Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

9 Pro tituli intelligentia notandum est primo ex D. Thoma in hoc quaest. art. sequenti, et 12. necnon 1. contra Gent. cap. 66. et in 1. dist. 38. quaest. 1. art. 4. scientiam Dei respectu creaturarum dividi in scientiam visionis, et simplicis intelligentiae, non quidem ita ut haec duo membra constituant duo attributa scientiae, sed dicant duplicem terminationem inadaequatam divinae scientiae. Nam scientia simplicis intelligentiae dicit saltim inter alia divinam scientiam, prout terminatur ad creaturas quatenus possibiles, sive secundum suas quidditates, praescindendo ab actuali existentia absolute, exercita in aliqua differentia temporis. Scientia vero visionis respectu creaturarum dicit eandem scientiam, ut terminatur ad creaturas modo nuper dicto existentes in aliqua

Ad ultimum constabat ex dicendis dubio sequenti.

10 Secundo notandum est, quod scientia Dei respectu creaturarum, non utcunque dividitur in scientiam visionis, et scientiam simplicis intelligentiae respectu earum, sed ita ut haec divisio sit adaequata. Cuius rationem reddit D. Thom. de Veritate quaest. 2. art. 9. ad 1. eamque nuper innuimus. Quoniam ista divisio non datur de scientia Dei ex parte scientis, sed ex parte scitorum, quatenus alterum habet existere modo dicto in se ipso extra causas, alterum vero non. Quare cum inter existere, et non existere hoc modo in se ipso, nequeat excogitari medium, ex eo, quod inter haec duo membra datur oppositio contradictoria, consequens est, ut scientia Dei respectu creaturarum adaequate dividatur in scientiam simplicis intelligentiae, et visionis respectu earum.

Caeterum cum hoc stat, ut intuenti patebit, quod scientia visionis possit subdividi in eam, quae solum est visionis sive proprie, sive reductive, ita ut nequeat esse approbationis; et in eam, quae simul est approbationis. Quarum prior versatur circa mala illa, quae non causantur a Deo, sed permittuntur ab illo: ita tamen, ut si haec fuerint quatenus talia, consistere in aliquo positivo, tunc talis scientia sit proprie visionis solummodo: quia versatur circa rem proprie existentem, non tamen approbatam a divina voluntate; si vero praedicta mala solum consistant de formali in aliquo privativo, tunc scientia illius tantum reductive sit scientia visionis, et modo dicto, ex eo, quod non est de re proprie existente, neque a voluntate Dei approbata.

Secunda probatio: scientia visionis, quae simul est approbationis, versatur circa res futuras, quae cadunt sub divina voluntate, et ab ea approbantur, ex eo, quod habent rationem boni. Quare sensus tituli est, an scientia, quae est causa rerum, sit scientia simplicis intelligentiae? an vero scientia visionis, et approbationis?

§ I. Refertur prior sententia.

11 Prima sententia asserit, scientiam simplicis intelligentiae, non vero scientiam visionis et approbationis esse causam rerum. Ita Molina in hac quaest. disp. 17. § his ita explicatis. Valencia in praesenti puncto 4. § his tamen non obstantibus. Vazquez disput. 68. cap. 6. Suarez lib. de cursu Dei cap. 13. num. 15. et lib. 3. de attributis cap. 4. num. 13. Arrubal disp. 32. cap. 3. et alii plures ex Patribus Societatis.

Probatur primo ratione desumpta ex D. Thom. in hoc art. quamque nos ad probandam assertionem dubii praecedentis ex parte adduximus. Nam illa scientia Dei est causa rerum, quae correspondet scientiae, quae est in artifice creato, per quam causat artificialia: sed haec in Deo non est scientia visionis, sed simplicis intelligentiae: ergo ista, et non illa erit causa rerum. Maior videtur esse D. Thom. in hoc art. Et insuper suadetur ex eo, quod sicut Deus intelligit, et vult per illas virtutes, ac facultates, quae correspondet virtutibus, et facultatibus intellectivis, et volitivis, quae sunt in creaturis, seclusis tamen imperfectionibus, ita hoc ipso, quod causet res per suam scientiam, tanquam supremus artifex, debet causare illas per eam scientiam, quae correspondet scientiae artificis creati, per quam causat sua artificialia.

Minor autem etiam probat. Quoniam artifex creatus, qui operatur per scientiam dirigentem virtutem executivam, non causat cuique correspondet scientia visionis Dei; sed per aliam rationem scientiae, per quam attingitur natura effectus sub ratione effectibilis, necnon et ratio, ac modus faciendi illum, quaeque correspondet scientiae simplicis intelligentiae Dei: ergo scientia divina correspondens scientiae artificis creati causativa artificialium, non est scientia visionis, sed simplicis intelligentiae.

Confirmatur. Quia ad directionem cuiuscunque virtutis exequuntis non est per se necessaria scientia, quae contempletur effectum ut existentem; sed satis est, quod praescribat modum, quo potest, et debet fieri: ergo scientia, quae est causa rerum, non erit scientia visionis, et intuitiva illius, sed scientia, qua cognoscitur natura operis factibilis, et modus, quo illud fieri debet: quamvis per accidens, vel concomitanter, aut subsequenter poterit ibidem commisceri scientia visionis, seu intuitiva eiusdem effectus.

12 Secundo. Quoniam prius sunt res futurae, quam sciantur, et videantur a Deo per scientiam visionis: ergo scientia, quae causat res futuras, non erit praedicta scientia, sed alia prior, scilicet simplicis intelligentiae. Consequentia videtur certa: quandoquidem causa non debet subsequi, sed potius praeire suum effectum. Antecedens autem etiam constat. Quia scientia visionis subsequitur ad determinationem efficacem divinae voluntatis, qua Deus voluit creaturas producere; et ideo libere Deo competit: ergo etiam subsequetur ad futuritionem earundem rerum: siquidem in eodem signo, in quo Deus voluit efficaciter producere res, intelliguntur esse futurae.

Confirmatur. Nam scientia visionis est intuitiva; ac proinde supponit rem existentem, alioqui nequiret intueri illam: sicut oculus corporeus nequit videre colorem, qui non praesupponatur existens ad visionem illius: ergo praedicta scientia nequibit habere rationem causae respectu rerum.

13 Tertio. Nam Patres loquentes de scientia visionis aiunt, non ideo res esse futuras, quia Deus illas scit; sed potius Deum scire ipsas, quia sunt futurae: ergo praedicta scientia non erit causa rerum. Consequentia est aperta. Quoniam si talis scientia esset rerum causa, tunc haec consequentia esset omnino vera, scilicet: Ideo aliquid est futurum, quia Deus per scientiam visionis scit illud esse futurum. Antecedens autem probatur. Nam illud docent Origen. lib. 7. in 63. super Matth. Damascen. lib. contra Manich. Hieronym. in illud Jeremiae 26. Noli subtrahere verbum, Boëthius 5. de consolatione, glos. 3. Beda tom. 8. quaestionum, quaest. 13. Magister in 1. dist. 38. et ibidem, Albert. Bonaventura, et Alens.

§ II. Praefertur sententia D. Thomae.

14 Pro huius quaestionis decisione notatum ex D. Thom. infra art. 16. ad 1. quod de divina scientia, ut est causa rerum, possumus loqui prout est causa praecise, quasi in actu primo, seu virtute, id est, prout habet praecise virtutem ad operandum, vel prout est causa, quasi in actu secundo, actu applicata ad causandas creaturas.

Hoc ergo supposito, dicendum est primo, si loquamur de scientia, quae est causa rerum virtute, seu in actu primo, tunc talis scientia est scientia simplicis intelligentiae. Assertionem hanc tuentur D. Thom. art. 16. nuper citato in solutione ad primum his verbis: Scientia Dei est causa, non quidem sui ipsius, sed aliorum: quorundam quidem in actu, scilicet eorum, quae secundum aliquod tempus fiunt; quorundam vero virtute, scilicet eorum, quae potest facere, et tamen nunquam fiunt. Ubi, ut vides, ei scientiae tribuit S. Doctor, quod sit virtute causa rerum, quae terminatur ad res, quae nunquam fiunt, possunt tamen fieri a Deo. Quare cum scientia haec sit scientia simplicis intelligentiae, non vero visionis, consequens est, ut iuxta mentem Sancti Doctoris illa, non vero ista sit causa in actu primo, sive virtute praedictarum rerum: cumque eadem debeat esse causa virtute, et in actu primo rerum possibilium, et earundem quando in signo sequenti transeunt ad esse futurum, si praecise considerentur in illo signo antecedenti ad hunc transitum, secundum quam rationem habent comparari cum divina scientia, seu cum sua causa, ut praecise consideratur per modum causae virtute, et in actu primo tantummodo; inde est, ut scientia simplicis intelligentiae, non vero scientia visionis sit causa omnium rerum virtute, et in actu primo praecise.

Quare S. Doctorem communiter sequuntur eius discipuli, Capreolus in 1.

sect. 2. et alii quamplures ex iunioribus Thomistis.

15 Ratio autem fundamentalis huius assertionis desumitur ex D. Thom. potestque ad hanc formam breviter reduci. Quoniam scientia Dei, quae virtute, et quasi in actu primo est causa rerum, debet antecedere actum liberum divinae voluntatis: sed sola scientia simplicis intelligentiae antecedit illum, non vero scientia visionis: ergo illa, et non ista erit modo dicto causa rerum. Minor cum consequentia satis constat ex se, et ex dictis. Maior autem probatur. Tum quia scientia Dei eo proportionali modo est causa rerum per modum actus primi, et in suo genere, quo ars est causa in actu primo respectu artificiatorum: sed ars, quae habet praedictam vim causativam, est ars, ut antecedit omnem actum voluntatis artificis, quia ex natura sua est habitus, sive virtus intellectualis operativa in actu primo: ergo, etc.

Tum etiam: quia scientia Dei practica ex natura sua habet vim causativam creaturarum: sed ratio scientiae practicae non convenit scientiae ex voluntate libera scientis, alioqui nulla esset scientia practica ex natura sua, sed ab extrinseco, et per accidens: ergo nec praedicta vis causativa convenit illi ab actu divinae voluntatis, sed per se, et ut antecedit illum. Tum deinde: quia scientia Dei habet virtutem in actu primo ad producendas creaturas, ex eo, quod continet in suo ordine omnium illarum perfectionem: hoc autem convenit illi secundum id, quod habet a se, non vero secundum id, quod convenit illi a voluntate; siquidem secundum id, quod habet a se, est saltim directiva in ordine ad productionem creaturarum: ergo praedicta scientia independenter ab actu libero voluntatis, ac proinde prout praecedit illum, habebit vim, saltim per modum dirigentis, causativam creaturarum.

Tum denique: quia voluntas determinatur quoad speciem actus ab intellectu, et scientia, quamvis utrumque quoad exercitium determinetur ab ipsa voluntate: ergo respectu eorum, quae causantur ab intellectu, et scientia, debet poni in utroque vis causativa in actu primo antecedenter ad actum voluntatis. Patet consequentia. Quoniam vis causativa in actu vis hoc, quod est, esse applicatam ad causandum, attendatur, et dependeat a motione, et determinatione voluntatis.

16 Dicendum est secundo, si loquamur de scientia Dei prout actu causante creaturas, tunc scientia hoc modo, et in suo ordine causans illas, saltim per modum dirigentis, non est scientia simplicis intelligentiae, ut talis; sed scientia, quae simul est visionis, et approbationis. Ita D. Thom. de Veritate quaest. 2. art. 13. his verbis: Scientia Dei secundum quod ordinetur ad opus, quod facit voluntas, tantum est existentium in praesenti, praeterito, vel futuro. Ubi soli scientiae rerum existentium in aliqua differentia temporis tribuit, quod ordinetur ad opus, quod actu facit voluntas, ac proinde, quod sit actu causans praedictum opus: et per consequens soli scientiae visionis, quae simul sit approbationis talis operis, praedictam causalitatem tribuit: siquidem repugnat, quod opus causatum a Deo per suam scientiam, non causetur per scientiam approbantem illud. Idem etiam tenet D. Thom. in hoc art. et alibi, ut statim expendemus.

Ratio autem fundamentalis huius assertionis desumitur ex eodem D. Thom. in hoc art. Nam illa scientia est causa in actu causans in suo genere creaturas, quae subsequitur ad determinationem liberam, et absolutam divinae voluntatis: sed haec non est scientia simplicis intelligentiae, sed scientia visionis, sive approbationis: ergo haec, et non illa erit causa actu causans creaturas. Maior ostenditur ab Angelico Doctore. Quia forma intelligibilis ad opposita se habeat, ex eo, quod eadem est scientia oppositorum: et ita non produceret in actu determinatum effectum, nisi determinaretur ad unum per appetitum: ac proinde nisi praesupponeretur determinatio libera, et absoluta eiusdem appetitus, per quam applicaretur ad productionem huius effectus potius, quam alterius, vel sui oppositi.

Minor autem quoad priorem partem non indiget probatione, constatque, tum ex iis, quae in explicatione tituli huius dubii diximus, tum etiam ex communi Theologorum sententia: imo nec quoad secundam, scilicet quoad scientiam visionis, vel approbationis: siquidem scientia ista terminatur ad rem absolute futuram, et existentem in aliqua differentia temporis: res autem non est sic futura, nisi dependenter a decreto absoluto, et efficaci divinae voluntatis: ac proinde nec scientia terminabitur ad illam ut futuram, sive ut existentem in aliqua differentia temporis, nisi post praedictum actum efficacem eiusdem voluntatis.

17 Confirmatur ratione deprompta ex D. Thom. quaest. 2. de Verit. art. 14. et infra quaest. 16. art. 1. Quoniam scientia visionis, seu approbationis debet esse causa rerum: at nequit esse causa, prout causa dicit virtutem causativam in actu primo praecisae: ergo erit causa, prout causa dicit causam actu causantem. Minor cum consequentia satis constat. Maior autem probatur. Quoniam alias veritas, et perfectio scientiae visionis mensuraretur, et causaretur ex veritate, et perfectione rerum scitarum per illam: quandoquidem scientia, quae non esset causa sui obiecti, causaretur, et mensuraretur per illud, ut ex dicendis amplius patebit.

§ III. Obiectiones contra praedicta, et solutio earum.

18 Sed obiicies primo, non recte cohaerere inter se ea, quae diximus in his duabus assertionibus. Quoniam illamet causa, quae est causativa in actu primo alicuius effectus, debet actu, et in exercitio causare illum: siquidem effectus non causatur in actu secundo, nisi a causa habente virtutem in actu primo ad illum causandum: ergo si scientia simplicis intelligentiae est causa in actu primo respectu creaturarum, etiam erit causa illarum in actu secundo: vel si non est causa in actu secundo, neque etiam erit in actu primo, vel nequibit rationem causae in actu secundo habere.

19 Secundo obiicies contra primam assertionem, et rationem eius, non posse simul stare, quod scientia Dei sit causativa rerum in actu primo, et quod hoc habeat antecedenter ad actum liberum divinae voluntatis, seu independenter ab illo: ergo scientia simplicis intelligentiae, quae praecedit praedictum actum, estque independens ab illo, non poterit esse causativa rerum. Et similiter ratio assertionis, quae innititur in hoc, quod scientia, quae habet virtutem in actu primo ad causandum, debet preire actum liberum divinae voluntatis, nullius erit roboris.

Antecedens probatur ex D. Thoma in hoc art. ubi inquit, quod forma non denominat principium actionis, atque adeo nec virtutem causativam, secundum quod est in subiecto, sed secundum quod dicit inclinationem ad effectum, et quod in forma intelligibili, qualis est scientia, haec inclinatio provenit illi a divina voluntate, seu volitione libera illius, per quam inclinatur ad hunc effectum potius quam ad illum.

Confirmatur. Quoniam licet per scientiam simplicis intelligentiae cognoscantur mala culpae, nihilominus talis scientia, aut aliqua alia scientia divina nequit esse causa sive in actu primo, sive in actu secundo illorum; ex eo, quod nequit dari actus liber divinae voluntatis inclinans aliquam ex divinis scientiis ad causanda praedicta mala: ergo signum est scientiam causativam rerum non posse esse illam, quae praeit actum liberum divinae voluntatis; sed potius, quae subsequitur ad illum, et versatur circa obiectum volitum per talem actum.

20 Ultimo obiicies contra confirmationem secundae assertionis, quod ex ea sequitur, scientiam visionis Dei quoad terminationem, quam dicit ad creaturas existentes in aliqua differentia temporis, desumere suam perfectionem, ac mensurari ex praedictis creaturis: hoc autem nullus est inconveniens: ergo, etc. Sequela patet. Quoniam praedicta scientia solum respicit creaturas, ut existentes in aliqua differentia temporis ratione praedictae terminationis: quandoquidem solam hanc terminationem addit supra scientiam simplicis intelligentiae.

Minor autem etiam constat. Quoniam talis terminatio solum dicit relationem quandam rationis, quandoquidem potuit esse, et non esse in Deo; et nihil reale existens in Deo potuit non esse in illo: ergo non est inconveniens, quod praedicta terminatio mensuretur, aut desumatur ex rebus futuris.

Confirmatur. Quoniam scientia, quam Deus habet de peccatis, ut talibus, non est causa illorum, ut nuper dicebamus: et tamen talis scientia non mensuratur, et desumit suam specificationem ab illis: ergo falso in eadem confirmatione dicitur, scientiam, quae non est causa sui obiecti, mensurari, et desumere suam specificationem ab illo, ac proinde scientiam Dei erga creaturas debere esse causam earum, ne ab illis mensuretur, et specificetur.

21 Ad primam ex his obiectionibus respondetur, quod licet in praesenti eadem debeat esse causa in actu primo, et in actu secundo alicuius effectus; non tamen ita, ut cum intelligitur esse causa in actu secundo, non intelligatur sub aliquo modo, vel terminatione, aut applicatione, saltim a voluntate proveniente, ratione cuius aliquo modo habeat actu causare. Unde quoties causa concipitur, et consideratur a nobis, saltim ex parte nostri modi concipiendi, et significandi, ut in praesenti contingit, quatenus praecise est causativa, non potest, ut stat sub tali conceptu, et modo significandi, concipi, et significari, ut est actu causans. et ut addit praedictum modum, vel terminationem, aut applicationem liberam voluntatis; sed eo ipso, quod concipiatur, et significetur ut actu causans, non concipitur, aut significatur, ut praecise est causativa.

Quare cum scientia simplicis intelligentiae, ut habet rationem scientiae aliquo modo practicae, denotet divinam scientiam, ut praecise est causativa creaturarum; non vero ut addit modum, et terminationem, ac applicationem requisitam ad causandum; scientia vero visionis, aut approbationis significet eandem scientiam, ut addit praedictam terminationem, et applicationem; et eo ipso, quod haec addat, non censeatur illa scientia, ut stat sub tali terminatione, manere sub conceptu, et significatione scientiae simplicis intelligentiae, sed sub conceptu, et expressionis scientiae visionis: inde est, ut licet sit eadem causa causativa, et causans, cum nova tamen terminatione; nihilominus non ideo scientia simplicis intelligentiae, ut est sub hoc conceptu, et expressione, erit causa actu causans, quamvis sit causativa: quia, ut dicebamus, ut significatur nomine scientiae simplicis intelligentiae, dicit ipsam, ut sistit in virtute ad causandum; e contra vero scientia visionis tollit illam veluti sistum in sola virtute causativa, et dicit eandem virtutem, ut actu causantem.

Quomodo autem scientia visionis addat praedictam terminationem, et applicationem supra scientiam simplicis intelligentiae, et nihilominus non distinguatur virtualiter a scientia simplicis intelligentiae, constabat ex iis, quae in tract. de Voluntate Dei dicemus: quia scientiae, aut virtutes effectivae, et sic de aliis, non distinguuntur virtualiter penes terminationes, aut connotata inadaequata, sed ad summum, penes terminationes, et connotata adaequata, modo tamen ibidem insinuato.

22 Ad secundam negandum est antecedens, et ad probationem dicendum est, D. Thom. non loqui de inclinatione tribuente virtutem causativam in actu primo, sed tribuente applicationem ad hunc potius effectum, quam illum: et ideo non loquitur de principio actionis, ut praecise causativo, sed ut actu causante, ac proinde determinato, et applicato ad causandum.

Ad confirmationem respondetur, quod licet a posteriori colligatur, divinam scientiam non causare, nec causare posse mala culpae, ex eo, quod nec datur, nec dari queit actus liber Dei, quo velit illa: attamen ratio a priori huius non est, nisi quia re vera non continet illa: ex eo, quod ratione suae summae perfectionis, non potest esse scientia admixta imperfectionibus, aut devians a regula rationis: et ita ex se continet per modum causae ea, quorum continentia non arguit imperfectionem in ipsa causa continente; quamvis semper in obliquo connotet actum libe-

rum divinae voluntatis, non quidem exercitum, sed (ut sic dicamus) possibilem, seu (ut clarius loquamur) divinam voluntatem, ut potest libere terminari, et non terminari ad volendum praedictum effectum.

23 Ad tertiam obiectionem patebit ex dicendis in tract. de Voluntate Dei art. 2. quomodo nihil divinum possit etiam quoad terminationem, active tamen sumptam, seu prout se tenet ex parte Dei, mensurari, aut sumere suam perfectionem, et speciem a creaturis, quamvis aliquid creatum possit illis esse ratio, ut cadant sub terminatione scientiae et voluntatis Dei, sive terminationis passivae earum: non quidem ita ut per se, et ratione alicuius creati habeant passive formaliter, sed passive materialiter terminare: quia non terminant passive formaliter, nisi ut aliquo modo stant sub ratione divina, specificante, tam scientiam, quam voluntatem, et terminationes earum activas.

Nec verum est id, quod ibidem additur, scilicet terminationem scientiae iam dictam, solum dicere relationem quandam rationis, ut constabit ex dicendis in tract. 4. disp. 7. num. 31. et 32.

ubi etiam a dub. 7. eiusdem disput. usque ad finem illius explicabimus, quo-modo possint haec duo cohaerere. Nimirum, quod actus liber ut talis, vel scientia Dei, ut visionis, et secundum quod subest divinae libertati, dicant aliquid reale, et quod praedictus actus, ut liber, necnon et scientia secundum rationem explicatam potuerint non esse in Deo; et nihilominus nihil reale potuerit de-esse ILLI.

24 Ad confirmationem respondetur, quod licet scientia Dei non sit causa peccati formaliter sumpti; est tamen causa eius, quod est materiale in peccato, necnon et boni oppositi, cui peccatum opponitur. Et propterea est proxima mensura rationis materialis peccati, et remote, ac mediate est mensura eiusdem peccati formaliter sumpti, quatenus praecise est mensura bonitatis oppositae, cui peccatum opponitur vel positive, vel privative. Nam sicut scientia Dei non terminatur ad mala culpae formaliter sumptae ratione sui, sed ratione boni, et honestatis creatae, qua privant, ut disp. sequenti explicabitur, ita satis est, ut sit mensura eorundem, ut talium remote, et mediate, quatenus est mensura bo-

nitatis, et honestatis creatae iam dictae: ac proinde satis etiam erit, ut sit causa eiusdem honestatis, quam proxime, et immediate mensurat.

Unde cum in confirmatione secundae assertionis diximus, scientiam, quae non est causa sui obiecti, mensurari per illud, et ab eo desumere suam specificationem, et perfectionem, debet intelligi per distributionem (ut sic dicamus) accommodam: ita ut respectu obiecti honesti, vel non deviantis a regula rationis debet esse causa illius formaliter sumpti, necnon mensurare ipsum proxime, et immediate: respectu vero obiecti inhonesti, satis sit, ut sit causa eius quoad materialitatem ipsius, et quod sit proxime mensurativa eiusdem quoad hanc rationem, et remote, ac mediate mensuret illud quoad formale, quatenus praecise mensurat, et causat bonitatem, cui opponitur. Nam eo ipso talis scientia nequibit mensurari a tali obiecto; ex eo, quod est mensura suae mensurae, scilicet bonitatis, et honestatis, cui opponitur.

§ IV. Satisfit argumentis primae sententiae.

25 Ad primum, concessa maiori, distinguenda est minor: et concedenda de scientia causativa virtute, seu praecise habente virtutem ad causandum; neganda vero de scientia actu causante. Et eodem modo distinguendum est antecedens, quo probatur minor. Nec aliquid aliud voluit Sanctus Doctor in sua ratione, quam in praesenti adducit, ut ex dictis constat. Per quod etiam patet ad confirmationem.

Et licet haec solutio amplius sit ex statim dicendis illustranda, nihilominus potest elucidari testimonio quodam D. Thom. in 1. dist. 38. quaest. 1. art. 1. in corpore ubi inquit: Sicut est causalitas artificis per artem suam, ita consideranda est causalitas divinae scientiae. Est ergo iste processus in productione artificiati, primo scientia artificialis ostendit finem, secundo voluntas eius intendit finem illum, tertio voluntas imperat actum, per quem educatur opus, circa quod opus scientia artificis ponit formam conceptam. Unde scientia se habet, ut ostendens fi-

nem, et voluntas ut dirigens actum, et informans opus. Ubi, ut vides, scientiae creatae connotanti voluntatem operis faciendi tribuitur a S. Doctore, quod sit causa actualis operis faciendi, ac proinde scientiae correspondenti scientiae divinae visionis, et approbationis: et similiter scientiae antecedenti actum voluntatis artificis solum tribuitur, quod ostendat finem, et per consequens, quod sit causativa in actu primo, et virtute. Nam illa ostensio finis, et modi, quo executioni est mandandus, quae antecedit actum, nequit (ut supra dicebamus) causare hunc effectum potius, quam oppositum: ex eo, quod per illam scientiam indifferenter ostenditur utrumque.

26 Advertendum tamen, quod licet scientia artificis creati, et increati, quoad hoc conveniant; differunt tamen, ut bene notavit Gonzalez in praesenti disp. 38. sect. 2. quod scientia artificis creati post factum artificiatum est pure speculativa, atque adeo distincta a scientia causante artificiatum, ex eo, quod artificiatum solum pendet in feri ab artifice creato, non autem in conservari: at artificiatum ab artifice increato, et ab eius scientia, pendet non so-

tiva in actu secundo, qua attingitur ab illo in feri, attingitur etiam in conservari. Et postquam factum est, per illam conservatur. Et propterea sicut praesupponitur in ratione scientiae visionis ad illud, ut fit, ita etiam ut conservatur. Adde, quod etiam differunt in hoc, quod scientia increata potest in instanti causare in suo genere externum artificiatum: secus vero scientia creata, saltim humana: quia pendet a pluribus, quae successive debent applicari.

27 Ad secundum negandum est antecedens. Et ad probationem, concesso antecedenti, distinguendum est consequens: et concedenda consequentia de futuritione inchoata, et initiativa; neganda vero de futuritione completa et adaequata. Et ideo relinquitur locus ad hoc, ut scientia visionis causet etiam res futuras.

Explicatur hoc. Etenim ad futuritionem rerum concurrit, tum scientia simplicis intelligentiae (modo supra explicato) praescribendo modum, quo res illae possint fieri, tum etiam divina voluntas intendens efficaciter futuritionem earum; et ex vi huius voluntatis habent initiative rationem futurarum. Semel autem posita hac determinatione, et intentione efficaci, statim scientia simplicis intelligentiae, quae secundum se, et cum praecisione sumpta, retinet rationem, et conceptum talis scientiae, habet, ut subest divinae voluntati, et intentioni eius liberae, esse sub conceptu scientiae visionis ut talis: et ita ipsa est, quae deinde dirigit ad opus, et quae influit tum ad electionem mediorum, quae subsequitur; tum etiam (modo tamen infra explicando) ad imperium, quod post electionem, et ab aeterno datur, ratione quorum habet res esse adaequate futura, scilicet tam in ordine intentionis, quam executionis.

Et ratio est aperta ex dictis. Quoniam scientia, quae immediate dirigit ad opus intentum a divina voluntate causando actu illud, non debet se habere indifferenter ad opus faciendum, et ad eius oppositum: scientia autem simplicis intelligentiae sub conceptu proprio indifferenter se habet ad illud opus, et ad oppositum: quia indifferenter respicit omnia possibilia. Et ita scientia visionis etiam sub conceptu scientiae visionis est causa futuritionis rerum.

28 Ad confirmationem, concesso antecedenti, neganda est consequentia: Quoniam scientia practica, quae non debet mensurari ex suo obiecto, sed potius e contra, potest esse intuitiva, licet daremus, quod adhuc inchoate non supponit rem existentem, dummodo ipsa causet existentiam illius in eodem instanti, tam reali, quam rationis in quo. Quia licet ad rationem visionis intuitivae requiratur, quod visio, et obiectum visum sint simul in eodem signo, tam reali, quam rationis in quo; non tamen, quod obiectum sit prius prioritate a quo existens, nisi scientia illa sit imperfecte, et mensurata (modo alibi dicendo) per suum obiectum.

Nec obest instantia ibidem adducta de oculo corporeo, cuius visio et pure speculativa, et imperfecta, ac a suo obiecto mensurata.

Potestque hoc explicari exemplo divinarum personarum, inter quas datur ordo originis, et nihilominus Pater per visionem intuitivam suae essentiae, et personarum producet Filium: quia illa prioritas, seu ordo originis, non est prioritas, aut ordo in quo etiam secundum rationem. Et ita sicut semper intelligitur Pater ut coexistens in quovis signo etiam rationis, cum Filio, ita potest idem Pater per suam visionem intuitivam intueri semper illum,

29 Al ultimum respondet D. Thom. in hoc art. in solutione ad primum, his verbis: Dicendum, quod Origenes locutus est attendens rationem scientiae, cui non competit ratio causalitatis, nisi adiuncta voluntate, ut dictum est. Sed quod dicit, ideo praescire Deum aliqua, quia sunt futura, intelligendum est secundum causam consequentiae, non secundum causam essendi. Sequitur enim, si aliqua sunt futura, quod Deus ea praescierit; non tamen res futurae sunt causa, quod Deus sciat.

Ubi, ut vides, duo innuit S. Doct. Primum est, quod cum dicitur, falsum esse res esse futuras, quia sciuntur a Deo, solum debet intelligi de scientia secundum rationem generalem scientiae ut sic, aut scientiae divinae, secundum quam rationem praescindit a voluntate Dei efficaci. Nam scientia Dei secundum istam rationem, non est actualis causa rerum, et ita de ea non verificatur res esse futuras, quia sciuntur a Deo per suam scientiam, secundum id, quod convenit ei ob generalem rationem scientiae ut sic; alioqui id omni scientiae conveniret: nec secundum id, quod ipsi actum efficacem divinae voluntatis; aliqui hoc ipso, quod scirentur per scientiam simplicis intelligentiae, essent futurae. Et propterea Angelicus Doctor dixit, Origenem dicentem, non ideo rem esse futuram, quia scitur a Deo, locutum fuisse attendendo ad rationem scientiae, cui non competit ratio causalitatis (intellige actualis) nisi adiuncta voluntate.

30 Secundum est, quod haec propositio: Quia res est futura, Deus illam scit, tantum est vera apud Patres iuxta explicationem S. Doct. quatenus ly quia sumitur illative ob necessariam connexionem, quae est inter scientiam visionis rerum, et futuritionem earundem; non vero in sensu causali, eo sane proportionali modo, quo haec propositio: Quia Petrus est risibilis, est rationalis, continet veritatem, si ly quia sumatur illative, seu secundum causam consequentiae; non vero si sumatur in sensu causali, seu secundum causam essendi: nam sic sumpta est falsa: siquidem risibilitas non est ratio, aut causa rationalitatis, sed potius e contra.

Quae solutio desumitur ex D. August. 6. de Trinit. cap. 10. et lib. 15. cap. 13. cu-

ius verba sunt: Universas autem creaturas et spirituales, et corporales, non quia sunt, ideo novit, sed ideo sunt quia novit: quia ergo scivit, creavit: non quia creavit, scivit. Quod etiam docuit Magist. Sentent. in 1. dist. 38. lit. C. ubi sic habet: Nec etiam res futurae causa sunt Dei praescientiae: licet enim non essent futurae nisi praescirentur a Deo; non tamen ideo praesciuntur, quia futurae sunt. Si enim hoc esset, tunc eius, quod aeternum est, aliquid existeret causa ab eo alienum, ab eo diversum, et ex creaturis penderet scientia Creatoris, et creatum causa esset increati.

31 Secundo respondetur cum eodem S. Doct. quaest. 2. de Verit. art. 14. ad 1. his verbis: Dicendum, quod intentio Origenis est dicere, quod scientia Dei non est causa, quae inducit necessitatem in scito, ut ex hoc cogatur aliquid evenire, quia Deus illud scit. Quod autem dicit, quia futurum est, ideo scitur a Deo, non importatur causa essendi, sed causa inferendi tantum.

Caeterum neutra ex his solutionibus placet Suarez. Tum quia apud Dialecticos ly ideo, vel quia non sumitur solum illativo, sed causativo, ex eo quod est nota causalitatis: ergo cum Patres dialectice, et proprie quia contraponunt illas duas propositiones, quarum prima est: Ideo Deus novit res futuras, quia futurae sunt. Secunda vero: Non ideo futurae sunt, quia illas novit; ac proinde censent hanc esse falsam: Ideo sunt futurae, quia illas novit. Quare ne committatur aequivocatio, debet illa particula quia, vel ideo sumi in omnibus his propositionibus in eodem sensu vel causali, vel illativo: ac proinde non recte explicantur Patres per hoc, quod in priori propositione fiat sensus illativus tantum, et in posteriori sensus causalis.

Tum denique: quia si illa propositio: Quia res est futura, scitur a Deo, sumatur tantum illative, et per eam solum significetur, quod Deus per suam scientiam non inducit necessitatem; tunc sequeretur, quod sicut conceditur haec propositio, Ideo scitur peccatum futurum, quia futurum est, eodem modo deberet concedi haec, Ideo futurum est peccatum, quia scitur a Deo: siquidem eadem est illatio, et connexio in utraque propositione, et defectus necessitatis inducti ex parte divinae scientiae respectu peccati.

32 Respondetur tamen ad primam ex his obiectionibus, etiam apud Dialecticos sumi particulam illam, quia, vel ideo in sensu illativo, et hanc acceptionem non esse impropriam, et metaphoricam, sed propriam.

Ad secundam negandum est antecedens. Quia illae propositiones proferuntur a Patribus, ut ambae verae: et ad hoc, ut sint ambae verae, requiritur, ut ex dictis constat, quod sumantur quatenus non habent contrapositionem omnimodam quoad rem ipsam, et proprie, ac formaliter, sed quoad voces: quia non intelliguntur de divina scientia secundum eandem rationem sumptam. Et deinde dicendum est, illam tertiam propositionem, scilicet: Ideo res esse futuras, quia Deus illas novit, esse veram, si intelligatur de scientia Dei quatenus visionis, et approbationis: esse autem falsam, si intelligatur de scientia Dei secundum generalem rationem scientiae ut sic, aut scientiae divinae prout sic. Unde non est inconveniens, quod facta contrapositione materiali inter duas illas propositiones priores, tunc particula illa quia, vel ideo sumatur in qualibet illarum diversimode, et iuxta subiectam materiam: siquidem vocum significationes iuxta materiam,

Illatio bonae consequentiae ex parte utriusque extremi: et scientiae visionis respectu rerum scitarum possit proprie competere causalitas, non vero e contra: ideo dum vere dicitur, ut in praesenti contingit: Deus scit res futuras, quia futurae sunt, debet intelligi in sensu illativo per bonam consequentiam: dum autem vere quoad praesens asseritur: Non ideo rem esse futuram, quia Deus illam scit, intelligenda est haec propositio de scientia Dei, secundum generalem rationem scientiae, aut scientiae divinae ut sic, non connotando voluntatem. Quia secundum istam rationem, nec est causa rerum futurorum, nec per bonam consequentiam earum futuritionem infert. Ac tandem quia scientia visionis, et approbationis est causa rerum, ut ostensum est, propterea dum vere affirmatur, quod ideo res est futura, quia Deus illam scit, debet intelligi de eadem scientia visionis, et illa particula ideo reddit sensum causalem, necnon et illativum: quia etiam per bonam consequentiam infert futuritionem rerum, hoc ipso, quod sit causa earum.

33 Ad tertiam neganda est sequela. Quia SS. Patres dum ascendunt in ordine ad praescientiam Dei, intendunt declarare, eam non esse causa illorum, nec cogere voluntatem nostram ad peccata perpetranda, ut ex D. Thom. dicebamus: hoc autem bene explicatur per illam propositionem, Ideo scitur peccatum futurum, quia futurum est, si illae particulae quia et ideo sumantur illative: et propterea ad hoc denotandum eam Patres concedunt. Caeterum illa altera propositio, Ideo futurum est peccatum, quia scitur a Deo, licet recte explicata in sensu illativo, et modo in hac impugnatione relato possit concedi: quia tamen ex modo significandi non declarat libertatem nostrae voluntatis, quam tamen Patres declarare intendunt per illas particulae, quia et ideo, propterea absolute, et simpliciter, ac sine praedicta explicatione non est concedenda, nec illam Patres concedunt.