Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

101 Postquam dub. praeced. explicuimus, an a tempore August. usque ad haec tempora doctrina, adstruens scientiam mediam, perenniter, et satis communiter approbata, tam ab antiquis, quam a iunioribus Theologis fluxerit, et partem negantem statuimus: restat, ut ex professo explicemus, an licet hoc non habuerit, nihilominus a tempore Augustini, usque ad annum 1560. in quo inquit Fonseca 6. Metaphysic. cap. 2. quaest. 8. se illam ab antiquis Patribus traditam, et in tenebris iacentem primum invenisse et in suo Conibricensi, vel Eborensi Collegio publice docuisse (quamvis ut testatur Herice loco statim referendo, non sit ausus eam praelo mandare) an igitur talis scientia a tempore Augustini, usque ad praedicta tempora, non fuerit ab scholasticis antiquis reprobata, sed eos toto illo tempore latuerit, et postea a iunioribus Theologis cognita, et ex latebris, et visceribus Augustini, et Patrum deprompta fuerit; an vero ab eisdem scholasticis antiquis cognita, et reprobata sit.

Et licet decisio huius dubii satis pateat ex dictis dub. 3. 4. et 5. ubi probavimus, praedictam scientiam mediam contineri in Patribus, ut ab ipsis approbatam, ac proinde nec ex sinibus, aut latebris eorum, ut propriam eorum mentem potuisse educi, et similiter ex iis, quae in dubio immediate praecedenti asserta sunt, non parum innuatur, eandem doctrinam fuisse ab antiquis Theologis reprobatam; nihilominus ut res haec magis explicetur, et clarius pateat, quomodo non possint inter se cohaerere haec tria, quae aliqui ex Adversariis in favorem scientiae mediae congerunt, nimirum traditam esse ab August. et Patribus, deinde penitus scholasticos latuisse, ac tandem a iunioribus Theologis ex sinibus Patrum fuisse erutam: propterea dubium hoc sigillatim excitamus. Illud autem non (ut sic dicamus) a priori, et expendendo testimonia scholasticorum (de hoc enim, licet breviter, et quantum satis erit, dub. seq. agemus) sed veluti a posteriori, et a signo pertractabimus.

Herice ergo 1. part. disp. 7. cap. 10. partem affirmantem tuetur: et ita inquit, ut supra retulimus: Quis nesciat scientiam hanc latuisse scholasticos, et a nostris (scilicet a Patribus Societatis) a tenebris, in quibus iacebat, erutam diligenti Patrum, assiduaque lectione. Quod etiam, ut nuper vidimus, tuetur Fonseca. Quorum fundamentum nullum aliud esse potest, nisi aliqua testimonia ex August. et Patribus in favorem scientiae mediae a nobis supra adducta, et simul soluta, et quod apud scholasticos antiquos, et iuniores, qui non sunt ex Patribus Societatis, nulla invenitur mentio huius scientiae. Nam ex istis duobus principiis recte videtur sequi, scientiam hanc a Patribus Societatis ex latebris Patrum, in quibus abscondita erat, erutam fuisse.

§ I. Assertio prior, et primum eius fundamentum.

102 Dicendum tamen est primo, quod si semel verum esset, hanc scientiam mediam reperiri in August. et aliis Patribus, ut propriam eorum mentem (cuius oppositum dub. 2. 3. 4. et 5. ostendimus) tunc dici non posset, praedictam scientiam fuisse ignotam antiquioribus scholasticis, et aliis a tempore eiusdem August. usque ad annum 1560. existentibus: ac proinde nec ulla ratione dici poterit, fuisse a iunioribus Theologis ex societate ex visceribus, et latebris Patrum primo erutam. Assertio haec est contra Fonsecam, et Herice, aliosque eorum sequaces. Eamque tuentur discipuli D. Thom. et Suarez loco citato, aliique plures infra referendi.

Ut autem primum, et principale huius assertionis fundamentum capiatur, animadvertendum est primo id, quod a nemine negari potest, nimirum thesaurum istum scientiae mediae, si vere in August. et aliis Patribus, ut propria eorum mens esset, inveniendum fore in eis ab Ang. Doct. quippe qui assiduus Augustinianorum operum lector, et profundus meditator, ac indivulsus eiusdem Augustini discipulus, et eius doctrinae penetrator fuerit. Nam si semel dicatur, Angel. Doct. praedictam scientiam in August. ut propriam eius mentem non invenisse, hoc ipsum erit argumentum moraliter evidens, eam in ipso non esse reperibilem. Et ita non solum Suarez, sed etiam Herice, et alii quamplures ex Patribus Societatis, Molina posteriores, coacervatis hinc inde testimoniis enixe probare contendunt, Doct. Angel. interventu huius scientiae mediae, concordare libertatem creatam cum efficacia, et certitudine actuum divini intellectus, et voluntatis.

103 Secundo notandum est, quod semel admisso, ut revera admitti deberet, scientiam hanc mediam inventam esse a Divo Thoma in visceribus August. si tamen vere in illis esset, ut adversarii immerito volunt, necesse est etiam fateri, quod saltim tempore D. Thom. doctrina August. circa hanc controversiam, tam ab eodem Angelico Doctore, quam ab aliis, cum quibus praedictus Doctor Angelicus de hac re agebat, et coram quibus publice disputabat, cognitam fuisse, et per ipsum, et alios eius contemporaneos ad Academias in lucem prodiisse praeloque, aut scripto fuisse commissam.

104 Tertio notandum est, quod a tempore D. Thom. usque ad praesens saeculum, nempe ab Anno Domini 1240. usque ad annum fere 1600. vel usque ad annum 1560. in quo Fonseca hanc invenisse testatur, praestantissimi scriptores Theologi continua quadam serie abundantissime floruerunt, ut constat ex iis, quae docet Bellarm. lib. de Ecclesiasticis scriptoribus. Nam usque ad annum 1300. floruerunt Alex. de Ales, Albertus Magn. ipse D. Thom. Doct. Angel. S. Bonavent. Petrus de Tarantasia, Udalricus Argentinensis, Rupertus de Ruffia, Aegidius Roman. Ricardus de Mediavilla, et Johannes Parisiensis. Ab anno vero Domini 1300. usque ad 1400. Johannes Scotus, Petrus Aureolus Anton. Andreas, Durandus, Franciscus, Maironis, Hervaeus, Guillelmus, Okamus, Monaldus, Nicolaus de Lyra, Alvarus Pelagius, natione Lusitanus, Episcopus Silvensis, Petrus Palud. noster Guido, Adam Godam, noster Johannes Baccon, Rober. Olcoth, Thomas Argentinensis, Gregorius Ariminensis, Nicolaus Gorranus, Alfonsus de Bargas, Henricus de Usia. Ab anno autem Domini 1400. usque ad annum 1584, Johannes Capreolus S. Thom. fidelissimus interpres, discipulus, ac defensor, noster Thom. Uvaldens. Augustinus de Roma, Alfonsus Tostatus, S. Antoninus Florentinus, Joannes Basolis, Dionysius Carthusianus, Gabriel Biel, Marsilius, Thomas Caietanus, Franciscus Ferrariensis, Jacobus Almainus, Adrianus Sextus Summus Pontifex, Franciscus Liquetus, Sylvester, Joannes Echius, Conradus, Joannes Roffensis, Thomas Morus, qui insignem epistolam, et responsionem ad epistolam Lutheri scripsit, et pro Christo Domino occisus fuit: Joannes Gocleus, Franciscus a Victoria, Dominicus de Soto, Ambrosius Catharinus, Joannes Vincentius, Dominicus Bannez. Qui omnes de concordia creatae libertatis cum actibus intellectus, et voluntatis divinae scripserunt, scriptaque sua praelo mandarunt, vel ad primum librum Sententiarum, ubi distinctione 35. de Scientia Dei, distinctione vero 45. de Voluntate Dei tractat Magister, vel ad secundum Sententiarum, vel tandem speciales tractatus de illa ediderant toto illo temporis spatio, scilicet ab anno 1240. usque ad annum 1560. vel usque ad annum fere 1600 quibus etiam annumerandi sunt alii multo plures, iique gravissimi, ac doctissimi Theologi, qui se ad scribendum non applicuerunt, quosque eodem tempore fuisse nullus negare poterit, siquidem experientia compertum est, adhuc nostro tempore, ubi commoditas imprimendi, et libido (si sic licet loqui) scribendi invaluit, multo plures ex gravissimis Theologis variis de causis ab scribendo, et sua opera praelo tradendo abstinere.

105 Ultimo notandum est, tum quod inter hos Doctores extiterunt tempore D. Thom, vel fere in illo Alens. Albert. Bonau. Angelicus ipse Aquinas, et Scotus, ex quibus Alensis floruit anno 1245. Albert. Magn. S. Thom. et D. Bonav. anno 1265. Scotus autem anno 1300. et ex his tanquam ex fontibus tres Theologorum classes, quae postea viguerunt, ac vigent, scilicet Thomistae, Scotistae, et Nominales prodierunt, et ab eisdem multa gravia volumina, in quibus omnes usque ad minutissimas quaestiones ad Theologiam pertinentes, excitarunt, expedierunt, et posteritati transmissa reliquerunt, semperque doctrina ab his praeceptoribus, communibusque Magistris tradita, tum scripto, tum traditione, conservata fuit; Thomistica quidem apud Praedicatores, et alios: Scotica vero apud Minores, Nominalium autem apud diversos alios Doctores.

Tum etiam, quod in relatis Doctoribus expendi debet, praeter numerum satis copiosum; quanta sit eorum diversitas, quidam enim Itali, alii Galli, alii Hispani, alii Germani, alii Angli, alii Belgae, alii Suevi, ex quibus quidam Carmelitae, plures Augustiniani, plures Franciscani, quamplurimi vero Dominicani extiterunt. Tum denique quosdam ex assignatis Doctoribus Parisiensem, alios Bononiensem, alios Salmanticensem, alios vero Lovaniensem, alios Tubingensem, alios Dilingensem, alios Oxomiensem, alios Cantabriensem, ac deinde alios alias Christianas Academias sua doctrina, voce, et scriptis tradita sic imbuisse, et illustrasse, ut omnis illorum scientia quodam successionis, et haereditatis iure ad totam fere Ecclesiam pervenerit, iuxta illud: Quanta mandavit patribus nostris nota facere filiis suis, ut cognoscat generatio altera filii, qui nascentur, et exurgent; et narrabunt filiis suis.

106 His ergo suppositis, sequens ex illis pro assertione ratio deducitur. Nam si semel Ang. Doct. hanc scientiam mediam in ordine ad conciliandam efficaciam actuum divini intellectus, et voluntatis cum libertate creata, ut propriam eiusdem Aug. mentem, in ipso invenit, eratque eodem modo nota iis Doctoribus, et Magistris, cum quibus ipse publice disputabat, et agebat, ut Bonaventurae, et aliis (iuxta ea, quae in primo notabili diximus) oportebat, ut in illa communi, et omnium celeberrima Academia, ubi omnes hi Doctores degebant, esset scientia haec, tanquam mens Augustini, et Patrum notissima, et quod de illa publice mentio, et notitia haberetur ab illis: ergo etiam oportebat, ut vel haec eadem August. et Patrum mens per Doctores, et Magistros succedentes, tanquam quid ab eisdem Magistris approbatum ad suos etiam discipulos derivaretur, vel saltim, quod de ea publice mentionem facerent: quandoquidem incredibile est, eos mentem Augustini per D. Thom. expositam, ita neglexisse, ut non solum eam non amplecterentur, verum nec de illa mentionem facerent.

Quod idem cum proportione de aliis horum Doctorum discipulis, et sic de caeteris decursu temporis iam dicto, sibi invicem ibidem succedentibus, dicimus: siquidem mens August. per D. Thom. edocta publice a suis discipulis, maxime vero a Dominicanis, qui ibidem ab eo illam viva voce, et scriptis acceperant, acclamaretur, a cunctisque illius Academiae Doctoribus, propter perennem Ang. Doct. memoriam, quae in ea potiori iure vigebat, divulgaretur: ac proinde iam haec scientia media, si semel erat de mente August. et Patrum, et a D. Thom. edocta, ab eiusque contemporaneis vel recepta, aut saltim cognita, non potuisset non omnibus his Theologis illius Academiae esse nota; ergo etiam oportebat ut praedicta mens August. et D. Thom. admittentium, iuxta Adversarios, scientiam mediam, ab omnibus fere aliis aliarum Academiarum Doctoribus cognita toto illo tempore fuerit.

107 Haec ultima consequentia ex duobus ultimis notabilibus pro hac ratione adductis patet. Nam hoc ipso, quod haec fuisset mens Augustini, et D. Thom. publice ab eodem Ang. Doctore, et a Bonavent. aliisque Magistris contemporaneis edocta, vel saltim cognita, oportebat, ut per tempus non breve in tota Dominicanorum familia dispersa per omnes fere Academias, et per tot Ecclesiae partes, eadem esset vox, idemque quoad hoc communis consensus: siquidem omnes Dominicani Angelicum Doctorem, ut oraculum, et Spiritus Sancti, quasi organum suspiciebant: ac proinde, quod haec eadem mens ab ipsis in Academiis, et aliis partibus divulgaretur. Quod idem de Patribus Franciscanis, cum proportione tamen, dicimus, necnon de universis discipulis D. Thom. et aliorum Doctorum illius Academiae, qui ex diversis, et plurimis locis illuc convenerant, et postea per eadem loca dispergebantur, et ad diversas Academias, ut ibi publice Theologiam docerent (ut communiter contingere solet) se contulerunt. At toto illo tempore fluente a D. Thom. usque ad annum 1560. praeterierunt (ut in tertia animadversione diximus) tot, adeoque insignes Theologi per tot Provincias, per totque Academias dispersi, quos de hac materia scripsisse diximus, et qui circa hoc de Parisiensium, praecipue vero D. Thom. mente, iuxta August. doctrinam, notitiam habere potuerunt: quosque propter maximam huius difficultatis, seu conciliationis humanae libertatis cum divina scientia, et voluntate gravitatem, quae omnium animos semper pressit, et in omnium Theologorum ore semper circumfertur, praedictam notitiam accepisse, plusquam valde credibile est: ut ex iis, quae in hoc nostro tempore circa eandem difficultatem contigisse, cernimus, satis constat; ergo incredibile est ad praedictos Doctores per omnes fere Academias dispersos non pervenisse notitiam hanc de scientia media, a D. Thom. ex August. mente iuxta Adversarios edocta, et toti Parisiensi Academiae vel omnino grata, vel saltim nota, per quam iuxta eosdem Adversarios, ita perspicue sit haec conciliatio libertatis creatae, cum actibus divini intellectus, et voluntatis: ergo etiam incredibile erit, notitiam praedictae scientiae, quippe D. Thom. et August. adeo celebrem mentem, et ad ita celebrem difficultatem dissolvendam conducentem, continua quadam successione per omnes praedictos Theologos, sibi continuo succedentes, qui scripta sua praelo circa hanc controversiam mandarunt, non fuisse derivatam. Imo incredibile etiam est, quod ipsi quippe, qui adeo docti, et versati erant, id est August. et D. Thom. aliisque Parisiensium Doctorum scriptis non eruerint. Maxime cum id, quod scholastico modo publice aliquam controversiam docetur, ita distincte, et clare perhiberi soleat, ut quivis non tardi ingenii facile mentem Magistri consequi possit.

108 Confirmatur primo ex iis, quae notabili ultimo diximus. Nam cum ex D. Thom. et ex illis Doctoribus, ac Magistris in praedicto notabili recensitis, prodierint tres illae scholae adeo celebres, scilicet Thomistarum, Scotistarum, et Nominalium, quae ea, quae a suis fontibus acceperunt, usque ad minutissima quaeque conservarunt, quaeque per omnes Academias dispersae fuerunt, consequens est, ut si semel D. Thomas suae Thomisticae scholae princeps hanc scientiam mediam ex August. tradidit, et Scotus eam docuit, vel saltim eius notitiam habuit, quippe qui D. Thom. contemporaneus, aut fere contemporaneus fuit (quod idem cum proportione de Alensi dicimus) quod haec eadem mens, et sententia fuerit nota praedictis scholis, et in eis conservata. Maxime cum hoc non pertineat ad minutissimas quaestiones, sed ad celeberrimam controversiam, quae omnium aetatum ingenia semper pressit, urget, et urgebit.

109 Confirmatur secundo. Quoniam si semel haec scientia media apud D. Thom. ut propria sui, et August. mens invenitur, fiet inde, omnes illos adeo gravissimos Theologos, a nobis relatos, qui a tempore D. Thom. usque ad Fonsecae tempora extiterunt, in quorum manibus opera D. Thomae frequenter versabantur, praecipue vero Dominicanos, qui suae professionis vinculo, multisque aliis titulis lectioni D. Thomae indefesse vacant, eiusque doctrinam, tam ardenti cordis affectu, totisque viribus defendere, et per universas Christiani orbis Academias perenniter edocere, et in omnium animis transfundere curant, vel suum S. Doctorem non intellexisse, vel eius sententiam circa hanc controversiam, quae omnium animos ita urget, adeo neglexisse, ut nec mentionem ullam illius facere voluissent; ergo cum hoc penitus sit incredibile, consequens etiam est, ut dubitari nequeat, quin doctrina haec de scientia media (si vere de August. et D. Thom. mente esset) perenniter per praedictos Theologos, et Doctores, tam verbo, quam scripto usque ad Fonsecae tempora derivata fuisset: ac proinde ex his omnibus aperte fit, non posse inter se illa, quae adversarii asserunt, cohaerere, nimirum hanc scientiam mediam esse de mente August. et D. Thom. et aliorum Patrum, et nihilominus a tempore Augustini usque ad annum 1560. latuisse antiquos scholasticos, et a iunioribus, sive Patribus Societatis ex visceribus Patrum, in quibus recondita erat, erutam fuisse.

§ II. Proponitur secundum fundamentum pro eadem prima assertione.

110 Ut autem posterior, et fundamentalis ratio pro hac eadem priori assertione tradatur, praesupponendum est, quod quamvis concordia, et conciliatio libertatis humanae cum divina scientia, et praediffinitionibus, applicata praedestinationi supernaturali, et actibus ad finem illius, nempe beatitudinem supernaturalem ordinatis, sit propria Christianae Religionis, et Ecclesiae; et ante Incarnationem spectaverit ad Synagogam, quae secundum sacras literas supernaturalem beatitudinem per opera supernaturalia obtinendam, agnoscebat; attamen quia pondus huius difficultatis non provenit ex supernaturalitate divinae providentiae, aut operum nostrorum; sed ex indispensabili dependentia praedictorum operum in esse, fieri, et conservari a divina providentia, et ex magna certitudine, et infallibilitate illius, respectu libertatis nostrorum actuum, etiam si intra ordinem naturalem considerentur (quorum utrumque lumen naturale ostendit) inde fit, ut conciliatio divina providentiae, involventis infallibilem Dei scientiam, et infrustrabilia suae voluntatis decreta cum liberis actibus creaturarum intellectualium, omnium hominum aetatem fatigaverit, et presserit.

111 Unde praedictae difficultatis pondere oppressi, olim quidem Philosophi Gentiles, propterea cum Epicuro divinam providentiam respectu horum inferiorum denegarunt: et sic (ut de Cicerone dixit August.) ut homines facerent liberos, facerunt sacrilegos.

Alii vero e contra, ut Deum omnia scientem, decernentem, ac providentem profiterentur, homines quasi brutalibertatis expertia reliquerunt. De quorum numero fuere Simon Magus, Manichaei, et alii antiqui, quos Lutherani, et Calvinistae, novis erroribus superadditis, sequuntur. Et similiter ut noster Uvaldensis tom. 1. doctrinalis fidei antiquae lib. 1. art. 1. cap. 26. loquitur: Ab initio nascentis Ecclesiae homines plurima sapientes de hac summa praescientia Dei, mirabiles collegerunt quaestiones, et nimirum multi defecerunt scrutantes scrutationes suas. Et eodem lib. et art. cap. 22. agens de haeresi Wiclef, et eius antiquitatem detegens, inquit: Tempore Sancti Jacobi pullulavit per quosdam—pseudo—in populo dispersionis Judaicae, tunc fideli; dicebant enim, Deum necessitare homines ad peccandum per quasdam inspirationes privatas, quas vocabant Dei tentationes occultas, contra quos scripsit Jacobus dicens: Nemo cum tentatur, etc. Ac denique antiqui Patres, et Doctores, praecipue vero S. August. non parum in hac controversia explicanda desudarunt: nec parum viriliter contra haereticos pro ea decertarunt: nec parum feliciter contra eosdem illustrem victoriam in ea consecuti sunt.

112 His ergo suppositis, sequens pro assertione formatur ratio. Quoniam non potest recte inter se cohaerere, quod haec scientia media latuerit Doctores scholasticos, qui a tempore Augustini, et Patrum, eo antiquiorum, usque ad annum iam dictum, nempe 1560. decurrerunt: et quod nihilominus in sinibus, et latebris Patrum praedicta scientia contineatur; ergo talis scientia non latuit praedictos scholasticos, et ex finibus, et latebris Sanctorum Patrum a iunioribus Scholasticis, et Theologis eruta est. Consequentia videtur perspicua. Antecedens autem sequenti discursu suadetur. Nam incredibile est, magnam quandam hominum gravium, et sapientium multitudinem in tantam ignaviam, et inertiam incidere, et in eadem per longum tempus sic iacere, ut id, quod ad gravissimam aliquam difficultatem vincendam, controversamque urgentissimam, quae omnium hominum aetates valde pressit, dirimendam diu expetiverunt, magnoque labore, et anxietate investigarunt, iam postea eo invento, eodemque frequenter indigendo, illud quasi inter manus sic labi, et perire sinat, ut nulla eius memoria, aut notitia per aliquot annorum centurias, saltim usu ipso, et traditione servetur, ut in aliis rebus ad vitam humanam necessariis, aut valde utilibus quotidiana experientia satis constat: at graviora omnium aetatum ingenia pro concilianda divinorum actuum efficacia, et certitudine cum humana libertate, tanquam pro re valde difficili, et ad humanos mores componendos summe necessaria, strenue laboraverunt, ut ex notabili nuper proposito constat; ergo incredibile erit, illam conciliandi viam, quam antiqui Patres assecuti fuerunt, et praelo, aut scriptis posteritati mandata est, quaeque tam ad occurrendum haereticis, vel divinam providentiam, humanam libertatem denegantibus, quam ad sedandas tentationes, quibus circa hoc punctum, etiam viri valde Catholici et pii saepe cruciantur, necnon ad plures alias difficultates melius intelligendas, frequenter necessaria, valdeque utilis fuit, eam per tot annorum centurias, usque ad nostra tempora, sive usque ad tempus iam assignatum, nempe usque ad annum 1560. oblivioni traditam iacuisse; ergo cum iuxta Adversarios, contra quos pugnamus, haec via, et modus conciliandi, quo Patres usi sunt, quemque posteris reliquerunt, fiat interventu scientiae mediae, incredibile est eam per praedictas annorum centurias Theologos, et Scholasticos omnes latuisse; ac proinde non poterunt inter se haec duo cohaerere, nimirum praedictam scientiam ignotam fuisse antiquis scholasticis, ab illis temporibus decurrentibus, et eam revera in eisdem patribus contineri.

113 Confirmatur hoc argumentum. Quia si vera est, tam longa huius doctrinae antiquae oblivio, quam praefati auctores intendunt, necesse est, ut Augustini, et aliorum Patrum volumina, in quibus doctrina haec frequenter reperiri dicitur, a nullo diligenti, docto, et cordato viro, per tot saecula lecta, aut a nullo intellecta fuerint: quod et per se est omnino incredibile, et venerandae antiquitati scholasticorum valde iniuriosum, necnon et multis Patribus, qui post Augustini, et caeterorum Patrum tempora extiterunt, inter quos fuerunt Anselmus, et Bernardus: qui de praescientia, praedestinatione, gratia Dei, et libero hominis arbitrio cum illis conciliando, speciales libros ediderunt. Quis ergo etiamsi id studiose sibi conetur persuadere, poterit credere hos (ut alios ex Patribus omittamus) caeterosque scholasticos, neque antiquorum Patrum lectione, neque traditione aliqua, neque speciali Dei illustratione thesaurum hunc ab Augustino, et aliis antiquioribus Patribus inventum, scriptisque eorum (ut Adversarii dicunt) consignatum, adeoque ad doctrinam fidei stabiliendam, et defendendam, moresque hominum componendos necessarium, unquam invenisse?

114 Confirmatur deinde. Nam vel Patres Concilii Trident. thesaurum istum scientiae mediae in August. et Patribus invenerunt, vel non? Hoc secundum dici nequit, si (ut Adversarii, licet immerito, volunt) in latebris, et visceribus Patrum, thesaurus iste absconditus erat, et iuxta eorumdem Adversariorum sententiam est omnino necessarius ad conciliandam libertatem arbitrii creati cum actibus divini intellectus, et voluntatis. Quoniam cum Patres illi in Spiritu Sancto congregati essent ad hanc concordiam explicandam: et illam ex mente Sanctorum Patrum explicare intendissent, et deberent: ac ita gravis, et ingens necessitas urgeret: et tandem ab universa Dei Ecclesia instanter ad Deum pro hac luce preces funderentur, incredibile est, quod eis Spiritus Sanctus denegaret veram, quoad hoc intelligentiam Augustini, et aliorum Patrum: ac proinde quod thesaurum istum scientiae mediae, qui unice necessarius ponitur ad praedictam concordiam, si revera in Sanctis Patribus reperiretur, non invenissent.

Si autem primum dicatur, rursus inquirimus, an Patres illi solum in Concilio peculiari aliqua revelatione id didicerint, ita ut prius huius scientiae mediae penitus ignari essent, vel antea eius notitiam habuerint? Primum dici nequit: quoniam, ut ex dictis dub. 6. constat, Patres praedicti Concilii non usi sunt hac scientia media ad conciliandam libertatem creatam cum actibus divini intellectus, et voluntatis. Si autem ibidem peculiari aliqua revelatione eam agnovissent; dubitari nequit, quin ad praedictum¹ intentum ea usi fuissent; ergo necessario dicendum est secundum: ac proinde eadem ratione haec scientia esset nota tam aliis Theologis illius aetatis ab anno 1545. in quo Concilium incepit, decurrentibus, quam aliis antiquioribus a tempore Augustini existentibus. Haec ultima consequentia quoad priorem eius partem, scilicet quoad Theologos coaetaneos Patribus Concilii, satis constat. Nam Patres illi ex omni fere Ecclesia congregati sunt: et ita id, quod ipsis, ut Theologis illius aetatis erat notum, scilicet thesaurum istum scientiae mediae in August., et Sanctis Patribus eo antiquioribus reperiri, non posset non esse notum aliis Theologis contemporaneis, cum quibus in eisdem Academiis, et aliis locis ipsi degebant, et frequenter colloquebantur.

115 Quoad secundam vero partem, nempe quoad alios Theologos a tempore Augustini decurrentes, etiam constat. Tum quia, si tam Patribus Concilii, quam eorum coaetaneis fuit nota haec scientia media, ut de mente Augustini, et Patrum, eo antiquiorum, hoc ideo esset, quia id a suis magistris acceperunt: siquidem iuxta communem cursum res ita communiter nota, et in August. revera contenta, communiter accipi solet a magistris, ut de aliis veritatibus in August. contentis, et communiter notis constat. Cumque eadem ratio de his magistris Patrum, et Theologorum, eis coaetaneorum, et sic de aliis ascendendo usque ad D. Thom. imo et usque ad Augustinum, militet, fiet inde, ut praedicta scientia, si semel erat Augustini mens, fuerit Theologis antiquis non parum nota. Maxime quia, quo ascensus iste magis ad Augustini tempora accedit, eo maiores vires accipit, quoad hoc, quod est mentem Augustini fuisse illius aetatis Theologis magis notam.

Tum etiam: quia quod Patres Conc. Trid., et alii Theologi coaetanei invenerint in August. scientiam mediam, non potuit aliunde oriri, nisi quia ipsi erant viri docti, qui proinde mentem D. August. capere poterant; ergo cum ante illos tot praecesserint viri doctissimi, ut ex se patet, et ex dictis pro primo huius assertionis fundamento amplius constat, fiet inde, scientiam hanc mediam, si semel est August., fuisse antiquioribus Theologis notam: ac proinde non potest cohaerere scientiam hanc mediam esse de mente August., et Patrum, et iuniores Theologos ex Societate fuisse primos, qui eam in tenebris iacentem ex eodem August. et Patribus deduxerint.

116 Quae omnia possunt elucidari, si conferamus tempus, quo Fonseca testatur se primam in Patribus eam invenisse, et tempus, in quo Conc. Trid., ubi de hac controversia iam dicta agebatur, celebratum est. Quoniam, ut idem Fonseca testatur, scientia ista inventa est ab ipso in praedictis Patribus, anno Domini 1560. in quo anno Patres Conc. Trid. congregati adhuc erant in eodem Concilio. Quoniam Concilium istud incepit sub Paulo Tertio anno 1545. et non fuit omnino solutum usque ad annum 1563. usque ad quem sub diversis Pontificibus, nempe Paulo Tertio, Julio Tertio, et Pio Quarto perduravit. Etenim difficillimum creditu est, ut eo tempore, quo Patres erant in Concilio Tridentino congregati ab Spiritu Sancto praecipue inter alia ad conciliandam contra Lutherum libertatem arbitrii creati cum divinis actibus; denegaret illis veram intelligentiam Augustini, et Patrum (ex quibus, ut ex organis, per quae Spiritus Sanctus loquitur, scientia haec ad talem conciliationem omnino necessaria, si vere in illis esset, ut idem Adversarii volunt, addiscenda erat) quod eisdem Patribus Concilii relictis, ubi tanta instabat necessitas, ubi coelestis lux adeo enixe exposcebatur, ubi tota Ecclesiae causa communiter agebatur, ubi Spiritus Sanctus se adstiturum pollicitus est, tunc idem divinus Spiritus ad Collegium Conibricense, vel Eborense Patrum Societatis (ut sic dicamus) evolaret, et ibi peculiari cuidam Theologo ex illis (quamvis alias doctissimo) veram, et ita reconditam intelligentiam, ut ipsi loquuntur, Augustini, et Patrum, quoad hoc patefaceret, et thesaurum istum in eis absconditum, et a nemine post praedictum tempus inventum revelaret: sane hoc difficillimum creditu est, et extra communem cursum, et modum divinae providentiae, ut ex se constat.

§ III. Corollarium notatu dignum.

117 Ex quibus, ut id obiter dicamus, sequitur, non bene Molinam in sua primitiva concordia dixisse, scientiam hanc mediam esse valde necessariam ad conciliandam libertatem creatam cum actibus divini intellectus, et voluntatis, et eam a se fuisse primo adinventam, Patribusque fuisse ignotam. Contra quam huius scientiae mediae necessitatem, et novitatem (si vere nova est, ut Molina, Granado, et alii Jesuitae ingenue fatentur) non ex eo insurgimus, quod quaelibet doctrina nova sola novitatis titulo non tam aliquam mereatur, cum sciamus rebus novis doctrinam novam ex communibus principiis deductam noviter excogitandam, et applicandam esse; sed ex eo, quod in hac controversia non potest haec novitas admitti. Cum enim in hoc dubio adducta sit huius controversiae, et conciliationis antiquitas, et difficultas, olimque Philosophi, et postea in prioribus primitivae Ecclesiae saeculis graviores Patres, et Doctores, videlicet Hieronymus, Ambrosius, Augustinus, Hilarius, et Prosper, eam superare contenderint contra haereticos, humanae libertatis nimium fautores, quos de falsitate, et haeresi reipsa convictos Patres in conciliis Arausicano, et Milevitano a Sancta Apostolica Sede approbatis damnarunt; consequens esset, illos omnes Patres, inter quos praeeminebat Augustinus, totamque Dei Ecclesiam ignorantem scientiam mediam ab his recentioribus noviter, iuxta eorum mentem, introductam, atque adeo ignorantem etiam concordiam humanae libertatis cum actibus divini intellectus, et voluntatis (siquidem haec concordia sive praedicta scientia impossibilis a praedictis recentioribus iudicatur) reipsa non satisfecisse haereticis praedictam incomposibilitatem libertatis cum divinis actibus obiicientibus, atque adeo haereticos, spectata argumentorum vi in hac controversia superiores, et victores, sola autem auctoritate, et potentia inferiores, victosque remansisse: at hoc iniuriosum videtur tam illis Patribus, et Doctoribus, totique Dei Ecclesiae, ac antiquitati, tam divinae providentiae, quae Ecclesiam militantem, et cum haereticis confligentem, semper opportune adiuvat. Unde merito, ac pie dixit Magister Luna additionibus manuscriptis ad 3. part. art. 3. se malle cum Augustino scientiam mediam ignorare, quam eandem cum Molina tenere.

118 Fatemur quidem divinam providentiam sic dona sua distribuere, ut nova semper quam diu Ecclesia in terris militat conferenda reservet. Idcirco enim comparatur Lunae suscipienti incrementa lucis per singulos dies donec ad plenitudinem perveniat, iuxta illud, Pulchra ut luna. Nec diffitemur sacram Jesuitarum Societatem per suos alumnos aptissimam ad id esse. Caeterum non videtur compati cum divina providentia, quae attingit a fine usque ad finem fortiter, suaviterque disponit omnia, ut unicam conciliandi viam suae Ecclesiae, et praedictis Patribus in iam dictis Conciliis contra haereticos, in adeo urgenti necessitate, ad ipsius Dei gloriam, et defensionem fidei Catholicae pugnantibus, denegaverit: alioqui iidem Patres, totaque Ecclesia coram haereticis humiliata, et verecunde confusa, ab eisdemque irridenda remaneret, et Deus suam doctrinam, et fidem Catholicam necessaria defensione in re tam gravi destitutam deseruisset. Cum tamen Christus Dominus eidem Ecclesiae promiserit: Dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini. At, quae hora potest esse illa, nisi in qua adversarii urgent, et Ecclesia anxie panem sacrae doctrinae, et modum evadendi fallaces haereticorum versutias, et laqueos, expostulat a Patre luminum, qui dat omnibus affluenter, quique dat escam in tempore opportuno? quale procul dubio fuit illud, in quo haereses instabant, et Ecclesiae Patres in Conciliis auctoritate Pontificia congregatis, ad occurrendum haereticis, eorumque fallacia argumenta dissolvenda convenerant.

Unde non videtur quomodo adimpleretur illud, quod de Ecclesia dictum est a Christo Domino: et portae inferi non praevalebunt adversus eam, si haeretici spectata argumentorum vi adversus totam Ecclesiam in Conciliis congregatam praevaluissent: ac tandem quonam pacto cum divinae providentiae suavitate, rectaque dispositione cohaereret, ut modum hunc conciliandi unice necessarium, quem toti Ecclesiae in tantae necessitatis, et periculi tempore occultaverat, postea Jesuitis recentioribus aperiret.

§ IV. Duae posteriores assertiones.

119 Dicendum est secundo, quod si absolute, et simpliciter, nullaque facta suppositione loquamur tunc necessario fatendum est, antiquos scholasticos cognovisse scientiam mediam, sive conditionatam. Ita discipuli Divi Thomae.

Assertio haec cum praecisione, quam verbum illud cognovisse, prae se fert, intelligenda est. Non enim in ea volumus, praedictos Theologos agnovisse, et approbasse praedictam scientiam, sed tantum agnovisse. Utrum autem eam approbaverint, vel reprobaverint, sequenti assertione dicemus. Et ex iis, quae supra disputationibus praecedentibus asseruimus, non parum constat.

Et licet etiam probatio huius assertionis ex iis, quae pro praecedenti, et ex illis, quae dubio secundo huius disputationis attulimus, satis pateat; nihilominus maioris claritatis gratia sequentem rationem ad eam probandam ex eis deducemus. Quoniam certum, et perspicuum est: cuique mediocri cura, et mediocri ingenio evolventi opera Divi Augustini, et Divi Prosperi, eius coaetanei, maxime vero loca a nobis dubio citato relata, quod Pelagiani, et Semipelagiani admittebant scientiam mediam, seu conditionatam, quamvis postea in eius usu ab auctoribus Catholicis, recenter eam admittentibus, differrent: ergo cum incredibile sit Doctores illos adeo gravissimos, a nobis numero 104. relatos, qui de concilianda libertate creata cum efficacia actuum divini intellectus, et voluntatis, tot tractatus in lucem ediderunt, non consuluisse, Divum Augustinum in locis communioribus, et perspicuioribus, necnon et Divum Prosperum; consequens erit, ut praedicti scholastici hanc scientiam mediam agnoverint. Consequentia videtur satis perspicua.

Antecedens autem constat ex dictis loco citato. Quoniam, ut Pelagiani, et Semipelagiani salvarent praedestinationem, necnon et gratiam dari ex meritis, adhuc in parvulis, ante usum rationis, et cum Baptismo decedentibus, duo aiebant. Primum, in quo expresse fatebantur scientiam mediam, erat, quod Deus ante decretum efficax suae voluntatis praevidebat, quod pueri illi decedentes cum Baptismate, si ad adultam aetatem pervenirent, bene operarentur. Secundum (quodque ad praesens non refert) erat, quod propter opera sic praevisa praedestinabantur a Deo, et tribuebatur eis gratia Baptismi. Haec autem duo sunt adeo perspicua, et cuique obvia in Augustino, et Prospero, ut repugnet aliquem praedicta loca mediocri cura, et ingenio evolvere, et ea non capere, ut intuenti constabit.

120 Dicendum est tertio, praedictos scholasticos antiquos, non solum agnovisse, verum etiam cunctos fere ex illis reprobasse, attentis omnibus, scientiam mediam: ac proinde illam, scientia reprobationis, cognovisse. Ita communiter omnes Thomistae. Assertio ista ex iis, quae pro praecedenti dicta sunt, et ex illis, quae praecedentibus dubiis huius disputationis diximus, satis liquet. Quoniam, ut nuper asserebamus, haec scientia media fuit nota praedictis Theologis antiquis: et omnes, vel fere omnes ex illis conciliabant libertatem creatam cum efficacia actuum divini intellectus, et voluntatis, absque interventu praedictae scientiae: ergo pensatis omnibus, illam reprobabant. Minor patet. Quoniam in nullo, vel fere in nullo ex praedictis scholasticis invenietur praedicta conciliatio cum interventu scientiae mediae, ut intuenti constabit, et ex iis, quae dubio sequenti docebimus, amplius patebit.

Consequentia vero probatur: Quoniam cum haec controversia de concilianda libertate creata cum actibus intellectus, et voluntatis Dei sit adeo difficillima, et omnium aetatum ingenia ita presserit, videtur incredibile, quod scholastici antiqui, conscii scientiae mediae, non uterentur illa ad hanc conciliationem, si talem scientiam vere dandam esse sentirent; siquidem omnes, qui illam admittunt, credunt eam valde perspicue, et expedite salvare libertatem creatam, et eam componere cum praedictis actibus Dei, et ideo incredibile est, quod ad salvandam hanc gravissimam difficultatem ea non uterentur. Sicut incredibile esset, quod Patres Societatis eam concedentes, silentio ipsam praetermitterent, dum de hac conciliatione agunt, ita ut nullo modo assererent eam ad huius concordiam esse necessariam, aut utilem: et propterea omnes illi, unico excepto Vazquez, ipsa ad praedictam concordiam utuntur. Unde haec omissio, et silentium, quod in aliis rebus esset solum probatio negativa, habet in praesenti pensatis omnibus, ac moraliter, et humano modo procedendo, rationem argumenti positivi, et positivae itidem huius scientiae mediae reprobationis.

121 Secundo-probatur eadem assertio ex iis, quae supra diximus. Nam cum primum haec scientia media a Molina in lucem edita est, et ab ipso publice approbata, statim omnium fere animos commovit, et Dominicanis Theologis ita displicuit, ut eam ad iudices fidei detulerint: ergo signum est, praedictam scientiam mediam (alias cognitam) ab eisdem Theologis communiter reprobari. Patet consequentia. Quoniam cum antea esset illis nota, ut ex praecedenti assertione constat, non ita commovisset animos, nisi simul fuisset reprobata, et ut doctrina communiter reiecta, iam derelicta. Constat enim, quod quoties de gravissima aliqua difficultate, quae omnium animos pressit, agitur, haec communis Theologorum reprobatio, quae tunc erat, satis denotat, eundem fuisse consensum apud Theologos antiquos, a quibus ipsi successive doctrinam Theologicam acceperant, ut inductione facta in aliis similibus difficultatibus cernere licet.

122 Potestque haec secunda ratio non parum confirmari, et elucidari, si conferamus ea, quae acciderunt, dum Magister Bannez ex Dominicana familia (quem aliqui ex Adversariis, immerito tamen, primum divinarum praediffinitionum absolutarum, et ex se efficacium, adinventorem nuncupant) sua commentaria in primam partem Divi Thomae praelo mandavit: ubi scientiam mediam reiicit: et id, quod contigit, dum Molina suam scientiam mediam praelo commisit. Quoniam praedicta doctrina Magistri Bannez quinque annorum spatio concordiam Molinae antecessit: ut constat ex commentariis utriusque auctoris primo praelo commissis. Nam commentaria Bannez in prima parte, ubi de Scientia, Voluntate, Providentia, et Praedestinatione agitur, Salmanticae anno Domini 1584. impressa prodierunt. Concordia autem Molinae, Olysippone anno saltim 1589. primo prodiit: at experientia ipsa compertum fuit, toto illo quinquennio tempore praedicta Bannezii commentaria a nemine, nec ab ipso Molina, aliove Patre Societatis, tanquam novam, nedum periculosam doctrinam continentia, notata esse, et multo minus ad iudices fidei delata, sicut Molinae concordiam, quoad suam scientiam mediam delatam fuisse numero 124. dicemus, quin potius in frequentissimo usu, et magna approbatione apud Theologos fuerunt: ergo dubitari nequit, quin huiusmodi quinquennale silentium communi eorundem commentariorum frequentissimo usui, et approbationi coniunctum, sit maximum signum doctrinae non novae, sed ab antiquis Theologis perenniter decurrentis, et in omnibus Christianis Academiis receptae: et ideo nec admirationem novitate (quippe cum ab assuetis non fiat passio) excitasse: sicut propter oppositam rationem, ex doctrina Molinae de scientia media (non quia notitia talis scientiae esset nova; sed quia illi favere, et eam admittere, atque in scholas, ut quid recipiendum introducere, erat satis novum) statim admirationis non parvus affectus prodiit.

123 Explicatur magis hoc ipsum. Quia universa Praedicatorum familia, tot gravissimis, ac doctissimis Theologis abundans, non solum non repudiavit, verum etiam amplexata fuit praedicta sui Bannezii commentaria, absolutas, et efficaces Dei praediffinitiones ante praevisum consensum voluntatis creatae, salva eius libertate, admittentia, et scientiam mediam denegantia; et non utcunque, sed tanquam doctrinam valde Thomisticam, mentemque Divi Thomae aperientem, ea admisit: unde communi omnium calculo firmatam inveniens: ergo signum evidens moraliter est illorum commentariorum doctrinam nequaquam in familia Dominicana noviter introductam, sed a suis maioribus usque ad illa tempora perenniter acceptam, et usitatam fuisse; nisi velit quis dicere omnes illos Magistros Dominicanae familiae, tot numero, tantosque sapientia, gravitate, et sanctitate, adeoque diversos, utpote per universum Christianum orbem dispersos, semetipsos negasse, propriamque scientiam, quam a suis maioribus acceperant, quamque eousque docuerant reliquisse, ut doctrinae Bannezii noviter prodeunti unanimi consensu subscriberent, eamque falso Titulo Thomisticae doctrinae commendarent. Quod quam incredibiliter diceretur, quis non videt?

124 Accedit primo, quod si doctrinae de divinis praediffinitionibus absolutis, ex se efficacibus, et ante praevisum consensum libertatis creatae habitis, scientiamque mediam denegans, fuit nova, et a Bannez noviter introducta; quaenam alia; inquiremus, apud Theologos, tam dominicanos, quam alios antecedenter ad illum annum 1584. quo commentaria Bannezii prodiere circa hanc controversiam (quae semper agitata fuit, ut in praecedentibus ostensum est) usui habita est? non autem dicere audebunt, eam fuisse doctrinam de scientia media; siquidem ubi primo a Molina praedicata scientia in lucem edita fuit, Theologi universi, tanquam de re in sensu nuper numero 122. dicto, nova, commoti fuere, praesertim vero Dominicani, contemporanei Bannezii, pluresque ex illis, ipso Bannez antiquiores, ita de ea senserunt, ut tanquam doctrinam aliqualiter suspectam (suo videri, de quo tamen nos nihil modo, ut numero 92. hoc ipsum fecimus) continentem, ad supremum Ecclesiae iudicem deferendam censuerint. Imo et ipsi Patres Societatis, cum quibus modo disputamus, expresse asserunt, et in Domino gloriantur, se huiusmodi scientiam mediam invenisse; vel ex antiquis latebris Patrum eruisse: non autem illam ab aliis Theologis, praesertim Dominicanis immediate ipsos praecedentibus accepisse; ergo alia doctrina distincta scientia media praedicti Theologi, tam Dominicani, quam alii, ante illum annum 1584. in hac gravissima controversia utebantur; at talis doctrina non fuit diversa, seu adversa ei, quam Bannez circa hoc tradidit. Tum, quia praedictae doctrinae adversae, praecedentis illum annum 1584. et apud tot, tantosque Theologos, et Dominicanos usitatae, suisque discipulis traditae, nec in codicibus, neque in scriptis praelo commissis, nec in vocibus discipulorum, qui Magistros illos antiquos assecuti fuerunt ulla vestigia in Dominicana familia manent, quin potius doctrina de praediffinitionibus, ex se absolutis, ante praevisum consensum voluntatis creatae, et denegans scientiam mediam, tanquam antiqua, et unice Thomistica ab omnibus Dominicanis unanimiter, et a pluribus aliis Theologis recipitur, commendatur, et praedicatur. Tum etiam; quia alioqui doctrina haec Bannezii non fuisset ita libenter, ac unanimi consensu a praedictis Dominicanis admissa; quandoquidem experientia constat, eos nunquam unanimi consensu admittere doctrinam contrariam suae scholae; quinimo ita sanam doctrinam zelare, ut si aliquando aliquis ex illis ab ea deviarit, eum ad fidei iudices detulerint.

125 Quae omnia, necnon et illa, quae in praecedentibus dubiis ex moralibus coniecturis deduximus, licet non demonstrent demonstratione metaphysica id, quod intendimus, ita ut oppositum contradictionem implicet, probant tamen, quod si res haec moraliter, et humano modo, ac secundum morales coniecturas, et secundum id, quod communiter, et ut in plurimum accidit, pertractanda est, tunc dicendum est, doctrinam hanc de scientia media nec apud Patres, nec apud praedictos antiquos scholasticos, neque apud Thomistas, sive antiquos, sive iuniores haberi, et approbari: sed potius ab omnibus illis reprobari. Caeterum cum his stat, ut non propter haec, aut propter alia, quae diximus, oppositam sententiam aliqua censura inuramus. Quoniam, ut ea digna non sit, satis est, ut tot ex iunioribus adversariis Societatis Jesu, et aliqui alii huius aetatis Theologi, extra scholam tamen D. Thomae illam tueantur.