Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

70 Ut omnis difficultas, quae circa appetitum visionis Dei poterat insurgere, maneat omnino soluta, ideo praesens dubium excitamus. Nam appetitus adaequate in innatum, et elicitum, ut supra dicebamus, dividitur.

§ I. Pro tituli intelligentia aliqua praelibantur.

Ut huius dubii titulus clarior evadat, notandum est cum D. Thom. appetitum elicitum quoad praesens attinet, esse duplicem, alium efficacem, et absolutum, alium vero inefficacem, et conditionatum. Per priorem appetimus perfecte, absolute, et efficaciter bonum: et ideo actus ille, quantum est ex se, affert, seu infert executionem, et assecutionem rei appetitae. Per posteriorem vero, tantum imperfecte, conditionate, et inefficaciter res appetitur: et ita non est executivus boni appetiti. Unde prior ille explicatur per ly volo, aut appeto: posterior autem (modo tamen alibi dicendo) per ly vellem, sive appeterem: ac proinde, licet iste possit ferri in rem impossibilem, quia conditionate, et inefficaciter bene possunt appeti impossibilia, ut si dicas, vellem habere infinitas divitias, si hae essent possibiles, secus vero ille. Nam sicut res impossibilis nequit executioni mandari, ita neque appeti appetitu efficaci, et executivo.

Uterque autem appetitus potest duobus modis dici naturalis, vel ut naturale distinguitur contra supernaturale, et denotat actum appetendi viribus naturae habitum, vel ut naturale distinguitur contra liberum, et significat appetitum aliquo modo necessarium: nam id, quod est necessarium, habet modum essendi naturae, scilicet cum determinatione ad unum: et ideo merito naturale nuncupatur.

71 Caeterum quia actus appetendi dupliciter dicitur liber, primo modo, quoad exercitium, et specificationem simul, quatenus non solum potest exerceri, et non exerceri circa bonum propositum (in quo consistit libertas, quoad exercitium actus) sed etiam dato, quod exerceatur, non est necesse, ut sit huius speciei, v. g., amoris, sed potest esse odii; (quod est esse liberum quoad specificationem, et exercitium simul) secundo vero modo quoad exercitium solum, quatenus licet possimus exercere, et non exercere actum, si tamen illum exerceamus, debet esse, v. g., amoris: inde est, quod appetitus naturalis elicitus, ut distinguitur contra liberum, ac proinde est quid necessarium, sit etiam duplex. Alius naturalis, seu necessarius, quoad specificationem, et exercitium simul, quales sunt omnes appetitus brutorum, respectu sui obiecti apprehensi sub ratione nocivi, aut convenientis: nam ovis praedicta necessitate amat agnum a se genitum, et pascua sibi oblata, etc. Alius vero necessarius, quoad specificationem tantummodo, qualis est actus appetendi beatitudinem in communi: nam licet possimus abstinere, et non abstinere ab actu, si tamen in illum prorumpimus, debet esse huius speciei, scilicet amoris, et non alterius.

72 Ultimo notandum est, quod sicut appetitus isti sunt in multiplici differentia iam dicta, ita et Deus ipse, ut quidditative, et per essentiam videndus, potest considerari multipliciter, scilicet, vel secundum ea praedicata essentialia, quae alias ex creaturis ordinis naturalis de illo cognoscuntur, vel secundum illa, quae ei conveniunt, ut est in se Trinus, et author gratiae.

Titulus ergo dubii de praedictis appetitibus, et de Deo, secundum rationes enumeratas considerato, intelligendus est: an nimirum respectu ipsius, ut per essentiam, et clare visibilis, vel secundum, quod est in se Trinus, et auctor gratiae, vel saltim secundum, quod est unus, et quoad praedicata, quae ad rationem primae causae rerum naturalium desiderantur, sit in creatura intellectuali secundum se sumpta, appetitus elicitus efficax, aut inefficax, qui aliquo ex modis dictis sit naturalis.

§ II. Refertur duplex opinio.

73 Prima sententia negat appetitum elicitum, et efficacem; fatetur tamen appetitum saltim conditionatum, et inefficacem, qui sit naturalis, seu necessarius quoad specificationem respectu Dei, ut est clare visibilis, tam ut Unus, quam ut Trinus, atque adeo tam ut author naturae, quam gratiae. Ita Vazquez 1a 2ae, quaest. 5, art. 8, disp. 22; Pesantius in praesenti articulo; Suarez, lib. 2 de attributis Dei, cap. 7, num. 10 et 11, et ex parte, Valentia loco citato ex 1a 2ae; Montesin., 1a 2ae, quaest. 5, art. 8, disp. 7, quaest. 3, necnon et alii ex iunioribus. Probant primo. Tum ex Aug. lib. 4, contra Julian., cap. 3 et 13; de Trin., cap. 8 asserente omnes naturali instinctu velle esse beatos, ubi videtur loqui de beatitudine nostra in particulari, ut ex contextu constat. Tum etiam ex D. Thom. in praesenti, ubi desiderium videndi Deum per essentiam, ac proinde secundum omnia, quae in ipso formaliter, et intrinsece sunt, appellat desiderium naturale, quia est necessarium quoad specificationem actus, ut ex contextu constare videtur.

74 Secundo. Nam in Deo viso per essentiam, ut est in se Trinus, et Unus, nulla apparet ratio mali, sed summa, et omnimoda ratio boni: ergo in eo sic secundum se sumpto, et ut praescinditur a labore mediorum, quibus consequendus est, nihil apparebit, ob quod possit respui: ac proinde desiderium videndi hoc modo illum, erit necessarium quoad specificationem. Antecedens, et haec ultima conseq. ex se constat. Prima vero etiam patet. Quia bonum, ut bonum nequit odio haberi. Quare ut aliquid respuatur, oportet, ut in eo aliqua ratio mali reluceat,

Confirmatur, et explicatur. Nam beatitudo in communi amatur necessario necessitate, quoad specificationem: ergo etiam beatitudo nostra in particulari, quae est visio Dei, ut Trinus, et Unus. Antecedens communiter recipitur a Theologis. Consequentia vero etiam constat. Nam ideo beatitudo in communi necessario amatur, quia est, et vere concipitur, ut summa perfectio nostra: ergo cum hoc etiam habeat visio Dei per essentiam, quae est beatitudo eminentior creaturae intellectualis, ut nunc supponimus, consequens erit, ut etiam necessario ametur.

75 Secunda sententia convenit cum praecedenti in hoc, quod non detur in creatura intellectuali appetitus elicitus, et efficax videndi clare Deum: sed solummodo inefficax, et conditionatus: addit tamen hunc esse naturalem, seu necessarium, quoad specificationem respectu visionis clarae Dei, non prout est in se Trinus, et author gratiae, sed praecise quoad rationem primae causae rerum naturalium, et quoad praedicata, quae ex creaturis cognoscuntur. Ita Ferrara, 3 cont. Gent., cap. 50.

Praecipuum autem huius sententiae fundamentum desumitur ex iis, quae ex eodem S. Doctore supra dub. 1 dicebamus, scilicet naturale, seu necessarium esse homini, aut Angelo, viso effectu, desiderare videre quidditative causam, quoad ea praedicata, quae ad rationem causae ut talis pertinent, et ex praedictis effectibus colliguntur; non vero, quoad alia: ergo visis effectibus Dei erit in nobis naturale, seu necessarium desiderium videndi quidditative ipsum, quoad rationem primae causae, praecise, et formaliter sumptam. Consequentia non videtur indigere probatione. Antecedens autem, quoad primam partem etiam constat. Tum quia, cum cognitio causae, quoad quid est, sit complementum, et perfecta consummatio intellectus, ut cognoscentis illam ex effectibus, et tantum quoad an est, consequens erit, ut ab intellectu sic cognoscente illam, non possit respui, et odio haberi: quia imperfectum necessario appetit suam plenam consummationem. Tum etiam: quia in naturali, et necessario desiderio sciendi in communi, quod quaevis creatura intellectualis habet, nihil aliud magis connaturaliter claudi videtur, quam desiderium videndi causam viso effectu, et ita utrumque desiderium erit necessarium. Quoad posteriorem vero, etiam liquet idem antecedens. Nam cum hoc desiderium excitetur ex cognitione effectus, ut talis, tantum erit respectu causae, ut causae formaliter sumptae, ac proinde, non quoad praedicata, quae alias materialiter in ea inveniuntur.

76 Nec satis erit si dixeris, visionem Dei, prout est in se prima causa, non esse separabilem a visione ipsius, ut est Trinus, et ut est author gratiae: unde si semel non potest naturaliter appeti secundum hanc posteriorem rationem, neque etiam poterit secundum illam priorem: sicut si semel nequit consequi secundum unam rationem, nec poterit secundum aliam.

Nam contra hoc est, intellectum in via posse naturaliter apprehendere Deum, ut authorem naturae non apprehenso illo, ut authore gratiae: ergo voluntas poterit desiderare appetitu elicito, videre Deum per essentiam secundum priorem rationem, non desiderando intuitum eius secundum posteriorem: ergo tale desiderium erit naturale, seu necessarium, quoad specificationem respectu intellectus, ut cognoscentis illum ex effectibus. Haec ultima consequentia patet ex modo dicto, prima vero, et antecedens ex se constare videntur.

Confirmatur. Nam ad hoc, quod creatura intellectualis desideret naturaliter appetitu elicito beatitudinem in communi, et non in particulari, quatenus consistit in visione clara Dei prout est in se, sufficit, quod haec duo sint separabilia per nostros conceptus: ergo, ut eodem appetitu naturali, seu necessario quoad specificationem desideret visionem Dei per essentiam, ut est author naturae, non vero visionem ipsius, ut authoris gratiae, satis erit, quod sint eodem modo separabiles praedictae visiones.

§ III. Decisio dubii ex mente D. Thom..

77 Nihilominus dicendum est primo, non posse dari viribus naturae ullum appetitum elicitum, et efficacem respectu visionis clarae Dei, prout est in se, sive, ut est Trinus, et Unus, et author gratiae, sive, ut est Unus tantum, et author naturae, ac quoad ea praedicata, quae alias ex effectibus naturalibus de illo cognoscuntur, bene tamen appetitum inefficacem. Ita D. Thom. locis citatis.

Et quidem, quoad primam partem, scilicet quoad appetitum efficacem constat ex dictis. Quoniam appetitus iste est executivus, et applicativus mediorum, viribus autem naturae nequeunt exequi media necessaria ad hanc visionem, ut fides docet, et ratio suadet: quandoquidem sunt quoad substantiam supernaturalia.

Quoad secundam vero partem, nimirum quoad possibilitatem appetitus conditionati, et inefficacis, etiam patet. Nam cum appetitus iste sit adeo imperfectus, nihil obest quominus possit per vires naturae haberi. Unde sicut proposito voluntati alio magno bono, posset prorumpere in hunc actum, scilicet vellem illud consequi, ita proposita visione clara Dei sub ratione cuiusdam maximi boni, poterit voluntas eodem modo eam appetere: quia etsi tunc res appetita esset materialiter supernaturalis, non tamen ratio appetendi. Nam haec, ut iam innuimus, esset naturalis, quod idem cum proportione de appetitu elicito, suo modo absoluto, et inefficaci eiusdem visionis Dei, quique ad conditionatum quodammodo reducitur, ut alibi Deo dante explicabimus, dicendum est. Nam, saltim semel supposita divina revelatione circa possibilitatem illius, posset quis sub ratione cuiusdam magni boni illam praedicto appetitu appetere.

78 Dicendum est secundo, in creatura intellectuali non vidente Deum per essentiam, et secundum se sumpta, v. g., in homine, non esse appetitum elicitum, etiam conditionatum praedictae visionis, qui sit necessarius, quoad specificationem. Ita Cajet., 1 part., quaest. 82, art. 1; Conrad., 1a 2ae, quaest. 10, art. 2; Nazar. in praesenti; Martinez, 1, 2, quaest. 3, art. 8, dub. 2; Alvarez, 1a 2ae, disp. 27, dicens hanc esse communem Thomistarum sententiam, et eam tenet Durand. in 4, dist. 49, quaest. 8, et alii.

Et sane videtur aperte ex dictis dubio praecedenti deduci. Nam appetitus elicitus, et naturalis, seu necessarius quoad specificationem indicat esse in illa natura appetitum innatum per modum inclinationis, et ponderis: quia cum appetitus elicitus non sit naturalis, et necessarius, quoad specificationem ex aliquo principio extrinseco, quandoquidem ex hac parte potius esset violentus, consequens est, ut esset naturalis, et necessarius ex ipsa inclinatione naturali voluntatis, quae cum determinatione ad unum naturaliter propendit in illud obiectum.

79 Deinde probatur primo ex D. Thom., quaest. 22, de verit., art. 7, ubi de homine loquens, sic inquit: Quando ergo ex propria ratione adiutus divina gratia apprehendit aliquod speciale bonum, ut suam beatitudinem, in quo vere sua beatitudo consistit, tunc meretur, non ex hoc, quod appetit beatitudinem, quam naturaliter appetit; sed ex hoc, quod appetit hoc speciale, quod non naturaliter appetit, ut visionem Dei, in quo tamen secundum rei veritatem sua beatitudo consistit. Et in 4, dist. 49, quaest. 1, art. 3, ubi ut redderet rationem, ob quam licet divina visio sit ipsa beatitudo, non tamen sequitur, quod quicumque appetit beatitudinem, appetat divinam visionem, addidit: Quia beatitudo in quantum huiusmodi importat per se obiectum voluntatis, non autem divina visio.

Ex quibus verbis, sequens et efficax formatur ratio, supponendo tamen obiectum per se voluntatis, esse idem, ac obiectum adaequatum; quia inadaequatum comparatur suo modo cum illa per modum obiecti per accidens. Unde satis probabile est, quod etiam si tale obiectum destrueretur, aut implicaret, non tamen ob id natura voluntatis periret; secus tamen si obiectum adaequatum voluntatis implicaret. Vel saltim est omnino certum, quod destructo praedicto obiecto inadaequato non periret per se primo natura voluntatis, sed solum per se secundo mutaretur, quatenus eo ipso obiectum adaequatum variaretur, quippe non includens ea omnia, quae antea includebat: et ita obiectum inadaequatum suo modo per accidens comparatur cum voluntate quatenus non confertur cum ea per modum obiecti per se primi; ac proinde nec per modum obiecti omnino per se illius.

80 Hinc ergo sic arguitur. Voluntas necessitatur, quoad specificationem a suo obiecto per se inspecto, seu adaequato, et non ab alio: sed visio clara Dei, seu Deus, ut clare visibilis, non est obiectum per se, seu adaequatum voluntatis in via: ergo non potest ab illo necessitari. Consequens est aperta. Minor etiam videtur ex se constare: quandoquidem voluntas in via appetit plura alia praeter beatitudinem in particulari, et quae ad illam non ordinantur, imo ei opponuntur.

Maior autem quoad 1 part. satis liquet. Quoniam quaevis potentia ex natura sua est determinata ad tendendum in suum obiectum adaequatum, quia ab illo sumit totam suam essentiam, et specificationem. Quoad 2 vero sic ostenditur. Tum, quia sicut obiectum inadaequatum, hoc ipso, quod tale, non adaequat totam vim, et facultatem potentiae, ita non est necesse, ut hoc ipso, quod voluntas velit prorumpere in actum, debeat versari circa illud prosequendo ipsum, sed potest elicere actum alterius, et oppositae speciei, scilicet odii. Tum etiam: quia hoc, quod est non esse bonum adaequans voluntatem, sed inadaequatum, et non satians illam, quod essentialiter includitur in ratione obiecti non adaequati voluntatis, habet aliquam rationem mali respectu illius: et ita tale obiectum hoc ipso, quod non sit adaequatum, nequit necessitare, quoad specificationem.

81 Confirmatur, et explicatur. Nam licet visio albi sit magna perfectio visus, et prima facie non videatur in ea apparere aliqua ratio mali; quia tamen album non est obiectum per se adaequatum potentiae visivae, ideo (re bene considerata) apparet ibi aliqua ratio mali; scilicet non esse bonum adaequans totam eius virtutem, et ita ob hanc causam visus, saltim, prout subest imperio voluntatis, non necessitatur quoad specificationem ad tendendum in illud: ergo, cum Deus ut clare visibilis, non sit obiectum adaequatum voluntatis viatoris, apparebit ibidem (ex defectu tamen creaturae) aliqua ratio mali, ob quam possit respui.

82 Nec refert id, quod adversarii innuunt ad rationem hanc dissolvendam, nimirum, satis esse Deum clare visibilem continere eminentiori modo omne bonum, quam contineat illud beatitudo in communi. Unde non minus, quam illa poterit necessitare, et ideo in patria necessitat necessitate omnimoda, scilicet non solum, quoad specificationem, sed etiam quoad exercitium: quia praedicto modo continet omne bonum, et perfecte applicatur, atque ostenditur voluntati.

Non itaque hoc refert. Nam si vis rationis factae attente inspiciatur, satis ex ea falsitatis convincitur. Quoniam licet Deus, ut clare visibilis contineat omne bonum, et ita quantum est ex se eminentiori modo adaequat, et satiat totam vim voluntatis, attamen in via non proponitur ei ut obiectum, et bonum adaequatum ipsius; secus vero in patria: ergo licet in patria necessitet, quoad specificationem, imo etiam, quoad exercitium, non tamen in via. Consequentia videtur certa. Antecedens vero etiam constat. Quoniam tunc aliquod obiectum proponitur, ut adaequatum, quando potentia debet ferri in ipsum, et in alia non nisi propter illud; et ideo ens mobile est obiectum naturalis Philosophiae, quia illud propter se inspicit, caetera vero alia non nisi ratione ipsius: sed voluntas viatoris potest ferri in alia bona creata, et non ratione divinae bonitatis, et ut ordinata ad ipsam, sed potius eidem opposita; secus voluntas comprehensoris: ergo in via non proponitur ei, ut universale, et adaequatum bonum ipsius; bene tamen in patria.

83 Confirmatur, et explicatur. Nam quantumvis bonum aliquod sit ex se adaequans voluntatem, imo ex parte luminis, quo cognitur, v. g., fidei, repraesentetur firmissime, ut tale, nihilominus quandiu non cognoscitur evidenter, et prout est in se, sed obscure, tunc licet non ex parte luminis, vel obiecti, bene tamen ex parte subiecti potest compati quasi suspicio, aut aliqualis dubitatio de bonitate adeo perfecta, et adaequante talis obiecti: et ita potest quis habere fidem mysteriorum a Deo revelatorum, et pati quamplurimas tentationes circa illa. Unde cum repraesentatione illa in evidenti, quantumvis certa, et omnino firma, compatiatur, ut subiectum non quidem in actu signato, sed in actu exercito tendat ad illud bonum, ac si esset bonum non certo, et stabiliter omnimode perfectum, et adaequans voluntatem, sed sub aliqua ratione mali quodammodo propositum: ac proinde non manet voluntas necessitata, quoad specificationem ad illud amplectendum, seu proloquendum, quamdiu obiectum illud evidenter, et in se non cognoscitur, ut in praesenti contingit.

§ IV. Occurritur fundamentis utriusque sententiae.

84 Solum ergo superest fundamentis utriusque sententiae satisfacere. Et in primis ad testimonium August. pro priori adductum respondetur, verba illa intelligenda esse de beatitudine in communi: obiter enim tangit propositionem illam ibidem relatam, et lumine naturae notam, quamvis multa in eodem capite de visione Dei per essentiam doceat.

Ad testimonium vero ex D. Thom. adductum respondetur, desiderium illud videndi Deum, ortum ex visione effectuum naturalium ipsius, solum esse inefficax, et conditionatum: vocari tamen a S. Doctore naturale, seu necessarium, quoad specificationem, non quia simpliciter sit tale, atque adeo semper habeat necessitatem praedictam, sicut eam habet desiderium beatitudinis in communi, sed quia est naturale, seu necessarium, ut in pluribus. Non secus proportione, tamen servata, ac appetitus vitae, scientiae, integritatis corporis, et similium, qui non est appetitus naturalis, et necessarius, ut semper, sed, ut frequenter, ut docent D. Thom. et Cajet., 1a 2ae, quaest. 10, art. 1, et alibi saepe.

Ex quo etiam obiter intelligetur congruentia ibidem ab Angelico Doctore adducta ad probandum ex hoc desiderio videndi Deum, possibilitatem talis visionis: quia ex desiderio licet inefficaci, necessario tamen necessitate praedicta, aliqualiter colligitur possibilitas rei desideratae.

Ad rationem, et confirmationem pro eadem sententia adductam patet ex dictis.

85 Ad testimonium vero pro secunda sententia constat etiam ex iis, quae modo diximus. Ad rationem vero respondetur, non convincere esse ullo modo in creatura intellectuali appetitum elicitum, et efficacem ad visionem claram Dei, prout est prima causa, quia quantumvis ratio haec praescindatur ab alia, semper est supernaturalis secundum substantiam (ut ostensum est) probare tamen posse, esse in ea appetitum elicitum, et inefficacem, qui sit naturalis, seu necessarius secundum quid, ut modo asserebamus; non vero naturalis, seu necessarius simpliciter. Quia licet praedicta visio sit consummatio alterius cognitionis ex effectibus desumptae, non tamen est obiectum adaequatum voluntatis: et ita nequit illam simpliciter, quoad specificationem necessitare; ut iam explicuimus. Per quae patet ad omnia, quae in illa ratione adducuntur, quatenus contra nos pugnare possunt.

Prima conclusio. Ad videndum Deum requiritur aliqua similitudo ex parte potentiae.

Secunda conclusio. Impossibile est aliquam similitudinem ex parte rei visae, et creatam concurrere ad visionem claram Dei per essentiam.