Cursus Theologicus, Tomus I: In Primam Partem

Quamvis decisio huius dubii constet ex dictis art. 2. dub. 1. nihilominus quia Gab. Vazq. aliqua adducit, solutione aliquantulum digna, et alia, quae peculiarem exposcunt impugnationem, ex quibus sententia D. Thom. magis elucescet, ideo placuit dubium hoc excitare.

§ I. Recens, et singularis opinio.

1 Prima sententia asserit lumen gloriae concurrere ad visionem per modum speciei intelligibilis, atque adeo tanquam dans virtutem requisitam ex parte obiecti, non vero eam, quae ex parte potentiae desideratur. Ita Vazq. in praesenti disp. 43. cap. 3. et 7.

Probatur primo. Lumen gloriae non influit in visionem beatam per modum virtutis intellectualis activae tenentis se ex parte intellectus, et cum eo unicum integrum principium intellectivum distinctum ab obiecto constituenti: ergo, vel nullo modo influit in visionem, vel tantum influit per modum speciei intelligibilis gerentis vicem obiecti, scilicet essentiae divinae. Conseq. patet. Quia quidquid est causa visionis una cum intellectu, tantum debet esse causa illius, aut per modum virtutis intellectualis tenentis se ex parte illius, aut per modum speciei intelligibilis gerentis vicem obiecti: et ita si lumen gloriae non est causa priori modo, vel non erit causa illius, vel erit posteriori, nimirum per modum speciei impressae. Antecedens autem probat Vazquez. Quia intellectus ex parte sua, tantum attingit visionem secundum rationem generalem intellectionis, et ibi sistendo: sed ad hunc concursum non desideratur ex parte intellectus nisi vis nativa ipsius, quia nihil est magis proportionatum ad eliciendam intellectionem secundum rationem generalem intellectionis sistendo ibidem, quam intellectus: ergo lumen gloriae non influet, nec desiderabitur ad visionem beatam per modum virtutis intellectualis requisitae ex parte intellectus.

2 Confirmatur. Nam si lumen gloriae non influit per modum speciei, non potest causare visionem quoad gradum specificum intellectionis talis obiecti: quandoquidem gradus iste debet fieri ab obiecto, seu ab specie, ex eo quod proprium est speciei, seu obiecti modificare, et determinare intellectum ad cognitionem eiusdem obiecti: nec etiam causaret illam, quoad claritatem, ratione cuius appellatur intuitiva, et quidditativa, quoniam essentia divina concurreret per modum speciei, si semel lumen non gerit vicem ipsius, et ipsa sic unita moveret ad quidditativam, et claram sui visionem, ut ex se constat: ergo superfluere lumen. Patet conseq. Quia in visione beata, tantum sunt hae tres rationes, scilicet quod sit intellectio, quod sit talis obiecti, ac tandem quod sit quidditativa, et clara: ergo si ad priorem sufficit intellectus secundum se sumptus, ut iam ostendimus, et ad duas posteriores, non potest lumen concurrere, si semel non habet rationem speciei intelligibilis, fit inde, ut ad talem visionem sit superfluus eius concursus. Nec potest dici, visionem oriri, tam ab intellectu, ut elevato lumine gloriae, quam ab ipsa essentia divina, ut habet rationem obiecti: ita, ut secundum omnes rationes enumeratas, ab utroque procedat: quia non concurrunt utcumque, sed ut inter se subordinata.

3 Nam contra hoc est, quod ad eundem effectum plures causae proximae, et propriae concurrere nequeunt etiamsi inter se sint subordinatae, nisi in effectu correspondeat unicuique causae aliqua peculiaris ratio, ob quam eius influxus desideretur: hoc autem in praesenti non invenitur, ut probatum est: ergo etc. Minor cum conseq. satis constat. Maior vero etiam patet. Quoniam si non correspondet in effectu aliqua peculiaris ratio petens novam causam, frustra eius concursus adhiberetur: siquidem influxus novae causae solum potest desiderari ob peculiarem aliquam rationem in effectu repertam, quae ab unica causa attingi nequeat.

4 Secundo probatur principaliter eadem sententia. Nam lumen gloriae praestat eum concursum, quem obiectum debet praestare in ordine ad visionem Dei: ergo concurrit per modum speciei intelligibilis. Consequentia est certa. Antecedens autem probatur. Quia activitas obiecti solum est determinare intellectum ad speciem actus concurrendo simul cum eo: at totum hoc praestat lumen, ex eo, quod elevat intellectum ad videndum determinate unicum obiectum, scilicet essentiam divinam, ita ut ex vi eius non possint cognosci creaturae in proprio genere, sed solum in essentia divina prius cognita: ergo, etc.

Nec refert si occurras cum Suarez tomo 1. in 3. part. disp. 29. sect. 4. lumen gloriae non determinare intellectum ad videndum solam essentiam divinam, sed posse esse principium videndi Deum, et aliquas creaturas in proprio genere, quales sunt ipsummet lumen gloriae, et alia lumina sibi similia, nec non gratia sanctificans, a qua oritur, et aliae qualitates supernaturales, quae ad eam per modum proprietatis comparantur: et ita egere aliqua determinatione non minus, quam alia lumina indifferentia ad plura obiecta percipienda, proindeque indigere specie intelligibili, per quam determinetur ad visionem huius potius obiecti, scilicet essentiae divinae, quam alicuius alterius.

Non igitur hoc refert. Quia lumen gloriae est participatio divini intellectus, prout est in se ipso: ergo sicut intellectus Dei habet pro obiecto adaequato essentiam divinam, et ideo solum intuetur eam, et id, quod in ea continetur, prout in ipsa inspicibile est, ita hoc idem, cum proportione, de lumine gloriae dicendum erit.

§ II. Communis sententia, et eius fundamentum.

5 Dicendum tamen est, lumen gloriae non concurrere ad visionem per modum speciei impressae, atque adeo neque tanquam dans virtutem requisitam ex parte obiecti. Haec est D. Thom. pluribus in locis, quae supra art. 2. dub. 2. adduximus, et expendimus: estque ita communis inter Theologos, ut nullus praeter unicum Gabrielm Vazq. eam neget. Et videtur satis indicari in diffinitione Concilii Viennensis, quae habetur in Clementina ad nostrum de Haereticis, ubi contra Beguardos, et Beguinas diffinitur, animam indigere lumine gloriae ipsam elevante ad Deum videndum: ergo tale lumen desiderabitur ad hoc, ut addat intellectui, virtutem requisitam ex parte sui, non vero eam, quae ex parte intellectus desideratur. Patet consequentia.

Quia elevatio potentiae debet se tenere ex parte potentiae elevatae, et indigentia elevationis significat defectum, quod virtutem requisitam ex parte eius, quod elevatur.

6 Deinde probatur assertio ratione, quam adducit D. Thom. art. 2. huius quaest. quae potest sub hac forma proponi. Quoniam lumen gloriae complet intellectum tribuendo ei activitatem illam, quae ex parte potentiae desideratur, in ordine ad claram Dei visionem: ergo non tribuit eam, quae ex parte obiecti requiritur: et per consequens non habet rationem speciei intelligibilis respectu visionis. Haec ultima consequentia ex priori satis constat. Prior vero ex antecedenti aperte deducitur. Nam activitas ex parte potentiae, debet (saltim in esse rei) distingui ab activitate ex parte obiecti, ex eo, quod activitas potentiae est per modum activitatis foeminae: activitas vero obiecti per modum activitatis masculi, iuxta Augustini proloquium communiter receptum, scilicet, quod ab obiecto, et potentia paritur notitia. Antecedens autem probatur. Tum quia intellectus secundum se non habet virtutem proportionatam, quoad quantitatem virtutis in ordine ad claram Dei visionem, ex eo, quod Deus, ut clare visus, est obiectum superexcedens respectu illius secundum se sumpti, ut art. 1. diximus: et ideo requirit ex parte sua aliquam virtutem illum elevantem, per quam activitas, quae ex parte eiusdem intellectus desideratur, fiat efficax, et compleatur in ordine ad praedictam visionem. Tum etiam: quia ad reliquos actus supernaturales, v. g. fidei, praeter species repraesentantes obiectum requiritur lumen ex parte intellectus se tenens, per quod confortetur, et elevetur ad credendum, ex eo, quod ipse habet virtutem improportionatam, et inferioris ordinis respectu talis actus: ergo cum visio non sit minus supernaturalis, quam actus fidei, desiderabitur etiam ad illam aliquod lumen, quod intellectum confortet, et elevet ex parte sua in ordine ad praedictam visionem.

7 Confirmatur, et explicatur. Nam intellectus ad hoc, ut eliciat actus ordinis naturalis, requirit, tum virtutem proportionatam praedictis actibus, tum etiam speciem intelligibilem distinctam ab hac virtute, et repraesentantem obiecta, circa quae versatur: ergo etiam in actibus supernaturalibus praeter speciem impressam desiderabitur virtus proportionata ex parte potentiae in ordine ad tales actus: et per consequens, vel asserendum erit, ipsam virtutem naturalem intellectus esse ex se sufficientem, proportionatam, et completam ex parte sui in ordine ad illos, quod satis absurdum est, vel affirmandum, eam indigere virtute supernaturali, quam lumen gloriae dicimus, per quamque fiat ex parte sua potens, et efficax ad illos eliciendos.

§ III. Solutio prior, et impugnatio eius.

8 Occurres primo ad omnia haec, quod lumen gloriae est perfectissimum inter omnia lumina, et ideo non mirum si sit virtualiter multiplex, et in eo sint unita quae in inferioribus sunt dispersa, ac proinde simul habeat rationem luminis, et speciei: atque ita idemmet, prout est lumen, confortet potentiam, et disponat ad se ipsum prout est species. Imo addes cum Vazquez pro maiori solutione illius, quod de actibus fidei adducitur, esse disparem rationem inter actum fidei, et visionem. Nam in actu fidei est aliquid, quod possit correspondere lumini, scilicet iudicium, et assensus; et aliquid, quod correspondet speciebus, nimirum apprehensio: quia hic actus est virtualiter multiplex. Caeterum visio clara Dei est actus simplicissimus, et ita nihil est in eo, quod possit correspondere speciei intelligibili a lumine gloriae distinctae.

9 Sed contra primum obest, quod quoties agentia principalia distinguuntur realiter in esse entitativo, et unum influit per modum masculi, et aliud per modum foeminae, nequeunt principia proxima agendi esse in ordine naturali, et entitativo idem: sed visio beatifica oritur ab intellectu creato, ut a potentia intellectiva, seu ut a foemina intellectuali, et a Deo, ut ab obiecto, seu ut a masculo tamquam ab agentibus principalibus in esse naturali, et entitativo distinctis: ergo cum lumen gloriae sit virtus agendi proxima respectu intellectus, nequit idemmet entitative lumen, esse ratio agendi proxima respectu Dei ut obiecti, ac proinde neque species illius esse. Patet haec ultima consequentia. Quia species est virtus proxima obiecti in ordine ad sui cognitionem. Prima vero consequentia ex se constat. Minor autem etiam patet. Quandquidem (iuxta illud commune proloquium ex Augustino desumptum) ex obiecto, et potentia paritur notitia, et ita unum eorum scilicet obiectum, se habebit per modum masculi, et aliud, nempe potentia intellectiva, per modum foeminae, ut communiter docent Metaphysici; et non utcumque, sed ut ab agentibus principalibus in esse naturali, et entitativo distinctis: ut ex se patet. Et tandem maior est perspicua. Quoniam ea, quae modo dicto distinguuntur, et concurrunt per concursus adeo diversae rationis, non possunt per unam, et eandem virtutem proximam, quae quidem in esse reali, et entitativo sit eadem, concurrere: ut patet in masculo, et foemina ad generationem, v. g., hominis concurrentibus.

Et similiter contra id, quod Vazquez addit, obstat, quod etiam in visione Dei est assensus, et iudicium, ut ex se constat: ergo et apprehensio, quae essentialiter ad iudicium, saltim ex parte modi nostri concipiendi, praesupponitur. Accedit, quod actus fidei, et prophetiae sunt satis simplices, et indivisibiles, non minus, quam actus visionis Dei, quoniam tendunt in suum obiectum sub unica ratione indivisibili, scilicet divinae revelationis: ergo ex omni parte procedit eadem ratio, tam in visione Dei, quam in actu fidei, ad hoc, ut intellectus indigeat, vel non indigeat speciebus distinctis a lumine: maxime, quia sicut lumen gloriae determinat ad unicum numero obiectum, ita etiam lumen propheticum potest ad illud determinare, ut ex se, et ex iis, quae circa hoc docent Thomistae, patet.

§ IV. Alia evasio Vazquez, et praeclusio illius.

10 Occurres secundo ex doctrina Vazq. disp. 43. cap. 4. 5. et 6. quod licet intellectus, et lumen, ut habet rationem speciei, concurrant ad visionem Dei, prout est in se; nihilominus concurrunt divisive. Nam intellectus nec ex se, nec ex superaddita virtute concurrit ad illam, nisi quoad rationem generalem intellectionis, secundum quam rationem visio est quid naturale: et ita non attingit nisi ad summum identice, et materialiter rationem peculiarem ipsius, id est, tantum attingit rationem generalem intellectionis ibidem repertam, quae ad summum est alias identificata cum ratione specifica, et supernaturali eiusdem. At vero lumen gloriae producit illam quoad suam rationem specificam, secundum quam est visio supernaturalis Dei, ita, ut eodem tantum proportionali modo attingat rationem generalem intellectionis. Unde non mirum, quod intellectus ex vi suae naturae, habeat sufficientem proportionem, et efficacitatem ex parte sua, ad hoc, ut absque aliquo alio eliciat eam, quoad rationem iam dictam, quippe quae est ordinis naturalis: ac proinde, nec etiam mirum, quod lumen gloriae non concurrat, tanquam aliquid se tenens ex parte intellectus, et ut tribuens ei virtutem ex parte eius desideratam, sed solum se teneat ex parte obiecti per modum speciei illius: quamvis cum hoc stet, quod ad hoc, ut intellectus re ipsa attingat gradum hunc communem, debeat uniri cum activitate obiecti, cui tribuitur praedicta visio, secundum gradum specificum, secundum quem est supernaturalis, et cum eo constituere unicam causam integram, et totalem.

Ad illud autem de actibus supernaturalibus viae, v. g., fidei, responderi potest ex doctrina eiusdem authoris, esse disparem rationem inter actum fidei, et visionem Dei. Quod propositio obiecti mediis speciebus requisita ad actum fidei est obscura, et ita licet necessitet intellectum quoad speciem apprehensionis, non tamen quoad speciem assensus. Unde requiritur habitus, vel auxilium supernaturale ex parte potentiae, ad hoc, ut ipsa sufficienter determinetur. Caeterum propositio obiecti medio lumine gloriae in ordine ad visionem Dei est clara, et evidens, et ita potentia de se est sufficienter proportionata ad hoc, ut concurrente lumine gloriae per modum speciei apprehendat, et iudicet de tali obiecto, scilicet de essentia divina, prout est in se ipsa.

11 Caeterum haec solutio multa continet falsa. Nam in primis falsum est, quod, licet visio procedat secundum totam suam entitatem ab intellectu, et a lumine, ut habet rationem speciei intelligibilis, nihilominus tantum attingatur ab intellectu, quoad rationem generalem intellectionis, et a lumine, quoad suam rationem specificam. Tum quia cum intellectio, prout est visio Dei per essentiam, sit operatio vitalis vitalitate illa peculiari, quae propria est praedictae visionis, non potest non oriri a principio vitali, ac proinde a potentia intellectiva, ut habet vitalitatem. Ex quo etiam fiet lumen gloriae tenere se ex parte intellectus, et vitalitatis eius: quia sola vitalitas intellectus, non elevata per vitalitatem luminis gloriae importantis quantitatem virtutis vitalis ad videndum Deum, non potest tribuere praedictam vitalitatem. Tum etiam: quia cum visio Dei, ut talis, contineatur intra latitudinem actus adaequati intellectus, scilicet intellectionis, ut sic, oportet, ut intellectus attingat etiam ultimam, et atomam rationem eiusdem visionis: quoniam, quaevis potentia attingit rationes atomas actuum inadaequatorum, qui sub suo actu adaequato continentur. Ex quo etiam colligitur lumen desiderari ex parte eiusdem intellectus ad hoc, ut praedictam visionem, quoad suam rationem atomam, eliciat siquidem licet ex se habeat commensurationem essentialem ad illam eliciendam, non tamen quantitatem virium, seu id, per quod proxime influxurus est.

Confirmatur. Quia intellectus beati non solum denominatur intelligens, sed etiam videns Deum, prout est in se ipso: ergo intellectus eliciet eandem visionem, quoad suam ultimam, et specificam rationem visionis Dei, prout est in se. Patet conseq. Tum quia idem est videre Deum, ac elicere visionem illius, ex eo, quod visio secundum suam rationem atomam est actio vitalis, quae necessario debet elici a potentia vitali vidente per illam: tum etiam, quia nihil potest denominari ab aliqua actione secundum aliquam rationem formalem sui in esse actionis considerata, nisi illa actio sic sumpta dependeat ab eo: ergo si visio, quoad rationem visionis Dei, prout est in se, non pendet ab intellectu, ac proinde non fit ab illo, nequit intellectus denominari videns Deum, prout est in se per illam.

12 Deinde falsum est, rationem illam intellectionis, quae in visione beatifica inclusa invenitur, esse quid naturale. Tum quia cum in visione illa non distinguantur, secluso intellectu, ratio intellectionis, et talis intellectionis; sed sint una, et eadem simplicissima entitas, fit inde, ut vel tota illa, vel nihil ipsius debeat esse ordinis supernaturalis, et divini. Tum etiam: quia aliud est loqui de intellectione, ut sic, quatenus habet rationem generis, et est abstracta per intellectum ab omnibus intellectionibus specie distinctis; aliud vero loqui de illa ratione intellectionis, quae est contracta ad hanc speciem intellectionis, scilicet visionis Dei per essentiam. Sicut aliud est loqui de substantia, ut sic, prout est, genus ad substantiam materialem, et immaterialem; aliud vero de illa, quae est contracta ad substantiam immaterialem. Quare sicut licet ratio substantiae, ut sic, non sit immaterialis, sed abstrahat a materiali, et immateriali; nihilominus ea, quae contrahitur ad substantiam immaterialem, debet esse immaterialis, non vero materialis: ita quamvis ratio intellectionis, ut sic, non sit supernaturalis, sed a naturali, et supernaturali abstrahat; nihilominus intellectio contracta ad visionem Dei per essentiam, quae est ens supernaturale, non potest non esse supernaturalis, ita ut non sit simul naturalis.

13 Praeterea falsum etiam est, activitatem convenientem intellectui ex sua natura habere sufficientem proportionem, et efficacitatem ex parte sua ad hoc, ut possit una cum lumine gloriae, tanquam cum specie divinae essentiae concurrere ad visionem ipsius. Nam respectu activitatis, quam ex natura sua habet intellectus, nequit esse connaturalis activitas praedictae speciei, scilicet luminis; alioqui praedicta species esset eiusdem ordinis cum intellectu, et eius activitate: proindeque esset ordinis naturalis, siquidem id, quod est connaturale activitati ordinis naturalis, nequit esse supernaturale, ut supra ostendimus: ergo praedicti luminis activitas, ut habet rationem speciei, erit supernaturalis respectu intellectus, ut ex se constat: et per consequens activitas nativa eiusdem intellectus non erit ex se satis ad influendum una cum lumine, tanquam cum specie. Patet conseq. Quia alias praedicta activitas intellectus non esset naturalis, sed supernaturalis: quandoquidem ex natura sua esset sufficiens, et proportionata in ordine ad concurrendum cum specie ordinis supernaturalis: atque adeo haberet connaturalitatem cum illa, quod quidem activitati naturali convenire nequit.

14 Confirmatur. Nam, vel activitas nativa intellectus est satis ad concurrendum cum lumine, tanquam cum specie, absque eo, quod ex parte sua aliquid ei superaddatur, vel non? Si primum, ergo est omnino proportionata in ordine ad illud, et per consequens est ei debita talis species: quod quidem cohaerere nequit cum hoc, quod est talem activitatem esse ordinis naturalis. Si vero secundum, ergo ultra speciem intelligibilem debet ei addi aliquid ex parte sua, ratione cuius proportionetur cum tali obiecto: et per consequens ex vi sua non erit proportionata ad concurrendum una cum specie illius. Cumque hoc, quod ei additur, non possit esse aliud, quam lumen intellectuale, et divini ordinis ex parte eiusdem intellectus se tenens, fit inde, ut tale lumen non habeat rationem speciei intelligibilis respectu visionis divinae essentiae, prout est in se.

15 Tandem contra discrimen illud, quod inter actus supernaturales viae, v. g. fidei, et visionem patriae assignat, obest. Tum, quod ideo ad assensum fidei requiritur lumen supernaturale fidei ex parte intellectus se tenens, quia ille assensus, et obiectum formale illius sunt quid supernaturale: et ita si semel talis assensus non esset supernaturalis, non esset cur lumen fidei desideraretur, ut aliquid se ex parte intellectus tenens: ergo cum eadem supernaturalitas inveniatur in visione beatifica, et eius obiecto, non poterit non ultra speciem eiusdem obiecti dari lumen ex parte potentiae se tenens, ad hoc, ut una cum praedicta specie, nempe essentia divina concurrat. Tum etiam: quia si semel asseritur, potentiam ex parte sua esse sufficienter proportionatam in ordine ad praestandum id, quod ex parte sua ad assensum fidei requiritur, tunc satis esset ad tollendam indifferentiam, quam habet ad speciem assensus, illa propositio obiecti fidei per species intelligibiles. Nam sicut in naturalibus ad hoc, quod intellectus determinetur quoad speciem actus ad assensum probabilem, sufficit propositio obiecti per species intelligibiles, supposita tamen sufficienti efficacitate, et proportione ex parte intellectus; ita etiam ad speciem assensus fidei idem sufficeret, si semel intellectus habet ex se sufficientem efficacitatem: maxime quia species deservientes fidei modificatur modo quodam supernaturali, ratione cuius possunt in ordine ad speciem assensus supernaturalis deservire, ut probatiores Thomistae testantur.

§ V. Fit obviam argumentis primae sententiae.

16 Ad primum pro prima sententia, et ad eius confirmationem bene respondetur ibidem. Et ad probationem in contrarium patet ex dictis, visionem beatificam, sicut et quamlibet aliam intellectionem esse talis naturae, ut petat oriri ab aliquo principio proximo, et inadaequato, tanquam a foemina ordinis intelligibilis, et ab alio etiam inadaequato, tanquam a masculo eiusdem ordinis. Unde etiam visio corporea, quoad suam atomam rationem, debet oriri, tum a lumine intrinseco, et innato visus, ex eo, quod est proportionatum cum illa visione; tum etiam ab obiecto media specie: non secus, proportione tamen servata, ac generatio naturalis filii, et filius ipse debent procedere ab unico principio proximo, tanquam a foemina, et ab alio, tanquam a mare.

Neque oppositum huius convincit probatio ibidem adducta. Nam species ex una parte, et intellectus cum lumine gloriae ex alia non constituunt plures causas proximas totales, et adaequatas; sed unicam, et eandem causam adaequatam intellectionis ex illis coalescentem, diversimode tamen in suo ordine influentibus, ut in exemplo filii in naturalibus cernere licet. Nam, ut diximus, cognitio est talis naturae, ut non solum praerequirat virtutem in potentia ipsa, tanquam in foemina idonea, et proportionata ad pariendum in ordine intelligibili, atque adeo respectu partus supernaturalis praesupponat virtutem supernaturalem ex parte illius se tenentem: sed etiam necessario petat illam praesupponi similem obiecto, quia cognitio fit mediante attractione obiecti ad intellectum: et per consequens praedicta potentia debet praecedere intellectionem, ut actuata, et fecundata per obiectum, vel similitudinem, et species eius.

17 Diximus intellectum cum lumine gloriae ex una parte, et speciem ex alia, etc. Quia lumen gloriae non constituit unam causam etiam partialem distinctam ab intellectu, ita ut etiam intellectus aliam constituat, sed constituunt unicam foeminam in ordine intelligibili, quae sit unicum principium inadaequatum una cum obiecto in ordine ad intelligibiliter pariendum. Nam quaevis causa quantumvis partialis, dicit, tum commensurationem essentialem, tum etiam quantitatem virtutis, et efficaciam partialem in ordine ad illam actionem, respectu cuius dicitur partialis. At intellectus solitarie sumptus tantum dicit commensurationem essentialem ad videndum Deum, prout est in se; lumen vero quantitatem virtutis, et efficaciam in ordine ad talem visionem: et ita utrumque constituit unam, et indivisibilem causam, etiam inadaequatam, quae licet in esse rei sit divisibilis, et composita; in esse tamen causae, ita se habet influendo, ac si lumen gloriae, et intellectus identificarentur.

18 Ex quo ad secundum respondetur, rationem potissimam, ob quam intellectus in ordine ad visionem Dei claram (quod idem de quavis cognitione cuiuscunque potentiae cognoscitivae dicendum est) indiget activitate obiecti, non esse, ut per eam determinetur intellectus ad speciem actus; sed quia (ut dicebamus) propria ratio cognitionis, quae est partus quidam intentionalis, ac vitalis quaedam generatio, petit, ut saltim quoad suam rationem atomam, procedat ab obiecto per modum maris, et a potentia per modum foeminae, seu (quod in idem redit) quia propria ratio actualis cognitionis secundum suam rationem atomam consistit in actuali, et vitali unione intellectus cum suo proprio obiecto: et ad hanc non est sufficiens sola potentia cognoscitiva, nisi etiam suo modo obiectum concurrat, non solum per modum terminantis, sed etiam ex parte principii. Sicut, quia volitio ex natura sua habet esse inclinationem sequentem formam apprehensam, colligitur inde voluntatem non sufficere ad productionem ipsius, nisi etiam obiectum, ut propositum per intellectum influat aliquo modo ex parte principii. Unde rationem hanc tradidit D. Thomas articulo secundo huius quaestionis, dicens: Ad visionem, tam sensibilem, quam intellectualem duo requiruntur, scilicet virtus visiva, et unio rei visae cum visu: non enim fit visio in actu, nisi per hoc, quod res visa est quodammodo in vidente.

19 Nec refert, quod communiter solet dici, ideo ultra activitatem potentiae in suo ordine proportionatam, ad intellectionem desiderari activitatem obiecti, ut per eam potentia determinetur ad speciem actus. Non itaque hoc refert: quia talis ratio non assignatur, ut potissima, sed, ut universalior, et notior respectu omnium cognitionum, quas naturaliter habemus, ex eo, quod nulla potentia cognoscitiva naturalis, est ita determinata ad cognitionem eiusdem ordinis, ut non habeat indifferentiam respectu plurium obiectorum, saltim materialium, vel inadaequatorum, ad quae terminari possit, ita ut non debeat omnia illa in aliquo obiecto formali, quod prius cognito attingere.

Adde, et explicatur magis hoc ipsum, quod in potentiis cognoscitivis duplex est distinguenda determinatio: alia ex parte potentiae, alia vero ex parte obiecti se tenens. Ex quibus prior illa sita est in connaturalitate potentiae cum obiecto formali: et ideo per se, et ex propria ratione solum affert determinationem potentiae ad praedictum obiectum, quamvis per accidens importare possit determinationem ad obiectum materiale, seu (quod in idem quod praesens redit) ad hoc numero obiectum in esse entis consideratum, ex eo, quod intra latitudinem obiecti formalis non reperitur nisi unicum tantum obiectum materiale. Posterior vero consistit in unitate obiecti materialis: unde per se, et ex propriis meritis importat determinationem ad unicum obiectum materiale, ita ut non possit saltim per se primo ferri in aliud. Quare cum determinatio, quam habet intellectus a lumine gloriae, sit prioris, non vero posterioris conditionis, ideo relinquitur locus ad hoc, ut determinetur determinatione posteriori ex parte obiecti se tenente: sicut si Deus infunderet voluntati unicum habitum per accidens, et modo dicto inclinantem in unicum obiectum materiale; nihilominus egeret determinatione proveniente ab obiecto, ut per intellectum ei proposito.