Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

118 Postquam explicuimus, per quam speciem intelligibilem Deus de facto videatur, restat, ut explicemus, an possibile sit, saltim per divinam potentiam, quod per aliam speciem scilicet creatam, et ab ipso Deo infusam, quidditative, et clare videatur.

§ I. Opinio affirmans.

Partem affirmantem tuentur Aureolus in 4. dist. 49. quaest. 2. Scotus ibidem quaest. 11. §. respondeo, Suarez in sua Metaph. disput. 30. sectione 11. a num. 27. usque ad 33. et 1. part. summae Theologiae lib. 2. cap. 13. Valentia tom. 1. disp. 1. quaest. 12. puncto 2. Vazquez 1. part. disp. 38. cap. 2. et alii.

Probatur primo. Nam quoties in aliquo quo ordine non repugnat actus intellectionis creatae, nec virtus intellectualis creata elicitive eius, neque etiam repugnabit species impressa creata, quae habeat debitam proportionem, et commensurationem cum illis: sed non repugnat in ordine supernaturali dari actum visionis Dei, ut est in se, et lumen gloriae, quod est virtus intellectualis elicitive talis actus, ita, ut ambo sint aliquid creatum: ergo, neque etiam repugnabit species impressa creata, quae repraesentet Deum, prout est in se. Consequentia cum minori non indigent probatione. Maior vero patet; tum inductione facta in omnibus aliis actibus, et virtutibus intellectualibus creatis: tum etiam, quia cum species intelligibilis habeat se in ordine intellectuali per modum seminis virilis foecundantis foeminam, scilicet virtutem intellectualem in ordine ad suum partum, nimirum intellectionem, fit inde, ut si in ordine supernaturali praedicta foemina, et partus, quae sint aliquid creatum, non repugnat, quod neque etiam repugnabit semen intellectuale creatum, scilicet species intelligibilis, cum haec omnia mutuo sibi correspondeant, ut in generationibus, et prolibus naturalibus cernere licet.

119 Secundo. Intellectus perfusus lumine gloriae connaturaliter exigit concursum alicuius speciei impressae: at non concursum essentiae divinae, ut habet rationem speciei intelligibilis: ergo concursum alterius speciei creatae: ergo licet talis species de facto non detur, ex eo, quod Deus supplet vicem illius, nihil oberit quominus possit dari. Maior patet. Quia quaevis potentia intellectiva, et completa, qualis est intellectus una cum lumine gloriae, petit connaturaliter concursum alicuius speciei, ex eo, quod sine illa nequit intellectionem elicere. Minor vero probatur. Quia cum essentia divina, ut habet rationem speciei intelligibilis, sit actus purissimus, et summe immaterialis, non potest connaturaliter peti nisi ab intellectu, qui sit actus purissimus, et summe immaterialis, scilicet ab intellectu divino: sicut quia species intelligibiles Angelicae habent maiorem actualitatem, et immaterialitatem, quam intellectus humanus, ideo non potest earum concursus connaturaliter ab eodem exigi, sed solum ab intellectu Angelico.

120 Tertio. Ad hoc, ut detur species impressa repraesentativa Dei, prout est in se, non est necessarium, ut habeat infinitam perfectionem: ergo non repugnabit eam dari. Conseq. patet. Quia solum potest repugnare ex eo, quod petat infinitam perfectionem, ut ex se, et ex dicendis pro assertione magis constabit. Antecedens autem probatur. Quia talis species solum desideratur in ordine ad eliciendam visionem claram Dei, quae est finitae perfectionis: ergo non est necessarium, quod contineat infinitam perfectionem, sed solum illam, quam habet praedicta visio.

Confirmatur primo. Minus requiritur ad speciem quidditative solummodo repraesentantem Deum, prout est in se, quam ad speciem, quae comprehensive illam repraesentet: sed ad istam requiritur infinita perfectio: ergo ad illam sufficiet finita, et limitata. Maior patet. Nam sicut cognitio comprehensiva Dei excedit cognitionem pure quidditativam, ita species deserviens ad istam excedetur ab ea, quae deservit ad illam. Maior autem ex se et ex dicendis infra constabit. Consequentia vero ex utraque praemissa aperte sequitur. Nam excessus cognitionis comprehensivae Dei, supra cognitionem ipsius praecise quidditativam, non est qualiscunque, sed infinitus: et ita etiam species intelligibilis ei correspondens habebit eundem excessum infinitum supra speciem, quae solum quidditative Deum repraesentat, et consequenter ista erit finita.

Confirmatur secundo. Nam talis species non produceretur naturaliter, et necessario a Deo: sed solum libere: ergo posset secundum eius voluntatem limitari ad hoc, ut licet repraesentaret clare, et intuitive obiectum infinitum, scilicet Deum, non tamen infinite, sed quantum satis esset in ordine ad visionem finitam eliciendam. Antecedens patet: tum, quia Deus ad extra non potest operari nisi libere: tum etiam, quia de ratione speciei intelligibilis non est, ut producatur necessario a suo obiecto, ut patet in speciebus Angelicis, quae libere a Deo, non vero ab earum obiectis naturaliter, seu necessario producuntur. Conseq. autem etiam constat: quia agens liberum potest limitare suum concursum, et producere effectum secundum tantam, vel tantam perfectionem.

121 Quarto. Ipsa visio clara Dei est similitudo formalis illius, prout est in se: ergo etiam poterit dari species impressa, et creata, quae sit similitudo formalis Dei, prout est in se. Conseq. patet ex paritate rationis. Antecedens est D. August. lib. 9. de Trin. cap. 10. in fine: ubi generaliter affirmat omnem notitiam esse similem rei per eam cognitae, et cap. 11. in principio id specialiter docet de cognitione Dei in via, et lib. 14. cap. 17. prope finem loquens de visione beatifica, inquit: Tunc in nobis perfectam, et plenam futuram esse Dei similitudinem, cum perfecta, et plena fuerit eius visio, et ad hoc confirmandum adducit illud Joan. 3. Cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est. Quod etiam asserit Anselmus in Monologio cap. 31.

122 Ultimo. Datur species expressa, seu verbum creatum, clare et intuitive repraesentans Deum: ergo etiam poterit dari species impressa creata, quae eodem modo ipsum repraesentet. Conseq. patet. Quia species expressa formalius et expressius repraesentat Deum, quam impressa, ob idque nomen speciei expressae assecuta est: ergo si datur species expressa, et creata Dei clare, ac intuitive ipsum repraesentans, multo melius poterit dari species impressa, et creata ipsum eodem modo repraesentans, imo de facto daretur si Deus non esset unitus in ratione speciei intelligibilis cum intellectu beati. Antecedens autem probatur. Nam visio, seu intellectio beatifica est vera actio vitalis, verumque fieri, ac proinde debet per illam pro luce aliquis terminus¹: ergo cum proprius terminus productus per intellectionem sit verbum, seu species expressa eidem proportionata, fit inde, ut per visionem beatificam attingentem Deum clare, et intuitive, prout est in se, producatur verbum, seu species expressa eodem modo repraesentans Deum, scilicet prout est in se.

§ II. Praefertur sententia D. Thomae.

123 Dicendum tamen est, per nullam potentiam posse dari speciem impressam, et creatam repraesentantem Deum clare, et intuitive, prout est in se. Ita D. Thom. locis citatis dub. 1. huius disp. quem sequuntur omnes eius discipuli, Capreol. in 4. dist. 49. quaest. 5. art. 1. Ferrar. 3. cont. Gent. cap. 49. Cajet. in praesenti, et infra quaest 56. art. 3. Soto in 4. dist. 49. quaest. 2. art. 3. Palud. quaest. 1. art. 2. concl. 3. Bannez, Zumel, Navarrete, Ripa, Nazar. in hoc art. Quam sententiam etiam tuentur Alex. 1. part. quaest. 2. membro 3. art. 1. ad 2. et quaest. 7. membro 1. Henric., quodl. 3. quaest. 1. et quodl. 4. quaest. 7. Durand. in 4. dist. 49. quaest. 2. num. 13. et sequentibus, et quaest. 3. prologi num. 12. Marsilius in 3. quaest. 10. art. 2. in primam partem illius dubio incidenti in 2. conclus. Aegidius in castigatorio art. 1. Canariensis infra circa quaest. 27. art. 1. Arrubal. disp. 16. quaest. 4. Machin in praesenti, et alii plures.

Probatur assertio ratione desumpta ex D. Thom. quodl. 7. art. 1. et 1. cont. Gent. cap. 56. necnon et ex dictis dub. 2. huius disp. Nam essentia divina est actus purus in ratione intelligibilis, ac proinde est ipsamet intelligibilitas: ergo repugnat, quod sit, seu fiat intelligibilis per aliquid a se distinctum: ergo etiam repugnabit, quod possit intelligi per speciem creatam repraesentantem eam quidditative, et prout est in se ipsa. Haec ultima conseq. ex priori satis constat. Quia, quodvis obiectum redditur intelligibile per speciem repraesentantem illud quidditative, et prout est in se ipso. Prima vero ex antecedenti patet. Nam, quod est ratio formalis alicuius, nequit fieri tale per aliud: sicut quia unio est ratio ipsa formalis uniendi, ideo nequit uniri per aliam unionem a se distinctam: ergo si essentia divina est ipsamet intelligibilitas, per se ipsam intelligibilis, non poterit esse intelligibilis per aliquid a se distinctum, scilicet per speciem creatam: sicut, quia Deus per se ipsum est ipsa omnipotentia omnipotens, et ipsa sapientia cuncta sapiens, nequit esse sapiens, aut omnipotens per sapientiam, vel omnipotentiam creatam.

124 Nec refert, si dicas primo, hinc solum haberi, Deum non posse reddi intelligibilem a proprio intellectu per speciem creatam, ex eo, quod ex vi sua habet esse intelligibilis a se ipso; secus vero respectu aliorum intellectuum: quia respectu illorum non est proportionatus ratione suae summae eminentiae: et ita poterit per talem speciem reddi obiectum proportionatum, et intelligibile ab illis.

Nam contra hoc est. Quia, quod Deus quidditative, et prout est in se ipso, non intelligatur ab intellectu creato, non provenit ex defectu intelligibilitatis ex parte ipsius: ergo non poterit reddi intelligibilis per speciem creatam. Antecedens patet. Nam Deus, quantum est ex se, habet summam, et infinitam intelligibilitatem, ratione cuius tam a se, quam a quocunque alio intellectu potest quidditative intelligi: quia non est utcunque intelligibilis, sed ipsa intelligibilitas per essentiam, atque adeo habet omnem rationem intelligibilitatis. Conseq. vero probatur. Quia species tenet se ex parte obiecti: et ita solum datur ad supplendas vices, et defectum illius, et ad hoc, ut ipsum ex parte sua fiat intelligibile: sicut quia lumen gloriae tenet se ex parte potentiae, ideo non reddit obiectum intelligibile, sed tribuit intellectui, ut habeat virtutem ad videndum Deum per essentiam: ergo si Deus quantum est ex parte sua, est summe intelligibilis a quovis intellectu, nequit fieri, aut esse intelligibilis per speciem creatam.

125 Confirmatur, et explicatur. Nam quod aliquod obiectum ex se intelligibile habeat ratione suae eminentiae esse obiectum improportionatum, seu superexcedens respectu alterius, non arguit addendum esse aliquid ex parte eiusdem obiecti se tenens, scilicet speciem, sed aliquid ex parte potentiae, quo confortetur, et fiat efficax ad illud attingendum: sicut ex eo, quod Sol v. g. ratione suae maximae claritatis sit in esse rei obiectum improportionatum, et superexcedens respectu visus Noctuae, non arguit debere dari aliquid ex parte Solis, quod reddat ipsum proportionatum, sed solum debere addi maiorem virtutem, et efficaciam in potentia visiva Noctuae.

126 Nec etiam obest, si secundo dixeris, quod licet Deo conveniat esse immediate productivum omnium creaturarum, non tamen per hoc excluditur, ut causae secundae possint praebere concursum ad talem productionem: ergo licet Deus sit immediate intelligibilis, non inde colligetur debere necessario excludi concursus alterius medii, scilicet speciei impressae, per quam prout est in se, possit videri.

Non itaque hoc obest, propter apertam rationis disparitatem, quae inter utrumque intercedit. Nam concursus causarum secundarum non tribuit Deo, quod producat, aut possit producere effectus creatos, et ita si talis concursus hoc illi tribueret, tunc Deus esset prima causa, primumque efficiens, ut supponitur, et simul non haberet rationem talis causae, quoniam ad rationem causae primae spectat, ut non habeat ab alia, quod operetur, aut operari possit. Caeterum species intelligibilis reddit obiectum intelligibile: et ita si Deus intelligeretur per speciem creatam, esset, et non esset primum intelligibile: esset quidem, ut supponitur; non esset vero, quia primum intelligibile non potest fieri intelligibile per aliud esse distinctum, sicut nec primum efficiens potest habere ab alio, quod operetur.

127 Nec tandem obstat, si ulterius dixeris, quod licet Deus sit ipsa intelligibilitas, nihilominus potest reddi, et fieri intelligibilis quoad an est per alias species creatas, quandoquidem per eas devenimus, quoad an est, in cognitionem plurium praedicatorum Deo convenientium, ut in annotationibus circa primum articulum huius quaest. diximus: ergo etiam non obstante, quod sit ipsa intelligibilitas, poterit reddi, et esse intelligibilis, quoad quid est, per aliam speciem creatam, quae sit summae perfectionis inter omnes alias creatas; quandoquidem ipsa intelligibilitas non minus est ratio cognoscendi se ipsam quoad an est, quam quoad quid est. Unde si illud prius non tollit ab ea, quod fiat intelligibilis per speciem creatam, quoad an est, neque etiam hoc posterius impediet, quominus per aliam speciem excellentissimam, sed creatam, reddatur intelligibilis quoad quid est.

Non igitur hoc ultimum obstat. Nam essentia divina est ipsa intelligibilitas, et ratio, ob quam ipsamet est intelligibilis, non intelligibilitate abstractiva, et imperfecta, quae non sit denudabilis ab imperfectionibus, et indispensabiliter involvat exclusionem cognitionis quidditativae, qualis est illa, de qua in obiectionem fit sermo. Quia talis intelligibilitas nequit convenire essentiae divinae per se ipsam, ex eo, quod affert secum propriam quidditatem divinam, et est intime praesens cuivis intellectui creato, ita ut quantum est de se possit sufficienter movere, et immutare illum. Et ideo non mirum, quod eadem essentia divina, ratione speciei creatae per se primo repraesentantis creaturam, et secundario, ac virtualiter Deum, fiat intelligibilis intelligibilitate praedicta, quae solum denotet imperfectionem in ipso intellectu, et specie creata, non vero in Deo, cui nihil intrinsecum per hoc accrescit, neque aliqua imperfectio per hoc in illo innuitur. Caeterum esse ipsam intelligibilitatem, quae sit ratio videndi ipsum per essentiam, et prout est in se ipso, est propria intelligibilitas conveniens essentiae divinae ex propriis meritis, dicitque perfectionem denudabilem ab imperfectionibus: et ita nequit convenire essentiae divinae per aliquid creatum, sed ipsamet se ipsa debet esse sic intelligibilis, et sua intelligibilitas, alioqui non esset actus purus in ordine intelligibili, ut ex supradictis constat.

128 Nec tandem refert si urgeas, quod si semel sunt vera ea, quae in hac solutione dicuntur, non repugnabit ex vi huius rationis D. Thom. quam modo examinamus, dari speciem repraesentativam Dei prout est quidditative cognoscibilis, excludendo, quod per eandem sit comprehensive repraesentabilis, ac proinde posse illum a beatis videri per speciem creatam.

Sequela probatur. Tum quia Deus non habet ratione sui esse cognoscibilem praecise quidditative, excludendo, quod sit cognoscibilis, etiam comprehensive: ergo licet daretur species creata, quae redderet illum cognoscibilem praecise quidditative, non inde sequeretur eam tribuere illi, quod ipse ex se, et essentialiter habet, et per consequens neque hinc sequeretur implicatio praedictae speciei.

Tum etiam: quia sicut species deserviens ad cognitionem, quoad an est praecise, excludendo cognitionem quidditativam, essentialiter dicit imperfectionem, et propterea potest quodammodo Deus reddi intelligibilis per hanc speciem, quia nequit esse ex se hoc modo cognoscibilis, ita quia species repraesentativa Dei praecise quidditative, excludendo, quod repraesentet eundem comprehensive, dicit imperfectionem, ideo non repugnabit, quod Deus reddatur intelligibilis per talem speciem.

Respondetur enim negando sequelam. Et ad primam probationem dicendum est quod licet Deum esse repraesentabilem, et cognoscibilem praecise quidditative respectu intellectus divini, excludendo, quod sit repraesentabilis, et cognoscibilis etiam comprehensive respectu illius, dicat imperfectionem, et implicationem, attamen quod sit cognoscibilis praecise quidditative, et eodem modo repraesentabilis respectu intellectus creati, excludendo, quod sit comprehensibilis ab eodem, vel ipsi comprehensive repraesentabilis, arguit maximam perfectionem. Et ita Deus ratione suae summae, et infinitae eminentiae habet, tum, quod non possit, non esse simul quidditative, et comprehensive cognoscibilis a suo intellectu, ipsique hoc modo repraesentabilis, et quod simul sit tantum quidditative cognoscibilis ab intellectu creato: et propterea nequibit dari species creata Dei, quae illum repraesentet adhuc quidditative, excludendo, quod ipsum comprehensive repraesentet intellectui creato, ne id, quod a se est essentialiter intelligibile, peculiari aliquo modo reddatur eodem modo intelligibile ab aliquo alio.

129 Ex quo ad secundam probationem eiusdem sequelae patet qualiter species quodammodo reddens Deum intelligibilem, quoad an est, praecise, dicat imperfectionem, ex eo, quod non spectat ad summam perfectionem Dei, ut tantum sit cognoscibilis a creaturis, quoad an est, excludendo cognitionem quidditativam; nec non ex eo, quod species reddens aliquod obiectum cognoscibile quoad an est tantummodo, non est species propria illius, sed alterius rei, cum qua res illo modo cognita habeat connexionem, ac proinde praedicta species sic repraesentans Deum non erit propria illius, sed alicuius creaturae, et eo ipso involvens imperfectionem. At species, quae intellectui creato repraesentat Deum, ut praecise quidditative, non vero comprehensive cognoscibilem ab eodem intellectu, non dicit ex parte sua imperfectionem, licet praesupponat illam ex parte intellectus creati: quia Deus ratione suae summae perfectionis est hoc modo per se, et ratione sui cognoscibilis ab illo; et ita se ipso, et ratione suae essentiae praecise debet habere rationem speciei respectu eiusdem intellectus, et per consequens talis species petit infinitatem, et omnem excludit imperfectionem.

Unde licet a cognitione quidditativa Dei possit separari ratio cognitionis comprehensivae, ut in intellectione elicita ab intellectu beatorum cernere licet, non tamen ab specie deserviente ad talem cognitionem; ne (ut diximus) Deus per illam speciem, quae esset distincta ab eo, reddatur intelligibilis ea intelligibilitate, quam ipse per se, et essentialiter habet respectu intellectus creati.

Ad argumenta initio huius dubii adducta infra dubio 8. huius disputationis, a num. 187. usque ad 197. respondebimus.