Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Utrum scientia Dei sit attributum illius?

Quia D. Thom. in hoc art. in solut. ad 2. docet, scientiam Dei esse attributum illius; ideo in hac 1. disp. merito de hoc inquirimus; maxime quia non tam explicabimus quod quid est divinae scientiae, quam an est illius per modum attributi, id est, an reperiantur in Deo tanquam attributum eius? Et ita agere de illa secundum hanc considerationem spectat ad disputationem de scientia Dei quoad an est ipsius.

§ I. Argumenta pro parte negativa.

60 Primum est. Quoniam intelligere Dei pertinet ad intrinsecum constitutivum divinae naturae: ergo etiam scientia illius: ergo talis scientia non erit attributum Dei. Haec ult. conseq. patet ex priori. Quoniam ut ex Damasceno in hoc dub. dicemus, attributum habet se ad instar proprietatis divinae naturae: ac proinde id, quod pertinuerit ad intrinsecum constitutivum illius, nequit rationem attributi habere.

Prima vero conseq. ex antecedenti constat. Quoniam intelligere Dei spectans ad intrinsecum constitutivum divinae essentiae, debet esse summe perfectum intra lineam, et genus intelligendi, ut ex se constat: ergo debet esse intelligere scientificum: quandoquidem intelligere, quod non pertingit ad hoc, ut sit scientificum, non est summe perfectum intra lineam, et genus intelligendi. Antecedens autem ex dicendis in hoc tract. disp. 4. num. 43. et tract. 4. disp. 2. num. 57. patebit.

61 Confirmatur primo. Quoniam intelligere prout constituit divinam naturam, debet esse comprehensivum Dei: ergo debet habere rationem scientiae: ac proinde scientia non poterit se habere ad instar proprietatis, seu attributi Dei. Antecedens patet. Tum quia praedictum intelligere convenit cum Deo in gradu immaterialitatis, ut ex se constat: at intelligere conveniens cum aliqua essentia in gradu immaterialitatis est comprehensivum illius, ut supra quaest. 12. art. 2. dici solet. Tum etiam: quia intellectio constitutiva Dei, est tanta in ratione intellectionis, quantus est Deus in ratione obiecti intelligibilis, alioqui non constitueret illum in sua essentia, et intelligibilitate: constat autem ex dictis supra quaest. 12 art. 8. quod ad comprehensionem intellectivam satis est, quod intellectio sit tanta in ratione intellectionis, quanta est essentia, quae intelligitur in ratione obiecti intelligibilis.

Prima vero consequentia etiam constat. Quia intelligere comprehensivum Dei attingit in eo tanquam in causa, vel ratione formali a priori omnia attributa, necnon et cunctas creaturas possibiles: ac proinde secundum suam formalem rationem erit cognitio attributorum, et creaturarum possibilium per suam causam, vel rationem a priori: et consequenter secundum suam formalissimam rationem erit scientia: siquidem haec nihil est aliud, quam cognitio rei per suam causam.

62 Confirmatur secundo. Nam vel intelligere constitutivum Dei secundum se, et praecise sumptum attingit omnia, quae sunt in illo, tam formaliter, quam eminenter, et ut in causa, vel non? Si primum, ergo secundum se, et praecise consideratum habebit rationem scientiae, ut constat ex iis, quae modo dicebamus. Si vero secundum dicatur, ergo praedictum intelligere erit finitum, et limitatum: et per consequens non poterit esse constitutivum Dei. Patet utraque consequentia. Quoniam intellectio, per quam non attingitur Deus secundum omnia, quae habet, tam formaliter, quam eminenter, est finita, ut constat in visionibus beatorum, quae propter hanc rationem sunt finitae in ratione visionis Dei, ut supra quaest. 12. art. 8. communiter dici solet: intellectio autem finita nequit esse constitutiva Dei.

63 Secundo. Quia in nobis esse radicaliter, et in potentia scientes, non habet rationem proprietatis, sed pertinet ad constitutivum intrinsecum nostrae essentiae: ergo in Deo esse in actu secundo scientem, non se habebit ad instar proprietatis, seu attributi illius, sed spectabit ad conceptum divinae essentiae, prout distinctae a suis attributis, et proprietatibus.

Antecedens est perspicuum. Quia nequit intelligi essentia hominis adaequate, quin intelligatur cum potentia radicali ad sciendum: et ita esse radicaliter, et in potentia scientem spectabit ad eius intrinsecum conceptum: sicut propter hanc rationem esse radicaliter intellectivum, aut admirativum spectat ad eius quidditatem.

Consequentia autem ex antecedenti aperte videtur sequi. Quoniam quidquid importans perfectionem simpliciter pertinet ad quidditatem creaturae intellectualis, debet seclusis imperfectionibus, cum quibus est involutum, constituere naturam Dei per modum actus purissimi, excludentis omnem potentialitatem: quia talis ratio est ex se constitutiva naturae: et ita si depuretur ab omnibus imperfectionibus, non potest aliam praeter Dei naturam constituere: ergo si in nobis esse radicaliter, et in potentia scientes, dicit perfectionem simpliciter, involutam tamen cum imperfectionibus, et spectantem ad quidditativum conceptum nostrae essentiae, consequens erit, ut esse actu scientem per modum actus purissimi excludentis omnem imperfectionem, et potentialitatem, pertineat ad conceptum quidditativum divinae essentiae.

64 Tertio. Quia potentia, quam Deus habet ad creandum, non distinguitur a potentia, quae in ipso est ad transubstantiandum unum in aliud, aut a potentia patrativa cuiusvis miraculi; sed omnia haec constituunt unam, et eandem indivisibilem omnipotentiam absque aliqua distinctione virtuali: ergo eadem ratione non erit in Deo multiplex virtualiter intellectio, sed illamet absque aliqua distinctione virtuali, quae est constitutiva Dei, erit intellectio scientifica: et per consequens intellectio ut scientifica, non erit attributum: siquidem attributum debet virtualiter distingui a divina essentia, ut habet rationem essentiae, et a constitutivo illius, scilicet intellectione divina. Antecedens non indiget probatione. Quia sicut in nobis potentia intellectiva dicit unam simplicissimam potentiam absque aliqua distinctione virtuali, per quam possumus intelligere quodvis intelligibile: et ideo potentia ad intelligendum substantiam, non est distincta a potentia intellectiva accidentis, ita in Deo omnipotentia dicit unam simplicissimam potentiam absque aliqua distinctione virtuali, per quam potest producere omne factibile: et propterea potentia ad creandum nequit esse virtualiter distincta a potentia transsubstantiativa, aut patrativa alicuius miraculi.

Consequentia probatur. Nam ideo praedictae potentiae non distinguuntur virtualiter, quia omnes competunt Deo ob unam, et eandem indivisibilem rationem, scilicet quatenus est actus purus, et infinitus, ex eo, quod unumquodque agit in quantum est in actu; atque adeo, quod est in actu puro, et infinito, debet esse infinite, et summe activum: ergo cum omnis cognitio intellectualis competat Deo sub unica ratione formali, et indivisibili, scilicet, quia est summe immaterialis, consequens erit, ut non multiplicentur in eo intellectiones, sed quaevis intellectio in eo inventa, sit una, et eadem simplicissima intellectio absque aliqua distinctione virtuali.

65 Quarto. Nam, si intelligere Dei, ut est constitutivum illius, distingueretur a scientia ipsius, deberet etiam distingui ab habitu, seu quasi habitu principiorum, qui vocatur intelligentia: sed hoc est impossibile: ergo, etc. Sequela ex paritate rationis satis videtur constare. Nam sicut scientia est virtus intellectualis, ita etiam intelligentia, ut ex Arist. docet D. Thom. 1. 2. quaest. 57. art. 2. ergo si intelligere, ut est constitutivum Dei, non potest pertingere ad hoc, ut indentificet sibi absque aliqua distinctione virtuali unam ex istis virtutibus, scilicet scientiam, neque etiam poterit pertingere ad hoc, ut identificetur absque eadem distinctione virtuali cum alia virtute intellectuali; nimirum intelligentia, seu lumine principiorum.

Falsitas autem consequentis etiam constat. Quoniam ut docet Angelicus Doct. loco nuper citato, intelligentia in hoc distinguitur a sapientia, quod haec fertur in principia, ut sunt causa conclusionum; intelligentia vero in principia secundum se: ergo intelligentia in Deo non poterit distingui virtualiter ab intelligere, prout est constitutivum divinae essentiae. Patet consequentia. Quia utrumque habet idem obiectum formale: siquidem intelligere, ut est constitutivum divinae essentiae, fertur ad illam secundum se, et cum eadem essentia secundum se sit primum principium, et causa omnium conclusionum ex illa deducibilium, fit inde, ut intelligentia, seu lumen principiorum repertum in Deo, quod terminatur ad primum principium secundum se, debeat terminari ad essentiam divinam secundum se sumptam.

66 Confirmatur. Nam eadem ratione scientia Dei distingueretur a sapientia, ab arte, a prudentia, ab aliisquae virtutibus intellectualibus, ut ab Eubulia, seu virtute bene consiliativa, et a Synesi, ac Gnome, quae sunt virtutes indicativae de rebus agilibus: hoc autem dici nequit: ergo, etc. Sequela videtur certa. Nam scientia, quae non pertingit ad hoc, ut constituat scientem in sua natura, sistit intra latitudinem virtutis intellectualis cum praecisione sumptae; virtus autem intellectualis scientiae, aut sapientiae sic acceptae, debet distingui ab aliis virtutibus intellectualibus, ut docet D. Thom. 1. 2. quaest. 57. art. 2.

Falsitas vero consequentis probatur. Nam cum scientia Dei sit perfectissima in ratione scientiae, et complectur perfectissimam, et altissimam causam, scilicet divinam essentiam, non distinguitur a sapientia, ut docet D. Thom. in 1. dist. 35. quaest. 1. art. 1. ad ult. et in eodem loco ad Ambaldum. Et similiter hoc ipso, quod sit perfectissima scientia, debet etiam esse perfectissima in ratione scientiae practicae: ac proinde debet etiam esse perfectissima ratio in intellectu Dei existens, tam omnium agendorum, quam faciendorum: quorum primum pertinet ad prudentiam, et ad alias virtutes ei annexas, scilicet consiliativam, et indicativam: secundum vero ad artem, ut docet D. Thom. quaest. 57. nuper citata.

67 Ultimo. Nam in Deo non distinguimus virtualiter multiplicem scientiam, aliam rerum metaphysicarum, aliam vero rerum physicarum, et sic de aliis, sed solum unicam, quae correspondeat, et aequiveat omnibus aliis scientiis inferioribus: ergo nec ponetur in eo duplex virtualiter intellectio, alia, quae sit constitutiva divinae essentiae, alia vero, quae habeat rationem scientiae. Antecedens communiter recipitur a Theologis, uno, vel alio excepto.

Consequentia probatur. Quoniam ideo unica scientia absque aliqua distinctione virtuali est sufficiens in Deo, quia cum sit infinita intra genus scientiae, debet ambire omnem perfectionem, et scientiam, intra praedictum genus contentam; ergo cum scientia Dei sit etiam infinita, tam in ratione scientiae, quam in ratione intellectionis, debet etiam ambire absque aliqua distinctione virtuali omnem intellectionem in Deo inventam; ac per consequens esse omnino idem cum intellectione constitutiva Dei in sua propria essentia.

§ II. Vera D. Thomae sententia.

68 Dicendum tamen, scientiam Dei proprie, et in rigore sumptam, esse attributum divinum: atque adeo non pertinere ad intrinsecum constitutivum essentiae divinae, ut distinctae a suis proprietatibus, seu attributis. Ita D. Thom. in prooemio huius quaest. ubi supra vidimus, inquit; Quod post considerationem eorum, quae ad divinam substantiam pertinent, restat considerandum de iis, quae pertinent ad operationem ipsius, seu de iis, quae spectant ad operationem, non constituentem Dei essentiam, et substantiam: et inter ea connumerat scientiam; atque adeo sentit, scientiam non spectare ad divinam substantiam, seu essentiam; sed esse quid consequens ad illam, per modum quasi proprietatis, seu attributi illius. Idem etiam docet, tum in hoc art. in solut. ad 2. ut in probatione assertionis expendemus. Tum etiam in 1. dist. 35. quaest. 1. art. 1. in solut. ad 2. his verbis: Cum Deus nominatur ens, non exprimitur aliquid, nisi quod pertinet ad perfectionem eius, et non tota perfectio ipsius. Et similiter cum dicitur sciens, et volens, et huiusmodi. Et ita patet, quod omnia haec unum sunt in Deo secundum rem, sed ratione differunt: quae non tantum est in intellectu, sed fundatur in veritate, et perfectione rei: et sicut proprie Deus dicitur ens, ita proprie dicitur sciens, et volens, et huiusmodi; neque est ibi aliqua pluralitas, vel additio, vel ordo in re, sed in ratione tantum. Ubi, ut vides, distinguit S. Doct. distinctione rationis cum fundamento in re, seu distinctione virtuali rationem entis repertam in Deo, scilicet entis per essentiam, a ratione scientiae, et volitionis; ac proinde sentit, non pertinere ad intrinsecum conceptum divinae essentiae, ut praeintelligitur attributis. Quoniam constitutivum divinae essentiae non potest virtualiter distingui a ratione entis per essentiam, essentialiter spectante ad conceptum divinae essentiae; ex eo, quod omnia, quae in Deo pertinent ad unam, et eandem lineam vel essentiae, vel proprietatis, debent esse una, et eadem formalitas, absque aliqua distinctione virtuali, ut in tractatu de Voluntate Dei, disp. 2. latius dicemus.

69 Eandem sententiam tuetur Chrysost. hom. 1. de incomprehensibili Dei natura circa medium; ubi cum dixisset, extremae insaniae esse, velle scire quid sit substantia Dei, ut hoc ostendat, distinguit substantiam Dei ab eius sapientia, dicens: Quanquam non a sapientia substantia est, sed ex substantia sapientia: et subiungit: verum cum Prophetae eam (nempe Dei sapientiam) plene percipere non valeant, quantum ii insaniunt, qui substantia ipsam suis obiicere rationibus posse arbitrantur. Ecce ubi manifeste docet, sapientiam Dei oriri ab ipsa Dei substantia; et per consequens esse attributum illius. Quod etiam docet Damascenus lib. 1. de Fide cap. 4. in fine, ibi: Ita sive bonum, sive iustum, sive sapientem, sive quidcunque, tandem aliud dicere libeat, non Dei naturam, sed quae naturae insunt, exponis. Unde assertionem hanc tuentur communiter Theologi, Henricus de Gandavo, in sua summa Theologiae quaest. 2. num. 27. Aegid. tom. 1. de beatudine lib. 5. quaest. 4. art. 8. referens pro ea omnes Theologos. Gonzalez in praesenti dub. ultim. disp. 34. sect. 4. Granado 1. part. tract. 2. disp. 9. et omnes illi, qui asserunt divinam essentiam non constitui per intelligere in actu secundo, sed per hoc, quod sit radicaliter intellectiva, quos infra art. 4. referemus.

§ III. Sententia Doctoris Angelici, ratione ex ipso, et ex Damasceno desumpta, stabilitur.

70 Ut autem rationem fundamentalem huius assertionis ex Damasceno lib. 1. de Fide, cap. 12. et ex D. Thom. locis citatis desumptam tradamus, supponendum est primo, attributum nihil esse aliud, ut sumitur ex Damasceno, et admittunt communiter Theologi, quam rationem quandam absolutam necessario, et formaliter existentem in Deo, et subsequutam, nostro modo intelligendi, seu (quod in idem quoad praesens redit) virtualiter, ad eius essentiam, tanquam aliquid in certa quadam quasi specie atoma constitutum. Dicitur ergo primo, quod attributum debet esse ratio quaedam absoluta, ut per hoc excludantur divinae relationes, quae licet sint formaliter, ac necessario in Deo, et ad eius essentiam nostro modo intelligendi subsequantur; nihilominus quia non sunt rationes absolutae, sed relativae, ideo non sunt proprietates attributales divinae essentiae, sed personales, vel constitutive, vel consecutive: constitutive quidem, ut de Paternitate, Filiatione, et Spiratione passiva personis constituentibus, constat: consecutive autem, ut in spiratione activa cernitur, quae supponit personas Patris, et Filii constitutas, et sequitur ad illas, quatenus sic constitutae sunt.

71 Additur deinde, quod talis ratio absoluta debet esse formaliter, et necessario in Deo, ut per priorem particulam reiiciantur illa, quae solum virtualiter in ipso continentur, et per posteriorem ea, quae solum libere in ipso sunt. Et ita nec creaturae possibiles virtualiter in Deo contentae, nec volitio libera Dei, quatenus talis, quae formaliter in eo existit, habet rationem attributi.

Et ulterius asseritur, attributa debere consequi, nostro modo intelligendi, ad essentiam Dei constitutam, ut per hoc eadem essentia a ratione attributi excludatur: quandoquidem licet divina essentia habeat caeteras alias conditiones nuper petitas, ut ex se constat, non tamen potest etiam nostro modo intelligendi subsequi ad se ipsam iam constitutam.

Et tandem ultimo loco dicitur, tanquam aliquid in certa quadam quasi specie atoma constitutum, ut per hoc distinguatur a rationibus communibus, sive transcendentibus, quae in eisdem attributis, aut aliis rationibus divinis includuntur, necnon a rationibus quasi differentialibus eorundem attributorum: quia licet istae duae rationes concurrent ad constituendum attributum; neutra tamen ex illis per se sumpta rationem attributi habet.

72 Secundo supponendum est, scientiae Dei convenire priores particulas, necnon et ultimam huius diffinitionis, aut quasi diffinitionis: quandoquidem ex se constat, eam esse rationem absolutam, non vero aliquid formaliter relativum. Et similiter illam esse quid formaliter, et necessario in Deo existens, ut ex dictis dub. praeced. constat. Ac tandem esse aliquid in certa quadam quasi specie atoma constitutum, ut ex se, et ex iis, quae statim adiiciemus, amplius patebit. Quare tota difficultas est, an sit aliquid virtualiter distinctum a divina essentia, ut praeintelligitur attributis, atque adeo a divina intellectione, ut est constitutiva Dei. Nam eo ipso, quod praedicto modo ab illa distinguatur, non poterit non virtualiter consequi ad eam, ut magis explicabitur, ac proinde habere omnes conditiones ad rationem attributi requisitas.

73 Ut autem hanc virtualem distinctionem scientiae ab intelligere ostendamus, supponendum est tertio id, quod in tract. de Voluntate Dei disp. 2. num. 31. ad probandam distinctionem virtualem inter voluntatem divinam, et eius virtutes affectivas, in simili adducemus; nimirum potissimam probationem huius distinctionis virtualis inter intelligere constitutivum Dei, et scientiae divinae desumendam esse ex communi consensu Philosophorum, et Theologorum asserentium, quod proprius actus scientiae, ut abstrahit a creato, et increato, est cognoscere rem per suas causas, aut rationes formales, ac proinde eius obiectum formale, et adaequatum esse rem, ut cognoscibilem hoc peculiari, et determinato modo, scilicet per suas causas, sive per praedictas rationes.

74 Ratio autem, ob quam ad communem hunc Theologorum, et Philosophorum consensum quoad praesens recurrimus, est, quia obiecta formalia, et adaequata habent se ad instar primorum principiorum respectu potentiarum, aut virtutum, sive affectivarum, sive intellectualium, ex eo, quod tota earum ratio ex obiectis, tanquam ex prima radice desumitur: prima autem principia, non tam probanda, quam ex communi Doctorum consensu accipienda sunt. Maxime, quia quoad praesens, adest peculiaris ratio, ob quam communi placito standum sit, alioqui facile potentiae, aut virtutes inter se distinctae confunderentur, assignando pro illis unam, et eandem rationem formalem magis universalem, ad quam terminentur, ratione cuius sint una, et eadem potentia, aut virtus, nec posset facile oppositum ratione ostendi.

75 His ergo suppositis non erit difficile ex eis fundamentalem rationem pro assertionis a D. Thom. et Damasceno insinuatam ad hanc formam reducere. Quoniam certum est, reperiri in Deo proprie, et formaliter scientiam: ergo respicit tanquam proprium obiectum formale, et adaequatum suum proprium scibile, quatenus tale, id est, hoc determinato modo, nimirum quatenus cognoscibile per suas causas, sive rationes formales: ergo talis scientia distinguetur virtualiter ab intelligere Dei, ut constituit eius essentiam, eritque verum attributum respectu illius. Antecedens constat ex dictis in secundo praesupposito. Prima vero conseq. ex illis, quae in tertio praesupposito diximus. Nam quaevis virtus, potentia, aut actus respicit suum proprium formale, et adaequatum obiectum: ergo cum obiectum formale, et adaequatum scientiae sit suum proprium scibile, ut tale, seu ut est cognoscibile hoc determinato modo, scilicet per suas causas, sive rationes formales, consequens est, ut divina scientia hoc formale, et adaequatum obiectum respiciat.

Ex quo etiam secunda conseq. quoad priorem eius partem, scilicet quoad distinctionem virtualem inter intelligere Dei, ut est constitutivum suae essentiae, et inter scientiam, constat. Nam praedictum intelligere respicit distinctum obiectum adaequatum formale, scilicet essentiam, sive ens divinum sub alia ratione ampliori, nempe quatenus est (ut sic dicamus) ens, seu intelligibile divinum, ut sic (modo tamen in solutionibus argumentorum explicando) non tamen ut est intelligibile hoc determinato modo, scilicet per causam, aut rationem a priori. Tum quia adhuc in creatis natura intellectualis non respicit, ut obiectum formale adaequatum, suum intelligibile, ut est intelligibile hoc determinato modo, scilicet per causas. Tum etiam: quia essentia divina, saltim quatenus est sibi ratio intelligibilitatis passivae, secundum quam rationem ad minus prima, et principaliter est obiectum intellectionis divinae, ut constitutivae Dei, non est cognoscibilis per causam, sive rationem a priori, ut ex se constat.

76 Et tandem eadem consequentia quoad secundam eius partem, scilicet quod scientia sit verum attributum Dei, ut constitutus per suum intelligere, ex priori parte eiusdem consequentiae, et ex secundo praesupposito aperte sequitur. Quoniam id, quod distinguitur virtualiter ab essentia divina, non potest pertinere ad eius intrinsecum conceptum, prout suis attributis praesupponitur: ex eo quod quidquid pertinet ad conceptum praedictae essentiae, constituit unicam tantum lineam essentiae, et id, quod pertinet ad unicam praecise lineam, est unica, et eadem simplicissima formalitas, absque aliqua distinctione virtuali, ut in tractatu de Visione Dei disp. 2. diximus, et in tractatu de Voluntate Dei disp. 2. dub. 2. latius asseremus: ac proinde id, quod virtualiter ab eadem essentia distinguitur, non potest non ad illam consequi, ut ex se constat: et per consequens, si fuerit ratio absoluta, formaliter, et necessario in Deo existens, etc. ut in scientia, iuxta ea, quae in secundo praesupposito diximus, constat, non poterit non rationem attributi habere, ut ex diffinitione attributi, in secundo praesupposito adducta, patet.

Confirmatur. Nam ad hoc ut intelligere divinum constitutivum Dei sit infinitum, et actus purus intra propriam lineam, seu ordinem, requiritur, et sufficit, quod sit ens per essentiam, et quod se ipso formalissime habeat rationem virtutis intellectivae, et intellectionis, tendentis in essentiam, aut ens divinum secundum rationem generalem suae amplitudinis: seu quatenus est (ut sic loquamur) intelligibile divinum, ut sic; quamvis non indentificet sibi absque distinctione virtuali scientiam Dei: ergo ad hoc, ut constituat Deum, non est necessarium, ut indentificet sibi absque eadem distinctione divinam scientiam: ac proinde haec erit attributum respectu illius.

Haec ultima consequentia sequitur ex priori, ut ex nuper dictis constat. Prima vero ex antecedenti. Quoniam, ut patet ex iis, quae in tract. de Voluntate Dei disp. 2. dub. 2. attingemus, et ex dicendis art. 4. huius quaest. amplius patebit, id ipsum, et non amplius requiritur ad hoc, ut gradus intelligendi sit constitutivum Dei, quod desideratur ad hoc, ut sit infinite perfectum intra suam lineam. Nam cum ex se sit constitutivus naturae, ut ex Arist. et D. Thom. optime expendunt nostri Complut. lib. 1. de Anima disp. 4. num. 28. et deinceps, consequens est, ut si depuretur ab omnibus imperfectionibus, ac proinde sit infinite perfectus intra suam lineam, non possit non constituere divinam naturam.

77 Antecedens autem probatur. Nam sicut ad hoc, ut intellectualitas creata constitutiva naturae creatae, v. g. naturae Angelicae Michaëlis. habeat sufficienter constituere illam, satis est, quod includat rationem entis per participationem, seu involventis potentialitatem in ratione entis, necnon rationem vitae, et intellectualitatis admixtae certae cuidam potentialitati: ac tandem quod respiciat ens in communi, involvens potentialitatem, id est, prout abstrahit a Deo, et creaturis, ac proinde in omni sua amplitudine sumptum: ita ad hoc, ut intellectualitas divina constituat sufficienter divinam naturam, satis erit, quod dicat haec omnia per modum actus purissimi, ac proinde, quod dicat entitatem non per participationem, quae involvit potentialitatem in ratione entis, sed entitatem per essentiam, et insuper rationem vitae intellectualis per modum actus purissimi, quae est idem, quod intelligere indentificatum omnino absque distinctione virtuali cum vi ad intelligendum; ac tandem, quod respiciat etiam per modum obiecti adaequati ens, quod habet eandem puritatem cum illo, in omni sua (ut sic dicamus) amplitudine sumptum, scilicet essentiam divinam, seu ens divinum ut sic. Nam cum limitatio, et potentialitas gradus intelligendi in naturis creatis sufficienter colligatur ex distinctione reali eius a sua intellectione, fit inde, ut identitas omnimoda utriusque absque ulla distinctione reali actuali, aut ex natura rei, aut tandem virtuali sufficiat ad infinitatem, et purissimam actualitatem intra eandem lineam.

78 Confirmatur secundo. Nam ex eo, quod voluntas Dei respiciat bonitatem divinam in omni sua amplitudine, colligimus esse virtualiter distinctam a misericordia ipsius, quae respicit eandem bonitatem determinato modo, scilicet, ut determinate est ratio sublevandi miseriam: et insuper ex hac virtuali distinctione deducimus, misericordiam esse nostro modo intelligendi posteriorem, quam voluntatem, ut constat ex iis, quae in tract. de Voluntate Dei disp. 2. num. 32. asseruimus: ergo etiam ex hoc, quod intelligere Dei, ut constituit essentiam divinam, respiciat illam, sive ens divinum in omni sua amplitudine, seu ut est intelligibile divinum, ut sic, et scientia respiciat idem ens divinum determinato modo, nimirum ut est causa, aut ratio formalis aliorum, colligemus, praedictam scientiam distingui virtualiter a divino intelligere, ut constitutivo Dei, et ad ipsum virtualiter consequi.

Confirmatur tandem ratione ultima, quam in favorem nostrae assertionis in tract. de Voluntate Dei disp. 2. num. 34. adducemus. Nam ratio illa quoad praesens (debita proportione) applicata, optime convincit hanc assertionem: et rem hanc, quoad fieri potest, radicitus explicat.

§ IV. Fit obviam argumentis initio adductis.

79 Ad primum concesso antecedenti, iuxta dicta, neganda est utraque consequentia, et ad probationem prioris, ex qua pendet probatio posterioris, dicendum est, quod intelligere Dei, spectans ad intrinsecam constitutionem divinae essentiae, debet esse summe perfectum perfectione eminenti, et virtuali, tam intra omnes lineas intelligendi, quam intra caeteras alias lineas: ex eo, quod est primordialis linea, habens rationem naturae, in qua caeterae omnes formalitates, et lineae radicantur, a qua nostro modo intelligendi profluunt: non tamen est necesse, ut cum praecisione sumptum sit summe perfectum intra omnem lineam, et genus intelligendi, ita ut omnes lineas ad genus intelligendi spectantes formaliter contineat; sed satis est, quod habeat summam perfectionem intra propriam lineam naturae, et quod pertingat ad hoc, ut identice, et cum sola distinctione virtuali sit intelligere scientificum.

Explicatur hoc. Etenim intra genus, seu (ut sic loquamur) latitudinem intelligendi sunt plures, et diversae lineae, quia sunt plura, et distincta obiecta formalia adaequata per se inspecta: quodvis autem obiectum formale adaequatum quasi originat unam lineam. Unde dupliciter potest aliquid dici summe perfectum in genere intelligendi, vel quia formaliter ambit, et continet totum illud genus, et omnes lineas specie diversas ad illud pertinentes: vel quia tantum est formaliter, et secundum sibi propria infinitum intra unicam lineam secundum speciem ex illis pluribus, quae intra totum illud genus continentur, quamvis si talis res constituerit lineam primordialem ordinis intelligendi, scilicet lineam naturae, debeat non quidem formaliter, sed radicaliter, et in virtute habere secundum sibi propria omnem perfectionem aliarum linearum.

Quare cum intelligere Dei, ut constituit naturam divinam, non sit infinitum in genere intelligendi, quatenus per hoc denotatur ambire, et formaliter continere totum illud genus, aut quasi genus, et omnes lineas illius; sed solum esse infinitum in genere intelligendi, prout per hoc tantum significatur, esse infinitum intra unicam tantum lineam secundum speciem ex illis pluribus, quae intra totum genus intelligendi continentur, scilicet intra lineam naturae, inde est, ut tantum debeat formaliter, et absque ulla distinctione virtuali continere ea, quae spectant ad hanc lineam, quamvis quia linea ista est linea primordialis, et radicalis, debeat per modum radicis, et virtualiter praehabere perfectionem aliarum linearum; sive illae sub ordine, et genere intelligendi, sive sub quovis alio ordine contineantur: ac proinde oportebit, ut ratione suae purissimae actualitatis indentificet sibi, cum distinctione tamen virtuali, tam lineam scientiae, quam caeteras alias lineas, ita ut eas modo dicto non indentificaret, et esset earum quasi radix, et fontale principium, optime colligeremus, quod adhuc intra propriam lineam naturae non esset summe perfecta; secus vero si per modum actus purissimi, et modo explicato, praedicta habuerit.

80 Ad primam confirmationem, concedendum est antecedens, et neganda utraque consequentia. Et ad probationem primae, in qua innititur posterior, distinguendum est antecedens: et si sensus illius sit, quod ad intelligere comprehensivum Dei requiratur, ut attingat in eo, tanquam in causa, vel ratione formali a priori omnia attributa, necnon et cunctas creaturas possibiles, ita ut ratio formalissima attingendi omnia ista, sit eadem essentia, ut habet rationem causae, vel rationis a priori, negandum est: secus vero si sensus illius sit, quod attingat omnia ista, ac proinde essentiam esse causam, aut rationem eorum, ita ut ratio attingendi sit alia universalior, et magis elevata, quam iam innuimus. Et tandem neganda est consequentia: quia, ut esset legitima debebat antecedens esse verum in priori sensu.

Itaque aliud est, an intelligere comprehensivum Dei, hoc ipso, quod tale debeat attingere essentiam divinam, attributa, et omnes creaturas possibiles, cognoscendo eam esse rationem a priori illorum, et causam actualem istarum? Aliud vero, an ratio formalissima attingendi, tam attributa, quam creaturas, debeat esse ipsa divina essentia, ut habeat rationem causae, et rationis a priori? Primum quidem verum est: et ita intelligere Dei, ut constituit eius essentiam, et est comprehensivum illius, attingit omnia ista, ex eo, quod est ista immaterialis, sicut divina essentia per illud constituta, et per consequens terminatur ad illam tanta cognitione, quanta ab ipsa essentia divina petitur. Secundum vero falsum est: quia ad intelligere comprehensivum Dei, satis est, quod attingat cuncta haec sub ratione quadam magis elevata, et universaliori, quatenus nimirum terminatur ad omnia ista sub ratione divinae essentiae, in omni sua amplitudine in ratione obiecti intelligibilis, seu (ut loquamur) quatenus habet rationem intelligibilis divini, ut sic.

81 Nec refert, si obiicias, quod intellectio Dei, ut est constitutiva divinae naturae, non potest esse tanta in ratione intellectionis, quanta divina essentia in ratione obiecti intelligibilis, nisi secundum quod est constitutiva illius, sit etiam intelligere scientificum: ergo, etc. Antecedens videtur certum. Quia essentia divina, ut est obiectum intelligibile, petit utroque modo ex assignatis cognosci: ergo nisi utroque modo attingatur ab intelletone constitutiva Dei, ut tali, ac proinde nisi talis intellectio sit formalissime ipsamet scientia Dei, non erit praedicta intellectio tanta in ratione cognitionis, quanta ipsa essentia in ratione intelligibilis.

Respondetur enim, negando antecedens. Et ad probationem distinguendum est antecedens: Ut est obiectum intelligibile, per intelligibilitatem praecise omomnino primam ipsius, et constituentem quasi lineam fontalem, et primam in ratione obiecti intelligibilis, negandum est: Ut est obiectum intelligibile, per intelligibilitatem non omnino primam praecise sumptam, sed ut simul involvit intelligibilitatem, quasi secundariam ipsius, et constituentem aliam; quasi secundariam lineam in ratione obiecti intelligibilis, concedendum est. Et deinde eodem proportionali modo, debet distingui consequens: Quanta ipsa in ratione intelligibilis, per intelligibilitatem omnino primariam, et constituentem primam, et fontalem lineam in ratione obiecti intelligibilis, neganda est consequentia; per intelligibilitatem non omnino primariam praecise sumptam, sed ut involvit aliam intelligibilitatem, et aliam lineam iam dictam constituentem, concedi debet.

Hinc tamen non sequitur, quod talis intellectio constitutiva Dei non sit comprehensiva ipsius per comprehensionem omnino per se primam, quam petit divina essentia, ut est primo comprehensibilis; sed solum, quod non sit comprehensiva Dei per comprehensionem (ut sic dicamus) primam, et secundam: hoc autem non inconvenit; imo oppositum eius implicat. Quia cum essentia divina, ut est utroque modo comprehensibilis, spectet ad duas lineas in ratione obiecti, non potest per unicam, et eandem intellectionem divinam ad unam lineam pertinentem attingi; sed petit duas intellectiones virtualiter distinctas, et ad diversas lineas spectantes, ac proinde talis conditionis, ut id, quod una attingit per modum rationis sub qua, quod ab alia hoc modo non potest attingi; debeat ab illa per modum rationis, quae cognosci, ut ita nihil illius obiectio eam lateat.

Ad secundam confirmationem patet ex dictis in solutione ad primam.

82 Ad secundum principale concedendum est antecedens: non quidem ita ut ad hoc in nobis pertineat ad conceptum naturae esse radicem actuum sciendi, quatenus tales sunt reduplicative loquendo, sed quatenus habent rationem actuum intelligendi. Et deinde neganda est consequentia. Et ad eius probationem concedo antecedenti, debet negari consequentia. Nam ex eo, quod in nobis esse radicaliter, et in potentia scientes pertineat modo dicto ad conceptum nostrae naturae, et ex eo, quod hoc ipsum per modum actus purissimi debeat pertinere ad conceptum naturae divinae, non sequitur, quod esse actu, et formaliter scientem, sit de conceptu eiusdem divinae naturae, sed solum, quod esse radicem sciendi per modum actus purissimi, pertineat ad eius conceptum quidditativum: quia hoc est, quod per modum actus purissimi correspondet nostrae virtuti radicali, et potentiali ad sciendum.

Sicut ex eo, quod esse radicaliter, et in potentia volitivum sit de conceptu hominis, et hoc ipsum per idem actum purissimi debeat esse de conceptu divinae naturae, non recte colligitur, quod esse actu, et formaliter volentem, sit de illius essentia; sed quod esse radicem per modum actus purissimi volendi, quod nihil aliud est, quam esse intelligentem, spectet ad quidditativum conceptum Dei. Et ratio est eadem utrobique. Quoniam neque volitio, neque scientia sunt de numero earum formalitatum, quae habent vim ad constituendam naturam, sed potius eam constitutam necessario praesupponunt: et ideo id, quod correspondet per modum actus purissimi nostrae virtuti radicali ad sciendum, et volendum, non potest esse ipsa actualis volitio, aut scientia; sed aliquis alius actus purissimus, qui per modum talis sit radix horum, scilicet intelligere primordiale, quod divinam naturam constituit.

83 Ad tertium concedendum est antecedens, et neganda consequentia. Quoniam omnes illae potentiae, seu (ut melius loquamur) omnes illae rationes inadaequatae divinae omnipotentiae oriuntur ex purissima actualitate divini essentiae, et in ordine ad idem obiectum formale. Caeterum licet intellectio, ut est constitutiva Dei, et ut habet rationem scientiae, conveniat Deo ratione suae summae immaterialitatis, modo tamen supra insinuato; nihilominus non competunt illi in ordine ad idem obiectum formale, ut explicatum est. Et ita debent necessario distingui virtualiter.

84 Ad quartum concedenda est consequela, et neganda minor. Et ad probationem concedo antecedenti, negari debet consequentia. Ad cuius probationem dicendum est, quod licet intelligentia in Deo, quae correspondet in nobis habitui primorum principiorum, quaeque est virtus intellectualis, ut docet D. Thom. 1. 2. quaest. 57. art. 2. feratur in divinam essentiam secundum se, tanquam in rationem quae, ac proinde in hac ratione conveniat cum intelligere Dei, ut constitutivo naturae divinae; nihilominus tendit ad illam sub diversa formaliter ratione. Quoniam intelligentia attingit ipsam, ut est per se nota. Sicut in universum quivis habitus primorum principiorum tendit ad illa, ut per se nota: et ideo quantumvis perfecte, et infinite attingatur a Deo sua essentia per hoc lumen, seu per intelligentiam, nunquam tamen ex vi illius, secundum id, quod a sua ratione, quasi differentiali affertur, pertingit ad cognitionem (ut sic dicamus) conclusionum, quae ex divina essentia veluti inferuntur: quia omnia illa sunt extra lineam obiecti huius luminis, modo dicto sumpti, ex eo, quod praedictae conclusiones sunt per aliud, nempe per divinam essentiam notae. Caeterum intelligere Dei, ut constituit illum, tendit ad eandem essentiam sub ratione universaliori, et magis elevata, quam iam insinuavimus.

Diximus ex vi illius, etc. Quia si praedictum lumen intelligentiae sumatur secundum communia, seu secundum id, quod per modum transcendentis includit, et ut identificatur cum aliis formalitatibus divinis, potest etiam ad praedictas conclusiones extendi.

85 Nec refert, si obiicias, quod intelligere Dei, ut constitutivum illius, est cognitio, et iudicium perfectissimum de divina essentia: at non est cognitio, et iudicium illius, ut per aliud prius notae: ergo ut notae per se ipsam: ac proinde talis cognitio, et iudicium habebit rationem intelligentiae.

Respondetur enim ex modo dictis. Quod licet intelligere, ut constitutivum Dei, terminetur ad divinam essentiam, ut est per se nota specificative; non tamen ut est per se nota reduplicative, id est, cognoscitur per praedictum intelligere, eam esse per se notam; et rursus non cognoscitur ab eo per aliquod medium, quod sit prius illa, non tamen ratio formalissima eam cognoscendi est, eam esse per se notam: quia non terminatur ad eam, quia per se notam, sed sub alia ratione elevatiori, et magis universali, quam iam explicuimus.

Quae solutio desumitur ex D. Thom. loco citato, his verbis: Dicendum, quod virtus intellectualis speculativa est, per quam intellectus speculativus perficitur ad considerandum verum, hoc enim est bonum opus eius. Verum autem est dupliciter considerabile. Uno modo sicut per se notum: et alio modo, sicut per aliud notum; quod autem est per se notum se habet ut principium, et percipitur statim ab intellectu: et ideo habitus perficiens intellectum ad huiusmodi veri considerationem, vocatur intellectus, qui est habitus principiorum. Quae verba cum in sensu formali accipienda sint, ut ex se constat, quandoquidem in eis agitur de distinctione, et formali obiecto virtutum intellectualium, plane indicant, rationem formalem luminis principiorum desumendam esse, ex eo, quod tendat in suum obiectum, quatenus reduplicative, et formaliter habet esse per se notum.

86 Ad confirmationem concedenda est sequela, quoad omnes eius partes; praeterquam quoad priorem: quia licet scientia Dei non distinguatur virtualiter a sapientia, bene tamen a reliquis virtutibus intellectualibus ibidem enumeratis. Ratio autem, ob quam sapientia omnino identificatur cum scientia Dei, est. Tum quia, ut docet D. Thom. idem est sapientia, quod perfectissima scientia: constat autem scientiam Dei esse perfectissimam. Tum etiam: quia proprium est sapientiae, teste eodem S. Doct. 1. 2. quaest. 57. art. 2. considerare altissimas causas: et ita convenienter iudicat, et ordinat de omnibus, quia iudicium perfectum, et universale haberi non potest, nisi per resolutionem ad primas causas. Quare cum proprium sit divinae scientiae cognoscere per altissimas causas, scilicet per divinam essentiam, ut est causa efficiens, et exemplaris omnium, sive actualis, sive virtualis, propterea coincidit cum sapientia: sicut etiam in Metaphysica ratio scientiae, et sapientiae coincidunt: quia scientia ista procedit per altissimas, seu universalissimas causas.

87 Ratio vero, propter quam scientia Dei distinguitur ab aliis virtutibus intellectualibus ibidem enumeratis, est, quia habet obiectum formale distinctum ab omnibus illis. Nam ars, ut inquit D. Thom. quaest. citata ex 1. 2. art. 3. est recta ratio factibilium, sicut et prudentia recta ratio agibilium: ita tamen ut illa, teste eodem S. Doctore ibidem, si praecise sumatur, tribuat facultatem boni operis, non tamen rectum usum illius, quia bonum artificialium non est bonum appetitus, sed bonum ipsorum operum artificialium: et ideo ars non praesupponit appetitum rectum: haec vero scilicet prudentia, non solum dat facultatem boni operis, sed etiam usum; seu quod recte fiat in ordine morali; et ita praesupponit appetitum rectum. Caeterum neutra ex illis tendit in suum obiectum reduplicative, et formaliter, quatenus est attingibile per suas causas, ita ut haec sit formalissima ratio attingendi illud, sed solum specificative, ex eo, quod licet utraque attingat causas eius rei, circa quam versatur; ac in essentia divina tanquam in causa, suum obiectum materiale, scilicet creaturas attingat: neutra tamen secundum sibi peculiaria respicit divinam essentiam, ut formalissime habet rationem causae, et medii ad cognoscendum creaturam, ita ut in hoc propria earum ratio consistat: sed unaquaeque ex illis, secundum sibi peculiaria, solum respicit divinam essentiam formalissime, et reduplicative·loquendo, ut habet summam illam actualitatem, ex qua sequitur, quod sit ratio cognoscendi, et versandi circa suum obiectum materiale, scilicet circa creaturas: ita ut ratio haec caeteras alias rationes, veluti formalizet, ac proinde extrahat rationem illam attingendi suum obiectum in essentia divina, ut in causa, ab hoc, quod habeat rationem propriae scientiae, quae oppositum petit.

88 Et deinde, quia ut docet idem D. Thom. quaest. citata art. 6. circa agibilia tres actus rationis inveniuntur, quorum primus est consiliari; secundus, iudicare; tertius est praecipere; ideo pro primo actu ponitur specialis virtus, quae vocatur Eubulia, et translata ad Deum habet consiliari de mediis seclusa imperfectione inquirendi, et respicere essentiam divinam, ut per modum obiecti, sive rationis sub qua, et modo dicto, est ratio consiliandi de mediis. Pro secundo vero ponuntur duae virtutes, scilicet Synesis, et Gnome, ut ibidem docet Angelicus Doctor: ita tamen ut Synesis iudicet iuxta communes regulas, Gnome praeter illas: et per consequens utraque respicit essentiam Dei, ut secundum rationem, quam iam innuimus, est ratio modo cuilibet ex illis proportionato iudicandi. Sicut etiam quia proprius actus prudentiae est praecipere, teste Angelico Doctore art. 6. nuper citato, propterea respicit etiam eandem essentiam Dei, ut eodem proportionali modo est ratio praecipiendi. Nulla tamen ex praedictis virtutibus terminatur formaliter, et reduplicative ad eandem essentiam, ut habet rationem causae, aut rationis a priori rerum cognoscibilium: et ita omnes distinguuntur a scientia, sicut et inter se, propter distincta obiecta formalia iam explicata, quae respiciunt. Sed circa omnia haec videatur D. Thom. quaest. 57. citata per totam, et 2. 2. quaest. 47. art. 4. et 5. et quaest. 49. necnon quaest. 51. art. 4:

Nec contra haec habet vim probatio minoris ibidem adducta. Nam ex hoc, quod scientia Dei debeat esse perfectissima in ratione scientiae practicae, ad summum colligitur, debere esse perfectissimam rationem in intellectu Dei existentem, tam respectu omnium agendorum, quam faciendorum, non tamen eodem modo, ac sub eadem ratione formali sub qua virtutes intellectuales iam dictae id habent: quia scientia respicit omnia haec, ut sunt attingibilia per essentiam Dei, ut habet rationem causae, vel rationis a priori eorum, non vero praedictae virtutes. Et ita licet prudentia, v. g. sit virtus perficiens intellectum practicum, ac proinde virtus intellectualis practica, non tamen habet, formaliter loquendo, esse scientiam practicam.

89 Ad ultimum concesso antecedenti, neganda est consequentia. Et ad probationem concedendum est antecedens, tum propter rationem ibi adductam, tum etiam, quia in Deo nequit esse scientia physicalis, formaliter sumpta: quia cognoscere per medium concernens materiam sensibilem, dicit imperfectionem a Deo relegandam. Et deinde negandum est suppositum consequentiae, scilicet scientiam Dei esse infinitam in genere intellectionis, eo modo, quo est infinita in genere, seu intra lineam scientiae: quia in linea scientiae, quae tantum est unica, est infinita tanquam ambiens, et continens formaliter omnem perfectionem illius unicae lineae: at intra ordinem, et genus intelligendi, sub quo plures lineae continentur, non est infinita, tanquam ambiens, et continens formaliter totam perfectionem omnium linearum, sed tanquam unica linea, et ratio formalis sub illo genere contenta. Et ita potest intra idem genus intelligendi dari multiplex intellectio sub tali genere contenta, quae ad diversas lineas pertineat, ut ex se constat. Quamvis cum hoc stet, ut linea scientiae cum aliis lineis iam dictis ita identificetur, ut solum virtualiter ab eis distinguitur.