Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

40 Per futura conditionata contingentia, et disparata, tantum intelligimus in hoc dub. futura illa disparata, quae ad praesentem disputationem spectare diximus, nimirum ea, quae tam ex parte conditionis, quam ex parte futuri eventus, a causa contingente, et libera pendent.

§ I. Refertur duplex sententia.

Prima sententia affirmat quoad futura conditionata., habentia nexum coniecturalem cum conditione: negat vero quoad disparata. Quia existimat Deum illa non scire, ex eo, quod scibilia non sunt. Ita quoad 1. part. Doctores infra pro assertione referendi. Et quoad secundam illi, quos num. 9. retulimus. Et quidem quoad priorem partem constabit ex dicendis pro assertione nostra. Quoad secundam vero, scilicet quoad futura conditionata, et disparata, probat eam primo Corneio in hoc art. disp. 3. dub. 1. Quia huiusmodi conditionata nullam habent veritatem, quae sciri possit: ergo non potest ratione aliqua ostendi, esse certo, et omnino infallibiliter infallibilitate se tenente tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti materialis cognoscibilia. Consequentia patet. Antecedens autem probatur. Quia in propositionibus de futuro conditionato significatur dependentia aliqua operis a conditione: sed quando conditio non excitat voluntatem, sed est omnino impertinens, et disparata, nulla talis reperitur dependentia, ut patet in hac propositione: Si Petrus dormiret Romae, Paulus ageret poenitentiam Salmanticae: ergo, etc.

Et confirmatur. Nam sicut haec propositio: Antichristus est infallibiliter futurus, est in rigore, et proprietate sermonis falsa ante divinum decretum, quia denotat, quod in illo signo causae sunt infallibiliter determinatae ad illum producendum; et nihilominus non potest in illo signo sciri, an habebit determinate, vel non habebit determinate pro tempore futuro existentiam, quia non est in illo signo aliquid infallibile, unde id sciatur, ut disp. 7. num. 148. et sequentib. diximus, ita praedicta propositio, et aliae similes de futuro conditionato disparato sunt falsae. Quia significatur ex vi, et rigore sermonis, esse aliquam connexionem inter conditionem, et eventum futurum, quod tamen est falsum, ut supponitur, et nihilominus non potest sciri, quid pro tempore futuro erit, posita illa conditione; quia non est unde id sciatur.

41 Nec refert, si cum authoribus scientiae mediae dicas, satis esse ad hoc, ut illa propositio sit vera, et sciatur eventus futurus, quod pro tempore futuro posita illa conditione, nempe somno Petri, poneretur eodem tempore poenitentia Pauli. Quia re ipsa, et de facto non potest in illo eventu poni simul poenitentia, et non poenitentia eiusdem Pauli: nec potest non poni vel determinate poenitentia illius, vel determinate non poenitentia: quia haec duo sunt immediate opposita. Et ideo si in eodem tempore, in quo poneretur conditio, ponatur determinate poenitentia Pauli, erit vera illa conditionalis de futuro: et per consequens scita infallibiliter a Deo. Et ratio horum omnium est. Quia illa particula si non innuit in praedictis propositionibus sensum illativum; sed tantum denotat solam, et puram concomitantiam conditionis cum eventu futuro.

Nam contra hoc est. Tum quod semel admisso, quod particula si diceret solam, et puram concomitantiam poenitentiae Pauli cum hac conditione, nempe somno Petri, tunc saltem deberet admitti, Deum non cognoscere futura conditionata disparata, quae non forent eodem tempore cum conditionibus, ut: Si Judas non fuisset proditor, Lutherus retractaret haeresim: siquidem huiusmodi effectus futuri nullam haberent concomitantiam, neque coëxistentiam in eadem temporis duratione cum suis conditionibus. Quod tamen non admittent authores scientiae mediae, cum iuxta eorum sententiam, habeant huiusmodi futura suam veritatem obiectivam: ratione cuius possint certo terminare divinam cognitionem. Et ita adhuc in eorum sententia particula illa si in praedictis propositionibus non significabit solam concomitantiam in existentia.

Tum etiam: quia iuxta regulas Dialecticae, ut notavit Soto lib. 2. Summularum cap. 8. lect. 1. haec particula si tribus duntaxat modis solet usurpari. Primo illative, ut: Si est homo, est animal. Secundo promissive, ut: Si servieris Petro, dabo tibi mercedem. Tertio conditionale, ut: Est animal rationale, si est homo: ac proinde nunquam significabit solam concomitantiam. Consequentia patet. Quia omnibus his tribus modis denotat aliquam connexionem inter consequens, et antecedens.

42 Secundo, et principaliter probatur eadem sententia, quoad hanc partem. Nam propositiones de futuro conditionato disparato vel reddunt sensum illativum, et ita omnes sunt falsae; vel denotant solam, et puram concomitantiam, et sic etiam habent esse falsas, nec habent unde eventus futurus certo cognoscatur, ut nuper dicebamus: ergo nulla ratione possunt a Deo certo sciri, neque id aliqua ratione suaderi. Consequentia patet. Antecedens autem quoad primam, et ultimam partem ex dictis constat.

Quoad secundam vero, nimirum, quod si propositio illa conditionalis dicat solam, et puram concomitantiam, tunc sit falsa probatur. Quia non magis una pars illius propositionis est conditio alterius, quam e contra: siquidem concomitantia est mutua, et tamen ex vi illius propositionis denotatur, quod prior pars illius propositionis est conditio secundae, ut dum dicimus: Si Petrus dormiret Romae, Paulus ageret poenitentiam Salmanticae: ergo, etc.

43 Secunda sententia negat Deo certam, et infallibilem cognitionem ex parte obiecti materialis, seu omnino infallibilem, tam respectu futurorum conditionatorum, disparate se habentium ad suas conditiones, quam eorum, qui coniecturaliter, et probabiliter, vel aliqua alia connexione minori cum illis connectuntur. Ita Doctores pro contraria sententia dub. 2. adducti. Et quidem quoad futura disparata probatur argumentis praecedentis sententiae. Quoad utraque vero futura probatur primo Quoniam praedicta futura nec possunt certo cognosci per scientiam simplicis intelligentiae, nec per scientiam visionis; ergo per nullam; ac proinde repugnabit, quod sufficienti ratione ostendatur, illa esse cognoscibilia a Deo per cognitionem ex omni capite infallibilem.

Haec secunda consequentia ex priori patet. Quia si quae ratio probaret praedicta futura esse omnino certo cognoscibilia a Deo, probaret utique esse cognoscibilia per aliquam ex his scientiis: siquidem, ut supra innuimus, et disp. sequentibus late probabimus, repugnat, dari scientiam aliquam mediam, per quam cognoscantur. Prima vero consequentia ex antecedenti constat.

Antecedens autem quoad priorem partem etiam liquet. Nam scientia simplicis intelligentiae, tantum terminatur ad res pure possibiles, et omnino necessarias, quales non sunt praedicta futura. Quoad secundam vero partem etiam patet. Quia scientia visionis, tantum terminatur ad res existentes in aliqua differentia temporis, seu ad ea, quae sunt realiter, et physice praesentia in aeternitate: at praedicta futura non existent in aliqua differentia temporis: ac proinde nec sunt ab aeterno physice, et realiter praesentia aeternitati.

44 Secundo. Quia praedicta futura tantum possunt cognosci certo, vel secundum esse, quod habent in se ipsis, vel secundum esse, quod habent in suis causis: at neutro ex his duobus modis; ergo nullo: et per consequens, nec poterit ulla ratione probari Deum habere cognitionem certam, et infallibilem de illis. Haec secunda consequentia ex prima patet: prima vero ex utraque praemissa. Minor autem etiam constat. Quoniam praedicta futura nunquam habebunt esse in se ipsis: siquidem nunquam existent: et ita nunquam poterunt cognosci secundum esse, quod habent in se ipsis. Sicut etiam nec poterunt certo cognosci secundum esse, quod habent in suis causis: siquidem in illis, tantum habent esse incertum, et indeterminatum, scilicet esse contingens. Maior vero etiam est perspicua. Quoniam non est aliud genus essendi, nisi vel in se ipso, vel in sua causa, ut constat ex iis, quae disput. praecedent. latius diximus.

45 Nec refert, si dicas, habere esse in se ipsis, non secundum esse reale exercitum; sed secundum esse reale obiectivum.

Nam contra hoc est, quod eadem ratione videtur posse dici, futura contingentia absoluta habere in quovis signo determinatam veritatem obiectivam: quia licet in quovis signo non habeant esse determinatum, vel in suis causis, vel in se ipsis secundum esse exercitum; bene tamen secundum esse obiectivum: at hoc satis superque impugnatum videtur disp. praecedent. a num. 96. usque ad num. 122. ergo, etc.

46 Tertio probatur. Nam scientia horum conditionatorum dicit imperfectionem in Deo; ergo nec potest poni illo, neque id aliqua ratione suaderi. Consequentia est aperta: et antecedens probatur. Nam iudicium, quod ex natura sua est practicum, et non sortitur suum effectum, est imperfectum: sed huiusmodi est haec cognitio conditionatorum; siquidem per eam cognoscuntur infallibiliter tam ipsa, quam modus, quo facienda sunt; et tamen nunquam per eam ponentur ad extra: ergo, etc.

§ II. Vera sententia.

47 Dicendum tamen est, sufficienti ratione probari, Deum habere certam, et infallibilem cognitionem praedictorum conditionatorum, ita ut ex omni capite, scilicet tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti materialis sit infallibilis. Assertionem hanc tuentur authores pro nostra sententia duobus dubiis praecedentibus relati. Nulla autem via melius probabitur, quam adducendo rationem fundamentalem, per quam suadetur praedicta futura, omnino certo, et infallibiliter a Deo attingi. Quae quidem insinuatur a D. Thom. locis dub. sequenti referendis: et potest ad hanc brevem formam reduci.

Nam Deus habet decretum efficax, et conditionatum ex parte obiecti circa quodvis futurum conditionatum, quantumvis disparatum, quo efficaciter decernit, quod posita conditione determinate erit pro tempore futuro, vel determinate non erit pro eodem tempore; non secus, proportione servata, ac de quolibet futuro absoluto efficaciter decrevit, quod pro tempore futuro determinate habebit existentiam, vel determinate illam non habebit; quamvis nos lateat, an determinaverit eius esse, vel eius non esse, nisi id nobis divinitus reveletur, vel videamus effectum ad extra positum, vel habeamus aliquas rationes, sive probabiles coniecturas, ratione quarum nobis persuadeamus, quod aliquid determinate habebit esse pro praedicto tempore; ergo Deus in hoc decreto certissime, et infallibiliter omnino, id est, tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti materialis cognoscet omnia praedicta futura.

Consequentia est perspicua. Nam praedictum decretum conditionatum habet certam, et infallibilem connexionem cum praedicto futuro, ita ut non stet in sensu composito, nec possit stare, quod Deus efficaciter praefinierit, quod posita illa conditione habeat esse libero modo pro tempore futuro, et quod praedicto tempore infallibiliter non sit: sicut semel Deo efficaciter praedefiniente conversionem absolutam, et liberam Petri, infallibiliter erit talis conversio; ergo hoc ipso, quod Deus certo sciat suum decretum efficax, et conditionatum, non poterit non certo, et infallibiliter scire eventum futurum posita conditione. Antecedens autem tangetur dub. sequenti, et in tract. de Volunt. Dei disp. 5. num. 74. latius suadebitur.

48 Accedit; quod ut dub. sequenti dicemus, licet Deus non haberet decretum positivum efficax circa omnia, et singula, aut aliqua ex his futuris conditionatis, nihilominus posset illa certo, et infallibiliter cognoscere: non quidem in veritate illorum obiectiva, et in illo signo, quod ex parte nostri modi concipiendi antecedit ad signum, in quo Deus decreturus erat positive, et efficaciter de illis, si vellet, atque adeo nec per scientiam mediam, et conditionatam; sed in signo sequenti, et eo modo, quo loco nuper citato num. 67. et sequent. explicabimus. Videantur ea, quae circa sensum compositum, et divisum in tract. de Volunt. Dei disp. 10. num. 84. dicemus.

49 Nec refert si obiicias id, quod saepe inculcant adversarii, nempe quod causa immediata effectus liberi est liberum arbitrium creatum, quod potest dissentire Deo moventi, et excitanti; igitur in tali determinatione divinae voluntatis circa futuritionem talis effectus contingentis, non erit certo cognoscibilis, quia divina voluntas impedibilis manet per concursum creatae voluntatis: in causa autem impedibili ab altera non est effectus cognoscibilis, quod usque determinatio alterius cognoscatur.

Respondetur enim ex D. Thom. 3. contra Gent. cap. 94. ubi proponit idem argumentum, et est quintum in ordine, sicque se habet: Divina providentia causas medias non excludit: inter causas autem sunt aliquae contingentes, et deficere potentes; deficere igitur potest providentiae effectus, non est igitur Dei providentia certa. Huic argumento, et simul quarto, quod ex Tullio adduxerat S. Doct. sic respondet: Illud autem, quod Tullius obiicit secundum praemissa frivolum apparet. Cum enim divinae providentiae non solum subdantur effectus, sed etiam causae, et modi essendi, non sequitur, quod si omnia Dei providentia aguntur, quod nihil sit in nobis. Sic enim sunt a Deo provisa, ut per nos libere fiant. Nec etiam defectibilitas causarum secundarum, quibus mediantibus effectus divinae providentiae producuntur, certitudinem providentiae potest auferre, ut quinta ratio procedebat, cum ipse Deus in omnibus operetur, et pro suo arbitrio voluntatis, ut supra ostensum est. Unde ad eius providentiam pertinet, ut causas defectibiles quandoque desinat deficere, quandoque eas absque defectu conservet. Ubi, ut vides, unico verbo totam difficultatem, quae adversarios valde premit, evacuavit. Nam licet voluntas creata possit deficere ab ordine illo, quem divina providentia statuit, et queat velle oppositum eius, quod Deus providit, attamen quia Deus (ut inquit Angelicus Doctor) in omnibus operatur pro arbitrio suae voluntatis, atque adeo potest efficaciter velle, ut voluntas creata velit, et libero modo velit, ideo ratione summae efficacitatis sui decreti causas defectibiles, quandoque absque defectu conservat: ac proinde in hoc decreto potest cunctos effectus liberos, sive absolutos, si decretum sit absolutum, sive conditionatos, si decretum sit conditionatum, certissime cognoscere.

§ III. Occurritur fundamentis utriusque sententiae.

50 Ad fundamenta primae sententiae unico verbo respondetur, probare, quod futura disparata non cognoscantur certo, et infallibiliter a Deo, ratione connexionis, quam secundum se habeant cum conditione; secus tamen ratione connexionis, quam ex divino decreto habent cum illa. Nam hoc ipso, quod Deus decreverit, quod posita tali conditione, quantumvis secundum se disparata, subsequatur aliquis effectus pro tempore futuro, iam ex divina ordinatione illud antecedens, et consequens inter se nectuntur nexu infallibili.

Ad primum pro secunda sententia respondetur, negando antecedens, quoad priorem eius partem. Et ad probationem dicendum est, quod licet scientia simplicis intelligentiae terminetur ad res pure possibiles, et omnino necessarias; non tamen ita ut in his adaequate sistat: sed dum intelligitur exprimere maiorem perfectionem suam, quatenus habet veluti dicere ordinem ad creaturas, potest, et debet terminari ad omnia futura contingentia conditionata, quae nunquam in re ponenda sunt sub existentia. Nam scientia simplicis intelligentiae attingit exercitium existentiae, non solum sub statu purae possibilitatis, sed quandiu est sub aliquo statu potentialitatis, et continentiae intra causas, quantumcunque causa sit libera, et libero modo determinata, ac disposita ad productionem effectus: quamvis non attingat praedictum exercitium, ut actu exercitum, seu ut ambo, nempe praedicta scientia, et exercitium existendi effectus creati, coexistant in eadem mensura durationis, nempe in nunc aeternitatis.

51 Quare quia futura conditionata tantum habent ex vi decreti infallibilis, quod sint infallibiliter futura sub conditione, non vero absolute, ita ut aliquando existant, ideo non dicunt exercitium existentiae omnino exercitum, sed exercendum, si esset talis conditio: ac proinde dicunt illud sub aliquo statu potentialitatis, et continentiae intra causas, licet liberas, et libero modo determinatas ad productionem effectus: et propterea praedicta futura conditionata possunt pertinere ad scientiam simplicis intelligentiae.

Explicatur radicitus hoc ipsum. Etenim scientia simplicis intelligentiae, ut formalissime dividitur contra scientiam visionis, tanquam membrum divisionis adaequate, respectu scientiae Dei, in illam, et in scientiam visionis non consistit in hoc, quod sit necessaria, vel libera: nam etiam scientia visionis est necessaria respectu divinae essentiae, et libera respectu creaturarum; sed per se primo sita est in hoc, quod scientia simplicis intelligentiae, ut dividitur contra scientiam visionis, est abstractiva; sive illa sit necessaria, sive sit libera: et scientia visionis, est visionis seu intuitiva, sive sit necessaria, sive sit libera. Quia ergo futura conditionata non possunt cognosci scientia intuitiva Dei, ex eo, quod haec solum terminatur ad id, quod est praesens in aeternitate physice, et realiter, atque adeo ad id, quod in aliqua differentia temporis absolute exiturum est; propterea non cognoscuntur per scientiam visionis, sed per scientiam simplicis intelligentiae, seu per scientiam abstractivam Dei.

52 Diximus, scientiam simplicis intelligentiae terminari ad praedicta futura, ut exprimit maiorem perfectionem suam, quae ei competit prout habet quasi dicere ordinem ad creaturas, quia, ut saepe notat D. Thom. ex Dionysio, supremum infimi attingit infimum supremi, ut constat de anima rationali, quae secundum supremam rationem intellectus attingit naturam pure intellectualem, qualis est natura Angelica: et ita cognoscit prima principia sine discursu, et ratiocinatione, sicut Angelus: at scientia visionis est ex parte nostri modi concipiendi altior, et et eminentior, quam scientia simplicis intelligentiae: ex eo, quod in creaturis notitia intuitiva, est perfectior quam abstractiva. Quare scientia simplicis intelligentiae, seu abstractiva, quatenus attingit aliquo modo ad scientiam visionis, ex eo, quod aliquo modo terminatur ad existentiam, ut exercitam (id est, non ut pure possibilem, sed valde accedentem ad exercitium existentiae, sive ad existentiam, quae licet nunquam erit, esset tamen, si daretur aliqua conditio) seu quatenus terminatur ad futura conditionata, habet esse supremum infimi attingens infimum summae scientiae ex parte nostri modi concipiendi, scilicet visionis: et ita exprimet etiam supremum infimi, scilicet scientiae simplicis intelligentiae; et per consequens dum intelligitur terminari ad futura conditionata, exprimet maiorem illam perfectionem suam, quae ei convenit, quatenus intelligitur quasi respicere creaturas.

53 Ad secundum respondetur, futura conditionata cognosci secundum esse, quod habent in divino decreto efficaci, et conditionato circa illa, et secundum esse, quod conditionate, et in sensu supra insinuato, habent in suis causis proximis, ut subsunt praedicto decreto, sive ut etiam in illo (modo alibi tacto) contineantur. Et deinde cognosci etiam secundum esse, quod habent in se ipsis, secundum esse reale, non quidem exercitum, sed quod exerceretur, si daretur illa conditio, seu secundum esse reale obiectivum. Unde solutio ibidem tradita legitima est, ad hunc sensum intellecta. Et ad probationem in oppositum respondetur, esse disparem rationem inter futura contingentia absoluta, antecedenter ad divinum decretum, et futura conditionata post illud. Nam illa priora ante decretum Dei non habent unde vendicent sibi sufficienter determinationem, neque ubi fundetur esse determinatum reale obiectivum, quod quidem semper petit fundari, et desumi in aliquo esse reali actuali, et exercito, quod res habet vel in seipsa, vel in sua causa. Caeterum haec posteriora, licet ante divinum decretum eodem modo se habeant ac futura absoluta ante illud, attamen post praedictum decretum, et ratione illius esse, quod habent in ipso, possunt importare sufficientem determinationem, et sortiri verum esse reale obiectivum, fun-

datum in esse reali exercito, quod habent in eodem decreto.

Potestque hoc explicari exemplo creaturarum possibilium, quae licet nullum dicant esse reale exercitum, nihilominus hoc ipso, quod habeant esse in divina omnipotentia; convenit eis verum esse reale obiectivum: quia datur sufficiens fundamentum, hoc ipso, quod habeant illud esse exercitum in Deo, ad hoc, ut possint terminare absque aliqua intellectus fictione propositiones aeternae veritatis: nec aliquid aliud ad praedictum esse reale obiectivum desideratur. Circa haec tamen (ut tacita quaedam obiectio maneat soluta) videantur ea, quae disput. praeced. num. 143. diximus.

54 Ad tertium negandum est antecedens. Nam potius pertinet ad divinam perfectionem, et ad hoc, ut sit omnisciens, quod attingat infallibiliter omnia futura conditionata. Et ad probationem dicendum est, quod licet ad rationem iudicii practici absoluti, tam ex parte subiecti, quam ex parte obiecti, requiratur, quod sortiatur absolute effectum, alioqui esset imperfectum intra latitudinem iudicii practici, et efficacis; attamen ad rationem iudicii practici, quantumvis perfectissimi, quod tantum sit absolutum ex parte subiecti, et conditionatum ex parte obiecti, sive quod connotat decretum absolutum ex parte subiecti, et conditionatum ex parte obiecti (de quo dub. seq. fit sermo) non est necesse, ut absolute sortiatur effectum, sed potius id implicat: satisque est, quod sortietur illum, si revera poneretur conditio.