Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

75 Pro tituli intelligentia notandum est, quod hoc ipso, quod in eo fiat sermo de cognitione divina, ante decretum suae voluntatis, non loquimur de causis secundis, ut determinatis, et completis per praemotionem, et praedeterminationem efficacem, ad operandum id, quod futurum dicitur. Nam cum haec praedeterminatio (de cuius possibilitate, aut necessitate in praesenti non agimus, ut omni ex parte decreto Sanctissimi Domini nostri Pauli V. pareamus) esset effectus decreti efficacis divinae voluntatis, et per consequens posterior illo, certum est, quod cum loquimur de cognitione futurorum contingentium in comprehensione causarum secundarum, antecedenter ad divinum decretum, nequeunt nomine praedictarum causarum intelligi talis praemotio, aut causa secundae, ut completae per illam: sed tantum ipsaemet causae secundae, consideratae secundum se, et secundum alias conditiones praerequisitas ad operandum.

Consulto autem in titulo innuimus, in eo fieri sermonem de futuris contingentibus absolutis, aliquo modo pendentibus a libertate creata, ut denotetur fieri sermonem vel de actibus liberis, qui eliciuntur a voluntate, vel de aliis effectibus, qui ab illa possunt libere imperari, vel impediri.

§ I. Proponitur prior sententia.

76 Partem affirmantem tuentur Durandus in 1. dist. 38. quaest. 3. num. 9. Thom. de Argentina in 2. dist. 40. art. 1. quatenus inquiunt, Deum cognoscere futura contingentia libera in suis causis proximis, non quidem nude sumptis, sed ut applicatis, hic, et nunc, cum hoc iudicio, hoc obiecto, hac inclinatione, et istis circumstantiis: quamvis isti authores confuse loquantur, non determinando, aut inter circumstantias, et determinationes numerent decretum divinae voluntatis, et praemotionem efficacem. Clarius autem eandem sententiam docuit Molina in praesenti, disp. 14. concl. 1. ratione 2. et disp. 2. § iuxta ea ergo, quem sequitur Martinus Becanus tomo 1. summae Theologicae cap. 10. quaest. 9.

Probatur primo. Quoniam Angelus cognoscit coniecturaliter, et valde probabiliter praedicta futura in comprehensione voluntatis creatae, et reliquarum causarum, ac circumstantiarum occurrentium: ergo Deus attinget illa certo, et infallibiliter hoc ipso, quod omnia praedicta comprehendat. Antecedens ex se constat, et communiter recipitur a Theologis. Consequentia autem probatur. Nam cum cognitio, qua Deus comprehendit causas proximas, et circumstantias occurrentes, praerequisitas ad productionem horum futurorum contingentium, sit infinite perfectior, quam cognitio, qua Angelus haec omnia comprehendit, consequens est, ut si cognitio Angeli respectu praedictorum futurorum, tantum sit intra limites cognitionis valde probabilis, tunc cognitio divina protendatur extra limites cognitionis probabilis, et pertingat ad hoc, ut sit certa, et infallibilis cognitio eorundem.

Confirmatur, et explicatur. Quoniam cognitio Angeli respectu causarum secundarum, et circumstantiarum concurrentium ad futuritionem praedictorum contingentium, tantum est comprehensio, non vero supercomprehensio: secus vero cognitio Dei supercomprehendentis omnia praedicta; ergo sicut per cognitionem Angelicam comprehendentem praedictas causas cum suis circumstantiis, cognoscuntur sub ratione possibilium quaevis futura contingentia ab ipsis dimanantia, ita per supercomprehensionem Dei infinite excedentem hanc comprehensionem, attingentur praedicta futura sub ratione futurorum. Patet consequentia. Quoniam per supercomprehensionem infinite excedentem alicuius causae, amplius debet de ea cognosci, quam per solam comprehensionem: ergo si per hanc attingitur, tam ipsa causa secundum suam essentiam, quam omnes effectus possibiles in ea contenti, non poterunt non per supercomprehensionem sciri etiam effectus futuri eiusdem: siquidem nihil aliud restat praeter hos effectus, quod possit per hanc cognitionem attingi, quod non attingatur per puram comprehensionem.

77 Secundo. Nam sicut effectus naturalis habet dependentiam a causa naturali, ita liber, et contingens a causa libera, et contingente: ergo sicut hoc ipso, quod Deus comprehendat causam naturalem, non potest non certo scire effectum naturaliter futurum, licet causa illa queat ab extrinseco, et naturaliter impediri, ita comprehendendo causam liberam, et contingentem, sciet certo effectum liberum, et contingentem inde futurum. Antecedens non indiget probatione. Consequentia vero etiam constat. Nam sicut causa naturali infallibiliter proditurus est effectus naturalis, si non impediatur, ita a causa contingente, et libera, infallibiliter procedet effectus contingens, et liber, si eodem proportionali modo non fuerit impedita.

§ II. Divi Thomae sententia magis placet.

78 Dicendum tamen est, Deum non cognoscere certo praedicta futura in comprehensione causarum proximarum, et circumstantiarum occurrentium, antecedenter ad divinum decretum. Ita D. Thom. de malo quaest. 16. art. 7. his verbis: In causis suis sunt aliqua futura tripliciter. Uno modo secundum potentiam tantum: quae scilicet aequaliter possunt esse, vel non esse, quae dicuntur contingentia ad utrumlibet. Quaedam vero sunt in causis suis, non solum secundum potentiam, sed secundum causam activam, quae non potest impediri a suo effectu: et dicuntur ex necessitate contingere. Quaedam vero sunt in causis suis, et secundum potentiam, et secundum rationem causae activae: quae tamen potest impediri a suo effectu: et ista dicuntur contingere in pluribus. Quia vero unumquodque cognoscitur secundum quod est in actu, non autem secundum quod est in potentia, ut dicitur 9. Metaphys. inde est, quod ea, quae sunt ad utrumlibet, non possunt praecognosci in suis causis determinate, sed sub disiunctione, utpote quia erunt, vel non erunt: sic enim habent veritatem. Ea vero, quae sunt in causis suis, ut ex necessitate ab eis provenientia, possunt per certitudinem cognosci in causis suis. Ea vero, quae contingunt, ut in pluribus, possunt cognosci in causis suis non per omnimodam certitudinem, sed per coniecturalem quamdam cognitionem. Eandem distinctionem ponit 1. sententiarum dist. 38. quaest. 1. art. 5. ubi sic inquit: Sciendum est igitur, quod antequam res sit, non habet esse, nisi in causis suis; sed causae quaedam sunt, ex quibus necessario sequitur effectus, quae impediri non possunt, et in istis causis habet causatum esse certum, et determinatum: adeo quod potest ibi demonstrative sciri, sicut est ortus Solis, et eclipsis, et huiusmodi. Quaedam autem sunt causae, ex quibus consequuntur effectus, ut in maiori parte, sed tamen deficiunt in minori parte. Unde in istis causis effectus futuri non habent certitudinem absolutam, sed quandam, in quantum sunt magis determinatae causae ad unum, quam ad aliud: et ideo per istas causas potest accipi scientia coniecturalis de futuris, quae tanto magis erit certa, quanto causae sunt magis determinatae ad unum; sicut est cognitio Medici de sanitate, et morte futura, et iudicium Astrologi de ventis, et pluviis futuris. Sed quaedam causae sunt, quae se habent ad utrumque, et in istis causis effectus de futuro nullam habent certitudinem, vel determinationem; et ideo contingentia ad utrumlibet in causis suis nullo modo cognosci possunt. Idem etiam docuit in hoc articulo, his verbis: Alio modo potest considerari contingens, ut est in causa sua; et sic consideratur, ut futurum, et ut contingens nondum determinatum ad unum; quia causa contingens se habet ad opposita. Et sic contingens non subditur per certitudinem alicui cognitioni. Unde quicunque cognoscit effectum contingentem in causa sua tantum, non habet de eo, nisi coniecturalem cognitionem. Et tandem hoc ipsum tuetur Sanctus Doctor 1. contra Gentes, cap. 66. et 67. et in hac 1. part. quaest. 57. art. 4. et quaest. 86. art. 4. necnon 2. 2. quaest. 171. art. 6. ad 2. et alibi saepe.

Unde Sanctum Doctorem sequuntur Capreolus in 1. distinct. 38. quaestione 1. art. 2. conclusione 1. Ferrara 1. contra Gent. capit. 66. Caietanus in praesenti § quoad secundum, Bannez, Nazarius, Gonzalez, Ripa, Machin. ad praesentem articulum, Gaspar Ram. relectione 2. de praescientia futurorum absolutorum, Scotus, et Okamus cum sectatoribus in 1. distinct. 38. quaest. 1. Curiel lib. 2. controvers. disputat. 4. a num. 134. Alvarez lib. 1. Responsionum cap. 5. Ledesma lib. de auxiliis disputat. 2. affin. de scientia futurorum contingent. dub. 2. Corneio tomo 1. in 1. part. tract. 1. circa quaest. 14. art. 3. disp. 2. dub. 3. Arrubal in praesenti disput. 42. Herice tract. 1. disput. 6. cap. 2. num. 14. et 30. ubi etiam pro hac sententia universam Societatis scholam,, exceptis Molina, et Martino Becano, refert. Et tandem nostrum Collegium Complut. lib. 2. Perihermen. a num. 6. usque in finem.

79 Ratio autem fundamentalis assertionis desumitur ex D. Thom. locis citatis, potestque sub hac forma proponi. Quoniam causa libera quantumvis coniuncta cum omnibus circumstantiis, et dispositionibus antecedentibus ad decretum liberum Dei, semper manet indifferens ad utrumlibet: ergo ex vi comprehensionis ipsius non potest certo, et determinate cognosci futurum contingens, vel ab ea eliciendum, quod talis est actus liber ipsius, vel ab ea pendens, et ab aliis causis secundis immediate, seu proxime producendum. Antecedens supponimus ut certum, et communiter admittitur a Philosophis, et Theologis; alioqui praedicta futura, non essent futura contingentia, de quibus loquimur; siquidem non penderent a causa libera, ut tali. Consequentia vero quoad 1. part. probatur. Quoniam in causa indifferente ad utrumlibet, v. g. ad amandum, vel non amandum, aut odio habendum, et ex vi comprehensionis ipsius, non potest certo cognosci quod infallibiliter, et determinate amabit, non vero odio habebit. Sicut in causa determinata ad unam partem, nempe ad amorem, non potest certo cognosci, quod indifferenter, et indeterminate amabit, aut non amabit; sed quod determinate amabit.

Ex quo etiam eadem consequentia quoad secundam partem constat. Quoniam hoc ipso, quod futurum contingens, immediate, sive proxime producendum ab aliis causis, pendeat etiam a voluntate libera, ut indifferente ad utrumlibet, non potest ex hoc capite magis certo cognosci, ex vi comprehensionis praedictae voluntatis, quam futura contingentia libera, quae ab eadem immediate eliciuntur: ergo sicut haec nequeunt ex vi comprehensionis voluntatis certo cognosci, nec illa poterunt ex vi comprehensionis suarum causarum, a quibus immediate producuntur, et eiusdem voluntatis, a qua etiam pendent, certo attingi.

80 Nec refert, si cum Molina dixeris ex hac ratione recte convinci, non scire praedicta futura contingentia ex vi solius comprehensionis causarum secundarum; non tamen ex vi supercomprehensionis. Quoniam, ut num. 76. innuebatur, supercomprehensio causarum extenditur ratione suae eminentiae ad omnes effectus, etiam futuros, sicut comprehensio ad possibiles.

Non itaque hoc refert. Quoniam haec solutio ex sola extensione rationis factae corruit. Nam effectus non potest cognosci in suis causis, et ex vi supercomprehensionis illarum, nisi eo modo, quo continetur in illis: at futura contingentia collata praecise cum suis causis secundis antecedenter ad divinum decretum, non continentur in eis, ut determinate futura, sed ut indifferentia ad hoc ut sint, et non sint: ergo ex vi praedictae supercomprehensionis non poterunt cognosci ut determinate futura, sed ut indifferentia ad hoc, ut habeant, vel non habeant esse. Consequentia videtur perspicua. Minor autem etiam liquet. Quoniam, ut nuper dicebamus, causa indifferens ad utrumlibet, et non magis determinata ad infallibiliter amandum, v. gr. quam ad odio habendum, non potest continere, ut determinate, et infallibiliter futurum, amorem potius, quam odium: et ita amor non potest in ea, sic sumpta contineri ut determinate, et infallibiliter futurus, sed ut indifferenter, et indeterminate futurus. Maior vero etiam constat. Quia quantumvis causa supercomprehendatur, non potest ex ea elici id, quod in ipsa non continetur; et propterea quantumvis comprehendatur planta, nequit ex ea praecise sumpta cognosci possibilitas equi, aut leonis, ex eo, quod in ipsa non praehabentur; ergo si futurum contingens, ut determinate, et infallibiliter futurum non continetur in suis causis proximis, praecise, et in sensu iam dicto sumptis, sed tantum ut indifferenter, et ut determinate futurum, seu ut est indifferens ad hoc, ut sit, vel non sit, nequibit ex vi talis supercomprehensionis cognosci, ut determinate, et infallibiliter futurum, sed solum indifferens ad hoc, ut habeat, vel non habeat esse: alioqui talis supercomprehensio non solum non haberet rationem talis, verum neque etiam rationem comprehensionis causae: siquidem non attingeret causas, nec suos effectus eo modo, quo sunt in illis.

81 Confirmatur, et explicatur primo. Nam vel ista supercomprehensio dicit excessum perfectionis ex parte cognoscentis duntaxat, non vero ex parte rei cognitae, supra puram comprehensionem? vel dicit supra illam excessum perfectionis ex parte ipsius rei cognitae, ita ut extendatur supercomprehensio ad aliquid tenens se ex parte rei cognitae, et in ea cognoscibile, ad quod non se extendit comprehensio? Si primum dicatur, ergo illa supercomprehensio non distinguetur a comprehensione in hoc, quod supercomprehensio aliquid attingat de re comprehensa, aut in ea contantum, quod non attingat comprehensio; sed solum in hoc, quod illa clariori, et perfectiori modo ex parte sua, quam res comprehensa petit, comprehendit ipsam, secus vero ista: alioqui, ut ex terminis ipsis constat, excessus praedictus non esset ex parte cognoscentis duntaxat, sed etiam ex parte rei cognitae. Secundum autem dici nequit: alioqui voluntas creata a solo Deo comprehendi posset: siquidem ad comprehensionem desideratur, ut nihil rei comprehensae lateat cognoscentem, id est, ut neque ipsa, neque aliquid eius, nec tandem quidpiam in ea contentum, et in ipsa cognoscibile lateat comprehendentem, ut ex dictis in tract. de Visione Dei constat. Et ita, si futuritio determinata actus liberi humanae voluntatis lateat intellectum creatum, non potentem cognoscere in ipsa voluntate, quid sit determinate volitura; cum tamen hoc sit in ea cognoscibile, et solum pateat intellectui divino, consequens erit, ut praedicta voluntas a solo intellectu Dei comprehendi possit.

82 Confirmatur, et explicatur secundo. Quoniam excessus iste infinitus supercomprehensionis non desideratur ex parte ipsius rei cognitae ad perfectissimam illius comprehensionem, sed solum ex parte cognoscentis: ergo nihil amplius per illam cognoscetur de re comprehensa, quam cognosceretur per puram comprehensionem: ac proinde si per istam nequeunt futura contingentia cognosci ex vi comprehensionis suarum causarum, modo dicto sumptarum, neque etiam per supercomprehensionem. Antecedens videtur perspicuum. Quia intellectus divinus comprehendit perfectissime essentiam Dei ex parte rei comprehensae, alioqui non esset tantus in ratione cognoscentis, quanta est divina essentia in ratione cognoscibilis; et tamen non supercomprehendit illam, nec excedit ex parte sui ipsam.

Prima vero consequentia, ex qua secunda aperte sequitur, etiam constat. Quoniam hoc ipso, quod praedictus excessus non desideretur ex parte rei comprehensae ad perfectissimam comprehensionem, signum est, ipsam in ratione cognoscibilis ex parte sua adaequari cum comprehensione non habente praedictum excessum; ita ut ex se non sit amplius cognoscibilis, nec aliquis modus, aut formalitas, vel continentia sit in ea, quae per puram, et perfectissimam comprehensionem non attingatur: atque adeo ex iis, quae in ipsa continentur, nihil amplius per quamlibet supercomprehensionem cognoscetur, quam cognosceretur per puram comprehensionem: alioqui comprehensio non adaequaret illam, quoad cognoscibilitatem ex parte sua se tenentem, id est, quoad omnia, quae in ea in ratione cognoscibilis continentur.

83 Accedit pro maiori impugnatione huius solutionis a Molina adhibitae, non recte eam cohaerere cum iis, quae idem Molina docet. Nimirum Deum in comprehensione suae voluntatis non cognoscere determinationes liberas ipsius: et nihilominus in comprehensione voluntatis creatae cognoscere actus liberos, qui ab ea eliciendi sunt. Haec autem duo inter se non cohaerere inde constat. Tum quia licet Deus supercomprehendat voluntatem creatam, non vero voluntatem suam: attamen illa, ut supercomprehensa, non est perfectius cognita, quam voluntas divina, ut tantum comprehensa; alioqui absolute, et simpliciter loquendo perfectius cognosceretur a Deo voluntas creata, quae est obiectum remotius, quam voluntas divina, quae est obiectum propinquius, et immediatius divinae essentiae, quod (ut constat), est aperte falsum: ergo si illa cognitio, ut terminata ad divinam voluntatem, et ut est eius comprehensio, nequit certo attingere in ea decreta libera ipsius, nequibit etiam ut terminata ad voluntatem creatam, et ut est supercomprehensio illius, certo attingere actus liberos futuros eiusdem: vel si ad hos potest certo terminari etiam ad illa.

Patet consequentia. Quia scire, vel non scire quidquid continetur aliquo modo in causa, pertinet ad perfectionem cognitionis: et ita si cognitio terminata ad divinam voluntatem, et ad voluntatem creatam, est eiusdem perfectionis, ut est comprehensio unius, et supercomprehensio alterius, consequens erit, ut si ex vi illius, ut supercomprehensio, certo attinguntur actus liberi voluntatis creatae, quod etiam ex vi illius, ut comprehensio, certo sciantur decreta libera divinae voluntatis.

84 Tum etiam: quoniam hoc ipso, quod non sciatur determinatio voluntatis Dei, sciri nequit in voluntate creata, ut in causa determinatio futura ipsius: ergo, si Deus ante suam determinationem liberam non cognoscit eandem determinationem, nequibit etiam attingere determinationem voluntatis creatae. Consequentia videtur perspicua. Antecedens autem etiam patet. Quoniam voluntas creata nequit se sine determinatione voluntatis divinae determinare, seu esse causa suae determinationis; maxime, quia determinatio eius provenit ex determinatione voluntatis Dei: et ita nequibit sciri praedicta determinatio voluntatis creatae ex vi cognitionis eiusdem voluntatis, ut causae illius, quin cognoscatur determinatio voluntatis divinae.

Confirmatur, et explicatur haec eadem probatio. Nam quoties effectus habet dependentiam a duabus causis per se, oportet ad hoc, ut cognoscatur in sua causa, ut determinate, et simpliciter futurus, cognosci determinationem utriusque causae; alioqui non penderet per se ab utraque: ergo hoc ipso, quod Deus tunc non attingat decretum suae voluntatis in ordine ad aliquem effectum voluntatis creatae nequibit eius futuritionem certo in eadem causa creata attingere: quandoquidem futuritio illius, tam a determinatione suae divinae voluntatis, quam voluntatis creatae pendet.

§ III. Occurritur argumentis primae sententiae.

85 Ad primum, concesso antecedenti, neganda est consequentia. Et ad probationem dicendum est, quod ex excessu infinito divinae cognitionis supra cognitionem Angelicam, non recte colligitur Deum certo scire futuritionem determinatam praedictorum contingentium in comprehensione suarum causarum secundarum, antecedenter ad divinum decretum, si semel Angelus coniecturaliter, et valde probabiliter in praedictis causis eam attingit. Quoniam talem futurum non est certo cognoscibile, tanquam infallibiliter futurum, in suis causis sic sumptis: et ita non pertinet ad infinitam perfectionem divinae cognitionis, quod illud, ut infallibiliter futurum attingat; sed solum quod maiori in infinitum claritate percipiat eius indifferentiam ad esse, et non esse, ita ut omnino sciat, tam indifferentiam, quam gradum, seu (ut sic loquamur) tantitatem indifferentiae, quam habet ad hoc, ut sit, vel non sit.

Neque hinc fiet, ut bene notavit Alvarez lib. 2. de auxiliis disput. 15. dari in Deo proprie loquendo cognitionem coniecturalem. Nam dupliciter potest cognitio alicuius esse coniecturalis. Primo ex parte ipsius cognitionis, et in ordine ad cognoscentem, qui coniecturis ducitur ad proferendum iudicium de futuritione determinata alicuius rei: sicut Medicus ex aliquibus signis iudicat coniecturaliter de infirmitate futura. Secundo ex parte obiecti cogniti, ut quando aliquis cognoscit habitudinem, quam habent causae ad suos effectus, qui ex eisdem regulariter proveniunt; non tamen praedictis coniecturis ductus, videat eos determinate futuros; sed solum evidenter cognoscit esse talem propensionem in causis, ut soleant, ut in plurimum, aut frequenter sic evenire. Quare cum prior illa cognitio, quippe cui potest subesse falsum, non sit in Deo, maxime quia ipse certo scit nihil esse determinate, et complete futurum, nisi post decretum suae voluntatis, et dependenter ab eo; bene tamen posterior: ex eo, quod ad perfectionem divinae scientiae pertinet, ut unumquodque pro meritis suis sciat, atque adeo quod id, quod est regulariter futurum, certo sciat sic esse futurum: inde est, ut non sit in eo scientia coniecturalis proprie, et absolute loquendo, quia haec sic sumpta stat pro cognitione coniecturali priori modo; non vero pro cognitione coniecturali modo posteriori.

86 Ad confirmationem, transeat antecedens, et negetur consequentia. Ad probationem vero negandum est antecedens. Quia totus iste excessus tenet se ex parte cognoscentis, ut dictum est. Et ita nihil cognoscitur ex parte rei cognitae per supercomprehensionem, quod non cognoscatur per comprehensionem: ac proinde nec illud ipsum, quod cognoscitur, ut possibile a comprehendente, scilicet actus liberi, debet cognosci ut futurum a supercomprehendente, si tantum attendatur ad causas secundas praedictorum futurorum contingentium, modo dicto sumptas; sed solum cognoscuntur, ut possibiles, quamvis cum infinita maiori claritate ex parte supercomprehendentis.

87 Ad secundum, transeat etiam antecedens, et negetur similiter consequentia. Et ad probationem respondetur esse disparem rationem. Nam causa necessaria praesupponitur determinata ad effectum futurum: et ideo ipsa cognita, necnon et aliis causis necessariis, quae alias poterant impedire eius influxum, quaeque etiam sunt determinatae ad illud, v. gr. non impediendum, potest etiam effectus cognosci, ut determinatus futurus, saltim quantum est ex parte causarum secundarum. At causae liberae non sunt determinatae ad illum producendum, si sumantur eo modo, quo in praesenti eas accipimus: nec etiam est determinatum, quod non sunt, v. g. impediendae; sed hoc etiam est in se contingens, et liberum: et ita in earum comprehensione, aut supercomprehensione nequibit sciri, quod suus effectus est infallibiliter, et determinate futurus.