Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Postquam D. Thom. in praecedentibus quaestionibus explicuit qualiter Deus sit secundum se ipsum, incipit agere de modo, quo est in cognitione nostra, seu quomodo cognoscatur a creaturis. Dividit autem hanc quaestionem in 13 articulos, ut ita uberius, et clarius totam hanc rem explicet.

Merito autem Angelicus Doctor quaestionem hanc sub titulo modi, quo Deus cognoscitur a nobis, proponit: quia licet cognoscibilitas Dei in summa eius actualitate quasi fundetur; ninihilominus ex modo cognitionis, quo cognoscitur, colligitur optime a posteriori qualis sit eius cognoscibilitas; ac proinde cognoscibilitatem illius, prout est in se ipso, esse superexcedentem, imo, et infinitam, ex eo, quod a nullo intellectu creato, hoc ipso, quod sit finitus, potest propriis viribus attingi, et multo minus adaequari, nec prout est in se ipso per speciem creatam repraesentari.

Egit autem D. Thom. in hac prima parte de cognoscibilitate Dei, non vero de illius amabilitate: tum quia ea, quae hic dicuntur de modo cognoscendi Deum, possunt proportionaliter applicari ad modum amandi: tum etiam, quia in 2a 2ae, a quaest. 23 usque 44, agit de amore, quo voluntas creata tendit in bonitatem divinam. Remisit autem tractatum hunc in praedictum locum, quia intentio illius partis est agere de motu creaturae rationalis in Deum, et proprium est amoris, quod per eum moveatur voluntas in rem amatam, sicut et cognitionis, quod per eam trahatur res cognita ad cognoscentem, ut docet idem S. Doct., quaest. 82, art. 3, huius primae partis.

Conclusio. Possibile est intellectum creatum videre Deum per essentiam.

Notationes circa hunc articulum.

1 Pro intelligentia tituli, et aliorum, quae infra dicenda sunt, praenotare oportet tres illos terminos in titulo articuli a D. Thom. positos. Primus est, intellectus creatus, ut per hoc innuat titulum de intellectu creato in communi, sive humano, sive Angelico intelligendum esse. Secundus est ly possit, absolute sumptum, non determinando, an per vires naturae, an vero ex gratia talis intellectus possit Deum videre: nam de hoc infra in hac eadem quaestione agendum est. Tertius est, videre Deum per essentiam, quo significatur specialis modus videndi Deum, scilicet per essentiam, id est, videndo ipsum immediate, seu per propriam speciem repraesentantem totam eius quidditatem, non vero videndo illum, mediate in alio obiecto creato prius viso, aut per speciem alicuius alterius rei, seu, ut optime explicat Caietanus in praesenti, intelligendo ipsum quidditative, ita, ut sic videns Deum, complete sciat terminare quaestionem, quid est de illo, extendens se ad omnia praedicata quidditativa illius.

2 Et ratio est aperta. Nam si species illa solum repraesentaret aliquod praedicatum peculiare, aut attributum Dei, non posset per illam complete terminari quaestio, quid est de ipso Deo, ut ex se constat; ac proinde, nec absolute, et simpliciter videri per essentiam. Sicut si species praedicta esset propria alicuius creaturae, vel mediante ea cognosceretur Deus mediate in aliquo obiecto creato prius viso, tunc praedicta species solum repraesentaret divinam essentiam secundario, deficienter, ac diminute, et secundum convenientiam analogam, quam haberet cum tali creatura: ita et non posset Deus per illam quidditative complete cognosci, imo nec ullo modo quidditative.

Quoniam licet per discursum, sive formalem, sive virtualem, posset inde colligi, Deum esse omnipotentem, infinitum, actum purum, etc., quia tamen species illa, quippe deficiens, non posset repraesentare modum illum, quo hae perfectiones sunt in Deo, ideo solum posset repraesentare illas quoad an est. Sicut licet per species quidditatum materialium cognoscamus plura praedicata substantiarum spiritualium: nihilominus, quia nescimus, quomodo sint in illis, ideo solum attingimus ea, quoad an est, non vero quoad quid est, et ita scimus coniunctionem eorum praedicatorum cum suis subiectis, non vero qualis sit haec coniunctio: nec possumus illa explicare, imo, nec apprehendere, prout in se sunt, longeque aliter conciperemus ea, si immediate, et prout in se sunt, a nobis viderentur.

3 Deinde notandum est, quod licet ad cognitionem intuitivam amplius requiratur, quam ad quidditativam, et ideo possit dari cognitio quidditativa, sed abstractiva alicuius rei: attamen in praesenti cognitio quidditativa Dei, de qua loquimur, coincidit cum intuitiva, seu cum visione ipsius. Quoniam cum existentia exercita sit re ipsa de essentia Dei, et alias divina essentia sit secundum suam existentiam sufficienter praesens cuilibet intellectui, creato ad movendum, et immutandum illum in ordine ad praedictam cognitionem, consequens est, ut cognitio quidditativa Dei coincidat cum intuitiva. Nam hoc ipso, quod cognoscatur res quoad quid est, seu quidditative, et, ut in actu exercito existens, ita, ut res secundum suam existentiam sit sufficienter praesens ad movendam, et immutandam potentiam, oportet, ut cognitio illa non sistat intra limites quidditativae, sed sit etiam intuitiva, ut de se constare videtur. Utrum autem haec duo non solum sufficiant, sed etiam desiderentur ad notitiam intuitivam, alia quaestio est, alibi Deo dante tangenda.