qua Isaiae revelavit mortem Ezechiae attendendo ad naturalem eius dispositionem, et ad id, quod exigebat voluntas divina, iuxta exigentiam talis dispositionis, necnon et iuxta exigentiam suae iustitiae, qua volebat morte punire Ezechiam: eo quod non reddidit gratias Deo pro victoria de bello obtenta, et quia non duxerat uxorem, ut series David per Salomonem continuaretur, usque ad Nativitatem Christi. At vero haec determinatio, et voluntas signi, quam habuit Deus respectu huius mortis, impedita fuit ab eadem voluntate, ut respiciebat causas superiores, scilicet ut impleret Deus promissionem, quam fecerat domui David, ut ex progenie Salomonis nasceretur Christus: et quia Isaiae non fuit revelata haec causa impediens priores illas, ideo non cognovit mortem Ezechiae in omnibus suis causis determinatis: et sic nihil mirum, quod talis prophetia non fuerit certo impleta. Secus tamen esset, si Isaias praedicens illud futurum, cognovisset ipsum in efficaci decreto divinae voluntatis: quo, attentis omnibus, absolute et efficaciter decrevit, quod Ezechias ex illa infirmitate convalesceret. Nam tunc salutem eius posset certo praedicere, et certo impleretur illa praedictio per salutem, quam de facto acquisivit.

§ VIII. Respondetur caeteris argumentis eiusdem sententiae.

33 Ad secundum principale, concesso antecedenti, neganda est consequentia. Et ad probationem respondetur, esse disparem rationem. Quoniam voluntas creata secundum se, et praecise sumpta, ita est libera, ut non sit libero modo determinata infallibiliter ad unam partem, sed est indifferens ad utrumlibet sine praedicta determinatione. At voluntas, et essentia divina determinata per suum decretum habet determinationem liberam, et infallibilem ad unam partem, et ita in ea sic determinata possunt certo sciri futura contingentia, quae per illam praediffiniuntur. Quomodo autem cum hac infallibili praediffinitione stet libertas arbitrii creati, latius in tract. de Voluntate Dei art. 8. explicabitur: et ex dictis in hoc dubio num. 17. et 19. constat: siquidem forma (ut sic dicamus) decreti haec est: Fiat actus liber, verbi gratia conversio D. Petri libero modo, id est, ita ut licet re ipsa nunquam verificetur, quod non fiet, possit tamen non fieri, et id verificari. Et ita ex qua parte efficaciter decernitur, quod fiat, fiet utique: et ex qua parte stabilitur, quod possit non fieri, fiet libero modo.

34 Ad confirmationem patebit etiam ex dicendis in tract. de Voluntate Dei disp. 10. num. 78. et deinceps, et constat ex dictis dub. 2. praecedentis disp. necnon et ex iis, quae modo dicebamus, quomodo inter decretum, et futurum per illud praefinitum, sit connexio infallibilis, licet non necessaria necessitate simpliciter tollente libertatem: ex eo, quod non tollitur, sed potius decernitur, quod ita fiat praedictus actus, ut possit non fieri.

Diximus: Licet non necessaria, necessitate simpliciter tollente libertatem: quia revera illa connexio est omnino necessaria, quatenus efficax Dei decretum, ratione suae efficaciae infinitae, indispensabiliter petit subsequutionem rei per illud decretae: attamen quia id, quod petit, est totum hoc coniunctum, nempe quod fiat actus voluntatis creatae, et quod fiat libero modo, seu quod ita fiat, ut possit non fieri, propterea non laeditur libertas, sed potius inde sequitur, esse omnino necessarium, actum illum liberum fieri libero modo. Nam sicut id, quod est fallibile, nequit esse infallibile; bene tamen potest esse infallibile, illud fore fallibile, ita liberum, ut tale, nequit esse necessarium: attamen necessarium est, ut id, quod est intrinsece liberum, fiat libero modo, et habeat rationem liberi.

Ad ultimum neganda est sequela. Et ad probationem, quod licet Deus non velit peccata formaliter sumpta; vult tamen illa permittere: et insuper habet decretum efficax circa substantiam actus alias peccaminosi: et in istis decretis potest illa certo scire. Sed de hoc videantur ea, quae in tract. de Volunt. Dei disp. 10. dub. 5. dicemus.

35 Consulto in titulo non inquiritur absolute de praesentia aeterna futurorum respectu aeternitatis, sed iuxta mentem Scripturae, et Patrum, maxime vero Angelici Doctoris. Quia plures valde contendunt, praesentiam hanc non esse de mente Scripturae, et Patrum, et peculiariter D. Thomae. Unde quia hinc praecipua probatio huius praesentiae, ac proinde rationis, propter quam certo cognoscuntur a divino intellectu, pendet; idcirco praesens dubium sigillatim, et maioris claritatis gratia ad hoc explicandum excitamus.

Sicut etiam data opera in eodem titulo addita est illa particula: Realiter, et physice praesentia Deo. Nam duplex est praesentia: alia obiectiva, alia vero realis, et physica. Ad priorem tantum requiritur, quod res, quae sic praesens dicitur, cognoscatur: quia proprium virtutis cognoscentis est trahere res ad se. Ad posteriorem vero desideratur, ut res secundum suam veram essentiam, et existentiam sit vere praesens in aliqua vera duratione; ita ut si per impossibile nulla esset possibilis cognitio, ratione cuius esset obiective praesens virtuti cognoscitivae, nihilominus revera esset secundum suam essentiam, et existentiam praesens in praedicta duratione.

Titulus ergo non de sola illa priori praesentia obiectiva intelligendus est. Quia, ut ex dictis constat, Deus certo cognoscit futura contingentia absoluta, ita ut non possunt non esse illi obiective praesentia; sed de praesentia posteriori, ita ut ex hac colligatur illa prior: ex eo, quod realis, et physica praesentia, quam ab aeterno habent futura in aeternitate, sit saltim, ut se tenet ex parte Dei, aliquo modo ratio cognoscendi praedicta futura. Et licet alii aliis verbis dubium hoc, quoad primam eius partem excitent, nimirum an futura contingentia sint vere, et realiter futura respectu aeternitatis, an vero semper sint praesentia illi realiter sumptae, nihilominus uterque inquirendi modus in idem coincidit, ut intuenti constabit.

§ I. Opinio negans.

36 Partem negantem, quoad omnia, quae in titulo continentur, sequuntur Suarez lib. 1. de scientia futurorum absolutorum cap. 7. Vazquez in praesenti, disp. 64. Arrubal disput. 41. cap. 4. et alii plures, dub. sequenti referendi. Sententia haec quoad primam eius partem, nimirum praedictam praesentiam futurorum in aeternitate non colligi ex Scriptura: imo oppositum iuxta illam dicendum esse.

Probatur primo. Nam Genes. 1. dicitur. In principio (id est, in tempore) creavit Deus caelum, et terram. Et Psalm. 89. Prius quam montes fierent, aut formaretur terra, et orbis: a saeculo, et usque in saeculum tu es Deus. Ex quibus locis sequens deducitur argumentum. Nam, ut vides, et res dicuntur in tempore per creationem incoepisse, et Deum illas duratione praecedere; sed haec verificari non possunt, si ab aeterno res physicae essent praesentes in aeternitate: ergo solum obiective, non vero physicae sunt illi praesentes. Minor quoad priorem partem probatur. Quia res, quae incipit esse per creationem, non supponitur cum aliquo esse ante illam; sed ex nihilo fit: sed si ab aeterno physice coexisteret aeternitati, supponeretur ante creationem in tempore cum aliquo esse: ergo non potest verificari, quod talis res inceperit in tempore habere esse per creationem.

Quoad secundam vero partem patet etiam minor. Quia quando duo simul physice coexistunt, neutrum praecedit alterum duratione: ergo eo ipso, quod creaturae essent ab aeterno physice praesentes aeternitati, et consequenter ipsi Deo, non posset verificari, quod docet Scriptura Deum scilicet illas duratione praecedere.

37 Secundo pro altera, nempe pro secunda eiusdem sententiae parte, scilicet praedictam praesentiam futurorum non esse admittendam iuxta mentem Patrum, sic arguitur. Nam dum Patres, et Concilia proferunt, solum Deum fuisse ab aeterno, et cunctas creaturas incepisse in tempore, absolute loquuntur; ergo sentiunt, res futuras non esse ab aeterno praesentes Deo in aeternitate: alioqui non debuissent absolute negare praesentiam rerum futurarum ab aeterno, sed cum addito, nimirum in mensura nostri temporis.

Confirmatur primo ex Concilio Nicaeno in symbolo fidei, et ex Athanasio oratione 2. contra Arianos: ubi quando damnant tanquam impiam illam vocem Arii de Filio Dei intonantem: Erat quando non erat, volunt denotare aliquam mensuram durationis, in qua semper Filius Dei fuerit, non autem creaturae: ergo cum huiusmodi mensura non sit alia nisi aeternitas, consequens est, ut iuxta mentem Concilii, et Athanasii, creaturae futurae non fuerint praesentes Deo in mensura aeternitatis.

Confirmatur secundo ex duplici testimonio August. quod adducit Arrubal. Primum quidem in lib. 12. de Civit. Dei cap. 28. his verbis: Si potentiam suam Deus a rebus substrahat, ita non erunt sicut antequam fierent, non fuerunt: ante dico aeternitate, non tempore. Secundum vero in serm. 11. de verbis Apostoli: ubi sic inquit: Habet Deus electos apud semetipsum, non in eorum natura, sed in sua praescientia. Si autem electi antequam essent in sua propria duratione, fuissent realiter, et physice praesentes in aeternitate, tunc haberet illos apud se non solum in sua praescientia, sed etiam in eorum natura.

Confirmatur tertio ex Isid. lib. de sum. bono cap. 8. his verbis: Si tempora semper essent Deo praesentia, non essent tempora, sed aeternitas, quia non mutarentur, sed starent.

Tertium.

38 Tertio pro tertia eiusdem sententiae parte, nempe iuxta Angelicum Doctorem non esse admittendam praedictam praesentiam realem, et physicam futurorum in aeternitate, quae sit ab aeterno, sed tantum praesentiam obiectivam, sic arguitur. Nam Sanctus Doctor postquam in hoc art. dixit, quod omnia, quae sunt in tempore, sunt Deo ab aeterno praesentia, statim ut explicaret, quaenam esset haec praesentia, addidit, quod sunt ab aeterno praesentia ILLI. Non solum ea ratione, qua habet rationes rerum apud se praesentes, ut quidam dicunt; sed quia eius intuitus fertur ab aeterno super omnia, prout sunt in sua praesentialitate. Ubi, ut vides, eatenus docet Angelicus Doctor futura esse Deo praesentia ab aeterno, quia eius intuitus fertur ab aeterno super illa, seu (quod in idem redit) quia ab aeterno cognoscit illa. Constat autem per hoc solum concedi praesentiam obiectivam ratione cognitionis; non vero physicam, et realem, quae ab aeterno sit in aeternitate.

Confirmatur.

Confirmatur primo. Nam idem Angelicus Doctor infra quaest. 16. art. 7. ait, quod veritas non invenitur ab aeterno, nisi solum in intellectu divino. Quia solus intellectus divinus est aeternus, et in ipso solum veritas aeternitatem habet. Si autem futura essent ab aeterno realiter praesentia Deo in aeternitate, tunc sicut ab aeterno essent extra intellectum divinum praesentia Deo in aeternitate, ita haberent extra illum veritatem aeternam. Et quaest. 20. art. 2. ad 2. inquit: Creaturae ab aeterno non fuerunt in Deo, amavit tamen eas ab aeterno, quia cognovit eas ab aeterno. In quibus verbis aperte docet, quod solum ratione praesentiae obiectivae, non vero praesentiae physicae fuerunt Deo ab aeterno praesentes.

Et similiter 1. 2. quaest. 91. art. 1. ad 1. loquens de lege aeterna, et explicans quomodo fuerit ab aeterno, cum tunc nemini fuerit imposita, sic inquit: Dicendum, quod ea, quae in se ipsis non sunt, apud Deum existunt, in quantum sunt ab ipso cognita, et praeordinata, secundum illud Roman. 4. qui vocat ea, quae non sunt tanquam ea, quae sunt. Ubi aperte videtur sentire, res solum Deo esse praesentes quatenus ab ipso cognoscuntur, et per consequens in esse obiectivo, non vero physice, et realiter.

39 Confirmatur secundo. Nam si propter aliquam rationem futura contingentia essent ab aeterno, iuxta mentem D. Thom. praesentia Deo in mensura aeternitatis, maxime quia ipse Sanctus Doctor saepe inquit, aeternitatem esse mensuram indivisibilem, et totam simul, ac infinitam, ut ex locis in hoc eodem dub. sequenti dicemus; tum etiam: quia hoc ipso, quod aeternitas sit indivisibilis, et tota simul, ac infinita, videtur, ut id, quod est futurum respectu nostri, nunquam sit futurum respectu aeternitatis, sed praesens; alioqui esset futurum respectu totius aeternitatis, et esset extra totam illam, et per consequens nunquam esset praesens: siquidem nequit dari praesentia creatae alicuius rei, quae sit extra totam aeternitatem ambientem infinitam durationem, tam (ut sic dicamus) a parte ante, quam a parte post: sicut nequit esse eadem praesentia extra totum tempus imaginarium, quod eodem modo infinitum est.

Minor autem probatur. Tum quoniam aevum Angeli est duratione indivisibilis, et tota simul, ac infinita a parte post; et tamen futura contingentia habent rationem futurorum respectu ipsius, et non sunt illi praesentia usque dum actu sint in propria mensura: alioqui Angelus propria virtute posset illa cognoscere, sicut ea cognoscit, dum in propria mensura sunt praesentia, cuius oppositum communiter docent Theologi in materia de Angelis; tum etiam: quia licet aeternitas sit tota simul, et habeat esse infinitam in ratione durationis, non tamen futura continentur in illa adaequate, sed inadaequate, et tanquam in mensura superexcedente: ergo non erunt illi coaexistentia ab aeterno, et usque in aeternum: alioqui coaexisterent ipsi adaequate, et non essent in ea, ut in mensura superexcedente.

Ultima tandem pars eiusdem sententiae, scilicet praesentiam praedictam in aeternitate, non posse conducere ad hoc, ut futura contingentia certo cognoscantur a Deo, ex aliis partibus iam probatis, evidenter sequitur: quandoquidem quod futura certo sint cognita a Deo ratione praesentiae, quam ab aeterno habent in mensura aeternitatis, supponit hanc praesentiam esse possibilem.

§ II. Statuitur partem affirmantem esse de mente Scripturae, et Patrum.

40 Dicendum tamen est primo, iuxta mentem Scripturae, futura contingentia absoluta esse ab aeterno realiter, et physice praesentia Deo in mensura aeternitatis, et ratione huius praesentiae a Deo certo cognosci. Ita omnes Doctores pro nostra sententia dubio sequenti referendi.

Caeterum, antequam assertionem probemus, notandum est circa eam id, quod proportionabiliter circa assertionem dubii praecedentis notavimus, nempe, quod noluimus in secunda eius parte diffinire; an Deus cognoscat certo futura contingentia absoluta in sua aeternitate, aut ratione illius, tanquam obiecti primarii, et quasi specificantis, quia, ut ibidem dicebamus, id ex dictis disp. 3. num. 43. huius tract. constat; sed solum quod aeternitas, ut se tenet ex parte Dei, conducit ex parte ipsius ad cognitionem certam futurorum contingentium absolutorum: atque adeo esse aliquo modo rationem, quare Deus illa certo cognoscat. Sicut etiam (id, quod ex praecedenti sequitur) haec eadem praesentia, ut se tenet ex parte praedictorum futurorum, est conditio ad hoc, ut ex parte sua quodammodo terminent praedictam cognitionem.

Et licet assertio haec uberiori adhuc indigeat explicatione: quia tamen dub. sequenti explicabitur, ubi non tam de mente Scripturae, et Patrum, quam de re ipsa secundum se agemus, ideo hoc in sequens dubium remittimus.

41 Posterior ergo huius assertionis pars ex priori aperte sequitur, ut ex se patet: et ex statim dicendis magis constabit. Prior autem probatur. Tum ex illo Job. 14. Numerus mensium eius apud te est, id est, nunquam respectu tui menses mei sunt futuri; sed semper praesentes, et stantes: ex eo, quod esse tuum aeternitate mensuratur. Unde D. Gregor. 12. Moral. cap. 1. exponens haec verba, inquit: Quoniam apud omnipotentem Deum etiam labentia stant, apud eum esse numerum nostrorum mensium perhibet. Constat autem non posse labentia stare, nisi quatenus ea, quae successive fiunt, stabiliter sunt Deo praesentia ab aeterno in mensura suae aeternitatis.

Idem etiam colligitur ex illis verbis Ecclesiast. 39. Opera omnis carnis coram illo a saeculo, et usque in saeculum respicit, et nihil est mirabile in conspectu eius. Ubi duo asseruntur. Primum est, quod omnia opera nostra sunt ei praesentia ab aeterno: quod denotatur per illam particulam, Coram illo a saeculo. Secundum est, quod ab aeterno percipit illa intuitive: hoc enim significatur per illam particulam respicit, et per id, quod statim subiungitur, nimirum: Nihil est mirabile in conspectu eius. Ubi etiam expendendum est, Tum quod primo loco posita est praesentia operum nostrorum in aeternitate. Deinde notitia intuitiva Dei respectu eorum, ut denotaretur, quomodo haec praesentia, saltim quatenus se tenet ex parte Dei, sit aliquo modo ratio cognoscendi certo opera nostra, quae apud nos sunt futura; et ut se tenet ex parte eorundem operum, est conditio ad hoc, ut ex parte sua quodammodo praedictam cognitionem infallibiliter terminent.

Tum etiam, quomodo hoc ipso, quod dicitur, Deum ab aeterno cognoscere intuitive opera nostra, ibidem innuitur esse ab aeterno realiter, et physice ea praesentia: quandoquidem valde probabile est in via S. Doct. quod praedicta praesentia ad notitiam intuitivam omnino desideratur, ut ex iis, quae in hac eadem disp. a num. 59. usque ad 62. dicemus, amplius patebit.

42 Idem etiam probatur ex illo ad Hebraeos 1. ubi de Filio Dei dicitur: Per quem fecit et saecula. In saeculis autem quaedam sunt praeterita, quaedam futura: sed omnia dicuntur esse facta a Deo: quoniam in aeternitate omnia sunt praesentia: alioqui enim verificari non posset omnia illa iam esse facta. Item etiam Isaïae 45. id, quod ibidem significatur futurum, dicitur esse creatum a Deo: futura autem dicuntur facta a Deo, quia in aeternitate eius omnia sunt praesentia, tanquam facta, nec respectu illius est aliquid futurum, aut praeteritum; quamvis aliquid dicatur praeteritum in ordine ad unam partem temporis nostri, et futurum in ordine ad aliam.

Denique pro hac sententia est notandus locus Apost. ad Rom. 4. ubi dicitur de Abraham: Patrem multarum gentium posui te ante Deum, qui vocat ea, quae non sunt, tanquam ea, quae sunt. Ubi per hoc, quod dicitur ante Deum, explicat, quod dixerat de praeterito, posui te. Etenim licet illud esset futurum; qui tamen in aeternitate Deo erat praesens, ideo dixit, posui te. Et rationem subdit, cum ait: Qui vocat ea, quae non sunt, tanquam ea, quae sunt, quasi diceret, ideo de futuro loquitur per modum praesentis, quoniam futura sunt Deo praesentia in aeternitate: et eodem modo intuetur, quae sunt facienda in tempore nostro, sicut quae facta sunt, aut fiunt. Sic explicat locum illum Apost. 8. Ambrosius, et alii plures Doctores Sancti.

43 Dicendum est secundo, iuxta mentem Sanctorum Patrum, futura contingentia esse Deo ab aeterno realiter, et physice praesentia in mensura suae aeternitatis; et ratione huius praesentiae certo ab ipso cognosci. Ita authores nuper relati. Prior pars, ex qua posterior satis colligitur, probatur primo. Quia eam docent August. lib. 83. quaest. quaest. 17. et 4. de Trinit. cap. 17. et lib. 5. cap. 16. Apud Deum nec praeterita transierunt, et futura iam facta sunt. Ricardus de Sancto Victore lib. 2. de Trinit. cap. 23. hoc ipsum tuetur, his verbis: Sicut eorum, quae nondum sunt, nihil est Deo futurum; sic eorum omnium, quae iam non sunt, nihil est praeteritum: sic eorum omnium, quae iam praesentialiter sunt, nihil est ei transitorium. Petrus Damianus tom. 3. Bibliothecae epist. 4. de Dei omnipotentia cap. 8. Omnia (inquit) quae apud nos per temporum vicissitudines se variant, apud illud hodie (scilicet aeternitatem) stant, et immobiliter perseverant. In illo scilicet hodie: dies adhuc ille immobilis est, in quo mundus iste sumpsit originem: in illo iam, et ille nihilominus est, quo iudicandus est. Et infra: Unde fit, ut in aeternitate eius omnia fixa permaneant, quae non fixa extrinsecus saeculorum volumina indesinenter emanant. Deo quippe dies una, est aeternitas sua: quam videlicet diem nec fine claudi, nec initio videt aperiri.

Et tandem hoc ipsum docuerunt Greg. lib. 20. Moral. cap. 28. Boeth. lib. 5. de consolatione prosa ult. Ansel. lib. de casu diaboli cap. 21. et lib. de concordia praescientiae, et praedest. cap. 1. Ambr. lib. 1. de fide ad Gratian. cap. 7. Isid. lib. 1. de summo bono cap. 6. Prosper de vocatione gent. cap. 34. Basilius cap. 3. Isaïae, Hilarius 10. de Trinit. et alii plures. Sed haec amplius in sequenti probatione elucidabuntur, ubi

etiam evasiones adversariorum praecludentur.

44 Secundo principaliter probatur eadem assertio quoad utramque partem. Quoniam Sancti Patres in hoc unum conspirant, nempe non esse in Deo proprie, et in rigore praesentiam futurorum contingentium absolutorum: sed tantum metaphorice, eo proportionali modo, quo poenitentia ipsi attribui solet. Et rationem reddunt, ex eo, quod praescientia est futurorum scientia, et nihil ex iis, quae in decursu temporis exsistunt, est Deo futurum: ergo aperte sentiunt futura esse ab aeterno Deo praesentia physice, et realiter in mensura suae aeternitatis: ac proinde ratione eiusdem praesentiae, infallibiliter, et certo ab illo cognosci. Utraque consequentia est perspicua: alioqui enim nihil obesset, quominus essent respectu Dei futura, et respectu eorundem esset in Deo praesentia proprie sumpta, ut intuenti patebit.

Antecedens autem probatur. Quia illud docent Aug. lib. 2. ad Simplicianum quaest. 2. Quid est praesentia, nisi scientia futurorum? quid autem futurum est Deo, qui omnia supergreditur tempora? Boethius lib. 5. de consolatione prosa ult. dicens: Omnia quae iam generantur in sua simplici cognitione considerat. Nam si praesentiam pensare velis, quae cuncta dignoscit, non esse praesentiam, quasi futuri, sed scientiam nunquam deficientis instantis aestimabis. Greg. lib. 2. moral. cap. 25. his verbis: Quomodo est praesciens Deus, dum illa, quae futura sunt, praesciuntur; et scimus, quod Deo futurum est nihil, ante cuius oculos praeterita nulla sunt, praesentia non transeunt, et futura non veniunt. Anselmus opusculo de concordia liberi arbitrii, et praedestinat. cap. cit. Hugo de S. Victore in summa sententiarum tract. 1. cap. 12. Bernard. serm. 80. in Cant. et Hilar. 12. de Trinitat. ac tandem alii plures.

45 Quae ratio est adeo efficax, ut ea sola omnes evasiones adversariorum evanescant. Nam in primis, quod dicunt aliqui ex illis, nimirum Sanctos Patres solum loqui de praesentia obiectiva, non vero reali, et physica in aeternitate, ex dictis in eadem ratione facile corruit. Nam sola praesentia obiectiva nequit auferre praesentiam proprie dictam, nec tollit rem, quae cognoscitur, esse vere futuram respectu cognoscentis: at Patres tollunt a Deo praescientiam proprie dictam respectu futurorum absolutorum, et negant esse futura respectu ipsius: ergo non solum loquuntur de praesentia obiectiva, sed de praesentia physica, et reali, respectu aeternitatis, per quam ei ab aeterno coexistant. Consequentia satis videtur constare.

Maior autem quoad priorem eius partem etiam constat. Tum ex eo ipso: quoniam praesentia obiectiva nihil est aliud, quam rem actu obiici cognoscenti. Quare cum hoc ipsum indispensabiliter involvatur in hoc, quod est rem aliquam praesciri, nequivit id rationem praescientiae tollere; tum etiam: quia Prophetae (iuxta probabilem multorum sententiam, de cuius maiori, vel minori probabilitate nihil modo) habent praescientiam futurorum absolutorum proprie, et simpliciter dictam, et nihilominus sunt illis obiectiva praesentia: siquidem cognoscunt illa antequam sint.

Quoad secundam vero partem etiam constat. Tum in eisdem Prophetis, respectu quorum praedicta futura absoluta, iuxta hunc modum dicendi, habent rationem futurorum, quamvis, ut dicebamus, cognoscantur ab illis; tum etiam: quia per hoc praecise, quod cognoscatur aliquid die hodierna, non tollitur, quod revera sit futurum, ac proinde ex hoc, quod aliquid praecise habeat praesentiam obiectivam in intellectu alicuius, non tollitur quominus possit habere rationem futuri respectu eiusdem.

Alia evasio Arrub.

46 Et similiter id, quod respondet Arrubal in praesenti, disputat. 41. cap. 9. nempe Patres solum loqui de praescientia, quae est secundum ordinem successionis praeteriti, et futuri, atque adeo de praescientia, quae ita sit prior suo obiecto, ut eo adveniente evanescat; non tamen de praescientia proprie dicta, et secundum durationem permanente, id est, de scientia, quae simul habeat antecedere existentiam obiecti, et non transire eo adveniente, sed eidem coexistere. Haec igitur solutio ex iis, quae in hac ratione diximus, non difficulter corruit. Nam, ut ex testimoniis Patrum constat, ea solum ratione denegant Deo praescientiam proprie dictam respectu futurorum absolutorum: quia nullum ex his futuris potest habere rationem futuri respectu ipsius, ex eo, quod supergreditur omnia tempora, quae mensuratur aeternitate. Haec autem ratio semper manet in suo esse, etiam si admittatur praesentia permanens, proprie dicta, quae antecedat ordinem durationis existentiam praedictorum futurorum in mensura aeternitatis, et cum eis coexsistat, ut ex se patet: ergo praedicta praescientia a Patribus Deo denegatur.

47 Accedit primo, praedictam praescientiam, quam Arrubal admittit, vocari ab eo, et merito praescientiam proprie dictam. Cum tamen Patres hoc unanimiter proclament, nempe non esse in Deo talem praesentiam proprie sumptam, respectu praedictorum futurorum.

Accedit secundo, quod hoc ipso, quod negatur Deo prior illa praescientia, quae est secundum ordinem successionis praeteriti, et futuri, quaeque transeat, hoc ipso, quod res futura sit iam praesens, oportet etiam ei denegare hanc secundam praescientiam proprie dictam, quae permaneat etiam si futurum transeat de futuro in praesens, secundum realem, et physicam exsistentiam. Et ratio videtur aperta. Quia, ut in hac eadem disputat. num. 100. et deinceps dicemus, hoc ipso, quod aliquid habeat rationem futuri respectu alicuius cognitionis, necesse est, ut adveniente praesentialitate futuri, et per consequens desinente illo in ratione futuri respectu talis cognitionis desinat cognitio, qua, ut futurum respectu illius cognoscebatur: alioqui illa cognitio non esset vera: et per consequens nec eadem cum illa, quae antea praeexsistebat, quaeque omnimodam veritatem habebat.

48 Ex quo tandem manet impugnata expositio Gabr. Vazquez, ubi supra, asserentis praescientiam proprie sumptam involvere imperfectionem: et ita in hoc sensu Patres illam Deo denegarunt.

Nam contra hoc est, quod licet praescientia proprie sumpta respectu futurorum absolutorum dicat imperfectionem; haec tamen imperfectio, propter quam a Patribus Deo denegatur, nulla est alia, ut ex citatis eorundem testimoniis liquet, nisi quia praedicta futura non possunt habere rationem futurorum respectu Dei, et intellectio illius mensuratur aeternitate (alioqui aeternitas non esset duratio indivisibilis, tota simul, et infinita, ut ex dicendis numero 89. et sequentibus huius disputat. patebit) ad praescientiam autem requiritur, quod non sit respectu rei praesentis, sed futurae; ergo quamvis Patres propter imperfectionem praescientiae respectu praedictorum futurorum, denegent illam Deo in ordine ad ipsa, non inde tollitur, sed potius ponitur, ipsos sentire, quod futura contingentia sunt ab aeterno realiter praesentia respectu Dei in mensura suae aeternitatis.

49 Ex quibus omnibus manet etiam solutum id, quod adversarii obiiciunt, nimirum multoties in Scriptura tribui Deo praescientiam, ut Sapientiae 19. Praesciebat Deus futura illorum. Et ad Roman. 8. Quos praescivit, et praedestinavit. Et cap. 11. Non repulit Deus plebem suam, quam praescivit. Et 1. Petri 1. necnon Actorum 2. Quod etiam asserit Aug. 5. de civit. cap. 8. et 9. et Magister sentent. in 1. dist. 36. et 38. Respondetur enim ex dictis, in Deo esse praescientiam respectu futurorum, quae non sit proprie, et formaliter talis, sed solum metaphorice, eo sane proportionali modo, quo poenitentia ei attribui solet.

§ III. Stabilitur eandem partem affirmativam esse de mente Angelici Doctoris.

50 Dicendum est tertio, futura contingentia absoluta, iuxta mentem D. Thom. habere praedictam praesentiam respectu aeternitatis: et ratione huius certo, et infallibiliter a Deo cognosci. Assertionem hanc tuentur omnes Doctores pro praecedentibus relati, quosque sigillatim num. 79. huius disp. adducemus.

Primum, et non parum efficax pro hac assertione testimonium est illud ipsum, quod adversarii pro se adducunt, nimirum id, quod Sanctus Doctor in corpore articuli praesentis docet. Nam ex eo concludit, quod eius intuitus fertur ab aeterno supra omnia, prout sunt in sua praesentialitate, atque adeo sunt ei obiective praesentia, quia sua cognitio mensuratur aeternitate, sicut suum esse, et aeternitas tota simul exsistens ambit omne tempus: et ita intuitui divino debent omnia esse praesentia, eo modo, quo sunt praesentia aeternitati; ita ut sicut respectu ipsius aeternitatis non habent futura contingentia esse realiter, et physice futura, sed praesentia, sic hoc ipsum habeant respectu divini intuitus, ut aeternitate mensurati.

51 Unde ad hoc explicandum, sequentia verba Angelicus praeceptor protulit: Licet contingentia fiant in actu successive, non tamen Deus successive cognoscit contingentia, prout sunt in suo esse, sicut nos, sed simul. Et reddit rationem: Quia sua cognitio mensuratur aeternitate, sicut etiam suum esse: aeternitas autem tota simul exsistens ambit totum tempus, ut supra dictum est. Et ex hoc statim infert: Unde omnia, quae sunt in tempore, sunt Deo ab aeterno praesentia, non solum ea ratione, qua habet rationes rerum apud se praesentes, ut quidam dicunt, sed quia eius intuitus fertur ab aeterno supra omnia, prout sunt in sua praesentialitate. Et ex his rursus colligit: Unde manifestum est, quod contingentia infallibiliter a Deo cognoscuntur, in quantum subduntur divino conspectui secundum suam praesentialitatem, et tamen sunt futura contingentia suis causis comparata.

Explicatur, et expenditur vis huius testimonii, et quomodo nequeat de sola praesentia obiectiva, ut adversarii intendunt, intelligi. Tum quia Sanctus Doctor in verbis immediate antecedentibus dixerat, futurum contingens in quantum huiusmodi, id est, ut praecise habet contingentem futuritionem in sua causa, non esse certo cognoscibile, et inde statim colligit, cognosci certo a Deo, in quantum eius intuitus fertur in illud ut praesens, ex eo, quod praedictus intuitus mensuratur aeternitate, et aeternitas tota simul exsistens ambit omne tempus: ergo Sanctus Doctor nequit commode explicari de sola praesentia obiectiva. Patet consequentia. Quia alioqui simul implicantia involveret, dum simul diceret, futurum contingens non posse in ratione talis certo cognosci, et nihilominus esse ex se certo cognoscibile: siquidem praesentialitas obiectiva, ut distincta a vera, et reali praesentialitate physica, nihil est aliud, quam obiectum illud, ut habet certam cognoscibilitatem. Quare cum Angelicus Doctor denegaverit futuro contingenti, ut tali, seu ut manet sub ratione futuri, quod sit certo cognoscibile, etiam denegavit ei praesentialitatem obiectivam, et per consequens, ad eius certam cognoscibilitatem recurrendum erit ad existentiam ipsius physicae, et realiter praesentem in mensura aeternitatis, secundum quam respectu illius extrahitur a ratione futuri.

52 Tum etiam: quia ideo colligit S. Doctor, Deum cognoscere infallibiliter praedicta futura, et eius intuitum ferri in illa, ut praesentia, quia talis intuitus mensuratur aeternitate, et aeternitas tota simul exsistens ambit omne tempus; ac proinde omnia tempora, sive praesentia, sive praeterita, et futura sunt ei actu praesentia, ut in dubio sequenti latius dicemus: ergo non loquitur de sola praesentia obiectiva: siquidem, quod futura, sint praesentia solum obiective divino intellectui, non convenit ei ratione aeternitatis, sed ratione sui, intra propriam lineam praecise considerati: ex eo, quod intra praedictam lineam habet infinitam perfectionem. Unde vel aeternitas non potest esse ratio divino intuitui alicuius praesentiae ab aeterno ad futura, vel solum potest esse rei ratio praesentiae realis, et physicae. Nam cum ex vi suae lineae non sit cognoscitiva, fit inde, ut sicut non potest esse radix cognoscendi, ita nec praesentiae obiectivae, per quam ab aeterno sit praesens futuris, tanquam obiectis cognitis, ac proinde solum poterit ab aeterno esse ratio praesentiae physicae, et realis ad illa.

Tum deinde: quia alioqui futura contingentia non solum respectu nostri, sed etiam respectu Dei haberent rationem futurorum, quandoquidem quod aliquid sit solum obiective praesens respectu alterius, non tollit quominus respectu illius vere, et realiter sit futurum: et tamen D. Thom. ex eo, quod intuitus Dei fertur in futura, ut in repraesentem, ex eo, quod talis intuitus aeternitate mensuratur, colligit, talia futura non esse futura respectu Dei, sed solum respectu nostri.

53 Tum denique: quia si D. Thom. solum ageret de praesentia obiectiva, non vero simul de praesentia physica, et reali, consequens esset, ut dum reddidit rationem, propter quam futura contingentia cognoscuntur ab aeterno a Deo, ex eo, quod eius intuitus fertur ab aeterno super omnia, prout sunt in sua praesentialitate, et quia omnia sunt aeternitati praesentia, tunc manifestam commisisset nugationem, et petitionem principii. Nam cum idem sit, futurum contingens esse ab aeterno praesens obiective respectu Dei, ac cognosci ab aeterno ab illo; idem esset dicere, quod contingentia cognoscuntur ab aeterno a Deo futura, quia sunt ei praesentia obiective, seu prout sunt in sua praesentialitate obiectiva, ac dicere, quod cognoscuntur ab aeterno a Deo, quia cognoscuntur ab illo.

54 Accedit, quod adhuc praecise in illis verbis, quae pro se adducunt adversarii, nimirum: Omnia, quae sunt in tempore, sun Deo ab aeterno praesentia, non solum ea ratione, qua habet rationes rerum apud se praesentes, sed quia eius intuitus fertur ab aeterno supra omnia, prout sunt in sua praesentialitate, denotatur haec praesentia realis, et physica, quam ab aeterno habent futura respectu aeternitatis. Tum quia S. Doct. consulto non dixit: Sed quia eius cognitio, etc. Sed dixit: Sed quia eius intuitus fertur ab aeterno supra omnia, prout sunt in sua praesentialitate: ut significaret, hanc cognitionem esse intuitivam, atque adeo esse rei praesentis realiter, et physice in eadem mensura aeternitatis, in qua exsistit intuitus divinus: siquidem in via S. Doctoris, haec praesentia requiritur ad cognitionem intuitivam Dei, ut ex dicendis in ultimo testimonio pro hac assertione amplius patebit.

Tum etiam: quia, ut constat ex iis, quae in hoc eodem tract. disp. 5. dub. 2. et 3. diximus, scientia visionis, seu intuitiva Dei, est causa rerum, et ita perinde est dicere, quod Dei intuitus fertur ab aeterno super omnia, prout sunt in sua praesentialitate, ac asserere, quod causat illa, tribuitque eis esse praesens, non quidem respectu nostri temporis, sed respectu aeternitatis, tanquam mensurae superioris, respectu cuius debet esse actu praesens quidquid respectu nostri futurum est: quandoquidem, ut modo innuebamus, totum hoc ad scientiam visionis desideratur.

55 Confirmatur, et expenditur magis praedictum testimonium ex aliis eiusdem Sancti Doctoris verbis, in quibus explicat id, quod in hoc art. docuerat, et reddit rationem, quare futura contingentia sint nota Deo, non vero Angelo, ex eo, quod sunt praesentia durationi divinae, non vero Angelicae. Et ita ibidem denotat has duas praesentias eorundem futurorum, nimirum obiectivam, necnon physicam, et realem in ordine ad Deum, et utramque eisdem futuris in ordine ad Angelum denegat. Verba autem eius aurea habentur infra quaest. 57. artic. 3. Deus (inquit) videt omnia in sua aeternitate: quae cum sit simplex, toti tempori adest, et ipsum concludit. Et ideo unus Dei intuitus fertur in omnia, quae aguntur per totum tempus, sicut in praesentia; et videt omnia, ut in se ipsis sunt, sicut supra dictum est, cum de Dei scientia ageretur. Angelicus autem intellectus, et quilibet intellectus creatus, deficit ab aeternitate divina. Unde non potest ab aliquo intellectu creato cognosci futurum, ut est in suo esse.

56 Secundum, et principale testimonium pro assertione habetur apud Sanctum Doctorem 1. contra Gent. cap. 66. ratione 6. ubi ex praesentia rerum in aeternitate, colligit praesentiam earundem respectu divinae cognitionis, aeternitate mensuratae: et simul addit, quod res ipsae simul praesentes respectu aeternitatis, et divinae cognitionis non sint inter se praesentes. Si autem solum loqueretur de praesentia obiectiva, non solum cunctae res futurae, essent simul praesentes respectu divinae cognitionis, sed etiam respectu sui ad invicem: siquidem omnia habent simul esse obiective praesentia divino intellectui. Unde sicut futura ab aeterno cognoscerentur esse futura respectu divinae naturae, et divinae cognitionis, et nihilominus haberent simultatem obiectivam ab aeterno cum illa, quia simul cum ea cognoscuntur, sic licet aliqua cognoscerentur esse futura, aut praeterita respectu aliorum, nihilominus propter eandem rationem haberent simul simultatem obiectivam ad invicem.

Confirmatur, et explicatur ex eodem Sancto Doctore in 1. dist. 38. quaest. unica art. 5. in corpore, his verbis: Omnis cognitio est secundum modum cognoscentis. Cum igitur Deus sit aeternus, oportet, quod quodlibet cognitio eius, modum aeternitatis habeat, qui est esse totum simul sine successione. Unde sicut quamvis tempus sit successivum, tamen aeternitas eius est praesens omnibus temporibus, una, et eadem, et indivisibilis, ut nunc stans, ita et cognitio sua intuetur omnia temporalia (quamvis sibi succedentia) ut praesentia sibi, nec aliquid eorum est futurum respectu ipsius; sed unum respectu alterius. Et tandem concludit: Cum ergo Deus uno aeterno intuitu, non successivo omnia temporalia videt, omnia contingentia in temporibus diversis ab aeterno praesentialiter videt, non tantum ut habentia esse in cognitione sua.

57 In quo testimonio tria expendenda sunt. Primum est id, quod saepe in aliis notavimus, scilicet, quod in eo Sanctus Doctor distinguit duplicem futurorum praesentiam: aliam quidem respectu aeternitatis; aliam vero respectu cognitionis aeternitate mensuratae: et ex illa priori colligit hanc posteriorem: et per consequens falsum est, quod adversarii intendunt, non alia ratione affirmari a Sancto Doctore, quod futura sunt praesentia aeternitati, nisi quia ab aeterno ab eo cognoscuntur, seu sunt ei praesentia obiective.

Secundum est, quod ex eo, quod omnis cognitio est secundum modum cognoscentis, et Deus est aeternus, colligit Sanctus Doctor, divinam cognitionem debere habere modum aeternitatis; ac proinde debere praedictae cognitioni ita esse praesentia, sicut sunt praesentia aeternitati per praesentialitatem eidem aeternitati correspondentem. Si autem futura non essent ab aeterno praesentia aeternitati in ipso nunc aeternitatis, sed solum successive dum exsistunt, non posset inde colligi, Deum ab aeterno intueri omnia futura, sed potius oppositum inde colligendum est: siquidem, ut Sanctus Doctor docet, cognitio divina, quoad hoc, quod est ferri in futura, et esse eis praesentem, debet habere modum illum praesentiae, quem aeternitas respectu eorum habet.

Tertium est, Angelicum Doctorem concludere, Deum uno aeterno intuitu, non successivo videre praesentialiter omnia contingentia, in temporibus diversis exsistentia, non tantum ut habentia esse in cognitione sua: ubi ultra praedictam praesentiam in cognitione sua, quae non est alia, quam praesentia obiectiva, tribuit praedictis futuris alteram respectu Dei. Haec autem, ut constat, nequit esse alia praeter realem, et physicam praesentiam in aeternitate.

58 Ultimo probatur eadem assertio optimo testimonio eiusdem Sancti Doctoris art. 9. huius quaest. ubi loquens de iis, quae Deus cognoscit scientia visionis, inquit: Horum, quae actu non sunt, est attendenda quaedam diversitas. Quaedam enim, licet non sint nunc in actu, tamen vel fuerunt, vel erunt: et omnia ista dicitur Deus scire scientia visionis. Quia cum intelligere Dei, quod est eius esse, aeternitate mensuretur, quae sine successione exsistens totum tempus comprehendit, praesens intuitus Dei fertur in totum tempus, et in omnia, quae sunt in quocunque tempore, sicut in subiecta sibi praesentialiter. Quaedam vero sunt, quae sunt in potentia Dei, vel creaturae, quae tamen nec sunt, nec erunt, neque fuerunt. Et respectu horum non dicitur habere scientiam visionis, sed simplicis intelligentiae. Quod ideo dicitur, quia ea, quae videntur apud nos, habent esse distinctum extra videntem.

59 In quo testimonio duo expendenda sunt. Primum est id, quod in aliis testimoniis notavimus, nimirum D. Thomam non dixisse, res omnes esse praesentes Deo, et illius aeternitati, quia illa intueatur; sed e contra, ideo intueri tempus, et ea, quae sunt in tempore, quia aeternitas eius totum tempus comprehendit: ut ita explicaret, quomodo ista praesentia non fundatur in cognitione, et per consequens non est solum obiectiva, sed in continentia ipsius aeternitatis, quae formalissime loquendo non est continentia cognitionis: siquidem aeternitas non continet tempus cognoscendo, sed mensurando: et si per impossibile Deus non esset cognoscens, nihilominus eius aeternitas contineret tempus, tanquam mensura superior, ita ut omnes differentiae ipsius essent illi actu, et ab aeterno praesentes propter suam summam simplicitatem, et immutabilitatem, ut ex dicendis dubio sequenti, amplius constabit.

Secundum est, Sanctum Doctorem reddere rationem, quare scientia possibilium, quae nunquam erunt, est simplicis intelligentiae, et non visionis, ex eo, quod Ea, quae videntur apud nos, habent esse distinctum extra videntem: ut etiam per hoc denotaret, quod res quae videntur per scientiam visionis, non solum debent habere esse, seu praesentiam obiectivam, sed etiam praesentiam realem. Nam sola praesentia obiectiva, tantum est praesentia cognitionis: haec autem non est praesentia, per quam res cognitae habent esse distinctum extra cognoscentem, seu videntem: cum tamen valde probabile sit, quod praesentia requisita ad visionem, iuxta D. Thomam, debeat esse talis, ut per eam res visa habeat esse distinctum extra videntem: ac proinde debeat etiam esse praesentia realis, et physica, et non obiectiva tantum.

60 Quae tandem omnia confirmari possunt ex pluribus aliis testimoniis D. Thom. quae refert Capreolus in 1. dist. 38. et dist. 36. art. 2. peculiariter vero ex 1. contra Gent. cap. 66. et quaest. 2. de Verit. art. 12. ubi sic inquit: Tunc aliquid cognoscitur ut futurum, quando inter cognitionem cognoscentis, et rei eventum invenitur ordo praeteriti ad futurum. Hic autem ordo non potest inveniri inter cognitionem divinam, et quamcunque rem contingentem, sed semper ordo divinae cognitionis ad rem quamcunque, est sicut praesentis ad praesens. Quae verba sic expendi possunt. Nam ordo praeteriti ad futurum, qui debet esse, iuxta mentem Sancti Doctoris, inter cognitionem, et eventum futurum, ad hoc, ut cognoscatur ut futurus, non est in esse obiectivo, seu cognito; nam cum cognoscitur, quod crastina die, v. g., erit lectio, tunc non potest talis lectio non esse praesens obiective illi cognitioni; sed loquitur de ordine praeteriti ad futurum, secundum esse physicum, et reale: et ita cum negat posse inveniri ordinem praeteriti ad futurum inter divinam cognitionem, et quemcunque effectum futurum, intelligitur de eodem ordine praeteriti ad futurum secundum praedictum esse reale: ac proinde cum inquit, divinam cognitionem semper habere ordinem ad rem quamcunque (intellige futuram, de qua in praesenti loquitur) sicut praesentis ad praesens, intelligitur de ordine praesentiae realis, et physicae inter cognitionem Dei, et eventum, quoad nos futurum.

Unde, ut Sanctus Doctor hoc ipsum magis explicaret, addidit: Difficultas autem in hoc accidit, eo quod divinam cognitionem significare non possumus, nisi per modum nostrae cognitionis significando differentias. Si enim significaretur, ut est Dei scientia, magis deberet dici, quod Deus scit hoc esse, quam quod sciat futurum, quia sibi nunquam sunt futura, sed semper praesentia.

Profecto si futura realiter, et physice haberent rationem futurorum in comparatione ad Deum, requireret haec difficultas provenire, ex eo, quod cognitionem Dei significare non valeamus, nisi per modum cognitionis, notando differentias temporis; quamvis si significaretur, ut est in se, deberet aliter significari. Quoniam potius divina scientia posset, et deberet ut est in se vere significari, notando praedictas differentias; ita ut sicut nostra cognitio terminatur ad illa, quae vere sunt praeterita, praesentia, et futura respectu illius, et notando has differentias temporis vere significatur, sicque debet significari; ita hoc ipsum cum proportione de divina scientia dicendum esset.

61 Et similiter, si aliquid esset revera futurum respectu praedictae cognitionis Dei, non esset cur, si significaretur, ut est Dei scientia, magis deberet dici, Deus scit hoc esse, quam quod sciat futurum: siquidem sicut futura, quando postea sunt, habent esse realiter praesentia Deo, ita dum non sunt praesentia in sua temporis differentia, haberent esse realiter futura respectu illius, et solum obiective essent ei praesentia. Et sicut Dei scientia, ut est in se, cognoscit illa esse praesentia, ita cognoscet esse futura: et per consequens significata tali scientia, ut est, significaretur etiam, tam ut cognoscens praesens, quam ut attingens futurum. Et tandem si futura solum obiective essent Deo praesentia, non esset (ut supra dicebamus) cur absolute diceretur, Deo nunquam esse futura: siquidem sola praesentia obiectiva hoc non tollit, ut in nobis cernitur.

§ IV. Solvuntur argumenta oppositae sententiae.

62 Ad primum neganda est minor, quoad utramque partem. Et ad probationem primae, concessa maiori, neganda est minor. Nam res non habet esse in aeternitate, nisi pro illa temporis differentia, in qua producitur: quam tamen ab aeterno divina aeternitas actu ambit, ut dub. sequenti latius explicabimus: ac proinde talis res non supponitur cum esse, antequam in tempore producatur: quia ipsamet temporis differentia, in qua producitur, est in aeternitate praesens ab aeterno pro sua etiam propria duratione.

Ad probationem vero secundae partis illius minoris respondetur, distinguendo antecedens, et concedendo illud de coexistentia duorum in aliqua duratione, quae sit propria, et adaequata respectu utriusque: negando vero ipsum de coexistentia duorum, in aliqua duratione, quae sit propria, et adaequata respectu unius, inadaequata vero, et superexcedens respectu alterius, et sic neganda est consequentia. Quia ad hoc, ut dicatur simpliciter, Deum creaturas duratione praecedere, sufficit, quod ipse sit in propria, et adaequata mensura sit ab aeterno: quamvis, quia eius aeternitas ambit absque successione omne tempus, et quidquid in illo continetur, habet physice praesentes res futuras. Sed de his videantur quae sequenti dubio dicenda supersunt.

63 Ad secundum pro secunda parte eiusdem sententiae respondetur, Sanctos Patres loqui de creaturis per ordinem ad propriam earum durationem, non vero per ordinem ad excedentem, et communem, nempe aeternitatem. Et propterea absolute, et simpliciter dicunt, incoepisse in tempore; quia iuxta communem, et usitatum modum loquendi, quoties absolute, et simpliciter dicitur, aliquid esse, intelligitur, quod sit in propria, et adaequata ipsius duratione. Et propterea haec propositio: Antichristus est ab aeterno, absolute prolata, denotat iuxta communem, et frequentem usum, ac modum concipiendi, quod in propria mensura sit ab aeterno, id est, ita ut eius propria, et adaequata duratio sit infinita a parte ante, et in se ipsa, ac ratione sui ab aeterno duraverit; non vero quod praecise sit ab aeterno, ex eo, quod aeternitas ratione suae infinitatis virtualiter extenditur ad Antichristum, et eius durationem actu ambiendam: et ratione huius, tam ipse Antichristus, quam eius duratio est illi in eodem nunc aeternitatis praesens.

Unde idcirco nos non absolute asserimus, res futuras esse praesentes Deo ab aeterno, sed addimus, esse praesentes illi ab aeterno in mensura aeternitatis. Per quod etiam ad primam confirmationem patet. Nam Concilium, et Athanasius constituunt discrimen inter Filium Dei, et creaturas, quod ille in propria sua, et adaequata duratione est aeternus: et in hoc sensu damnant vocem illam impiam Arii ibidem relatam; at creaturae in propria, et adaequata duratione incoeperunt esse in tempore.

64 Ad secundam confirmationem, ex duplici illo testimonio ab Arrubal adducto respondetur, librum illum duodecimum, in quo dicitur contineri primum testimonium, non habere, nisi 27. capita. Deinde addimus, testimonium praedictum non fuisse adhuc a nobis inventum in capitibus, habentibus numerum, in aliquo simili numero capitum citati. Addimus tandem ex eo ad summum colligi, quod res antequam fierent in aeternitate, non fuerunt adhuc in ipsa aeternitate: quod tamen non est contra nos. Quia licet tam effectio rei, quam eius esse sint ab aeterno praesentia Deo in aeternitate; attamen prius intelligitur esse praesens productio rei, quam eius esse; quamvis utrumque simul eidem aeternitati, et in nunc aeternitatis coexistat.

Ad secundum vero testimonium respondetur, Augustinum non dixisse, Non in eorum natura, ut refertur ab Arrubal, sed asseruisse, Non in sua natura: et loquitur de electis, non solum quando existunt, sed etiam dum carent existentia in propria duratione; hos autem (inquit) Deum habere apud se, non quia habeat illos intra suam naturam, aut aliqua speciali unione sibi intrinsece coniunctos, sed quia illi, et eorum salus aeterna sunt in in praesentia Dei; quamvis ibidem non neget esse etiam praesentes aeternitati divinae, secundum realem, et physicam praesentiam. In quo etiam sensu loquitur Magister sententiarum, quem alias idem Arrubal pro se refert.

Ad tertium confirmationem constabit ex iis, quae numero 69. dicemus.

Ad tertium pro tertia eiusdem sententiae parte constat ex dictis pro tertia assertione.

65 Ad primam confirmationem respondetur, D. Thom. in priori testimonio loqui de veritate formali, quae absolute, et simpliciter loquendo, solum invenitur ab aeterno in actu intellectus divini. De rebus autem non tractat ibi, nec negat, quod sint in aeternitate: sicut nec quod veritas formalis, quae postea in tempore est in intellectu creato, sit ab aeterno praesens; non quidem absolute, et simpliciter, seu in propria mensura, sed cum addito, nimirum in nunc aeternitatis, tanquam in mensura superexcedente eo modo, quo ipse intellectus, et omnia alia futura sunt ab aeterno praesentia.

Ad secundum vero testimonium eiusdem confirmationis dicendum est, D. Thom. in priori parte illius solum velle, creaturas secundum suum esse formale non contineri formaliter, et physice in Deo. In ultima autem parte eiusdem testimonii loquitur de cognitione practica, et scientiae visionis: in qua, modo explicato, involvitur praesentia rerum physica, et realis respectu aeternitatis.

Ex quo etiam ad tertium testimonium praedictae confirmationis patet, illud potius esse pro nobis, quam contra nos. Quia ibidem inquit futura esse praesentia aeternitati, quatenus sunt a Deo cognita et praeordinata. Constat autem, quod praedicta praeordinatio, de qua ibi loquitur, dicit cognitionem practicam, et intuitivam, per quam, ut nuper dicebamus, constituuntur res ab aeterno praesentes, non in propria mensura, sed in mensura aeternitatis.

66 Ad secundam confirmationem, concedenda est maior, et neganda minor. Et ad primam probationem bene respondet Corneio in praesenti, disput. 1. dub. 2. et quamplures alii ex Thomistis, esse discrimen inter aeternitatem, et aevum. Quod aeternitas, non solum est mensura perfectior, quam caeterae omnes, sed etiam est mensura superior continens intra suum ambitum omnes alias mensuras; sicut concavus ultimi coeli, qui est locus communis, continet omnia alia loca particularia: ac proinde omnia, quae in inferioribus mensuris continentur, videlicet in tempore, et aevo, continentur etiam in aeternitate, tanquam in mensura illorum inadaequata, et superexcedente. At vero aevum licet sit mensura excellentior, quam omnia tempora; non tamen est superior ad illa, nec continet ea intra suum ambitum, quantumvis sit duratio indivisibilis, et longe maior, quam omnia tempora.

Ex quo sequitur, quod aeternitas coexsistat omnibus rebus, ac temporibus, ut vera mensura illorum superexcedens, et superior, continens ea omnia intra suum ambitum; ita ut coexsistat illis, non solum quando exsistunt, quoad nos, sed etiam antequam sic exsistant: aevum autem tantum dicatur coexsistere rebus temporalibus, quando non exsistunt quoad nos, et non antea: quia non exsistunt in ipso aevo, ut in mensura superiori, sed potius aevum, et tempus habent se, ut duae mensurae disparatae.

67 Potestque hoc explicari, tum exemplo modi, quantum est ex se indivisibilis, quo anima est in corpore, qui licet sit perfectior modo unionis, quo forma lapidis informat materiam eiusdem lapidis; non tamen informatio, seu modus unionis animae mensurat informationem formae lapidis. Et similiter exemplo modi exsistendi quem habet Christus in Sacramento, est perfectior modo exsistendi quantitatis, nec tamen continet, aut mensurat illum. Et locus Romae est maior loco alicuius oppiduli, et nihilominus iste non continetur, aut mensuratur ab illo. Et ita omnia ista se habent, ut res disparatae, non vero conferuntur per modum continentis, et rei contentae.

Tum etiam, ex eo, quod aevum est mensura non omnino immutabilis, sed admittens potentialitatem, et ordinem ad successionem. Et ita potest modo mutabili coexsistere, seu nova ei relatio praesentialitatis ipsi intrinsece inhaerens advenire, ac proinde, non valet, res successivas trahere ad se immutabili modo; ita ut eas semper, et immutabiliter mensuret, semperque et immutabiliter ad illas extendatur. At vero aeternitas est mensura per modum actus purissimi infiniti, et immutabilis: et ideo eius mensuratio debet esse actualissima, et immutabili modo facta. Et propterea semper, et ab aeterno mensurat quidquid ab ea mensurandum est; ac subinde trahit ad se immutabili modo, quae alias mutabilia sunt. Sicut intellectus divinus continet intelligibiliter, et immutabiliter ea, quae alias sunt mutabilia.

Ad secundam vero probationem respondetur, praenotando, quod licet aeternitas sit formaliter indivisibilis, et tota simul; virtualiter tamen est divisibilis, et successiva per coexistentiam ad res successivas, et divisibiles, ut dubio sequenti ostendemus: ex eo, quod ratione suae infinitatis in ratione durationis continet omnes excogitabiles differentias temporis.

68 Unde sit, aeternitatem posse dupliciter considerari. Uno modo partialiter, quatenus coexsistit tempori praecise praeterito, aut praesenti, aut futuro, ratione virtualis divisibilitatis, quam habet. Et hoc modo considerata, tunc ut coexsistit praecise tempori praesenti, non coexsistit praeterito: et ut est coexsistens futuro, non coexsistit praesenti, et e contra. Alio modo potest considerari adaequate, quatenus in se coexsistit omnibus temporis differentiis, ratione suae formalis indivisibilitatis, et ut omnia illa ambit. Et hoc modo eadem numero aeternitas, quae coexsistit praeterito, habet etiam coexsistere futuro, et absque alia successione aut formali divisibilitate.

Hinc ergo ad praedictam probationem respondetur, concedendo antecedens in sensu nuper explicato, et negando consequentiam. Ad cuius probationem neganda est sequela. Quia ex quo capite futura contingentia non coexsistunt aeternitati, quatenus virtualiter continet tam tempus praesens, quam praeteritum, et futurum, sive verum, sive imaginarium; sed quatenus praecise continet tempus illud futurum, continentur in illa, et coexsistunt ipsi in eadem mensura aeternitatis inadaequate, et tanquam mensurae superiori, ac superexcedenti. Et propterea non est necesse, ut exsistant in omni differentia temporis, sive praesente, sive praeterita, sive futura, ut in propria, et adaequata mensura; sed satis est, quod hoc modo exsistant in illa differentia temporis futura, pro qua, re ipsa, et de facto apud nos habebunt existentiam, ut supra tetigimus, et in dub. sequenti magis explicabimus: ac proinde eo ipso aeternitas habebit longe maiorem durationem virtualem, quam eadem futura, et in sua propria duratione, et apud nos existunt.

Caeterum, quia eadem aeternitas est formaliter indivisibilis, et tota simul, ac simplicissimo, et immutabili modo debet ratione suae simplicitatis, et immutabilitatis ambire omnes differentias temporis, ut num. 79. et deinceps dicemus: propterea ex hoc capite ipsa ab aeterno, quatenus virtualiter continet illam differentiam temporis futuram, debet actu, et immutabiliter continere eadem futura, ut sibi in eadem mensura aeternitatis praesentia. Et propter eandem rationem satis est, quod futura coexistant apud nos in sua differentia temporis tantummodo, ad hoc, ut aeternitas ratione suae virtualis extensionis extendatur, et ambiat praedicta futura, sitque illi praesens, ut dub. sequenti magis explicabitur.

Ad ultimum patet ex dictis.

69 Ex quibus etiam ad tertiam confirmationem secundi argumenti in favorem secundae partis oppositae sententiae num. 77. adductam, cuius solutionem in hunc locum remisimus, patet. Nam sensus illorum verborum Isidori tantum est, quod si tempora, verbi gratia praesens, esset semper Deo praesens adaequate: ita ut hoc ex vi sua peteret, et oppositum ei repugnaret, non esset tempus, sed aeternitas: quia eo ipso esset indeficiens duratio, essetque, et non esset tempus; non vero negat, quod inadaequate, et modo explicato possint, et debeant esse illi praesentia. Sed haec omnia amplius dub. sequenti elucidabuntur.

70 Postquam explicuimus quid, quod praesentiam ab aeterno in mensura aeternitatis, iuxta mentem Scripturae, et Patrum, dicendum sit: ac simul quomodo iuxta eorundem sententiam, aeternitas sit ratio cognoscendi praedicta futura; restat, ut quid, quod hoc ipsum sufficienti ratione probetur, explicemus. Divisimus autem hoc dubium a praecedenti, ut ita clarius, et distinctius procedamus § I. Adducitur prima sententia.

Prima sententia utramque tituli partem negat. Ita Scotus in 1. distinct. 38. quaest. 1. Durandus quaest. 3. Gabriel, Gregorius, Okamus, et Aureolus eadem distinct. 38. Suarez, lib. 1. de scientia futurorum absolutorum, cap. 7. Herveus, Hispalensis in 1. distinct. 38. Sylvester in constat. 1. part. quaest. 14. art. 16. Aegidius in defensorio D. Thom. ad hunc articulum, Valentia in praesenti, puncto 5. Vasquez disput. 64. Arrubal disp. 41. cap. 4. Herice disput. 6. cap. 4. Ex quibus octo ultimi authores etiam credunt, oppositam sententiam non esse de mente D. Thom. nec communem Patrum.

Sententia haec quoad secundam eius partem aperte sequitur ex priori. Quoad primam vero probatur primo. Quoniam nihil potest realiter, et physice coexistere alteri in aliqua duratione, nisi in se ipso eodem modo existat: at futura contingentia antequam sint in propria mensura, seu antequam quoad nos existant, non habent realiter, et physice existere in se: ergo nec habebunt coexistere aeternitati in eadem mensura, et duratione aeternitatis: ac proinde talis coexistentia non poterit sufficienti ratione suaderi. Haec ultima consequentia ex priori aperte patet. Prior vero ex utraque praemissa patet.

Minor autem etiam constat. Nam res creatae antequam sint in propria mensura, sunt in se ipsis vere, et realiter nihil: et ita nullo modo sunt existentes in se ipsis. Maior probatur. Quoniam coexistentia duorum in aliqua duratione supponit, quod eorum quodlibet habeat in se veram, realem, et physicam existentiam: alioqui, ut ex se patet, non poterunt ad invicem in aliqua duratione coexistere.

71 Nec refert, si dixeris, satis esse rem illam existere in superiori mensura, licet non sit in mensura propria, ut in praesenti contingit.

Nam contra hoc est, quod repugnat, aliquid existere physice, et realiter in mensura aliena, quin in se eodem modo sit ens reale, ut ex terminis ipsis constare videtur; ergo etiam id repugnabit, nisi etiam existat in mensura propria. Patet consequentia. Quia, quod aliquid ut in se ipso ens reale physice, et realiter, necessario involvit, quod existat in propria mensura. Nam sicut tunc realiter, et physice fit quando producitur in propria et adaequata mensura, et non antea, ita eodem modo est in se ens reale, quando existit in propria mensura, et non ante illam.

72 Confirmatur primo. Quia prius est rem aliquam existere in mensura, seu duratione propria, quam existere in aliena, et superexcedente; ergo nihil poterit existere in aliena mensura, quin habeat existentiam in sua propria, et adaequata mensura. Consequentia non indiget probatione: siquidem id, quod est posterius, necessario pendet a priori, ac subinde non potest esse sine illo. Antecedens autem probatur. Quoniam ideo res est in aliena, et superiori duratione, et mensura, quia est in duratione, et mensura propria: quandoquidem mensura, et duratio aliena, et superior, tantum ambit ex vi suae lineae durationes inferiores, quae sunt durationes propriae rerum, quae in eadem mensura superiori continentur. Et ideo prius est, aliquam rem esse in sua mensura propria, et adaequata, quam esse in mensura aliena, et superexcedente.

Confirmatur secundo. Nam quod non verificatur de rebus pro mensura propria, nequit de eisdem pro mensura aliena, et superexcedente, nimirum pro mensura aeternitatis verificari: ergo hoc ipso, quod res existere ab aeterno, non verificetur de illis pro mensura propria, non poterit verificari pro mensura aeternitatis. Consequentia patet. Antecedens autem probatur. Nam mensura communis non attingit res, nisi secundum conditionem, quae ipsis rebus competit: alioqui non attingeret illas prout sunt in se: et insuper mutaret conditiones illarum; cum tamen neutrum ex his duobus possit mensurae communi continenti mensuras inferiores, convenire. Sicut neutrum, proportione servata, potest convenire loco communi, nempe concavo coeli, collato cum locis particularibus ab ipso contentis, et ab eodem mensuratis, ergo, etc.

73 Secundo, et principaliter. Nam vel res creata existit ab aeterno in aeternitate per propriam existentiam creatam, vel non? Hoc secundum dici nequit: alioqui tantum esset in potentia Dei, et ita nullo modo posset verificari, quod actu, et formaliter existeret, atque adeo nec quod existeret in aeternitate. Si autem primum asseratur, ergo res illa hoc ipso, quod creata, non poterit non esse producta per aliquam actionem: et per consequens omnes res, quae in aliqua temporis differentia exsistunt, erunt ab aeterno productae, et creatae per veram, et realem actionem, cuius oppositum fides docet, ut patet ex illo Genes. 1. In principio creavit Deus caelum, et terram.

74 Nec refert, si occurras, hinc solum sequi, res ab aeterno esse productas in aliena mensura; nempe in aeternitate, et respectu Dei, non vero in mensura propria, et quoad nos: et licet hoc ultimum sit inconveniens, et contra fidem; non tamen illud prius.

Nam contra hoc est. Tum quod hoc ipso, quod res sit ab aeterno creata in aliena mensura, nempe in aeternitate, habet absolute, et simpliciter esse creatam: quia eo ipso actio Dei ab aeterno est terminata ad existentiam illius, quod nihil aliud est, quam proprie, absolute, et simpliciter creari. Constat autem, quod iuxta fidem, creaturae proprie, absolute, et simpliciter solum in tempore fuerunt creatae; tum etiam: quia existentia creata non producitur sine propria duratione, et mensura; quia haec duratio habet se ad instar proprietatis respectu propriae existentiae; ergo si ab aeterno est existentia creata, ab aeterno etiam erit duratio, et mensura propria illius: et per consequens, sicut in propria existentia essent ab aeterno, ita etiam in propria duratione.

75 Tertio probatur eadem sententia. Nam aeternitas non respicit eodem modo rem, dum actu exsistit, et dum habet esse praeteritum, vel futurum: at haec diversitas sita est in hoc, quod actu existentia respiciuntur ab aeternitate, ut praesentia sibi; futura vero, et praeterita, ut non sibi praesentia: ergo futura non erunt ab aeterno praesentia eidem aeternitati. Consequentia satis liquet. Minor videtur constare quia non videtur apparere, in quo alia praedicta diversitas consistat.

Maior autem suadetur, ex eo, quod res ipsa aliter inspicit aeternitatem, dum est praesens, et aliter, dum habet rationem futurae; siquidem dum est praesens, respicit illam per realem habitudinem verae, et realis coexistentiae; cum vero habet rationem praeteritae, et futurae non respicit eandem aeternitatem per respectum realem sed rationis; ergo e converso ipsa aeternitas aliter respicit rem creatam ut praesentem, quam ut futuram, vel ut praeteritam: quoniam diversitas unius relativa exigit diversitatem in termino, seu in correlativo.

76 Quarto. Quia alioqui daretur multitudo actu infinita, quae realiter, et physice esset actu, et simul praesens in aliqua duratione; hoc autem est impossibile; ergo, etc. Sequela probatur. Nam omnes cogitationes beatorum sunt infinitae; ergo si omnes illae sunt actu praesentes Deo physice, et realiter in mensura aeternitatis, secundum proprias existentias, dabitur multitudo infinita in actu, respectu alicuius durationis, nempe aeternitatis. Falsitas autem consequentis inde liquet. Nam ut N. Complutenses in lib. Physic. disp. 18. num. 57. ostendunt, ratio, propter quam repugnat infinita multitudo entium totalium, est, quia praedicta multitudo debet esse secundum aliquam speciem numeri, vel secundum proportionem, et similitudinem ad illam; et cum quilibet numerus sit multitudo facta, vel mensurata per unum, erit utique contra rationem numeri, vel multitudinis habentis proportionem, vel similitudinem cum illo, quod sit actu infinita; quippe cum rei actu mensuratae per unum ex illis multis, ex quibus constat, repugnet esse actu infinitam; atque adeo etiam repugnabit, hoc habere in propria duratione; at ratio ista videtur intentum convincere, etiamsi talis multitudo ponatur actu infinita in aeternitate; siquidem ibi debet conservare propriam rationem talis multitudinis; ergo, etc.

77 Quinto. Nam ex opposita sententia plura sequuntur absurda. Primum, quod eadem res bis producatur. Semel quidem in aeternitate, et ab aeterno; semel autem in tempore. Quia sicut nequit esse, quin producatur, ita nequit ab aeterno esse, nisi ab aeterno producatur; nec potest incipere esse in tempore, nisi etiam in tempore incipiat produci.

Secundum, quod de Antichristo posset in hoc instanti verificari, quod in hoc eodem instanti, et in quolibet alio nostri temporis est. Nam sicut bene sequitur: Antichristus est in aeternitate: ergo Antichristus est, ita etiam optime infertur: Antichristus in quolibet instanti temporis est in aeternitate ergo nunc, et in quolibet alio instanti nostri temporis est.

Tertium, res non posse creari, seu produci ex nihilo in tempore: siquidem iam praesupponuntur cum suo esse reali, et physico in aeternitate. Et ita non producerentur in tempore simpliciter ex nihilo; sed ad summum cum limitatione, nempe ex nihilo in tempore.

Quartum, Adamum, et Antichristum coexistere inter se ad invicem, si semel coexsistunt aeternitati. Nam sicut quae sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se; ita quae ab aeterno coexsistunt uni tertio coexsistent utique inter se.

Quintum, quod plures contradictoriae verificarentur de uno, et eodem in unica, et eadem duratione, nempe in eodem instanti aeternitatis; ut quod Antichristus est, et Antichristus non est, quod corrumpitur, et generatur, moritur, et exsistit: siquidem omnia haec convenirent Antichristo in aeternitate. Et ita si omnia haec ab aeterno conveniunt ei in mensura aeternitatis, verificabuntur simul de illo in eadem duratione praedictae contradictoriae: hoc autem videtur absurdum: siquidem praedicata ex se contradictoria, semper sunt incompossibilia, in quacunque duratione sint: ex eo, quod semper sunt ex se contradictoria.

78 Ultimo, quia alioqui tolleretur libertas arbitrii creati. Tum quia si actus liberi creati ab aeterno exsistunt in aeternitate, erunt utique ab aeterno producti in illa secundum omnes circumstantias, quas in suo tempore habebunt; ergo non erit modo in potestate liberi arbitrii aliquid facere, vel alio modo, quam factum sit in aeternitate; ac proinde nulla remanebit in eo libertas; tum etiam, quia futurum contingens, et liberum non est in aeternitate, nisi per idem esse, quod habiturum est in tempore: sed si in tempore haberet esse, antequam fieret a libero arbitrio, non esset contingens, neque liberum: ergo idem dicendum est, si habet esse in aeternitate, antequam a libero arbitrio producatur in tempore.

§ II. Proponitur, et explicatur vera sententia.

79 Dicendum tamen est sufficienti ratione probari futura contingentia absoluta fuisse ab aeterno, et esse nunc realiter, et physice praesentia Deo in mensura aeternitatis, et ratione huius praesentiae certo ab illo cognosci. Ita Ferrara 1. contra Gent. cap. 66. Corduba, quaest. 35. disp. 8. Capreolus in 1. dist. 38. quaest. 1. art. 2. et dist. 36. quaest. 1. art. 2. Ricardus in 1. dist. 38. quaest. 5. Caietan. Bannez, Ripa, Zanzardus, Zumel hic, Nazarius controv. 3. Navarrete controv. 52. Gonzalez disp. 43. sect. 3. Corneio disp. 1. dub. 3. Alvarez disp. 8. de auxiliis, Abulensis super Math. cap. 18. quaest. 36. Et ex Patribus Societatis Fonseca 6. Metaphys. cap. 2. quaest. 4. sect. 2. Christophorus Gil. tract. 10. de aeternitate cap. 16. Granado tract. 5. de scientia Dei disp. 3. sect. 2. Et hoc probabile putat Molina in praesenti disput. 13. licet disp. sequenti oppositum amplectatur. Et tandem communiter Sancti Patres, quos dub. praecedenti retulimus. Quia omnes illi vera ratione ducti praedictam praesentiam futurorum in aeternitate admittunt, et dicunt, ratione eiusdem praesentiae certo, et infallibiliter a Deo cognosci.

Caeterum quia haec assertio indiget explicatione, ideo supposita explicatione num. 35. et 40. adducta, amplius explicanda et deinde probanda erit.

80 Pro eius igitur explicatione notandum est primo, quod cum dicitur, futura contingentia fuisse ab aeterno, et esse nunc praesentia Deo, et aeternitati, involvuntur ibi, tum extrema coexistentia, tum etiam duratio, in qua coexsistunt, seu mensura, per quam mensuratur praedicta coexistentia. Sicut cum dicimus Petrum, et Paulum coextitisse heri, et coexistere nunc, involvuntur ibi Petrus, et Paulus ad invicem coexsistentes, et duratio, ac mensura, in qua coexsistunt, per quamque talis coexistentia mensuratur, scilicet dies externa, et instans praesens, seu dies externa pertinens usque ad instans praesens.

Extrema igitur huius coexistentiae, de qua in praesenti loquimur, sunt ex una parte Deus, ut est aeternus; ex alia vero futura contingentia. Duratio autem mensurans, non quidem solam veritatem propositionis, per quam enunciatur, praedicta futura coextitisse ab aeterno, et coexistere nunc Deo, et aeternitati, sed etiam coexistentiam extremorum, non est instans nostri temporis, aut reliqua instantia temporis imaginarii, quae nostro modo intelligendi, et iuxta ea, quae N. Complutenses in lib. Physic. disp. 29. num. 50. docent, intelliguntur ab aeterno praecessisse instans imaginarium, aut verum, quod nunc vere, vel imaginariae intelligitur existere; sed est ipsamet aeternitas, seu nunc illud indivisibile, et semper stans aeternitatis, quae est mensura formaliter indivisibilis, et omnino indeficiens, ac invariabilis.

Nam in hoc instanti nostri temporis, evidens est, non existere Antichristum: sicut etiam evidenter patet, quod in instantibus antecedentibus, sive veris, sive imaginariis, quae praecesserunt, nondum habuit existentiam; sed in ordine ad nostrum tempus incepturam esse eius existentiam in tempore illo futuro, pro quo revera exsistet. Unde de fide habemus, quod loquendo de productione rerum creaturarum, ut mensurata per nostrum tempus, tunc omnes creaturae inceperunt in tempore, ut constat ex illo Genes. 1. In principio creavit Deus caelum, et terram, et ex Concilio Nicaeno supra adducto. Et propterea, ut hoc ipsum denotetur, et ut omnis quoad hoc aequivocatio pellatur, addita est tam in titulo, quam in assertione particula illa: In mensura aeternitatis, ut denotetur quaenam sit duratio mensurans coexistentiam, et praesentiam hanc futurorum ad aeternitatem.

81 Ex quo fit, aeternitatem duplex munus in hac coexistentia subire. Unum quidem quatenus habet rationem extremi coexistentis, et simul durantis, cum futuris. Aliud vero quatenus habet rationem durationis mensurantis, tum veritatem propositionis; qua affirmatur praedicta coextistentia, tum etiam eandem coexistentiam. Sicut cum dicitur Petrum coexistere durationi primi mobilis, tunc duratio illa primi mobilis et habet munus extremi durantis simul cum Petro, et munus mensurae mensurantis talem coexistentiam.

Diximus durationem mensurantem, non quidem solam veritatem propositionis, sed etiam coexistentiam extremorum, non esse hoc instans nostri temporis, aut alia, quae idem instans praecesserunt: quoniam si loquamur de mensura mensurante solummodo veritatem propositionis, tunc haec propositio: Antichristus est praesens nunc in aeternitate, est vera, etiamsi illud nunc denotet instans praesens nostri temporis: ac proinde praedictum nunc poterit esse mensura illius sic sumptae. Nam facit hunc sensum, quod in hoc instanti nostri temporis est verum dicere, futura contingentia esse praesentia Deo in aeternitate, et ei in eadem mensura aeternitatis mensurante coexistentiam extremorum, coexistere.

82 Secundo notandum est, quod adhuc cum dicitur, futura contingentia fuisse, seu esse ab aeterno praesentia aeternitati in eadem mensura aeternitatis, et etiam nunc esse illi praesentia, ly nunc dicente aeternitatem, ut mensuram huius coexistentiae, potest hoc dupliciter intelligi. Primo quidem, quod ipsa futura contingentia exsistentia in sua propria duratione, nimirum pro tempore futuro, intelligantur secundum suam existentiam formaliter, aut virtualiter quasi extendi, et quasi retrotrahi, ita ut ab ea duratione, in qua habebunt esse, pertingant usque ad ipsam durationem aeternam a parte ante eiusdem aeternitatis. Secundo vero non ita, ut ipsa futura quasi extendantur, et (ut sic dicamus) retrotrahantur hoc modo; sed quia ipsa aeternitas, ex eo, quod est infinita in ratione durationis, ac proinde habet virtualiter omnem extensionem excogitabilem intra hanc lineam, extenditur virtualiter quantum necesse est, ut semper et ab aeterno, et absque successione ex parte aeternitatis, vel ex parte contactus pertingat usque ad ipsum futurum, et durationem eius pro ea temporis differentia futura, pro qua verificabitur, quod actu habeant esse, et ita modo dicto ambiat, et contineat omnia illa.

Eo proportionali modo, quo si daretur tempus ab aeterno, et hoc in aeternum a parte post duraret; tunc si per impossibile imaginaremur, quod praedictum tempus secundum omnes suas partes simul staret, simulque haberet illam extensionem formalem, oporteret, ut ab aeterno, et simul adhuc ex parte contactus pert ingeret ad Antichristum, et ad omnia praeterita, vel futura in infinitum a parte post, non quidem quia ipsa praeterita, aut futura quasi extenderentur, ita ut a sua duratione determinata, in qua sunt, retrotraherentur quantum necesse esset, ut inde usque ad omnem illam durationem infinitam a parte ante pert ingeret; sed quia tempus ipsum formaliter extenderetur; ita ut simul, et semel, et sine successione, etiam ex parte contactus pert ingeret ab aeterno usque in aeternum: et per consequens ad omnes res, et durationes intrinsecas earum, quae in tota illa latitudine inveniuntur, seu quae in quavis differentia temporis exsistunt.

83 Cum igitur dicimus, futura contingentia coexistere ab aeterno aeternitati in ipso nunc eiusdem aeternitatis, nolumus dari praedictam coexistentiam, ex eo, quod futura ipsa contingentia, quasi extendantur a sua temporis differentia, pro qua in tempore futuro exsistent, quantum satis sit ad hoc, ut pertingant ad durationem aeternam a parte ante aeternitatis, seu ad hoc, quod ut semper a parte ante coexistant illi; sed quia ipsa aeternitas ratione suae infinitatis, et virtualis extensionis extenditur ab aeterno quantum satis est, ad hoc, ut pertingat ad praedicta futura, et ambiat illa. Et ideo ad explicandam hanc praesentiam, et modum eius, communiter dicitur a Thomistis una cum D. Thom. omnia praeterita, et futura actu ambiri, contineri, et concludi in ipso nunc aeternitatis.

Et ratio huius modi philosophandi quoad hoc, est. Quoniam ad hoc, ut futura contingentia coexisterent aeternitati, priori modo, oportebat, ut ipsa in propria, et adaequata eorum duratione haberent existentiam durantem ab illa temporis differentia, in qua exsistent usque ad durationem infinitam a parte ante eiusdem aeternitatis, aut temporis imaginarii a parte ante infiniti, et e contra: atque adeo essent, et non essent futura. Sicut ad hoc, ut aeternitas hoc modo extendatur ab aeterno usque ad ipsa futura, desideratur, quod habeat in propria duratione existentiam, per quam ab aeterno usque ad talia futura pertingat. Et propterea quia aeternitas ratione suae infinitatis potest habere totam hanc durationem, inde est, ut futura possit coexistere ipsi ab aeterno in nunc eiusdem aeternitatis, et e contra.

84 Tertio pro maiori horum luce recolendum est in memoriam, et magis illustrandum id, quod num. 67. et 68. tetigimus, scilicet, quod cum dicitur, futura contingentia esse ab aeterno praesentia aeternitati in nunc eiusdem aeternitatis, ex eo, quod ipsa est virtualiter extensa, seu virtualiter habet partes durationis, nimirum praeteritum, praesens, et futurum; et ratione earum intra se concludit omnia illa, potest adhuc dupliciter intelligi. Vel ita ut aeternitas ratione omnium suarum partium, virtualiter talium attingat proxime, et immediate quodlibet futurum: vel ita ut non ratione omnium suarum partium virtualium id habeat, sed quod quatenus virtualiter continet, v. gr., durationem crastinam, coexistat ab aeterno diei futuro, et omnibus rebus, quae in ipso habitura sunt existentiam; licet modo, id est, in nunc nostri temporis illam non habeant; et quatenus virtualiter continet diem immediate sequentem post crastinum, et ea, quae nunc sunt futura, pro eodem die coexistant etiam ab aeterno ILLI. Sicut etiam secundum quod habet continere omnia tempora, quae praecesserunt usque ad instans praesens, coexistant semper ad omnia praeterita, ut infra magis explicabitur.

85 Cum ergo dicitur, futura contingentia coexistere semper, et ab aeterno Deo, et aeternitati in ipso nunc aeternitatis, ex eo, quod ipsa extenditur virtualiter quantum satis est, ad hoc, ut a propria duratione aeterna a parte ante pertingat usque ad durationem futurorum, non est sensus, quod ratione omnium partium virtualium suae durationis immediate, et proxime concludat, et intra se contineat quodlibet futurum, et durationem eius creatam; sed quod quatenus continet durationem illam, in qua erit Antichristus, ambit, et concludit illum, et sic de aliis temporis differentiis antecedentibus ad illam, sive veris, sive imaginariis.

Et ratio est manifesta. Quoniam tandiu durat in propria duratione res ambita, et conclusa ab aeternitate, quantum habet de virtuali extensione pars illa virtualis, ratione cuius proxime, et immediate aeternitas concludit, et ambit ipsam. Sicut tantum habet de duratione in propria mensura intrinseca, eadem res, quantum requiritur de extensione durationis formali in tempore primi mobilis, ad hoc, ut proxime intra se contineat, et ambiat ratione suarum partium eandem rem. Unde si Antichristus, v. gr., contineretur immediate, et proxime ab aeternitate ratione omnium suarum partium virtualium, oporteret, ut in sua propria duratione tantum duraret, quantum tota aeternitas: ac proinde esset ita formaliter extensus in ratione durantis, quantum aeternitas est virtualiter extensa secundum se totam. Quare cum Antichristus in sua propria mensura tantum duret a tempore futuro, in quo erit usque ad finem suae vitae, inde est, ut aeternitas non ambiat immediate, et proxime ipsum, nec coexistat illi, ut praesenti, et habenti existentiam, nisi quatenus continet totam illam durationem futuram, et non aliam.

86 Diximus, immediate, et proxime, quia licet ad hoc, ut aeternitas pertingat a sua infinita duratione a parte ante, usque ad durationem futuram Antichristi, et Antichristum ipsum, requiratur, ut pertingat etiam ad omnes temporis differentias antecedentes; non tamen ita, ut immediate, et proxime pertingat ad istam, quia pertingit ad illas; sed quia propter suam infinitatem, in ratione durationis formaliter indivisibilem, necesse erat ad hoc, ut pertingeret ad illam, quod ambiret omnes, quae illam antecedunt; quamvis immediate, et proxime solum ambiat differentiam temporis, in qua erit Antichristus, et existentiam eiusdem Antichristi, quia continet, et ambit praedictam temporis differentiam.

Unde optime dicunt Thomistae, dari in aeternitate plures, et diversos sinus virtualiter, et in uno quasi sinu esse actu, v. gr., Antichristum, et in alio Adamum, et sic de aliis, iuxta diversas temporum differentias, in quibus extiterunt, aut existent.

87 Ex quo sequitur amplior explicatio eorum, quae num. 68. intulimus, nempe quod ex qua parte futura contingentia tantum coexistunt aeternitati proxime, et immediate, quatenus habet illam quasi peculiarem sinum, correspondentem cuilibet eorum, seu secundum quod praecise continet illam peculiarem differentiam temporis, pro qua quoad nos existent, non est necesse ad hanc coexistentiam iam dictam, ut semper quoad nos existant, seu quod in sua propria, et adaequata mensura habeant, et simul habuerint semper existentiam, ut ex dictis constat. At ex quo capite aeternitas simul continet virtualiter, et actu, absque successione, et divisibilitate formali, tam illam differentiam temporis, quam omnes illas antecedentes, et subsequentes ad ipsam, necesse est, ut semper, et ab aeterno, ac sine successione, tam ex parte sui, quam ex parte actualis extensionis virtualis, seu contactus cum rebus, vel durationibus quoad nos futuris, extendatur ad actu ambiendas omnes illas, et ad concludendum eas in proprio quasi sinu, correspondente cuilibet illarum, et cuilibet rei mensuratae per illam durationem, contentam, et conclusam in eodem sinu.

Sicut, si annus ab initio sui esse haberet totam illam extensionem formalem, quam decursu temporis habet, et haec per impossibile pro toto illo anno semper staret, tunc ab initio sui esse ambiret actu omnia, quae fierent in decimo mense illius, ratione illius partis extensionis formalis, quae ei conveniret ex eodem decimo mense, cum aliis simul per impossibile stante: et ad hoc, ut idem annus ab initio sui esse illa ambiret, sat esset, ut illa in decimo mense, tanquam in mensura eisdem adaequata, haberent existentiam.

88 Ex quibus omnibus tandem fit, dubium hoc, et difficultatem illius non esse de solo nomine, ut aliqui ex adversariis volunt, sed de re. Nam licet omnes Doctores conveniant in hoc, quod Antichristus verbi gratia, non est praesens aeternitate in nunc nostri temporis, tanquam in mensura mensurante coexistentiam horum extremorum: et similiter quod eadem futura coexistant, absolute, et simpliciter loquendo in nunc aeternitatis, quia aeternitas est mensura aequivalens tempori duranti infinite, tam a parte ante, quam a parte post, et tota simul; et propterea sicut quodlibet futurum deberet existere in aliqua parte infiniti temporis (si esset) et coexistere illi, ita etiam debet esse in aeternitate, et habere coexistentiam ad illam, imo quia est formaliter indivisibilis, et tota simul, oportet, ut toti illi coexistant. Caeterum Patres, maxime vero D. Thom. volunt, quod haec coexistentia aeternitatis ad futura suerit semper, et ab aeterno absque successione aliqua, non solum ex parte aeternitatis, sed etiam ex parte contactus (ut sic dicamus) virtualis, seu coexistentiae actualis ad illa, et e contra. At adversarii id negant: et tantum dicunt, hanc coexistentiam non fuisse, aut esse ab aeterno, sed incepisse in tempore; non quidem propter successionem aeternitatis, et durationis eius, sed propter successionem, et limitationem rerum coexistentium ad ipsam, ac proinde propter successionem ipsius contactus, ex hac limitatione, et successione rerum creatarum praecise provenientem. Hos autem diversos dicendi modos, evidens est, non esse de solo nomine, aut voce, sed omnino de re.

§ III. Ratio prior, et fundamentalis verae sententiae.

89 Assertio sic explicata sequitur aperte, quod posteriorem eius partem ex priori. Nam hoc ipso, quod futurum contingens sit realiter, et physice praesens, habet certam, et determinatam cognoscibilitatem respectu eius, cui est praesens: et ratione huius praesentiae, potest certo ab illo cognosci: ergo hoc ipso, quod futura contingentia sint modo dicto praesentia aeternitati, et Deo ratione aeternitatis, poterunt ratione huius praesentiae, certo ab illo cognosci. Videantur tamen ea, quae num. 40. notavimus.

Quoad priorem vero partem probatur primo ratione fundamentali, quae iam tacta est in explicatione eiusdem assertionis, quaeque desumitur ex D. Thom. et ex aliis Sanctis Patribus, locis dub. praecedenti relatis: et potest ad hanc formam reduci. Quoniam aeternitas est duratio tota simul, et infinita in ratione durationis; ita ut simul, et semel aequivalent tempori infinito, tam a parte ante, quam a parte post: ergo simul, et semel, et ab aeterno coexistit in propria mensura eiusdem aeternitatis omnibus differentiis temporis futuris, et ambit, ac continet actu omnes illas, et cunctas res, quae in eisdem coextiterint. Antecedens quoad primam partem ex se liquet: alioqui esset in ea praeteritum, et futurum, atque adeo successio, et imperfectio mutabilitatis. Quoad secundam vero partem etiam constat. Quoniam quidquid est in Deo, debet esse infinitum intra propriam lineam; et per consequens simul, et semel aequivalere omnibus rebus creatis, spectantibus ad eandem lineam: ergo cum linea aeternitatis sit linea durationis, debebit esse infinita in hac ratione, et simul, ac semel aequivalere infinitae durationi temporis, tam a parte ante, quam a parte post, si hoc daretur; sicut posse dari, optime probant N. Complutens. in lib. Phys. disp. 29. num. 46. et deinceps.

90 Consequentia vero probatur. Quoniam si aeternitas non contineret simul, et semel, et ab aeterno omnes differentias temporis futuras, et cunctis rebus in eis existentibus, ab aeterno non coexisteret in eadem mensura aeternitatis, tunc non esset infinita in ratione durationis, et tota simul. Quoniam duratio, quae est tota simul, et infinita in ratione durationis, tam a parte ante, quam a parte post, debet semper, et ab aeterno ita virtualiter extendi, ut pertingat ad omnes differentias temporis, ambiens illas, et coexistens ab aeterno eisdem, et rebus in eis existentibus.

Sicut id, quod esset infinitum in ratione durationis non quidem ita ut tota simul, sed successive, et formaliter extensa esset, deberet non quidem simul, sed successive, et ratione partium futurarum ambire res futuras, et coexistere illis: et si hoc non habere, non esset infinita in ratione durationis successivae. Et similiter, ut nuper dicebamus, si per impossibile daretur, quod annus, v. gr., temporis primi mobilis haberet totam suam extensionem formalem simul, et semper stans, tunc ab initio eiusdem sui esse ambiret omnes differentias temporis existentis intrinsece in his rebus inferioribus, quae darentur in praedicto anno, essetque coexistens omnibus rebus, quae illo anno fierent. Et si hoc ei non competeret, eo ipso non haberet ab initio sui esse omnem illam extensionem formalem durationis semper stantem.

91 Confirmatur ratione D. Thom. locis citatis. Nam hoc ipso, quod aeternitas sit duratio infinite perfecta, et tota simul absque omni successione, debet esse mensura infinito, et immutabili modo mensurans omnes durationes creatas futuras, et quidquid in illis continetur: ergo semper, et ab aeterno, ac immutabili modo, debet omnes illas, et cuncta, quae in eis extiterint, mensurare, et actu continere, eisque coexistere.

Antecedens probatur. Nam etsi non quaevis duratio sit mensura alterius, et ita aevum Angeli licet habeat non parum uniformitatis, nihilominus non mensuret nostros motus, ex eo, quod ab eo non pendent; attamen duratio ex se uniformior, et a qua aliae durationes inferiores pendent, oportet, ut iuxta modum suum sit mensura illarum, et eorum, quae in ipsis continentur: ergo cum aeternitas non solum sit duratio uniformior aliis, sed infinite uniformior atque a Deo infinite perfecta, et immutabilis; et omnes aliae durationes ab ea pendeant, oportebit, ut sit mensura infinito, et immutabili modo omnia alia mensurans.

Consequentia vero probatur. Nam si non semper, et ab aeterno, ac immutabili modo mensuraret, ac contineret praedicta, sed aliquando inciperet mensurare aliqua, et ea desineret mensurare: et rursus mensuraret alia, et cessaret ab hac mensuratione, tunc esset in ea successio in ratione mensurae, et in ratione durationis, ratione cuius mensurat; et ita non mensuraret modo infinite perfecto et immutabili.

92 Occurrunt adversarii, tam ad rationem factam, quam ad eius confirmationem. Ad rationem quidem, quod ad hoc, ut aeternitas sit duratio infinita, et tota simul, non est necesse, ut semper, et ab aeterno coexistat omnibus differentiis temporum, et rebus in eis existentibus; sed satis est, quod quantum est de se possit coexistere illi: ac proinde, quod defectus huius coexistentiae non proveniat ex defectu aeternitatis, et infinitae durationis eius: sed ex defectu temporis, et rerum in eo existentium; quae, quia in tempore incipiunt existere, et in tempore etiam desinunt, propterea nequeunt ab aeterno eidem aeternitati coexistere.

Hoc autem explicant exemplo immensitatis: quae licet sit infinita intra suam lineam, nihilominus non replet loca futura, sed tantum existentia: non quidem ex defectu eius, sed ex defectu eorum: ex eo, quod usque dum sint existentia, non sunt capacia praedictae repletionis.

Ex quo etiam ad confirmationem respondent, aeternitatem esse quantum est de se mensuram immutabilem, quia licet nunc mensuret res praesentes, non vero futuras, et praetereuntibus illis, et existentibus istis, desinat mensurare esse illarum, et incipiat mensurare esse istarum: hoc tamen non est propter defectum, mutabilitatem, aut successionem aeternitatis, sed rerum creatarum, quae secundum suum esse fluunt, et ad invicem sibi ipsis succedunt; cum tamen aeternitas semper maneat fixa, et immobilis, ad eum sane proportionalem modum, quo arbor in fluvio fixa, semper manet immobilis, et successive coexsistit aquis fluentibus: et si esset mensura earum, mensuraret illas successive; quamvis hoc non proveniret ex fluxu arboris, sed aquarum.

93 Caeterum neutra ex his solutionibus satisfacit. Non quidem prior. Nam potius ex exemplo, quod pro se adducunt, et ex discrimine, quod intercedit inter immensitatem, et aeternitatem, satis efficaciter probatur, aeternitatem debere semper, et ab aeterno coexistere omni durationi futurae, et rebus in ea existentibus. Nam immensitas non est infinita in ratione durationis, sed solum in ratione immensitatis, et virtutis (ut sic dicamus) repletivae totius loci: et propterea ratione huius infinitatis cum praecisione sumptae, debet actu et simul replere omnia loca; non quidem futura, sed existentia, eaque contingere, quantumvis inter se sint distantia: et hoc ipso, quod ea simul non repleret, et contingeret, sequeretur, praedictam immensitatem non esse infinitam in ratione virtutis repletivae locorum: ergo quia aeternitas est infinita in ratione durationis, oportebit, ut simul, et semel contineat, et ambiat actu omnes differentias temporis, et cuncta, quae in eis fuerint; ac proinde quod ea ab aeterno quasi tangat, eisque coexistat, quantumvis res ipsae sint inter se secundum durationem distantes: ergo cum differentiae durationis, sive temporis nostri sint praeteritum, praesens, et futurum, debebit aeternitas actu, et ab aeterno ambire omnes has temporis differentias, et quidquid in eis continetur.

Alioqui si ratione suae virtualis extensionis non se extenderet ad praedicta, ita ut simul, et semel, atque adeo ab aeterno non pertingeret ad illa, et ea actu ambiret, ipsisque coexisteret, nequibit esse infinita in ratione durationis. Sicut etiam nequiret habere praedictam infinitatem, si non tribueret immensitati, ut ratione ipsius, secundum quod aeternitate mensuratur, coexisteret, et repleret loca futura; quia totum hoc pertinet ad immensitatem, non quidem cum praecisione sumptam, sed ut ad lineam aeternitatis spectat, quatenus ab illa, ut a propria mensura mensuratur.

94 Unde vis rationis D. Thom. consistit in hoc, quod sicut ante, et retro, sursum, et deorsum, propinquum, et remotum secundum locum, sunt differentiae intra lineam loci replebilis contentae, non vero praesens, praeteritum, et futurum; ita omnes differentiae temporis, scilicet praesens, praeteritum, et futurum, sunt differentiae ad lineam durationis pertinentes: ergo sicut quia immensitas cum praecisione sumpta, est infinita in ratione virtutis repletivae, non potest non actu, et simul replere, et tangere omnia praedicta loca, quantumvis inter se distentia, hoc ipso, quod existant; non vero hoc ipso, quod futura, aut praeterita sint, quia hae differentiae durationum non pertinent ad lineam immensitatis: ita ex eo, quod aeternitas est infinita in ratione durationis, non poterit non actu, et simul continere, et quasi contingere omnem durationem temporis, hoc ipso, quod sit praesens, praeterita, aut futura: quandoquidem unumquodque horum pertinet ad lineam durationis: sicut quivis locus existens spectat ad lineam immensitatis cum praecisione sumptae.

95 Confirmatur, et explicatur ex alio discrimine, quod versatur inter immensitatem, et aeternitatem. Nam proprium est durationis mensurantis aliquam rem, continere, et intra se concludere rem durantem in illa, maxime si sit duratio, et mensura superexcedens, et superior: at virtus repletiva loci non continet intra se locum, quem replet; sed potius ipsa est in illo: ergo cum aeternitas sit duratio infinita, et superexcedens, continebit intra se omnem rem creatam, et durantem: sicut quia immensitas est infinita in ratione virtutis repletivae, non continet intra se loca, quae replet; sed potius Deus, ut immensus, erit intime in rebus ab eo repletis: ergo cum unumquodque recipiatur, aut contineatur, ad modum recipientis, aut continentis, fiet inde tum quod res actu contentae in aeternitate, seu coexistentes ipsi, contineantur, et sint in illa ad modum aeternitatis, nempe omnino immutabiliter, et per consequens semper, et ab aeterno. Tum etiam, quod immensitas si non esset aeterna, tantum extenderetur ad replenda omnia loca, dum praecise existunt, atque adeo ad replenda ea temporaliter: sicut res, in quibus Deus intime ratione immensitatis imbuitur, solum in tempore habent, ut in propria, et adaequata mensura esse: quamvis, quia eadem immensitas aeternitate, tanquam per propriam mensuram mensuratur, debeat ratione eiusdem aeternitatis ab aeterno illa replere, et ea ambire, eisque coexistere. Sed de hoc discrimine, in tractatu de Angelis sermo redibit, et iuxta ibidem dicenda debet intelligi.

96 Ex quo etiam (ut id obiter dicamus)¹ manet impugnata alia solutio eiusdem rationis, nimirum, quod ad rationem durationis infinitae non est necesse, ut coexsistat semper rebus futuris, et omni futurae durationi; sed satis est, quod eminenter, et ab aeterno contineat earum perfectionem seclusis imperfectionibus: sicut in universum causa quaevis continet perfectionem sui effectus; cum tamen non propterea semper ei coexsistat.

Ex dictis igitur manet haec solutio impugnata. Nam sicut hoc ipso, quod scientia sit infinita intra lineam scientiae, et contineat eminenter perfectionem creaturarum sciendarum, non potest non intelligibili modo continere ab aeterno intra se easdem creaturas, sciendo quidquid in eis secundum proprium esse earum reperitur; et hoc non ob aliud, nisi quia ad lineam scientiae praedicta continentia pertinet: ita hoc ipso, quod aeternitas sit infinita in ratione durationis, et contineat eminenter in sua entitate, omnem durationem creatam seclusis imperfectionibus, debet insuper per modum mensurae extrinsecae, et superioris actu mensurantis, ambire ab aeterno, et quasi tangere durationem creatam aliquando futuram, et quidquid in ea fuerit: et per consequens debet etiam eisdem rebus ab aeterno coexistere: quia totum hoc ad lineam infinitae durationis pertinet, ut ostensum est.

97 Nec minus solutio, quam ad confirmationem rationis D. Thom. ex adversariis tradidimus, displicet. Nam in primis exemplum arboris immobiliter ex parte sua correspondentes aquis fluentibus, quod pro se adducunt, potest contra solutionem hanc retorqueri. Nam sicut si arbor illa esset ita formaliter extensa, quantum totus fluvius, tunc simul, et semel coexisteret eisdem aquis inter se fluentibus, ratione diversarum partium eiusdem arboris: et si arbor illa esset formaliter indivisibilis, et simul ac semel haberet tantum de virtuali extensione, quantum totus fluvius de formali, tunc simul, et semel coexisteret secundum se totam toti fluvio, et omnibus partibus eius, et quaelibet pars aequae contingeret totam arborem, licet una pars aequae non contingeret aliam: ita quia aeternitas continet simul, et semel, virtuali, et infinito modo totam extensionem temporis, tam praesentem, quam praeteritam, et futuram, poterit, et debebit simul, et semel atque adeo ab aeterno actu continere, et mensurare, ac coexistere cuivis parti temporis, dummodo re ipsa habitura sit aliquando existentiam.

Diximus, dummodo re ipsa habitura sit aliquam existentiam. Nam sicut per scientiam visionis non videntur actu nisi res quae aliquando extiturae sunt quia scientia haec supponit decretum de earum futuritione; ita aeternitas non continet, nec mensurat aut quasi tangit actu durationem creatam, nisi aliquando sit habitura existentiam; quia eodem modo supponit decretum efficax de rerum futuritione.

98 Deinde contra eandem solutionem urget, non posse inter se cohaerere, quod aeternitas admittat aliquam successionem in contractu, aut coexistentia ad res creatas durantes in aliqua differentia temporis, et quod haec successio proveniat ex respectu rerum creatarum, non vero ex defectu aeternitatis. Et ratio videtur aperta ex dictis. Nam tunc aliqua duratio, et mensura habet ex defectu sui non coexistere semper, et immutabili modo cum rebus creatis, easque praedicto modo tangere, quando licet ipsis non repugnet, ut facta suppositione suae futuritionis, semper, et immutabili modo sint ab aliqua superiori mensura, et duratione tangibiles, eique immutabiliter coexistant, nihilominus talis duratio non habet semper, et immutabili modo eas sic tangere, illisque coexistere: sed rebus creatis existentibus successive in aliqua differentia temporis, sive praesenti, sive praeterita, vel futura, non repugnet, ut semper, et ab aeterno sint immutabili modo tangibiles a duratione superiori, et eminentissima: ergo hoc ipso, quod duratio illa superior nempe aeternitas, non tangat semper, et immutabili modo illas, seu immutabiliter illis non coexstat, proveniet hoc ex defectu immutabilitatis eiusdem aeternitatis.

Maior non indiget probatione. Nam hoc ipso, quod rebus creatis, facta suppositione suae futuritionis, non repugnet ille contactus, et coexistentia immutabilis ad praedictam durationem superiorem, oportet ut si duratio haec non tangat, et coexistat illis semper, et immutabiliter, quod hoc proveniat ex defectu, et mutabilitate eiusdem aeternitatis. Hoc autem est contra adversarios, et contra id, quod num. 22. dicebant: sustinentes successionem hanc in contactu aeternitatis ad res creatas provenire ex respectu earum, non vero ex defectu aeternitatis.

Minor autem ex iis, quae nuper dicebamus, etiam constat. Quoniam hoc ipso, quod res aliquando habeat existentiam in aliqua differentia temporis, sive praesenti, sive praeterita, vel futura, est ex se semper, et immutabili modo tangibilis a duratione infinita, quae semper, et immutabili modo habet virtualiter esse infinite extensam in ratione durationis, atque adeo habet simul, et semel totam illam durationem quae est in omni duratione temporis, sive praesenti, sive praeterita, et futura: alioqui enim omnes istae differentiae temporis non continerentur intra lineam durationis, nec ipsa aeternitas esset infinite extensa virtualiter intra eandem lineam.

99 Confirmatur. Nam ideo intellectio divina semper, et ab aeterno, ac immutabili modo terminatur ad res existentes in aliqua differentia temporis hoc ipso, quod in aliqua earum existant, ita ut ibidem nec ex parte rerum, nec ex parte intellectionis sit aliqua successio in ordine ad praedictam terminationem, quia est intellectio aeternitate mensurata (quod quidem cum proportione de voluntate divina dicimus) et ideo si non mensuraretur aeternitate, non repugnaret, ut in tempore, et mutabiliter terminaretur ad illas: et hoc ipso, quod sic ad eas terminaretur, esset ibidem successiva ex parte utriusque extremi, scilicet intellectionis, verbi gratia, et rerum intellectarum: ergo potiori ratione aeternitas ipsa terminabitur in sua mensuratione ad easdem res existentes in aliqua differentia temporis modo quodam immutabili, atque adeo semper, et ab aeterno, et hoc ipso, quod ad illas hoc modo non terminatur, dabitur successio tum ex parte rerum creatarum, quam ex parte aeternitatis.

Antecedens videtur certum. Nam propterea noster intellectus terminatur ad res existentes in aliqua differentia temporis, quia non mensuratur aeternitate, tanquam propria, et adaequata mensura: et ita si per illam hoc modo mensuraretur, non admitteret aliquam successionem, aut mutabilitatem; siquidem aeternitas praesupponit, aut necessario includit immutabilitatem omnimodam. Et similiter hoc ipso, quod intellectus noster mutabiliter terminatur, intercedit ibidem successio, et mutabilitas ex parte utriusque extremi, scilicet ex parte nostri intellectus, et rerum intellectarum; alioqui enim sufficeret, ad hoc, ut intellectus in tempore, et mutabiliter terminaretur ad res intellectas, quod esset aliqua successio ex parte earum, licet non esset successio ex parte intellectus, et intellectionis: et ita posset divinus intellectus absque aliqua mutatione sui terminari in tempore ad res temporaliter existentes, cuius oppositum infra ostendemus. Consequentia vero probatur ex illo communi axiomatic: Propter quod unumquodque tale, et illud magis.

§ IV. Proponitur secunda ratio pro assertione.

100 Secunda vero fundamentalis ratio nostrae assertionis sumitur ex eodem Angelico Doctore locis cit. et in art. 15. huius quaest. potestque ad hanc formam reduci. Quoniam scientia Dei est invariabilis: ergo nullum futurum habet physice, et realiter rationem futuri respectu ipsius; ita ut ab aeterno non sit praesens, et physice coexistens illi: ergo cum non habeat hanc praesentiam in nunc nostri temporis,, habebit utique eam, ex eo, quod praedicta scientia aeternitate mensuratur, et respectu aeternitatis nullum futurum habet rationem futuri non coexistentis physice ab aeterno in ordine ad illam. Antecedens communiter admittitur a Theologis; quia alioqui in divina scientia esset aliqua imperfectio potentialitatis, et successionis.

Prima vero consequentia, in qua posterior innititur, ex antecedenti constat. Nam si Antichristus, verbi gratia, esset ab aeterno futurus physice, et realiter respectu divinae scientiae, non vero esset ei in nunc aeternitatis ab aeterno coexistens, sed solum temporaliter, et decursu temporis, tunc variaretur praedicta scientia. Nam ab aeterno cognovisset Antichristum, ut sibi futurum: et accedente eo tempore, quo esset sibi physice praesens, cessaret illa scientia, ut terminabatur ad ipsum, quatenus actu futurum, et inciperet alia, quae cognosceret ipsum, ut actu sibi praesentem in mensura aeternitatis; et per consequens esset intrinseca variatio in divina scientia.

101 Quam rationem desumpsit Ang. Doct. ex Aug. lib. 2. ad Simplician. quaest. 2. sub his verbis: Quid autem futurum est Deo, qui omnia supergreditur tempora? Si enim in scientia res ipsas habet, non sunt futurae, sed praesentes, ac per hoc non iam praescientia, sed scientia tantum dici potest. Si autem sicut in ordine temporalium creaturarum, ita et apud eum nondum sunt, quae futurae sunt, sed ea praevenit sciendo: bis ergo ea sentit, uno quidem modo secundum futurorum praescientiam: altero vero modo secundum praesentium scientiam. Aliquid ergo temporaliter accedit scientiae Dei, quod absurdissimum, atque falsissimum est.

Et autem haec ratio ita efficax, ut ea solummodo expensa facile corruat evasio adversariorum, dum inquirunt, non sequi hinc variationem in divina scientia, ex eo, quod Deus ab aeterno scivit, Antichristum esse futurum, praesentem, et praeteritum respectu aeternitatis, et suae scientiae; non quidem in una, et eadem differentia temporis, sed in diversis, ita ut ab aeterno sciat, quod ab aeternitate usque ad tempus nativitatis Antichristi est sibi futurus, et a nativitate usque ad mortem eius est eidem divinae scientiae, et aeternitati praesens, et a morte, et deinceps usque in infinitum, est etiam sibi praeteritus; ad eum proportionalem modum, quo iuxta nostram sententiam, non sequitur variatio in eadem scientia, ex eo, quod cognoscat eundem Antichristum ut nunc futurum nobis, et postea aliis praesentem, ac tandem ut praeteritum, respectu aliorum: quia totum hoc semper, et ab aeterno cognovit.

Ex dictis igitur, et ex sola aliquali expensione rationis D. Thom. haec solutio corruit. Nam in hoc, quod ab aeterno cognoverit Deus Antichristum esse sibi praesentem, praeteritum, et futurum in distinctis differentiis temporum, necessario involvitur, quod cognoscat, illum non esse sibi ab aeterno praesentem physice, et realiter in mensura aeternitatis, sed esse sibi futurum ab aeterno usque ad tempus nativitatis eius, et quod adveniente tali tempore, nequeat cognoscere esse tunc sibi futurum, alioqui cognitio illa esset falsa, sed quod tunc cognoscat esse sibi physice, et realiter praesentem in eadem mensura aeternitatis, non vero futurum, aut praeteritum: ergo adveniente praedicta nativitate desinet cognitio illa, qua cognoscebatur ut futurus: siquidem revera iam non est futurus, sed praesens: et incipiet alia, qua cognoscatur, ut tunc sibi praesens: et ita erit variatio in divina cognitione.

102 Confirmatur, et explicatur. Nam iuxta hanc solutionem Deus non habet modo hanc cognitionem, Antichristus est meae infinitae scientiae, et aeternitati physice, et realiter praesens, aliquoqui (ut modo dicebamus) divina scientia falleretur: bene tamen hanc, Antichristus est meae infinitae scientiae, et aeternitati futurus. Et deinde adveniente nativitate eiusdem Antichristi, Deus non potest habere cognitionem, qua iudicet, tunc esse sibi futurum, cum hoc sit omnino falsum; bene tamen hanc Antichristus est nunc meae infinitae scientiae, et aeternitati praesens cum tamen toto tempore antecedenti non potuerit habere praedictam cognitionem, qua iudicet, quod eo tempore habet sibi physice, et realiter coexistentem eundem Antichristum; ergo necesse erit, ut sit aliqua variatio in divina scientia: siquidem a tempore nativitatis Antichristi habet aliquam cognitionem, quam tamen ab aeterno non potuit habere.

103 Nec potest responderi admittendo, quod revera Deus ultra illam cognitionem, qua ab aeterno cognovit, Antichristum esse sibi in diversis differentiis temporum futurum, praeteritum, et praesentem, habet adveniente nativitate eiusdem Antichristi cognitionem istam: An- tichristus modo est meae infinitae scientiae, et aeternitati physice, et realiter praesens, et non futurus, aut praeteritus: Et adveniente morte illius habet istam: Modo Antichristus, nec est meae scientiae et aeternitati praesens, aut futurus, sed solum praeteritus. Caeterum hoc non provenit ex variabilitate, et mutatione divinae scientiae, sed solum ex variatione, et defectu obiecti.

Nam contra hoc est, tum quod haec solutio est expresse contra D. Thom. in hac quaest. art. 15. in solutione ad 2. ubi sic habet: Ex hoc tamen, quod scit, quod aliqua possunt esse, quae non sunt, vel etiam non esse, quae sunt, non sequitur, quod scientia sua sit variabilis, sed quod cognoscat rerum variabilitatem. Si tamen aliquid esset, quod prius Deus nescivisset, et postea sciret, esse eius scientia variabilis: sed hoc esse non potest: quia quidquid est, vel potest esse secundum aliquod tempus, Deus in aeterno suo scit. Et ideo ex hoc, quod ponitur aliquid esse secundum quodcunque tempus, oportet poni, quod ab aeterno sit scitum a Deo. Et ideo non debet concedi, quod Deus possit scire plura quam scit. Quia haec propositio implicat, quod ante nesciverit, et postea sciat.

Tum etiam, quod denominatio scientia non est denominatio extrinseca, sed intrinseca, et iuxta modum ipsius cognoscentis; atque adeo, modo statim explicando, mensurata aeternitate, ergo non poterit ex aliquo capite variari, sed omnia connotata, et obiecta, quae ad illam desiderantur, debent ex suppositione, quod aliquo modo ad illam concurrant, esse immutabilia, seu immutabiliter coexistere aeternitati, ut mensurae superiori, et excellenti.

104 Confirmatur, et explicatur, et simul tacita quaedam obiectio diluitur. Nam licet possit contingere, ut aliqua denominatio intrinseca, et immanens incipiat de novo absque variatione intrinseca eius, quod denominatur, sed solum per variationem obiecti, aut connotati alicuius, ex eo quod connotatum illud ad praedictam denominationem desiderabatur: ut iuxta probabilem sententiam contingit in speciebus Angelicis, quae ante existentiam alicuius individui non repraesentabant illud ut existens, sed tantum naturam specificam, sub qua continetur; bene tamen adveniente existentia eiusdem individui: et ita denominantur de novo intrinsece repraesentantes illud per solam variationem obiecti: attamen hoc ideo contingit, quia species illae sub illo expresso conceptu, et denominatione, sub qua concipiuntur, ut repraesentantes praedictum individuum, ut existens, non mensurantur quoad illud exercitium, adhuc secundum quod se tenet ex parte earum per eandem mensuram ita fixam, et immobilem, sicut mensurantur quoad suam entitatem intrinsecam sub expresso, et formalissimo conceptu, sub quo concipiuntur, ut repraesentantes eandem naturam, et individua eius ut possibilia. Nam secundum hanc posteriorem considerationem mensurantur aevo, non minus quam ipsa substantia Angelica, cum qua incipiunt, quamque semper, et inseparabiliter concomitantur; at secundum priorem considerationem mensurantur tempore Angelico. Et ita si secundum utramque considerationem eadem mensura mensurarentur, deberent, secundum utramque, eandem stabilitatem, et immobilitatem habere; ergo cum denominatio cognoscentis, secundum quod ex parte Dei terminatur, non solum in actu signato, sed in actu exercito ad creaturas, mensuretur aeternitate: hoc ipso, quod sit in Deo, oportet, ut semper sit fixa, et stabilis; ac proinde ab aeterno, et usque in aeternum perseverans; alioqui non mensuraretur aeternitate, ut propria, et adaequata illius mensura; et per consequens debet ab aeterno habere omnia connotata, quae ad hoc, ut denominatio illa ab aeterno exstat, desiderantur.

105 Confirmatur, et explicatur secundo. Nam licet possit contingere, quod aliqua denominatio intrinseca conveniat Deo ex tempore, non quidem quoad ea, quae in recto importat, sed quod id, quod adaequate dicit, ex eo, quod talis denominatio connotat aliquod obiectum creatum, prout est praesens in sua propria, et adaequata duratione, et ita nec praedicta denominatio quoad id, quod adaequate dicit, mensuratur per aeternitatem, tanquam per mensuram propriam, et adaequatam, nec etiam quoad id, quod ex parte Dei, et in actu exercito se tenet; attamen denominatio intrinseca, quae convenit Deo connotando rem creatam non secundum modum, secundum quem est in se ipsa, sed secundum modum, secundum quem est in Deo, non potest non per aeternitatem, ut per propriam mensuram mensurari, adhuc quoad id, quod ex parte Dei in actu exercito se tenet: at proprium est cognitionis, et denominationis cognoscentis, quod feratur ad res secundum modum ipsius cognoscentis, et secundum esse, quod habent in illo, quia cognitio sit per hoc, quod cognitum, modo alibi explicato, sit in cognoscente: ergo denominatio cognoscentis in Deo debet quoad actuale exercitium, prout se tenet ex parte Dei, mensurari aeternitate, tanquam per propriam mensuram, et omnia connotata ad illam desiderata esse fixa, et immobilia in aeternitate: et per consequens non potest Deus denuo in tempore cognoscere aliquid, quod antea non cognoscebat, nec esse physice, et realiter denuo praesens illi, quod antea non erat sic eidem praesens.

106 Minor cum utraque conseq. satis videtur constare. Maior autem quoad secundam partem, quia brevior, et facilior suasu est, sic ostenditur. Quia exercitium, quod est in aliquo circa rem aliquam secundum modum essendi, secundum quem est in ipso, debet mensurari, tanquam per propriam mensuram, per mensuram propriam exercentis: et in Deo non est alia mensura propria, et adaequata ipsi, nisi tantum aeternitas: atque ita omnia connotata extrinseca ad praedictum exercitium desiderata, debent esse stabilia, et fixa, et per eandem aeternitatem, ut per mensuram communem, et superexcedentem mensurari: alioqui enim praedictum exercitium, ut se tenet ex parte Dei, non posset (ut modo dicebamus) per aeternitatem, ut per mensuram propriam mensurari.

Quoad priorem vero partem eadem maior suadetur. Tum quia ad praedictam denominationem adaequate sumptam desideratur aliquid temporale, prout est in se ipso praesens in propria duratione: et ita sic considerata nequit aeternitate mensurari: sicut nec etiam potest per eandem mensurari, ut per mensuram propriam, et adaequatam, quod id, quod ex parte Dei, et in actu exercito se tenet. Quia ad hoc exercitium, sub conceptu talis requiritur praedictum connotatum, ut est praesens in sua temporis differentia: et ideo ad summum praedicta denominatio mensuratur per aeternitatem, tanquam per mensuram propriam, et adaequatam quoad entitatem divinam, ac proinde, et quoad id, quod ex parte Dei in actu signato se tenet.

Tum etiam: quia in relationibus Domini et Creatoris fundamentaliter sumptis, necnon in denominatione intrinseca, qua Verbum denominatur unitum humanitati, id cernitur. Nam sicut unitur per modum actus puri, ita se ipso est extremum unibile, et ipsa unio ex parte sui, ac proinde talis denominatio est illi intrinseca: licet quia talis unio connotat unionem humanitatis, prout est in propria duratione, ad Verbum, propterea exercitium praedictae unionis, adhuc prout se tenet ex parte Verbi, non mensuratur aeternitate, ut propria, et adaequata eius mensura: non quidem ex defectu Verbi, et entitatis unionis, eiusdem Verbi, sed ex defectu humanitatis, et unionis tenentis se ex parte illius, et terminatae ad ipsum Verbum.

107 Quae omnia eleganter tradidit D. Thom. art. 15. huius quaest. in solutione ad 1. ubi cum sibi obiecisset: Scientia relative dicitur ad scibile: sed ea, quae important relationem ad creaturam; dicuntur de Deo ex tempore, et variantur secundum varietatem creaturarum: ergo scientia Dei est variabilis secundum variationem creaturarum. Respondet in hunc modum: Dicendum, quod Dominus, Creator, et huiusmodi important relationem ad creaturas, secundum quod in se ipsis sunt: sed scientia Dei importat relationem ad creaturas, secundum quod sunt in Deo: quia secundum hoc est unumquodque intellectum in actu, quod est in intelligente: res autem creatae sunt in Deo invariabiliter, in se ipsis autem variabiliter. Vel aliter dicendum est, quod Dominus, Creator, et huiusmodi important relationes, quae consequuntur actus, qui intelliguntur terminari ad ipsas creaturas, secundum quod in se ipsis sunt. Et ideo huiusmodi relationes varie de Deo dicuntur, secundum variationem creaturarum. Sed scientia, et amor, et huiusmodi important relationes, quae consequuntur actus, qui intelliguntur in Deo esse. Et ideo invariabiliter praedicantur de Deo. Sed circa haec, et ut intelligatur id, quod de amore Sanctus Doctor docet, videantur ea, quae ipse infra quaest. 19. art. 7. docet, et nos ibidem notabimus.

108 Nec refert, si urges, quod ex hac doctrina potius videtur sequi, cognitionem illam, qua Deus cognoscit, nunc esse suae aeternitati, et cognitioni realiter, et physice praesens hoc universum, terminari ad illud prout est in se ipso, et ita cognitionem hanc intuitivam posse incipere in tempore, quoad actuale exercitium illius, etiam ex parte Dei, non quidem ex defectu sui, sed ex defectu connotati, nempe huius universi: quod solum in tempore habet esse.

Non itaque hoc refert. Nam sicut cum dicitur, res possibiles cognosci ab aeterno a Deo, secundum esse, quod habent in ipso, seu divinam cognitionem terminari ad illas, secundum modum ipsius cognoscentis, non est sensus, quod praedicta cognitio non habeat veluti transire ad cognoscendas easdem creaturas, quoad esse propriam illarum; sed quod cognoscens attingit res trahendo illas ad se; et ratio attingendi ipsas est esse, quod habent in cognoscente: ita cum e converso dicitur, quod creaturae existentes cognoscuntur a Deo intuitive, prout sunt in se ipsis, non est sensus, quod ratio cognoscendi illas sit esse, quod habent in se ipsis; sed quod cognitio habet veluti transire ad attingendas eas, quoad esse existentiae exercito, quod habent in se, et quod eisdem realiter, et physice coexsistit: quamvis necesse sit, ut cognoscens, nempe Deus trahat illas ad se, et habeant esse in illo: et ratio huius transitus, et cognitionis sit esse, quod habent in Deo: ac proinde debent invariabili modo trahi, et repraesentari in divina essentia: siquidem cognitum debet trahi, et esse in cognoscente secundum modum proprium ipsius cognoscentis: cumque esse existentiae rerum creatarum nequeat invariabiliter trahi, et repraesentari in eadem essentia, nisi invariabiliter, et fixe sit praesens, et hoc nequeat habere esse creatum in sua propria duratione, oportet ut in remedium huius detur aeternitas, et praesentia rerum creatarum fixa, et immobilis in eadem aeternitate, ut ita fixe, et immobiliter possint repraesentari in divina essentia; et cognitio illa perfici secundum modum cognoscentis, et esse; quod habet in ipso. Sed circa haec videantur ea, quae N. Complut. in lib. de Anima, disp. 21. quaest. 5. maxime vero num. 94. docent.

109 Ex quo tandem fit non esse alicuius roboris id, quod adversarii in priori solutione huius rationis num. 101. adducebant, nimirum quod sicut, iuxta nostram sententiam, Deus cognoscit ab aeterno Antichristum, ut nobis futurum, et ut praesentem iis, qui simul cum eo pro tempore futuro coextiterint, et nihilominus non inde sequitur variatio in divina scientia, ita licet Deus cognoscat Antichristum, ut sibi aliquando futurum, et non praesentem, et e contra, non inde colligitur aliqua variatio in eadem scientia.

Non itaque hoc alicuius est roboris. Quoniam iuxta nostram sententiam, futuritio Antichristi respectu nostri, et praesentia eiusdem respectu aliorum, semper, et immutabiliter est praesens respectu Dei: et ideo potest semper, et invariabiliter sciri a Deo. Caeterum iuxta modum dicendi adversariorum, et solutionem ab eis adhibitam, hoc ipso, quod Antichristus sit aliquando futurus respectu Dei, non vero praesens, habet praesentialitatem, et futuritionem variabiliter respectu ipsius, et propterea nequit invariabiliter sciri a Deo, ut ostensum est.

§ V. Respondetur fundamentis oppositae sententiae.

110 Ad primum constat ex dictis, quomodo ad hoc, ut aliquid sit praesens in aeternitate, ut in mensura, et duratione superexcedenti, et communi, satis sit, quod habeat existentiam in se ipso pro tempore futuro. Nam eo ipso aeternitas propter suam infinitam extensionem virtualem in ratione durationis, extenditur ad actu ambiendum, et quasi tangendum illud: et quia totam illam durationem simul, et ab aeterno habet, extenditur simul, et ab aeterno ad continendum, et coexistendum ipsi.

Unde ad formam argumenti distinguenda est maior: Nisi in se ipso eodem modo exstat, vel in tempore praesenti, vel saltim in futuro concedenda est, respectu durationis superexcedentis, qualis est aeternitas: Nisi in se ipso eodem modo exstat, praecise in tempore praesenti, neganda est, respectu eiusdem mensurae superexcedentis, seu respectu aeternitatis. Et deinde eodem proportionali modo distinguenda est minor: et si sensus sit, quod futura contingentia antequam sint in propria mensura, nec habent de praesenti, nec de futuro existere physice in se in eadem mensura, negari debet; secus vero si sensus fuerit, quod antequam sint in propria mensura, non habent de praesenti existere physice in se. Et ideo neganda est consequentia. Quia, ut nuper innuebamus, ut aliquid coexsistat ab aeterno aeternitati in nunc ipsius aeternitatis, satis est, quod exstat in aliqua temporis differentia. Per quod etiam ad probationem maioris, et minoris ibidem adductae satis constat.

111 Vel poterit aliis verbis ad formam eiusdem argumenti occurri, distinguendo eandem maiorem: Nisi in se seipso eodem modo exstat, vel in propria et adaequata duratione, vel in alia superexcedenti, nempe aeternitate, concedenda est: Nisi in se ipso eodem modo exstat, in propria mensura, negari debet. Et eodem proportionali modo distinguatur minor: Non habent realiter, et physice existere in se in propria, et adaequata duratione, concedatur: in aliena, et superexcedenti, videlicet in aeternitate, negetur. Et deinde negari debet consequentia. Nam futura eodem modo exsistunt, et coexsistunt aeternitati. Quia sicut non exsistunt in se in propria mensura, sed in mensura aeternitatis, ita non coexsistunt ipsi in sua ipsorum mensura, sed in mensura aeternitatis: quamvis, ut nuper dicebamus, satis sit ad hoc, ut res semper sit existens in aeternitate, quod ab aeterno habeat esse futurum: quia non est existens ab aeterno in aeternitate, nisi ratione illius existentiae, quam pro tempore futuro habebit: et non ratione alterius existentiae, quam antea habebat: siquidem, ut iam diximus, hoc ipso, quod pro tempore futuro habebit existentiam, aeternitas extenditur ab aeterno ad actu ambiendum rem illam, et ei ab aeterno coexistendum.

112 Quare solutio ibidem tradita, optima est. Et ad probationem patet ex dictis, quomodo distinguendum sit antecedens: Quin in se eodem modo sit ens reale, vel in tempore praesenti, vel in futuro, concedendum: Quin in se eodem modo sit ens reale, in tempore praesenti, negandum est, vel aliis verbis: Quin eodem modo sit in se ens reale, in propria, aut in aliena mensura, concedi poterit, in propria tantummodo mensura, de praesenti existente negari debet.

Et eodem proportionali modo distinguendum est consequens, iuxta priorem distinctionem: vel negari consequentia iuxta posteriorem, si consequens intelligatur de existentia in mensura propria pro solo tempore praesenti. Et ad probationem constat ex modo dictis, quomodo licet ad hoc, ut sit aliquid in se ens physice, et realiter, seu ad hoc ut habeat essentiam realem actualem, requiratur, quod exstat, et quod fiat; attamen ad hoc ut exstat in aliena mensura, virtualiter, et infinite extensa, satis est, quod in aliqua differentia temporis habeat praedictam realitatem, et actualitatem.

Per quod ad primam confirmationem satis constat. Quoniam antecedens est verum, si sensus illius sit, quod sit prius rem existere in mensura, seu duratione propria, vel in tempore praesenti, vel in futuro, quam existere in mensura aliena, et superexcedente: secus vero si sensus illius fuerit, quod prius sit, rem existere in mensura propria in tempore praesenti solummodo, quam existere in praedicta mensura superexcedente, ut ex dictis constat.

113 Ad secundam confirmationem respondetur, omnia praedicata convenientia rei in aeternitate, competere illi etiam in mensura propria, praeterquam praedicatum illud, in quo explicatur modus essendi rei in aeternitate. Nam cum modus iste sit diversus ab eo, qui convenit rei in propria mensura, non debet illi in sua propria mensura convenire. Et ita falsum est, rem in propria mensura esse ab aeterno, si ly in propria mensura importet durationem propriam rei mensurantem coexistentiam ipsius ad aeternitatem, quamvis possit esse verum, si solum per hoc significetur, rem cum propria mensura contineri ab aeterno in aeternitate: ex eo, quod aeternitas ratione suae infinitae durationis extenditur simul, et immutabiliter ad pertingendum omnem temporis differentiam, aliquando existentem, et quamcunque rem in illa contentam. Caeterum, quia haec propositio: Res in propria mensura est ab aeterno, reddit absolute prolata, iuxta communem concipiendi modum, priorem sensum, non vero posteriorem, ideo absolute neganda est.

Potestque hoc explicari exemplo sacrosancti Eucharistiae Sacramenti, in quo omnia praedicata convenientia Christo extra sacramentum, competunt eidem in sacramento, et e converso, praeter praedicata illa, in quibus importantur modi essendi in illo, vel extra ipsum: et ita extra sacramentum non est sub speciebus, nec in sacramento adest modo quantitativo.

114 Ad secundum bene respondetur ibidem, si tamen solutio illa iuxta modo dicta intelligatur. Et ad primam probationem in contrarium, negandum est antecedens. Quia res non habet absolute, et simpliciter, ac iuxta communem concipiendi modum esse, nisi dum existit in propria, et adaequata mensura. Sicut etiam non habet absolute, et simpliciter, ac iuxta eundem concipiendi modum creari, nisi dum fit in eadem mensura propria, et adaequata.

Ad secundam vero probationem constat ex dictis, concedendum esse antecedens, et primam conseq. in sensu iam insinuato, et distinguendum esse consequens secundae. Unde si sensus illius sit, quod sicut res in propria existentia sunt ab aeterno, ita etiam in propria duratione, ut in mensura mensurante coexistentiam illam cum aeternitate, neganda est conseq. Si vero sensus fuerit, quod sicut res cum propria existentia est ab aeterno in mensura aeternitatis, ita etiam cum propria duratione quia utrumque continetur in illa, concedenda erit consequentia.

115 Ad tertium concedenda est maior, iuxta ea, quae statim dicemus, et neganda minor. Quoniam diversitas, secundum quam aeternitas respicit rem, dum actu existit, et dum habet esse praeteritam, vel futuram, non consistit in hoc, quod haec respiciantur ab illa successive modo; ita ut futura respiciantur ab illa praecise, ut futura, seu praecise, ut aliquando non coexistentia, sed coextitura ipsi: quia, ut saepe diximus, aeternitas semper, et immutabili modo respicit praesentia, praeterita, et futura, et simul ac immutabiliter coexsistit omnibus istis, et omnia ista ipsi. Sed diversitas consistit in hoc, quod aeternitas quatenus virtualiter continet tempus, in quo Abraham. v. g., erat praesens, coexsistit ab aeterno illi, ut secundum suam existentiam est praesens: et quatenus continet tempus futurum, in quo Antichristus erit praesens, habet etiam ab aeterno coexistere ipsi. Sicut etiam, secundum quod praehabet tempus illud, praevium ad existentiam Abrahae, in quo verificabatur, non quidem quod Abraham erat, sed quod futurus erat, debet ab aeterno esse coexistens futuritio eiusdem Abrahae, seu determinationi causarum, ratione quarum erat futurus: et quatenus continet tempus subsequutum post vitam eiusdem Abrahae, non potest non coexistere praeteritioni illius; ita ut tam futuritio, quam praeteritio eodem modo, quo possunt habere esse, debeant immobiliter coexistere aeternitati.

116 Unde cum iuxta nostram sententiam dicitur, nihil esse futurum, aut praeteritum respectu aeternitatis, sed omnia esse praesentia illi, non est sensus, quod praeteritio, et futuritio rei eo modo, quo possunt habere esse, non sunt ab aeterno in illa, alioqui ipsa non contineret simul, et semel omnes differentias temporis, nempe praesens, praeteritum, et futurum: sed quod nihil est ei ab aeterno praesens praecise secundum statum futuritionis, ita ut non sit simul ei praesens secundum statum existentiae, et praesentialitatis (quod idem de praeteritione, proportione servata, dicimus) et ideo distinguendo in futuro, verbi gratia, duo illa tempora, quae disp. praeced. num. 116. diximus in illo includi, scilicet tempus praesens, in quo est futurum, et non habet esse, et tempus futurum, in quo verificabitur, quod habet esse, tunc non est dicendum, quod habet successive coexistere aeternitati; ita ut prius coexstat illi praecise secundum id, quod habet in tempore praesenti, in quo est futurum, scilicet secundum negationem existentiae, quam de praesenti habet, et determinationem ad essendum, quae ei in suis causis competit: non tamen tunc coexsistat eidem aeternitati secundum esse existentiae, quod pro tempore futuro habebit: et similiter adveniente tempore futuro, et existentia rei futurae, non coexsistat illi in ratione futuri, sed solum in ratione praesentis; sed asserendum est, quod in eadem mensura aeternitatis simul, et semel coexsistit ei, ut continenti diversa illa tempora, tam secundum id, quod praedictum futurum dicit pro tempore praesenti, in quo est futurum, et non habet in se ipso esse, sed tantum determinationem in causis ad essendum, quam secundum id, quod affert pro tempore futuro, in quo verificabitur, quod est praesens.

Quod idem cum proportione de praeterito includente duo alia tempora, nempe praesens, in quo non est, et praeteritum, in quo verificatum est de illo, quod est, dicendum existimamus. Et ideo iuxta hunc dicendi modum, illa relatio rationis, qua praeteritio Abrahae secundum id, quod de praesenti dicit, respicit aeternitatem, semper, et ab aeterno est ei suo modo in nunc aeternitatis praesens. Sicut relatio realis, quae pro tempore, pro quo erat praesens, ambitur ab eadem aeternitate, semper, et ab aeterno ab eadem ambitur.

117 Ad quartum respondetur, negando sequelam. Et ad probationem respondetur cum nostris Complutentibus in lib. Physic. disputat. 18. a num. 62. usque ad num. 65. esse discrimen inter res, quae coexistunt actu in sua propria, et adaequata mensura, et inter easdemmet, ut coexistunt praecise in aeternitate, tanquam in mensura superexcedente, et superiori. Nam ea, quae coexistunt in sua propria, et adaequata duratione, sunt simpliciter simul, et in actu: et ita implicat infinita multitudo, quae sit simul in actu in propria, et adaequata duratione. Caeterum ea, quae coexistunt in nunc aeternitatis, non oportet esse simpliciter, et absolute simul, sed cum addito, scilicet simultate in nunc aeternitatis. Quia res quantumvis essentialiter successivae, atque adeo, quae simpliciter loquendo, nequeunt esse simul, nihilominus possunt coexistere simul in aeternitate: ex eo, quod, ut saepe diximus, est mensura superior indivisibilis, et tota simul, ambiens ratione suae infinitae perfectionis, tam praeterita, quam praesentia, et futura. Et ideo possunt aliqua simpliciter manere infinita in potentia, et simul esse praesentia in aeternitate.

Quare ex hoc, quod tota illa multitudo cogitationum sit simul in aeternitate, non sequitur, quod sit actu infinita, aut quod actu contineatur in aliqua specie numeri, aut in aliqua specie multitudinis, habente proportionem, vel similitudinem cum speciebus numerorum; sed solum, quod detur infinita multitudo in potentia, quae in potentia sit in aliqua specie multitudinis: hoc autem nullum est inconveniens, ut bene explicant praedicti Patres Complutenses. Ex eo, quod cum dicitur, totam istam multitudinem infinitam in potentia esse in potentia in aliqua specie multitudinis, iam explicatae, non est sensus, quod haec potentia sit ad hoc, ut illa multitudo secundum se totam sit simul, et in actu in aliqua una specie numeri; sed tantum ad hoc, ut secundum aliquas ex illis cogitationibus sit actu in aliqua, vel in aliquibus speciebus numeri: ita tamen ut semper illae, ad quas actu pertinuerit, sint finitae, licet reliquae, quae tantum in potentia sunt species, quaeque fient actu tales, per hoc, quod sint multitudines mensuratae per unum, sint talis conditionis, ut quavis data, possit alia, et alia in infinitum dari. Ex quo, ut patet, nullum sequitur inconveniens, sed tantum, quod possit dari infinitum in potentia.

118 Ad quintum, quod ex variis absurdis ex nostra sententia illatis coalescit, negandum est ea ex illa sequi. Et ad primum absurdum negari debet antecedens. Quia sicut futurum non habet rationem praesentis, seu existentis in se respectu aeternitatis, nisi ratione illius existentiae, quam pro tempore futuro habebit, et non ratione alterius, quam ante habebat, ita non est necessarium, ut fiat alia actione, sed eademmet, quae pro tempore futuro erit praesens: ex eo, quod aeternitas ratione suae infinitae extensionis virtualis, quam totam simul habet, extenditur quantum satis est ad pertingendum semper, et ab aeterno usque ad talem actionem, et differentiam temporis, in qua continetur.

119 Et ad secundum absurdum, concedi potest antecedens, si ly In hoc instanti, et quolibet instanti nostri temporis, dicat instans mensurans veritatem propositionis praecise. Quia tunc tantum significatur; quod in quolibet instanti nostri temporis est verum, Antichristum existere semper aeternitati in ipsa mensura aeternitatis. Et ad hoc satis est, quod Antichristus ab aeterno sit futurus, seu quod aliquando existat in aliqua differentia temporis: nam eos ipso aeternitas ratione suae virtualis extensionis extendetur ad actu ambiendum illum. Caeterum idem antecedens negari debet, si ly In instanti, et in quolibet instanti nostri temporis, dicat instans mensurans coexistentiam aeternam Antichristi ad aeternitatem, ut ostensum est. Et ad probationem in contrarium negandum est antecedens. Quia non bene sequitur, Antichristus est in aeternitate: ergo Antichristus est: ex eo, quod ad hoc, ut sit in aeternitate, satis est, ut saepe diximus, quod in aliqua temporis differentia aliquando sit in se: ac proinde satis est, quod aliquando, id est, pro tempore futuro habeat existentiam: at, ut supra innuimus, per hoc, quod absolute, et simpliciter dicatur, Antichristum esse, innuitur secundum communem loquendi, et concipiendi modum, quod sit in se, in sua propria, et adaequata mensura de praesenti. Unde virtualiter ibidem arguitur ab amplo ad non amplum affirmative: ut si diceretur, Antichristus est, vel erit: ergo Antichristus est; siquidem ut Antichristus sit in aeternitate, satis est, quod sit modo in se existens, vel quod pro tempore futuro erit existens: et ad hoc, ut absolute, et simpliciter dicatur esse, requiritur, ut actu, et de praesenti habeat in se ipso, et in sua propria mensura, scilicet in nunc nostri temporis, suam existentiam.

120 Ad tertium absurdum, neganda est sequela. Et ad probationem dicendum est, quod licet res, quoad nos futurae, praesupponantur iam praesentes in aeternitate; non tamen fiunt in tempore ex illo esse, quod habent in aeternitate, tanquam ex termino a quo, quia est illudmet, quod pro tempore futuro habebunt: ex eo, quod aeternitas ratione suae virtualis, et infinitae extensionis, quam ab aeterno habet, extenditur quantum satis est, ut pertingat semper, ad quamlibet rem futuram pro tota aeternitate: constat autem nihil posse fieri ex se ipso, tanquam ex termino a quo: sed fiunt ex non esse, quod tam in tempore antecedenti, quam in aeternitate habent; quia, ut num. 116. tetigimus, sicut esse, quod Antichristus in tempore futuro habebit, est ab aeterno praesens in aeternitate, ut ambit illam differentiam temporis, non esse illius, quod modo habet, est etiam ab aeterno praesens eidem aeternitati, prout hanc temporis differentiam continet.

121 Ad quartum absurdum, neganda est etiam sequela, si intelligatur de coexistentia ad invicem Antichristi, et Adami in propria, et adaequata duratione cuiuslibet. Et ad probationem in contrarium dicendum est, quod sicut ea, quae identificantur cum uno tertio adaequate, taliter² ut quodlibet eorum cum illo habeat adaequate identificari, tunc identificantur inter se secundum proprias realitates, ita quae eodem modo coëxisterint adaequate uni tertio, coexistent inter se secundum proprias durationes. At Antichristus, et Adamus non coexistunt aeternitati adaequate, sed inadaequate, et tanquam mensurae superiori, et superexcedenti. Nam quilibet eorum coexistit illi, ut continenti proprium illius tempus; non vero ut continet tempus, in quo alius habuit, vel habebit esse: et propterea non oportet, ut coexistant inter se secundum proprias durationes, sed potius oppositum hinc sequitur.

Potestque id explicari exemplo lectionum vespertinae, et matutinae, quae sunt in eodem die; et tamen non coexistunt ad invicem secundum proprias durationes: quia non coexistunt adaequate illi diei, sed inadaequate, ac ratione diversarum partium formalium illius. Ita ergo similiter Adamus, et Antichristus coexistunt in aeternitate ratione diversarum partium virtualium contentarum in ipsa, et ideo non coexistunt inter se secundum proprias durationes.

122 Ad quintum absurdum, negari etiam debet sequela. Nam in primis illae duae propositiones, nimirum Antichristus est, et Antichristus non est, si ly est dicat esse in aeternitate, non verificantur ambae de Antichristo. Nam negativa est falsa: quia absolute negat, Antichristum esse in aeternitate: et ita negat esse in illa adhuc, secundum quod aeternitas continet tempus futurum, in quo verificabitur, quod Antichristus est in sua propria duratione: quia negatio illa est malignantis naturae, negans quidquid post se invenit. Et deinde reliquae propositiones ibidem adductae, nempe, quod Antichristus corrumpitur, et generatur, moritur, et existit, non sunt contradictoriae. Quia tantum faciunt hunc sensum, nempe quod generatio, et corruptio Antichristi sunt in aeternitate: et quod existentia illius est in aeternitate: et similiter non existentia: hoc autem nullum est inconveniens, quia neutrum istorum adaequate est in illa; sed quatenus continet diversa illa tempora, in quibus unum quodque eorum existit. Sicut non est inconveniens, quod si copula uniat pro toto anno, sicut unit pro tota aeternitate, tunc hae duae propositiones sint verae, Petrus est existens, Petrus non est existens, Petrus moritur, Petrus generatur. Quia nec mors, nec generatio, nec esse, nec non esse illius coexistunt adaequate eidem anno.

123 Ad ultimum absurdum, neganda est sequela. Et ad primam probationem concesso antecedenti, et prima consequentia intellecta in sensu composito, ut revera ibidem intelligitur, neganda est secunda, si consequens reddat sensum divisum, quamvis possit concedi, si reddat sensum compositum: alioqui eadem ratione probaretur, non esse modo in potestate liberi arbitrii aliquid facere, hoc ipso, quod Deus praeviderit ab aeterno actum illum ab eadem libertate creata faciendum. Sed circa haec videantur ea, quae dub. 2. disputationis praecedentis fere in simili diximus, necnon illa, quae circa sensum compositum, et divisum in tract. 4. disp. 10. num. 84. et deinceps dicemus.

Ad secundam vero probationem, concessa utraque praemissa, negari debet consequens. Et ratio disparitatis est. Nam si futurum contingens haberet esse in tempore, antequam produceretur a libero arbitrio, respectu illius se haberet mere passive, ut dixit Lutherus: quia solum reciperet actionem productam ab alio, et non a se ipso. Unde respectu illius non esset causa libera: hoc autem non sequitur ex hoc, quod futura contingentia, et libera habeant esse in aeternitate, antequam quoad nos producantur in tempore. Etenim sicut Deus intuetur in sua aeternitate actum nostrum liberum, qui futurus est tali tempore, ita etiam intuetur in eadem aeternitate causam liberam illius actus, libere illum producentem: quamvis respectu nostri temporis illa productio sit futura.

124 Postquam explicuimus, quomodo praesentia futurorum ab aeterno in nunc aeternitatis conducat ad hoc, ut Deus illa certo cognoscat, restat explicare, an non solum conducens, verum etiam omnino necessaria sit ad hoc, ut Deus habeat praedictam cognitionem infallibilem de illis? Et ideo ad hoc explicandum praesens dubium excitamus. Et licet dubii huius decisio satis constet ex praecedentibus, nihilominus ut vera D. Thom. et aliorum Patrum sententia, quoad modum cognoscendi praedicta futura, magis constet, et aliquibus obiectionibus adversariorum occurratur, propterea sigillatim illud excitavimus.

Caeterum eius, ut decisio melius capiatur, notandum est, consulto in titulo posuimus esse duplicem illam particulam, scilicet: Verum aeternitas, et praesentia iam explicata futurorum in illa, etc. ut denotetur in duplici sensu, seu hypothesi posse dubium hoc discuti. Primo, an aeternitas sit ita necessaria ad cognoscenda futura contingentia antequam sint, ut si per impossibile cognitio divina mensuraretur aevo sempiterno a parte ante, imo et a parte post, ac proinde duratione ex se deficibili, posset omnino certo, et infallibiliter illa cognoscere antequam essent? Et ad hoc denotandum in titulo inquisitum est, an aeternitas sit omnino necessaria ad praedictam cognitionem? Secundo vero, an si divinum esse, et ea, quae in Deo sunt, possent ex una parte mensurari aeternitate, et ex alia non coexistere ab aeterno rebus futuris (quod tamen implicat: quia, ut vidimus, idem prorsus est, aliquod mensurari aeternitate, ut propria, et adaequata mensura, ac actu, et ab aeterno coexistere omnibus rebus existentibus in aliqua differentia temporis) nihilominus tunc Deus posset certo, et infallibiliter cognoscere futura contingentia ab aeterno, et antequam quoad nos essent, necne?

§ I. Adducitur prior opinio.

125 Prima sententia asserit, aeternitatem in neutro ex sensibus explicatis, esse omnino necessariam ad hoc, ut Deus certo, et infallibiliter cognoscat praedicta futura, antequam sint in sua propria, et adaequata mensura praesentia. Unde asserit, quod licet divinum esse, et cognitio non mensurarentur per impossibile per aeternitatem, atque adeo nec futura coexisterent eis physice, et realiter ab aeterno, sed tantum mensurarentur aevo; nihilominus Deus posset cognoscere praedicta futura, antequam essent in sua propria, et adaequata duratione, in veritate eorum obiectiva, et antecedenter ad divinum decretum efficax. Ita Doctores, quos in quoque praecedentibus dubiis pro contrariis sententiis retulimus.

Et probatur primo. Nam si per impossibile Deus desineret esse antequam produceret Antichristum, cognosceret illum certo, et infallibiliter: et tamen non esset praesens Deo secundum existentiam actualem in aeternitate; nec eius esse, aut operatio per eandem aeternitatem, sed ad summum per aevum mensuraretur: ergo aeternitas, aut praedicta praesentia licet conducat ad cognitionem certam, et infallibilem illius, non tamen erit ad eam omnino necessaria. Maior videtur certa. Nam essentia Dei est eius cognitio infinita: ergo talis cognitio extenderet se ad Antichristum, etiamsi per impossibile aliquando desineret esse: alioqui in tota illa duratione, in qua Deus in suo esse persisteret, non haberet cognitionem infinite perfectam.

Minor autem quoad primam partem probatur. Nam quod est Deo praesens in aeternitate, debet coexistere illi in aliqua differentia temporis: sed in casu argumenti nunquam coexisterent Deus, et Antichristus in aliqua temporis differentia, ut ex se constat; ergo, etc. Quoad secundam vero etiam constat; quia quod mensuratur aeternitate, ut propria mensura, debet indefectibiliter durare.

126 Secundo. Nam cognitio Dei certa, et infallibilis praecedit ordine rationis praesentiam rerum in aeternitate; ergo ex tali praesentia non accipit suam certitudinem, tanquam a ratione omnino necessaria: ergo nec ab aeternitate, etiamsi praescindi posset a tali praesentia. Haec ultima consequentia patet ex priori. Quoniam etiam aeternitas si praescindi posset ab hoc, quod actu, et ab aeterno ambiret omnia futura, et coexisteret illis, esset posterior ordine rationis cognitione certa, et infallibili eorum: siquidem duratio alicuius operationis est posterior ordine rationis, quam illa: ergo non posset esse ratio cognitionis certae, et infallibilis eorum.

Ex quo prima consequentia videtur certa. Nam id, unde cognitio accipit suam certitudinem, tanquam a ratione omnino necessaria ad illam, debet praecedere, non vero subsequi ad ipsam. Antecedens autem probatur. Nam praesentia rerum in aeternitate supponit voluntatem Dei volentis creaturas illas; volitio vero earum praesupponit certam, et infallibilem cognitionem ipsarum: ergo, etc.

Confirmatur. Nam Deus nullam perfectionem accipit a creaturis, ut ex se constat; ergo cum certitudo suae cognitionis sit maxima illius perfectio, non accipiet hanc ab eisdem creaturis, ut praesentibus in aeternitate; ergo nec ab aeternitate ipsa sumpta cum praecisione insinuata. Haec ultima consequentia constat ex nuper dictis. Prima vero ex antecedenti liquet. Nam haec praesentia earum est aliquid creatum: ac proinde certitudo divinae cognitionis non accipietur ab eisdem creaturis, ut praesentibus.

127 Tertio. Nam decretum efficax divinae voluntatis circa futura contingentia habet infallibilem connexionem cum illis, ut ex dictis in hac disp. num. 9. et sequentibus constat: et eam haberet etiamsi nec Deus, nec eius operationes mensurarentur aeternitate; alioqui tale decretum non esset efficax; ergo Deus nequit cognoscere decretum hoc, quin eadem futura cognoscat; ergo nec aeternitas, nec praesentia eorundem futurorum in aeternitate erit necessaria ad hoc, ut Deus habeat certam cognitionem de illis.

Haec ultima consequentia patet ex priori. Quia quantumvis non esset in Deo aeternitas, et res non essent praesentes in eo ab aeterno, nihilominus possent cognosci in praedicto decreto; siquidem habet infallibilem connexionem cum futuritione earum. Prima vero consequentia ex antecedenti constat. Quia repugnat cognosci perfecte aliquid habens infallibilem connexionem cum alio, quin cognoscatur illud aliud, cum quo est connexum; et ita Deus cognoscens perfecte suum decretum habens infallibilem connexionem cum creaturis futuris, non poterit non futuritionem earum infallibiliter cognoscere.

Confirmatur. Quia Deus cognoscit futura conditionata in decreto efficaci, et conditionato, quod circa illa habet, ut in sequenti disput. num. 67. dicemus: at praedicta futura nunquam sunt praesentia in aeternitate; siquidem nunquam existent: ergo ad certam cognitionem futurorum absolutorum non erit omnino necessaria praesentia quae sit ab aeterno in aeternitate (de qua in praesenti loquimur) sed sufficiet decretum efficax circa futuritionem illorum: ac proinde nec aeternitas adhuc sub praecisione iam dicta, erit ad id necessaria.

128 Quarto. Futura contingentia in ea duratione, in qua non sunt praesentia intellectui creato, possunt cognosci ab illo; cum tamen ipse, hoc ipso, quod talis, non mensuretur aeternitate, ut propria, et adaequata mensura, ut ex se constat; ergo multo melius possunt certo cognosci a Deo, etiamsi non essent illi praesentia ab aeterno in sua aeternitate, nec in eo esset aeternitas. Consequentia videtur perspicua. Antecedens autem probatur. Tum quia nos certo per fidem cognoscimus, Antichristum esse futurum, et alia huiusmodi; cum tamen futura haec non sint nobis praesentia. Tum etiam; quia beati certo sciunt multa futura contingentia, quae non sunt eisdem realiter, et physice praesentia. Tum denique; quia Christus Dominus cognoscit nunc per scientiam infusam omnia futura contingentia, ut docet D. Thom. 3. part. quaest. 11. art. 1. et nihilominus non habet nunc realiter, et physice eisdem coexistere.

Confirmatur. Nam vel futura contingentia habent determinatam in ea duratione, in qua non sunt praesentia, vel non? Si hoc secundum dicatur, a nullo intellectu poterunt certo attingi in praedicta duratione, cuius oppositum ex instantiis nuper adductis constat. Si autem primum asseratur, ergo illorum veritas determinata, in illa duratione poterit attingi ab intellectu divino, etiamsi non sint praesentia ab aeterno suae aeternitati, et etiamsi per impossibile non mensurarentur, nisi aevo sempiterno a parte ante, vel tam a parte ante, quam a parte post: quandoquidem quidquid est cognoscibile debet eo ipso a praedicto intellectu attingi; alioqui non esset infinitus in vi cognoscendi.

§ II. Sententia D. Thom. duabus assertionibus explicatur.

129 Dicendum tamen est primo, ad infallibilem cognitionem, qua Deus cognoscit futura contingentia absoluta, antequam sint actu praesentia quoad nos in sua propria duratione, per se requiri, quod divinum esse, et eius operationes mensurentur aeternitate, ut propria, et adaequata eorum mensura; atque adeo si per impossibile mensurarentur aevo ex se defectibili, non posset Deus praedictam cognitionem de illis, antequam quoad nos essent, habere: ita D. Thom. locis dub. 2. relatis, et communiter eius discipuli.

Et ratio desumitur ex eodem Sancto Doctore. Quoniam futura contingentia absoluta, tantum possunt certo cognosci vel in se ipsis, vel in suis causis, nempe in divino decreto, aut aliis causis secundis, ut illi subsunt: at si divinum esse, et eius operationes, ac proinde velle illius non mensurarentur aeternitate ut propria mensura, non possent in aliquo horum certo sciri; ergo, etc. Maior constat ex dictis in hac, et praecedenti disputat. Minor vero quoad cognitionem futurorum in se ipsis, est evidens. Quia antequam quoad nos sint, non possunt cognosci in se ipsis, ut constat, nisi ex eo, quod non solum detur aeternitas, verum etiam praesentia rerum in aeternitate: quia haec ratione suae eminentiae ita se extendat, ut ab aeterno pertingat ad coëxistendum rebus futuris.

130 Quod secundam vero partem etiam constat eadem minor. Quia si divinum decretum non mensuraretur aeternitate, sed aevo sempiterno, tunc sicut ipsum aevum sempiternum hoc ipso, quod tale, seu hoc ipso, quod distingueretur ab aeternitate, esset defectibile, et variabile, ita et praedictum decretum per illud mensuratum; ergo quatenus sciret Deus suum decretum, non posset antequam praedictum futurum esset in sua propria, et adaequata duratione, seu antequam esset quod nos, habere infallibilem cognitionem de illo futuro: quia ante eius existentiam non posset scire, an ipse persisteret in suo decreto usque ad illam durationem: an vero loco illius oppositum decretum haberet; siquidem decretum illud, et eius mensura sunt defectibilia: et sicut possent non persistere, ita etiam possent non persistere usque ad praedictam durationem.

Confirmatur, et explicatur. Nam ideo decretum efficax Dei ex suppositione, quod sit, habet esse omnino invariabile, et indefectibile, quia mensuratur aeternitate, quae non compatitur aliquam variabilitatem, et mutabilitatem: at in hypothesi facta divinum decretum non mensuraretur aeternitate, sed aevo: quod licet possit esse absque principio, et fine, non tamen est necesse, ut sine illis sit; sed sicut potest carere principio, et fine, ita terminari illis: et ideo non habet aliquid omnino infallibile, ratione cuius sit infallibiliter, aut necessario determinatum ad hoc, ut debeat carere principio, et fine; ergo praedictum decretum non esset adhuc ex suppositione sui omnino invariabile; et per consequens ex vi illius non posset futurum contingens, circa quod versatur, omnino certo, et infallibiliter sciri.

131 Nec refert, si contra assertionem hanc, et eius rationem obiicias, quod aevum Angelicum licet ex se sit defectibile, nihilominus ex suppositione, quod semel est, nunquam, naturaliter loquendo deficiet; ergo eadem ratione licet divinum velle mensuraretur aevo ex se defectibili, nihilominus nunquam re ipsa deficiet, ac proinde ex vi illius, hoc ipso, quod sit efficax, infallibiliter cognosceretur futurum contingens antequam esset. Prima consequentia ex paritate rationis videtur constare. Secunda vero ex prima satis constat. Nam ad infallibilem cognitionem alicuius rei satis est, quod re ipsa, et de facto nunquam deficiet, licet possit deficere. Sicut ad infallibilem connexionem duorum satis est, quod re ipsa semper sint inter se connexa, licet possint non connecti, ut patet in decreto Dei, ut modo est; quod quidem infallibiliter nectitur cum re, circa quam versatur, v. g., cum actu libero creato: quia licet posito decreto adhuc possit non esse praedictus actus, nunquam tamen re ipsa, et de facto non erit.

Non itaque hoc refert. Nam posset primo responderi, concedendo antecedens, et negando utramque consequentiam. Et ad probationem prioris, ex qua pendet probatio posterioris, neganda est paritas rationis; ex eo, quod aevum Angeli habet modo aliquid extrinsecum, unde de facto nunquam deficiat, licet ex se sit defectibile, nempe decretum Dei invariabile, et indefectibile, ac aeternitate mensuratum; quo statuit, ut semper sit. At respectu aevi, quo mensuraretur in illa hypothesi impossibili divinum velle, non esset unde re ipsa, et de facto semper esset; quia, ut in ea supponitur, nullus actus liber Dei aeternitate mensuraretur.

Unde iuxta hunc modum dicendi aevum Angeli, licet non habeat, unde petat, quod annihiletur, et deficiat; non tamen habet, unde petat oppositum: ut ita distinguatur ab instanti nostri temporis, quod tantum petit durationem, et persistentiam momentaneam, et quod statim desinat esse; necnon et ab instanti, aut tempore Angelico, quorum quodlibet petit, ut non duret absque fine.

132 Secundo, et melius respondetur, quod sicut ex eo, quod velle Angelicum mensuraretur aevo, quod re ipsa nunquam deficiet connaturaliter loquendo, solum sequeretur, quod in decreto efficaci illius circa aliquod obiectum, posset sciri talis effectus infallibilitate per ordinem ad potentiam ordinariam, et ad modum connaturalem operandi eiusdem Angeli; non vero infallibilitate omnimoda, et per ordinem ad potentiam Dei absolutam; ita ex eo, quod divinum velle mensuraretur aevo, non sequeretur inde omnimoda infallibilitas, de qua loquimur, sed infallibilitas per ordinem ad modum operandi connaturalem Dei; atque adeo infallibilitas, cui absolute, et simpliciter non repugnaret fallibilitas, si ad modum operandi absolutum extraordinarium, et supernaturalem Dei attendatur.

Quia licet modo semel Deo naturaliter decernente aliquid, non possit ex suppositione huius decreti, et in sensu composito aliquid aliud decernere, ex quo sequatur variabilitas prioris decreti; ita quae ab illo nunc decernuntur, habeant ex suppositione, et in sensu composito esse invariabilia, etiam per ordinem ad modum operandi Dei supernaturalem, quia praedictum decretum mensuratur aeternitate; non tamen tunc in hypothesi, de qua loquimur, id contingeret; siquidem decreta Dei non haberent per aeternitatem mensurari.

Per quod etiam ad instantiam de actibus liberis creatis, habentibus connexionem infallibilem, et nullo modo fallibilem cum divino decreto, satis quod id, secundum quod potest contra nos retorqueri, constat. Quia praedicti actus ex suppositione decreti, et in sensu composito non possunt non esse; licet in sensu diviso possint non esse: at in hypothesi assertionis, licet decretum Dei connaturaliter loquendo semper esset, non repugnet ei, ut deficeret, adhuc ex suppositione, et in sensu composito, quod semel esset. Unde quae in nostra assertione dicimus, debent iuxta haec intelligi.

133 Dicendum est secundo, ad infallibilem cognitionem Dei respectu contingentium, antequam sint in sua propria duratione, seu quoad nos, necessario desiderari, quod praedicta futura sint actu, et physice praesentia Deo in aeternitate; ita ut semel dato, quod divinum esse, et eius operationes mensurentur aeternitate, non posset ulla ratione cognoscere futura antequam modo dicto existerent, nisi essent physice, et realiter ei praesentia ab aeterno. Ita D. Thom. in praesenti, et quaest. 2. de Veritate art. 12. et in locis in hac disp. a num. 20. usque ad 52. adductis, et 1. contra Gentes cap. 66. Ubi ad certam cognitionem futurorum contingentium quam petivit; nempe cognitionem omnium suarum causarum¹, atque adeo divini decreti, inferentis actualem praesentiam illorum in aeternitate: nec non (id, quod ex praecedenti sequitur) quod cognitio illa non sistat praecise in cognitione suarum causarum; sed quod transeat ad cognoscenda eadem futura prout sunt in se ipsis in eadem aeternitate. Et ita post sextam rationem sic inquit: Ea, quae sunt praesentia, praeterita, vel futura nobis, cognoscit Deus secundum quod sunt in potentia sua, et in propriis causis, et in se ipsis: et horum cognitio dicitur notitia visionis: non enim Deus rerum, quae apud nos nondum sunt, videt solum esse, quod habent in suis causis, sed etiam illud, quod habent in se ipsis, in quantum eius aeternitas est praesens sua indivisibilitate omni tempori. Unde S. Doctorem sequuntur communiter eius discipuli. Gonzal. in praesenti disp. 43. sect. 4. Alvarez lib. 2. de auxiliis disp. 9. Cajet. in praesenti, Nazarius controv. 3. et alii plures.

134 Ratio autem huius conclusionis, adducta est supra num. 100. et sequentib. ex D. Thom. et eius vis consistit in hoc, quod semel dato per impossibile, futura non esse praesentia Deo ab aeterno in nunc aeternitatis, tunc licet divina cognitio mensuraretur aeternitate, nihilominus quando postea essent praesentia illi, mutaretur saltim ex hoc capite praedicta cognitio de abstractiva in intuitivam. Et rursus Deus haberet in tempore aliquam cognitionem, quam ab aeterno non habuit, nempe hanc: Nunc est meae infinitae cognitioni, et aeternitati praesens Antichristus. Et similiter deficeret alia cognitio, quam ab aeterno usque ad tempus Antichristi habuit, nempe ista: Ab aeterno usque ad tempus Antichristi respectu meae infinitae cognitionis, et aeternitatis, Antichristus est realiter, et physice futurus, ut loco relato ostendimus: at hoc repugnat respectu divinae cognitionis, ut ex ibidem dictis constat: imo infert praedictam cognitionem ex una parte mensurari aeternitate, ut supponitur, et ex alia non mensurari per illam, siquidem esset variabilis: ergo, etc.

135 Nec sat est evasio, quam ibidem ex adversariis innuimus, nimirum posse omnia haec evenire in tempore propter externam mutationem obiecti, non vero Dei: et ita Deum posse habere praedictam cognitionem absque mutabilitate, et variatione.

Non itaque hoc satis est. Tum quia id satis impugnatum est loco citato. Tum etiam: quia impugnatio ibidem adducta potest adhuc magis explicari, et urgeri ex iis, quae tradit Corneio in praesenti, et communiter Thomistae. Nam licet in casu, de quo loquimur, daremus, quod variatio illa scientiae sumeretur radicaliter ex parte rerum cognitarum, redundaret nihilominus in ipsam scientiam.

Et ratio est. Nam dato casu impossibili, quo Deus produceret hodie creaturam aliquam, quam ab aeterno non decreverat producere, tunc non solum mutaretur divina voluntas novo actu volitionis non habito ab aeterno, ut supponimus (sive illa esset mutatio vere physica, et realis, sive solum quasi moralis, quae dicitur mutatio propositi, et infert animi inconstantiam, et imprudentiam, ut dicitur supra quaest. 9. et infra quaest. 19.) sed etiam mutaretur divinus intellectus novo etiam actu cognitionis intuitivae, nondum ab aeterno habitae; ergo licet variatio obiecti a possibilitate ad futuritionem, quando est facta ab aeterno, non inferat variationem intrinsecam in scientia, sicut eam non infert in voluntate actus liber Dei ab aeterno habitus; bene tamen quando talis variatio fit in tempore: ergo eadem ratione, licet variatio eiusdem obiecti a pura possibilitate ad hoc, quod est esse ab aeterno praesens in nunc aeternitatis, et ad hoc quod est esse ab aeterno obiectum notitiae intuitivae Dei, non inferat variationem in divina scientia, bene tamen si duo haec in tempore contingant.

Consequentiae videntur perspicuae, et antecedens probatur. Quia sicut ideo esset mutatio in voluntate, quia non terminabatur ab aeterno ad illam creaturam, ut actu futuram, sive existentem; sed praecise ut possibilem, et in tempore coepit terminari ad illam, ut existentem; eodem prorsus modo intellectus divinus non terminabatur ad illam, ut actu existentem, aut futuram, sed duntaxat ut possibilem; ergo et in tempore coepit recipere illam ut futuram, vel existentem: ergo aut in utroque actu est mutatio, aut in neutro.

136 Nec etiam obest, si cum Suar. disp. 30. Metaphys. sect. 9. num. 55. occurras, immutabilitatem scientiae visionis in Deo non fundari in immutabilitate divinae voluntatis: et ita etiamsi per impossibile Deus inciperet velle aliquid de novo, vel desineret velle, quod ab aeterno voluit, adhuc scientia visionis esset invariata: quia ex aeternitate cognosceret tale decretum, ut de novo futurum, et mutationem in illo futuram pro suis temporibus, eo modo, quo de voluntate creata haec eadem invariabiliter cognoscet.

Nam contra hoc est, quod hoc ipso, quod iste novus actus divinae voluntatis in tempore habitus, aut iste novus respectus, aut quasi respectus divinae voluntatis ad illam creaturam non fuerit ab aeterno, sed de novo, et in tempore, ut supponitur, oportet, ut praedicta creatura, circa quam versatur, non habuerit ab aeterno rationem futurae; ergo non potuit esse cognita a Deo ab aeterno per scientiam visionis, sed praecise per scientiam simplicis intelligentiae sub ratione possibilis; ergo scientia visionis solum in tempore inciperet, et per consequens mutabilitas, vel immutabilitas divinae scientiae ex mutabilitate, vel immutabilitate divinae voluntatis pendebit.

HAE duae ultimae consequentiae aperte videntur sequi ex prima. Prima vero probatur. Quia, ut saepe dictum est, futuritio rei supponit divinam voluntatem praeviam, sicut effectus supponit suam causam. Nec est simile de mutatione actuum voluntatis humanae. Quia haec supponit actum liberum Dei ab aeterno, quo talis mutatio est volita: et ideo cognoscitur ab aeterno per scientiam visionis, quamvis ipsa mutatio in tempore exerceatur.

§ III. Corollarium notatu dignum.

137 Ex quibus omnibus sequitur corollarium notatu dignum circa modum conciliandi divinam scientiam, et eius infallibilitatem circa futura contingentia absoluta cum libertate creata. Dicendum enim est, huiusmodi praesentiam realem eo modo, quo eam praecedentibus dubiis explicuimus, esse proximum, et sufficientem rationem conciliandi certitudinem divinae scientiae cum libertate nostri arbitrii. Ita D. Thom. 1. cont. Gent. cap. 67. et de Verit. quaest. 2. art. 12. his verbis: Sicut ergo noster visus non fallitur videns contingentia, ut sunt praesentia, et tamen ex hoc non removetur, quin illa contingenter eveniant, ita Deus infallibiliter videt omnia contingentia, quia sibi non sunt futura, sed ea inspicit esse tunc quando sunt. Unde ex hoc non removetur, quin contingenter eveniant. Ubi ex eo, quod intuitus Dei attingat illa, ut realiter praesentia, infert concordiam infallibilitatis scientiae Dei cum eorum contingentia sicut enim contingentia sessionis Petri non tollitur per hoc, quod nos videamus illum sedere, dum sedet, ita contingentia rerum non tollitur per scientiam Dei, qua terminatur ad res, ut sunt ei realiter praesentes.

138 Potestque hoc amplius elucidari. Nam per eandemmet productionem, et existentiam, per quas res sunt in tempore, coexistunt ab aeterno ipsi Deo in mensura suae divinae cognitionis, quae est aeternitas: ergo per huiusmodi coexistentiam, et praesentialitatem cum divina cognitione non tollitur contingentia rerum, imo potius illa est sufficiens ratio conciliandi infallibilitatis scientiae Dei cum ipsa rerum contingentia. Patet conseq. Quia per suam productionem contingentem, per quam fiunt in tempore, coexistunt ipsi Deo per habitudinem ad nunc aeternitatis eius, et subduntur praesentialiter eius divinae scientiae.

Dicimus, praedictam praesentiam realem in nunc aeternitatis, et modo dicto explicatam, esse proximum, et sufficientem rationem conciliandi certitudinem divinae scientiae cum libertate nostri arbitrii, ut per hoc denotaremus, quod si loquamur de ratione remotiori, et radicali, tunc praedicta ratio erit divina essentia, determinata tamen per suum decretum efficax, et summam eminentiam, ac suavissimam, fortissimam tamen efficaciam eius, qua non solum vult, quod effectus, vel actus liberi fiant, sed quod fiant libero modo, ac proinde, quod ita fiant, ut possint non fieri. Unde ex qua parte vult quod fiant, fient utique infallibiliter: et ex qua parte vult, ut fiant libero modo, fient sic: atque adeo ita fient, ut possint non fieri. Sed haec amplius in disput. praecedenti dub. 2. et in hac dub. 1. et 2. explicata sunt, et iuxta ibidem dicta intelligantur.

§ IV. Fit obviam argumentis opinionis negantis.

139 Ad primum negatur maior, et ad probationem neganda est consequentia. Quia in eo eventu non esset Antichristus cum omnimoda certitudine, et infallibilitate cognoscibilis antequam esset; sed solum cognitione infallibili per ordinem ad modum operandi Dei connaturalem, qui in illo eventu ipsi conveniret, non vero per ordinem ad modum operandi Dei extraordinarium, et supernaturalem: ac proinde praedicta cognitio non deberet esse infallibilis tanta infallibilitate, ut repugnaret ei fallibilitas.

140 Ad secundum dicendum est, scientiam, et voluntatem Dei esse causam, quod res contineantur in aeternitate; non tamen ita ut ad id non concurrat ipsa aeternitas per modum causae quasi formalis, continentis, et mensurantis res in illa contentas. Unde non sequitur, quod prius prioritate in quo adhuc rationis cognoscat Deus res futuras, quam quod ipsae contineantur in aeternitate: et multo minus quam quod aeternitas contineat, et mensuret illas. Nam cognoscendo practice ipsas, facit, quod subsint aeternitati, concurrente tamen eadem aeternitate tanquam causa mensurationis, intrinseca quidem Deo, extrinseca vero creaturis mensuratis. Et ita licet cognitio praecedat causando, non tamen prioritate in quo adhuc secundum rationem. Sicut si visio oculi corporei produceret parietem, paries in terminando visionem simul esset cum productione, et visione simultate in quo: et tamen visio in quantum causans praecederet prioritate a quo parietem.

141 Ad confirmationem dicendum est, praesentiam futurorum in aeternitate posse sumi dupliciter, scilicet ex parte aeternitatis ad ipsa, vel ex parte futurorum ad eandem aeternitatem. Si secundum priorem considerationem sumatur, potest aliquo modo esse ratio certitudinis, et infallibilitatis divinae cognitionis. At secundum posteriorem considerationem habet se per modum conditionis ex parte obiecti, nempe creaturarum futurarum, et necessario illatae ex vi infallibilitatis, et certitudinis divinae cognitionis circa illas. Quia, ut disput. 5. num. 16. art. 9. diximus, scientia visionis Dei est practica, et effectiva rerum: ac proinde ponit illas ab aeterno in mensura aeternitatis. Unde nunquam sequitur, aliquid creatum tribuere Deo suam certitudinem; sed potius oppositum.

142 Ad tertium patet ex dictis pro prima assertione. Quare licet in eo eventu decretum Dei, quantum est ex se, haberet efficacitatem fallibilem; non tamen infallibilem, nisi persisteret usque ad tempus, pro quo futura habent esse: et quia antequam persisteret usque ad durationem, v. gr., Antichristi, non esset infallibile illum perstiturum usque ad praedictum tempus; ideo non erit efficax infallibiliter respectu eiusdem Antichristi, sed solum fallibiliter; et ita ex vi cognitionis illius praecise non posset cognosci certo Antichristus, antequam esset.

143 Ad confirmationem concedimus maiorem, et minorem, et negamus consequentiam. Nam ad cognitionem certam futurorum conditionatorum sufficit nunc decretum efficax mensuratum aeternitate. Quia eo ipso est invariabile, et immutabile; ac proinde eo ipso, quod sit, habet efficacitatem infallibilem, conditionatam tamen, modo infra explicando. At in eventu primae assertionis non haberet decretum in variabilitatem, nec efficacitatem infallibilem: et ita ex vi illius non posset infallibiliter cognosci futurum antequam esset.

Et licet ad cognitionem infallibilem futuri conditionati non sit necesse, ut ab aeterno existat in aeternitate, sed sufficiat, quod decretum de illo mensuretur per ipsam, ex eo, quod praedicta futura non sunt capacia existendi in illa, nisi tantum secundum esse, quod habent in decreto, quia tantum secundum hoc esse existunt; secus tamen dicendum est de futuris absolutis. Et ratio disparitatis est. Quia sicut futurum conditionatum nunquam existit in se, ita non habet modo existere in se, et modo non existere in se: et ideo non est necesse ad hoc, ut invariabiliter existat in aliqua mensura, ac proinde ad hoc, quod invariabiliter cognoscatur, ut ab aeterno praesens in ea, quod detur quaedam mensura infinita, et invariabilis, quae ipsum ab aeterno ambiat: et respectu cuius ipsum futurum semper, et invariabiliter habeat esse praesens modo iam explicato. Caeterum cum oppositum contingat in futuro absoluto, ut ex dictis constat, propterea ut invariabiliter cognoscatur antequam sit, et per consequens ut absolute, et simpliciter cognoscatur certo a Deo, cui omnis variabilis cognitio repugnat, oportet, ut habeat praedictam praesentiam in aeternitate, et non sufficiat, quod per impossibile decretum Dei circa illud, haberet haec duo, nempe mensurari aeternitati, et simul non coexistere ab aeterno rebus futuris, et omnibus temporis differentiis.

144 Ad quartum transeat pro nunc antecedens, et neganda est conseq. Nam cognitio divina hoc ipso quod talis, debet habere omnimodam illam invariabilitatem, et immutabilitatem iam explicatam; et ita requirit in futuris praesentiam eorum invariabilem respectu alicuius mensurae: secus tamen cognitio creata praecise qualis talis.

Diximus, quod transeat antecedens, non tamen illud concessimus, nec negavimus, ut pro nunc abstraheremus ab illis quaestionibus, nimirum, an scientia infusa Christi Domini, et scientia beata mensurentur aeternitate participata, et ita realiter, et physice coexistant futuris, antequam sint in sua duratione? Nam de hoc ex professo agendum est, 3. part. tract. de Scientia Christi.

Ad confirmationem dicendum est, futura contingentia non habere determinatam, et infallibilem veritatem in ea duratione, in qua non sunt praesentia, nisi mediante divino decreto: et non qualitercunque considerato, sed ut aeternitate mensuratur. Et deinde dicimus non sufficere hoc decretum aeternitate mensuratum, ad hoc, ut habeant determinatam veritatem in ea duratione, in qua non sunt; sed requiri, quod licet in propria sua duratione, seu quoad nos non existant, nihilominus habeant praesentiam respectu aeternitatis, et in nunc aeternitatis. Quia, ut iam explicuimus, non sunt aliter cognoscibilia a Deo per cognitionem invariabilem, atque adeo nec per cognitionem divinam: et per consequens, nec poterunt cognosci a creatura: siquidem quaelibet cognitio creata praesupponit cognitionem divinam circa illud obiectum, et ea, quae ad ipsam desiderantur.