Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

73 Quia Augustinus, et Thomas sunt duo Ecclesiae lumina, mediis quibus vera Theologia nobis effulget, propterea postquam explicuimus, quid de possibilitate scientiae mediae, iuxta August. mentem dicendum sit, oportet, ut explicemus, quid de hoc ipso, iuxta Angelici Doct. mentem debeat sentiri. Consulto autem in titulo non utcumque de mente D. Thom. sed de mente ipsius ex testimoniis eius desumpta, et (ut sic dicamus) a priori probata inquirimus. Nam sicut mentem August. in duplici dubio, in uno quidem veluti a priori, in alio vero, quasi a posteriori venati sumus, sic hoc ipsum, circa Angelici Doctoris mentem, praestare curabimus.

§ I. Sententia affirmativa.

Partem affirmantem tuentur Suarez prolog. 2. de scientia conditionata cap. 6. Herice tractatu 1. in 1. part. disp. 7. cap. 6. et alii ex iunioribus. Probatur primo. Nam D. Thom. 3. part. quaest. 1. art. 3. ad 4. inquit: praedestinationem supponere praescientiam futurorum; haec autem praescientia, quam praedestinatio supponit, nequit in via S. Doctoris esse alia, praeter scientiam mediam; ergo, etc. Minor probatur. Quoniam praescientia absoluta futurorum potius sequitur ad praedestinationem, iuxta sententiam D. Thom. infra quaest. 23. et communem discipulorum eius viam.

74 Secundo. Nam idem Sanctus Doctor in quaest. praedicta art. 2. et 6. ut redderet rationem decreti, quod Deus habuit, ut Incarnatio neque statim in initio mundi executioni mandaretur, nec usque in finem eius differretur, inquit: eam desumendam esse ex praescientia futurorum effectuum liberorum, qui essent in humano genere, si aliquo ex illis extremis temporibus Christus carnem assumeret, vel non sumeret: at haec scientia non potest esse alia, nisi scientia media, sive conditionata: ergo, etc.

Minor probatur. Quia praedictae scientiae convenit id, quod est proprium scientiae mediae, nempe intelligi ante decretum de tempore futurae Incarnationis, a quo praedicti effectus si executioni mandarentur, penderent; et terminari ad effectus conditionatos: et ita multi ex illis effectibus de facto non evenerunt: quia conditio non est impleta, ut quod fides esset abolenda in mundo, si differretur Incarnatio, usque ad finem ipsius: quod tamen postea non contigit, ex defectu impletionis conditionis.

75 Tertio probatur ex eodem D. Thom. quaest. 24. de verit. art. 14. ubi inquit: Omnes autem exteriores motus a divina providentia moderantur, secundum quod ipse iudicat aliquem esse excitandum ad bonum his, vel illis actionibus. In quibus verbis loquitur S. Doct. de iudicio illo Dei, quo noscit voluntatem excitandam ad bonum, per quodque ipsam gubernat, ut excitetur: hoc vero iudicium non esse praescientiam absolutam excitationis, constat ex eo, quod praescientia absoluta supponit decretum excitandi: at iudicium, ut congrue excitetur, et dirigatur voluntas humana, praecedit decretum, siquidem per illud Deus voluntati suae proponit, quo pacto congrue voluntas humana ab ipso gubernanda sit, ut postmodum per decretum, id exequatur: ergo talis praescientia erit praescientia conditionata, cuius proprium est anteire decretum, et versari circa futura.

76 Quarto probatur ex eodem D. Thom. 3. part. quaest. 1. art. 5. ad 2. ubi inquirens, cur incarnatio Christi tali tempore, et non antea fuerit facta? affert primo responsionem quamdam Augustini epistola 49. de 6. quaestionibus Paganorum, quaest. 2. scilicet, tunc voluisse apparere Christum, quando sciebat, et ubi sciebat, qui in eum essent credituri. Quam responsionem reprobat idem August. lib. 1. de Dono perseverant. cap. 9. exemplo Tyriorum, et Sidoniorum, qui in eum credituri erant: et tamen noluit eis Christus praedicare, noluitque illo tempore apparere: ubi Augustinus aliam tradit solutionem in eodem lib. capit. 11. quam probat etiam D. Thom. scilicet: Quod non est volentis, neque currentis, sed miserentis Dei, qui iis, quos praevidit, si apud eos facta essent, suis miraculis credituros, quibus voluit, subvenit: aliis autem non subvenit, de quibus in sua praedestinatione, occulte quidem, sed iuste aliud iudicavit: ergo sentit D. Thom. cum August. ante decretum efficax subveniendi, et praedestinandi, praevidisse Deum aliquos credituros suis miraculis, si apud eos fierent, et non ex vi decreti: quia adhuc tunc non intelligebatur decretum illud praedestinationis, ad subveniendum: ergo antecedenter ad decretum Dei datur in eo praescientia de futuro conditionato.

77 Ultimo. Quia D. Thom. 2. 2. quaest. 174. art. 1. et quaest. 12. de Verit. art. 10. distinguens prophetiam praedestinationis, et praescientiae, docet, quod utraque prophetia respicit futurum: sed impletio earum fit dupliciter. Uno modo ex sola operatione divina, ut concepto Christi, et suscitatio Lazari: et secundum hoc est prophetia praedestinationis: quia, ut ait Damascen. lib. 2. fidei cap. 3. ea, quae Deus praedestinat, non sunt in nobis. Quaedam vero explentur operatione aliarum causarum, sive naturalium, sive voluntariarum: et haec in quantum complentur per alias causas, non sunt praedestinata, sunt tamen praescita: unde horum dicitur esse prophetia, secundum praescientiam: ergo sentit D. Thom. quod ea futura, quae non pendent a solo Deo, sed complentur per alias causas, in quantum sic complentur, non sunt praedestinata, et decreta, seu stabilita per voluntatem Dei. Nam praedestinatio communiter sumpta (ut in praesenti accipitur) et praefinitio in idem coincidunt: ergo cum secundum eumdem Angelicum Doctorem, illa sint a Deo praescita, plane fit, quod iuxta eius mentem admittenda est aliqua praescientia futurorum, quae per nostrum liberum arbitrium completur, non fundata in praedefinitione, et decreto Dei; ac proinde scientia media, quae in hoc consistit, ut ex dictis constat.

§ II. Vera sententia.

78 Dicendum tamen est, quod iuxta mentem Aug. Doct. ex testimoniis eius desumptam, nulla ratione admittenda est scientia media, et conditionata, seu quae inveniatur in Deo, ante decretum efficax suae voluntatis, et versetur circa res aliquo modo futuras. Ita omnes Doctores, quos in favorem nostrae sententiae in hac eadem disp. dub. ult. adducemus. Probatur primo ex D. Thom. quaest. 6. de Verit. art. 3. ad 4. ubi cum inquireret, utrum praedestinatio certitudinem habeat, et pro parte negativa sibi in 4. argumento in haec verba obiecisset: Sed contra omnis certitudo, quae est cum suppositione alicuius, non est certitudo absoluta, sed conditionalis, sicut non est certum, si Sol causet fructum in planta, nisi cum hac conditione, si virtus generativa in planta fuerit bene disposita, propter hoc quod dispositio Solis ad effectum praedictum, praesupponit virtutem plantae, quasi causam secundam. Si igitur certitudo praedestinationis sit cum praesuppositione secundae causae, non est certitudo absoluta, sed conditionalis tantum: sicut in me est certitudo, quod Socrates moveatur, si currit, et quod iste salvabitur, si praeparabit se: et ita non est in divina praedestinatione alia certitudo de salvandis, quam in me, quod est absurdum. Cum igitur S. Doct. sic sibi obiecisset, respondet in haec verba: Ad quartum dicendum, quod causa secunda, quam oportet supponere ad inducendum praedestinationis effectum, etiam ordini praedestinationis subiacet: non autem est ita in virtutibus inferioribus respectu alicuius virtutis superioris agentis: et ideo ordo divinae praedestinationis, quamvis sit cum suppositione voluntatis humanae, nihilominus tamen absolutam habet certitudinem, etsi in exemplo inducto contrarium appareat. In quibus verbis manifesta eversio scientiae mediae, sive conditionatae, iuxta S. Doct. continetur. Nam adversarii eam ponentes, nituntur negare absoluta, et efficacia decreta: et tantum admittunt decretum, quod innititur scientiae conditionatae, et expectat operationem causae secundae. Caeterum D. Thom. ponit absolutam certitudinem in ordine, seu causalitate divinae praedestinationis, sive decreti causantis. Nam praedestinatio causalitatem importat, ut etiam adversarii fatentur: et ita inquit, quod futura, quae dependent a causis secundis liberis, qualia sunt effectus praedestinationis, cognoscuntur a scientia Dei per absolutam certitudinem, et absolutum decretum, sine hoc, quod expectet ea, quae fiunt a causis secundis, ut ibi videat effectus futuros, secundum certitudinem conditionalem antecedentem.

79 Secundo probatur. Nam idem S. Doct. in hac quaest. art. 8. ad 1. et locis disp. 5. num. 29. et deinceps citatis, expresse asserit, quod non ideo aliquid Deus praescit, quia est futurum; sed e contrario, ideo futurum est, quia Deus illud praescit, scilicet per suam scientiam, adiuncta voluntate efficaci, ut ibidem diximus: ergo iuxta S. Doctorem, ante talem praescientiam, prout habet adiunctam voluntatem efficacem, non potest aliqua futuritio in rebus determinate, et infallibiliter cognosci a Deo: siquidem ante hoc nulla est, iuxta hanc doctrinam Divi Thomae, determinata, et infallibilis futuritio in rebus: ac proinde nequibit dari scientia media, seu conditionata antecedenter ad praedictum decretum, per quam cognoscantur aliqua futura, quippe cum ante illud, nullum sit futurum, quod rationem futuri determinati, et infallibilis habeat.

80 Tertio probatur pluribus, et diversis illis testimoniis D. Thom. quibus disp. 7. et 8. ostendimus, futura absoluta non posse, iuxta ipsius mentem, cognosci infallibiliter a Deo ante decretum efficax suae voluntatis, et praesentiam eorum in aeternitate. Nam ut ex eis constat, D. Thom. in ordine ad hanc cognitionem, tantum recurrit ad praesentiam realem ipsorum in aeternitate, ubi etiam involvitur efficax decretum Dei de tali praesentia, ut ex se, et ex ibidem dictis patet: et ita ibidem negat, esse possibilem aliquam aliam praesentiam obiectivam, ut loco citato expendimus: ex eo quod iuxta S. Doctorem, et veritatem ipsam, sicut nullum futurum potest habere esse determinatum, et infallibile, nisi vel in se ipso, vel in suis causis, quae (ut sic dicamus) infallibilitatae sint in ordine ad productionem talis rei; ita nullum futurum potest cognosci infallibiliter a Deo, nisi vel in se ipso habeat realiter esse, non quidem in propria duratione, sed in duratione communi, et superexcedente, scilicet in aeternitate, vel in suis causis, quae sint (ut sic loquamur) infallibilitatae in ordine ad illius productionem: cumque ad infallibilem cognitionem futurorum conditionatorum non possit iuxta S. Doctorem recurri, ad praesentiam eorum in aeternitate, siquidem iuxta illius doctrinam ea solum, quae in aliqua differentia temporis sunt habituria existentiam, sunt praesentia in illa: nec possit confugi ad praesentiam aliquam obiectivam antecedentem ad decretum, siquidem si semel futura absoluta nequeunt habere aliquam praesentiam obiectivam ante decretum efficax Dei illis proportionatum, nec eam poterunt habere futura conditionata ante decretum efficax eisdem proportionatum, scilicet conditionatum: fit inde, ut iuxta eiusdem Sancti Doctoris mentem, solum possit in ordine ad praedictam cognitionem recurri ad decretum efficax, et sub conditione, quo Deus decernit conditionatam eorumdem existentiam.

81 Confirmatur, et explicatur. Nam iuxta doctrinam Sancti Doctoris, et omnium Theologorum futura conditionata, nunquam erunt aliquid in se ipsis, licet essent, si poneretur conditio; et ita nequibunt fundare cognoscibilitatem, secundum esse reale, quod habeant in se ipsis: et deinde prout praecise continentur in suis causis secundis proximis, antecedenter ad divinum decretum, non habent esse infallibile, nec possunt fundare infallibilem cognitionem, ut ex eodem Sancto Doctore in hoc art. et locis nuper relatis vidimus: ergo solum possunt illam fundare ratione divini decreti efficacis, et infallibilis: quia non superest aliud caput, unde eam fundent, ut ex se, et ex dictis patet.

§ III. Solutiones argumentorum partis affirmantis.

82 Ad primum respondetur, concedendo maiorem, et negando minorem. Quia ibi D. Thom. loquitur de futuris absolutis, et de scientia illorum, quale erat originale peccatum, cuius praescientiam praedestinatio Christi, iuxta doctrinam Sancti Doctoris, supponit. Et ad probationem in contrarium dicendum est, pro nunc cum Alvarez lib. 1. suarum responsionum cap. 2. duo esse futura; alia, quae sunt effectus praedestinationis, v. g. Christi Domini; alia vero, quae sunt effectus alterius providentiae, ut plures ex effectibus naturalibus, qualis est natura humana, et permissio peccati originalis. Unde licet priores effectus, et praescientia eorum non supponantur ad praedestinationem Christi Domini, bene tamen posteriores: attamen neque isti, neque illi possunt, cognosci ut futuri, ante decretum efficax, involutum in praedestinatione Christi, vel illius providentiae, cuius sunt effectus.

Diximus, pro nunc: quia altior explicatio huius testimonii D. Thom. pendet ex iis, quae in tract. de Praedestin. et de Incarn. latius a nobis dicenda sunt, quamvis, iuxta quamcumque explicationem, semper praescientia futurorum debeat supponere efficax Dei decretum.

83 Ad secundum concedenda est maior, et neganda minor. Nam qui essent credituri de facto, adveniente Christo, potuit a Deo cognosci in decreto praedestinationis eiusdem Christi Domini, modo tamen suo loco explicando: at quod totaliter Dei notitia, et reverentia, ac morum honestas aboleretur, si Incarnatio usque in finem mundi differretur, fuit cognitum a Deo in decreto efficaci, et conditionato, quod circa hoc habuit.

84 Ad tertium respondetur primo, D. Thom. intelligendum esse de iudicio supponente decretum efficax intentionis finis: quia in doctrina Sancti Doctoris, providentia supponit intentionem finis praedictam.

Secundo respondetur, quod cum Angelicus Doctor inquit, omnes exteriores motus a divina providentia moderari, secundum quod ipse iudicat, aliquem esse excitandum ad bonum his, vel illis actionibus, loquitur de iudicio imperativo, quod est idem ac ipsa providentia, et supponit, tam intentionem finis, quam electionem mediorum, quodque involvit, et quasi infert decretum efficax de executione talis excitationis. Unde falsum est id, quod in eodem argumento additur, scilicet, quod praescientia, de qua ibi loquitur S. Doctor, non est praescientia absoluta: et similiter falsum est id, quod ad huius probationem ibidem adducitur, scilicet praedictum iudicium esse illud, quo Deus voluntati suae proponit, quo pacto voluntas humana ab ipso gubernanda sit, ut postmodum per decretum id exequatur, si sensus huius sit, quod iudicium, de quo in praedictis verbis D. Thom. loquitur, est ante omne decretum efficax divinae voluntatis: secus vero si sensus illius fuerit, quod est ante aliquod decretum Dei, scilicet ante decretum, quod correspondet, seclusis perfectionibus, actui usus nostrae voluntatis, sive illud virtualiter, sive solum ex parte nostri modi concipiendi, a prioribus decretis (de quo alibi distinguatur. Unde licet Deus per scientiam simplicis intelligentiae habuerit iudicium antecedens ad omne decretum, per quod iudicavit possibilitatem huius excitationis ad bonum his, vel illis actionibus; attamen iudicium quo iudicavit talem excitationem ut futuram, quodque est practicum, et causa futuritionis illius, debet subsequi ad decretum efficax divinae voluntatis, ut dictum est.

85 Ad quartum respondetur, verba illa August. et consequenter verba Ang. Doctoris, amplectentis sententiam illius, intelligenda esse, secundum regulam a nobis in hac disp. a num. 44. usque ad 47. et num. 56. adductam, scilicet sive praeiudicio latentis consilii, et altitudinis sapientiae, et scientiae Dei, sive sine praeiudicio divini decreti efficacis. Unde saltim pro nunc dicendum est, quod Deus omnia illa futura, de quibus in hoc argumento sit sermo, cognovit in aliquo ex his decretis, scilicet, vel in decreto Incarnationis, in quo cognovit fidem, ut absolute futuram eorum, qui absolute credituri erant, postquam reipsa facta est coram eis praedicatio Evangelii Christi, et patratio miraculorum illius, vel in aliis decretis conditionatis, per quae consideratis illis futuris in statu conditionato, decrevit Deus quosdam credituros, si vidissent miracula Christi; quosdam vero non credituros, etiamsi illa vidissent. Nec verum est id, quod in hoc argumento dicitur, scilicet non posse fidem absolute futuram eorum, qui reipsa credituri erant, cognosci in decreto Incarnationis, ex eo quod praedictum decretum est posterius tali fide. Nam, ut ex alibi dictis, et ex dicendis tom. 5. tract. de Incarnat. constabit, decretum de Incarnatione est absolute, et simpliciter prius tali fide, adhuc ut praesente in aeternitate.

86 Ad ultimum respondetur, quod quando D. Thom. distinguit prophetiam praedestinationis, et praescientiae, non loquitur de praedestinatione generaliter, prout est idem, quod praefinitio, et decretum antecedens circa quamcumque rem: sed stricte pro praedestinatione eius, quod est a solo Deo, ut ipse se explicat in eodem loco in solutione ad tertium, et quartum. Unde praedestinatio triplici modo sumi potest, scilicet, vel universalissime, prout solum importat hoc, quod est transmitti creaturam in aliquem finem, sive ille sit naturalis, sive supernaturalis, quae acceptio non est propria, sed abusiva, et larga, ut notat idem S. Doct. infra quaest. 23. art. 2. ad 2. Secundo modo sumitur strictius, prout importat transmissionem solius creaturae rationalis in finem supernaturalem: et quia ista transmissio fit ex gratia Dei, et gratia est a solo Deo, propterea ut in tractatu 5. disp. 1. explicabimus, dicitur proprie praedestinatio, licet etiam attingat actus nostros liberos, per quos ad illum finem transmittimur. Quo sensu docet idem S. Doct. quaest. 10. de Veritate art. 10. ad 4. quod meritum nostrum non subiacet praedestinationi Dei, nisi secundum quod est ex gratia, quae a solo Deo est. Unde id, quod est ex nostro arbitrio, dicitur subesse per accidens praedestinationi.

Ultimo sumitur praedestinatio strictissime pro praedestinatione, seu praedeterminatione eius, quod a solo Deo fit, et habet necessarium effectum, nulla nostra libertate interveniente: quo pacto docet Ang. Doct. infra quaest. 23. art. 1. ad 1. loqui Damascenum, cum inquit, Deum non praedeterminare ea, quae sunt in nobis, nempe praedeterminatione, quae imponat necessitatem. Unde cum Ang. Doct. ait loco illo in argumento adducto, quod aliqua sunt praescita a Deo, quae non sunt praedestinata, debet intelligi de praedestinatione his duobus ultimis modis sumpta, ut ibidem se explicat; non autem de praedestinatione, primo modo accepta, prout est idem, ac decretum efficax, et antecedens divinae voluntatis.