Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Quia una ex praecipuis probationibus mysteriorum nostrae fidei est unanimis consensus Patrum circa illam, et alias non deest sua dubitandi ratio, an iidem Patres possibilitatem visionis Dei per essentiam ab intellectu creato (quae est quasi basis plurium aliorum mysteriorum) cognoverint? ideo postquam ostendimus posse praedictum intellectum videre Deum per essentiam, placuit sigillatim examinare quid circa hoc Patres senserint.

§ I. Recens opinio.

21 Vazq., 1 part., disp. 37, cap. 4. sentit omnes fere Patres adeo perspicuis verbis negasse possibilitatem visionis Dei per essentiam ab intellectu creato, ut si sincere loqui velimus, vix possint in bonum sensum interpretari.

Probatur primo. Nam Ambrosius, lib. 1 in Lucam, cap. 1, asserit, Deum natura sua esse invisibilem. Hieronymus, in Commentariis Isaiae, lib. 3, in illa verba: Vidi Dominum, post medium, sentit hominem, Deum videre non posse. Basil., lib. 1 contra Eunomium post medium: Dei substantiam praeterquam Unigenito esse invisibilem. August., tom. 4, in libello de essentia divinitatis: Posteriora (inquit) id est, Incarnationem meam videbis, divinitatem autem meam videre non poteris. Theodor. in dialogo immutabilitatis: Non enim vident (scilicet Angeli) substantiam divinam, quae nec circumscribi, nec comprehendi, nec mente percipi potest.

22 Secundo probatur ex Chrysost. (quem Vazquez potissime refert pro errore Anomaeorum). Nam homil. 14 super Joan. paulo post principium (inquit): Id, quod est Deus, non modo Prophetae non viderunt, sed neque Angeli, neque Archangeli, sed si eos percontaberis, nihil ab his de Dei substantia audies, sed tantum referentes: gloria in altissimis Deo, quod si omnis natura creata est, quanam ratione increatum videre poterit? Item tom. 5, homil. 3, de incomprehensibili Dei natura disertis verbis affirmat, nullam creaturam, sive humanam, sive Angelicam, posse Deum cernere.

23 Nec satis erit, si cum D. Thom. dicas, Chrysostomum solum velle negare visionem comprehensivam, non tamen quidditativam et intuitivam: quandoquidem ibi disputat contra Anomaeos asserentes se comprehensive attingere Deum.

Nam contra hoc est primo, Anomaeos non asseruisse se cognoscere Deum comprehensive, sed tantum quidditative: ergo si Chrysostomus contra eos loquitur, non negat Angelis cognitionem comprehensivam solummodo, sed etiam quidditativam qualis est visio Dei per essentiam. Consequentia est aperta. Antecedens vero probat Vazquez: quia Anomaei non erant adeo amentes, ut hoc sibi possent persuadere, unde quando dixerunt se tam bene, et exacte cognoscere Deum sicut ipse se ipsum cognoscit, solum volunt, se cognoscere Deum quidditative: quia cognitio quidditativa est aequalis ex parte obiecti respectu omnium, quatenus omnes videntes Deum vident illum secundum omnia, quae sunt formaliter in ipso.

Deinde. Quia Chrysostomus in illa homilia 14 super Joann. denegat Angelis omnem eam cognitionem, quae sit illis satis, ad hoc, ut de Dei substantia, prout est in se ipsa requisiti, possent aliquid respondere, ut constat ex verbis iam adductis: ergo cum ad hoc sufficiat Angelis visio Dei, prout est in se ipso (ut ex se patet) consequens est, ut hanc, et non solum comprehensivam illis deneget.

24 Et similiter in illa homilia 3 de incomprehensibili Dei natura non solum negat visionem Dei comprehensivam, sed etiam quidditativam, et intuitivam: quia censet, a nullo intellectu Angelico substantiam Dei videri, sed aliquid solum ab ipsa derivatum, quod aperte pugnat cum visione Dei per essentiam, quae immediate tendit ad Deum, prout est in se ipso, ut ex dictis constat. Unde ibidem expendens visionem Isaiae, cap. 5, inquit: ideo Seraphim velare faciem duabus alis, quia eximium Dei splendorem ferre non poterant. Subditque. Quamquam non ipsam meram videbant lucem, nec ipsam sinceram substantiam, sed quae videbant, condescensus erant, et indulgentia. Ubi aperte videtur negare visionem intuitivam Dei, prout est in se, quia haec est visio purae, et sincerae substantiae Dei, et solum concedere visionem alicuius a Deo condescendentis.

Confirmatur, et explicatur. Nam, ut ostenderet quidnam sit iste condescensus, addidit: Cum Deus non, ut est se ostendit, sed quoad videre is potest, qui aspectum huiusmodi meruit eatenus firmitate videntis suam repraesentationem metitur, ac temperat, condescendere illum tantisper dicimus, et huiusmodi rem condescensum nominamus, et indulgentiam. Subditque, Prophetas vidisse condescensum illum, obscurius tamen, quam Angelos. Quare cum attemperatio, et condescensus Dei respectu mentis Prophetarum sit talis, ut non se illis, prout est in se, ostendat, sed medio alio longe inferiori, et eorum mentibus proportionato, idem etiam erit dicendum de Angelis, quippe qui solum vident Deum sub isto condescensu, et attemperatione.

§ II. Opposita sententia, ut omnino certa stabilitur.

25 Dicendum tamen est, Patres vere cognovisse, intellectum creatum posse supernaturaliter elevari ad videndum Deum per essentiam. Ita communiter scholastici, uno dempto Gabriele Vazquez. Et ideo aliquem in particulari recensere supervacaneum esset.

Assertio haec posset probari adducendo ad unguem testimonia cunctorum Patrum. Sed, quia omnia illa de verbo ad verbum recensere longum esset: ideo aliqua tantummodo hic referentes innuemus loca, ubi alii Patres hoc ipsum fatentur.

In primis ergo id docet Nazianz., orat. 2 de Theologia, dicens: Quid tandem Deus natura sua, atque essentia sit, nec mortalis unquam invenit, neque inveniri in hac vita quiet, mea quidem sententia, tunc demum hoc inveniet, cum Deiforme hoc, atque divinum (hoc est mentem nostram, et rationem) Deus rei cognitae, et familiari adiunxerit, et imago nostra ad exemplar illud suum, cuius nunc desiderio flagrat, accenderit.

Deinde August., tom. 2, epist. 6. id docet, et epist. 112, cap. 15. Si quaeris (inquit) utrum etiam sicuti est possit aliquando videri Deus? Respondeo, hoc filiis esse promissum, de quibus dictum est, scimus, quia cum apparuerit similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est. Si quaeris unde eum videbimus? Respondeo, unde Angeli vident, quibus tunc erimus aequales. Origenes etiam, lib. 7 contra Celsum, col. 15, ait: Nunc videri Deum per speculum, postea facie ad faciem.

26 Et similiter Chrysost. (quem ut ducem plurium aliorum Patrum pro opposita sententia refert Vazquez) hoc ipsum, epist. 5 ad Theodor. lapsum, fatetur his verbis: Si Petrus, qui vidit obscuram quandam imaginem futurorum, omnia continuo reiecit ab animo propter voluptatem inditam animae a tali aspectu, quid dicemus quando verum veritas aderit, quando regiis cubilibus apertis, contueri licebit ipsum Regem, non per aenigma, nec per speculum, sed facie ad faciem, non amplius, inquam, per fidem, sed per speciem. Quo nihil clarius pro confessione verae beatitudinis nostrae, in visione Dei clara consistentis, dici potuit.

Tandem id fatetur Dionys., cap. 4 de Coelesti Hierarchia; Ignatius, epist. ad Romanos; Aug., de Civitate Dei, cap. 30; Epiphanius, lib. 3 contra haereses, haeres. 70; Nissaenus, lib. de Beatitudinibus, in explicatione illius: Beati mundo corde; Isidorus, lib. 1 Sent., cap. 26; de Divin. Officiis, cap. de regula fidei; Bern. serm. 31 in Cantica, et lib. 5 de Consider.; Theophylactus, in 1 caput Joann.; Euthymius ibidem, et alii plures.

Et confirmari possunt haec omnia ex dubio praecedenti. Nam ibidem diximus, veritatem hanc, scilicet beatos videre Deum per essentiam, ac proinde visionem istam esse illis possibilem, diffinitam fuisse ab Ecclesia: ergo signum est hanc fuisse mentem Patrum, et consequenter consensum unanimem eorum pro opposita sententia minime stare: alioquin Ecclesia secum pugnaret, quia everteret firmissima sui praesidia, quibus munitur, et defenditur, scilicet dicta Patrum, quos in huiusmodi diffinitionibus mature, et sedulo consulit, ut inde etiam ad veritatem ipsam diffiniendam melius disponatur.

§ III. Solvuntur argumenta initio adducta.

27 Ad primum ergo respondetur cum D. Thoma in 4, dist. 49, quaest. 2, art. 1, ad 1, et August., epist. 111 et 112, praedictos Patres, et quosvis alios exponendos esse uno ex tribus modis in dubio praecedenti dictos, scilicet de visione in hac mortali vita, vel per oculum corporeum, vel tandem de visione comprehensiva; ita tamen, ut cuivis adaptetur ille, qui contextui magis consonus fuerit. Unde Ambros., Hieron., Basil. et August. locis citatis vocant Deum invisibilem, vel quia in hac mortali vita secundum communem cursum videri nequit, vel quia oculis corporeis invisibilis est, ut per hoc significarent, Deum non esse corporeum, et ideo non posse videri, tanquam corpus, etiam ab Angelis. Et ita in hoc sensu explicat Augustinus loco citato praedictos Patres. Per quod etiam ad alia, quae contra hanc expositionem adducit Vazquez, obiter patet.

28 Ad secundum optima est solutio ex D. Thoma data ibidem. Tum quia in ea homilia 14 super Joan. versatur Chrysostomus in explicatione illius testimonii, Deum nemo vidit unquam, Unigenitus, qui est in sinu Patris, ipse enarravit. Quod quidem non de visione qualicumque, sed de visione comprehensiva intelligendum est. Tum etiam: quia id docent Ambrosius, lib. 5 in Lucam, cap. de apparitione Angeli Sacerdoti Zachariae; Epiphanius, haeresi 70; August., epist. 112 de videndo Deum, cap. 5 et 6, dicens intelligendum esse quantum ad plenitudinem divinitatis, quia nemo praeter Filium, qui est verus Deus, comprehendit divinitatem.

Tum deinde: quia Joannes ibi, ut ex contextu constat, volebat explicare discrimen, quod inter Moysen et Christum versabatur, quatenus Moyses fuit minister legis, ut servus; Christus autem Author gratiae, tamquam Filius unigenitus. Unde, ut ostendat illum esse Deum, ac proinde aequalem Patri, ait: Deum a nulla creatura comprehensive videri; bene tamen a Filio, quippe qui est in sinu Patris, ut unius naturae cum illo, et ita ipse quaecumque sunt Patris, quantumvis absconsa, enarravit. Unde Chrysostomus vim huius testimonii penetrans, et consequenter loquens de visione comprehensiva, merito dixit non posse creaturam videre increatam Dei naturam; et ut omnino explicaret hanc esse suam mentem, ideo parum post praedicta verba addidit, visionem hic dici certissimam Patris considerationem, et comprehensionem tantam, quantam Pater habet de Filio.

Tum denique: quia, ut supra innuimus, Chrysost. in illa homilia, et in caeteris aliis de incomprehensibili Dei natura disputat contra Anomaeos, qui, ut constat ex Theodorito, lib. 4 haereticarum fabularum, et ex eodem Chrysostomo, loco statim referendo, asserebant se nihil de Deo ignorare, sed ipsam Dei substantiam ita exacte cognoscere, ut eandem de Deo, ac ipse Deus de se ipso, cognitionem haberent, ac proinde non utcumque, sed comprehensive attingere divinam essentiam. Unde hunc solummodo errorem vult ibidem confutare, ut constat ex iis, quae in eodem libro, hom. 4 sequenti, idem S. Doctor docet his verbis: Satis iam esset, fratres charissimi, si postea quam nuper ostendimus, Deum incomprehensibilem esse hominibus, atque etiam Cherubim et Seraphim, molestia hominum haereticorum levati, nihil ulterius moneremus.

29 Quare ad primam probationem contra solutionem ibidem a D. Thom. assignatam, respondetur negando antecedens. Et ad probationem eius negandum est etiam antecedens. Quoniam Anomaei, non solum insani, sed etiam furiosi ab Epiphanio, haeresi 76, appellantur: imo Chrysost., hom. 5 de incomprehensibili Dei natura, eorum delirium referens, ait: Id genus hominum, non secus, quam deliros, et insanos despicere, aspernarique debemus.

Adde, quod verba Anomaeorum in hac solutione relata adeo sunt expressa ad affirmandam comprehensionem, ut eisdem utantur scholastici, et plures ex Patribus ad eam explicandam: ac proinde omnibus inspectis, benignam quoad hoc interpretationem non patiantur: secus vero testimonia Patrum; imo in eis veritas Catholica continetur, ut ex dictis, et statim dicendis amplius constabit.

30 Ad secundam probationem respondetur, Chrysost. ibidem solum velle, quod solus Unigenitus, quippe, qui est in sinu Patris, et unius naturae cum illo, potest requisitus de Dei substantia aliquid respondere, aut si ipsi placuerit enarrare: non quidem utcumque, sed tanquam Author et Doctor huius doctrinae. Munus autem Angelicum non est esse Doctores et authores praedictae doctrinae, sed illius ministros et Dei collaudatores, qui proinde semper intonant: Gloria in excelsis Deo.

Esse autem hanc Chrys. mentem constat: quia ut dicebamus, ibi versabatur in explicatione illius testimonii Joann.: Deum nemo vidit unquam, Unigenitus, qui est in sinu Patris, ipse enarravit. Ubi sicut solum tribuit Unigenito visionem comprehensivam Dei, ac proinde distinguit eum a Moyse, in hoc, quod Moyses fuerat minister legis, ut servus: Christus autem author gratiae tanquam Unigenitus, ut iam ostendimus, ita ibidem tantum vult Christum posse respondere, aut enarrare aliquid de Dei substantia tanquam Doctorem et authorem huius doctrinae, secus vero alios.

31 Addendum tamen: illa, quae sunt Dei, nemini pro dignitate esse nota nisi Deo ipsi, et ita a nemine pro dignitate posse enarrari nisi ab illo. Unde non mirum, quod ex defectu huius condignae enarrationis, quae in Angelis reperiri nequit, dixerit Chrysostomus, non posse Angelos de Dei substantia requisitos respondere: non secus, ac Paulus post visionem divinae essentiae asseruit: Audivi arcana verba, quae non licet homini loqui, quoniam ea pro dignitate enarrare non poterat.

Ad tertiam probationem respondetur, Chrysostomum non dixisse, ut vult Vazquez, Angelos solum videre aliquid derivatum a divina essentia, ut intuenti textum constabit. Quamvis licet hoc dixisset, nihil inde contra D. Thom. sequeretur. Nam sensus esset: illos solum posse comprehensive attingere aliquid ab essentia Dei derivatum; non tamen ipsam essentiam, prout est in se.

Fatemur deinde verba illa ex visione Isaiae cap. 6 desumpta, esse Chrysostomi: in illis tamen tantum vult, Seraphim non videre comprehensive miram illam lucem, et sinceram Dei substantiam, sed proportionate ad lumen gloriae, per quod non solum confortatur intellectus, sed etiam attemperatur obiectum, quatenus iuxta mensuram, et firmitatem luminis unitur essentia divina in ratione speciei cum intellectibus beatorum, ut ex infra dicendis constabit.

32 Hoc autem optime explicuit Chrysostomus. Tum in illis verbis in confirmatione adductis, scilicet: Eatenus firmitate videntis suam repraesentationem metitur, ac temperat. Tum etiam nomine, condescensus. Quia essentia divina in ratione speciei considerata, unitur in supremo gradu unionis, et identificationis cum intellectu divino, ac proinde tota, et totaliter, ac in ordine ad comprehensionem; at vero intellectui creato beato non nisi in gradu inferiori, et condescendenti ab illo supremo: quia licet uniatur ei tota, non tamen totaliter. Et similiter quamvis identificetur in esse intelligibili, et modo infra dicendo, cum illo; attamen haec identificatio est longe minor, et infinite deficiens ab illa priori: et ideo hic modus condescensus tollit comprehensionem, non vero visionem: quia essentia divina, prout est in se ipsa, unitur utrique intellectui.

Unde idem Chrysostomus in illo eodem libro de incomprehensibili Dei natura, hom. 4, ex professo explicat, quomodo hic condescensus, tantum tollat cognitionem comprehensivam Dei, dicens: Cum itaque dicat Deum quamvis condescendentem, minime ferre illas virtutes potuisse, nihil aliud docet, nisi eius cognitionem expressam, amplam, et integram, non potuisse recipere; et subdit statim: Hinc etiam Evangelista certior, neque humanae naturae interesse, rem tantam scire, neque ipsis virtutibus superis Deum esse comprehensibilem. Ubi ut constat, solum docet, quod hic condescensus tollit ab Angelis cognitionem, quae simul sit expressa ampla, et integra, id est, adaequata Deo, et ita extensa in ratione cognitionis, sicut est Deus in ratione cognoscibilis: et ideo addidit illa ultima verba: Neque ipsis virtutibus superis Deum esse comprehensibilem. Per quod ad confirmationem satis patet.

33 Neque contra hoc obstat id, quod ultimo loco in eadem confirmatione additur, scilicet, Prophetas caruisse visione divinae essentiae, et nihilominus vidisse praedictum condescensum, licet obscurius, quam Angeli. Quoniam Chrysostomus gradum cognitionis divinae, quam Deus unicuique tribuit, sive in hac vita, ut in Prophetis, et aliis hominibus, sive in futura, ut in beatis, appellavit condescensum, et indulgentiam: non quia in beatis non sit visio divinae essentiae, ut ex eodem Chrysostomo supra vidimus, aut quia in omnibus tam beatis quam non beatis sit aequalis; sed quia est inferior cognitione adaequata divinae essentiae, quae est comprehensiva, et in utroque limitatur iuxta Dei beneplacitum, et indulgentiam, ut ex prima radice, et iuxta naturam luminis, sive obscuri, sive clari, quod a Deo confertur. Et ita quamvis eadem cognitio in Prophetis sit obscura, quia lumen Propheticum non est ostensivum Dei, prout est in se; non tamen in beatis: licet in eis etiam deficiat ab illa claritate, quam petit cognitio comprehensiva Dei: et ideo solum in comparatione ad illam, dicitur aliquo modo obscura. Quam (ut sic dicamus) obscuritatem innuit Chrysostomus, dum dixit: Prophetas vidisse etiam praedictum condescensum, obscurius tamen, quam Angelos.